A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Sao) Vấn: “Quả nhĩ, tắc thượng thượng văn trung, hà dĩ viết kim cang đài, bất viết liên hoa?” Đáp: Văn hỗ hữu vô, bất túc nệ cố. Hà dĩ tri chi? Thượng phẩm trung sanh, diệc viết thừa tử kim đài. Hựu tương viết thất tùng liên sanh hồ? Huống trung phẩm chi hạ, diệc đản vân “thử nhân mạng chung, thí như tráng sĩ khuất thân tý khoảnh, tức sanh Tây Phương Cực Lạc thế giới”, văn trung tịnh vô “liên hoa” nhị tự, hựu tương viết lục tùng liên sanh hồ? Phù ký dĩ bất liên vi thắng, tắc trung hạ liệt phẩm, hà dĩ bất liên? Hựu trung phẩm chi thượng, độc viết “liên hoa đài”, kỳ kim cang đài, tử kim đài chi loại hồ? Kỳ liên hoa chi loại hồ? Thác tạp bất luân, tấn thoái vô cứ. Chước tri văn hỗ khuyết, nhi nghĩa tất châu dã.

(Diễn) Tự quả nhĩ tắc thượng thượng văn trung chí nghĩa tất châu dã, thị phản phúc biện minh, vô liên hoa nhị tự chi ý. Thác tạp bất luân, tấn thoái vô cứ giả, nhược viết liên hoa chi loại, bất ưng hạ hữu đài tự, tắc tấn tùng liên vô cứ; nhược viết kim cang đài, tử kim đài chi loại, bất ưng thượng hữu liên hoa nhị tự, tắc thoái tùng liên hựu vô cứ.

(鈔)問：果爾，則上上文中，何以曰金剛臺，不曰蓮華？答：文互有無，不足泥故。何以知之？上品中生，亦曰乘紫金臺。又將曰七從蓮生乎？況中品之下，亦但云此人命終，譬如壯士屈伸臂頃，即生西方極樂世界，文中並無蓮華二字，又將曰六從蓮生乎？夫既以不蓮為勝，則中下劣品，何以不蓮？又中品之上，獨曰蓮華臺，其金剛臺，紫金臺之類乎？其蓮華之類乎？錯雜不倫，進退無據。灼知文互缺，而義必周也。

(演)自果爾則上上文中至義必周也，是反覆辯明，無蓮華二字之意。錯雜不倫，進退無據者，若曰蓮花之類，不應下有臺字，則進從蓮無據；若曰金剛臺，紫金臺之類，不應上有蓮花二字，則退從蓮又無據。

(Sao: Hỏi: “Nếu đúng là như vậy, cớ sao kinh văn giảng về thượng thượng phẩm lại nói là đài kim cang, chẳng nói là hoa sen?” Đáp: Văn lần lượt nói có hoặc không, chẳng đáng để câu nệ. Vì đâu mà biết? Trong [phần kinh văn nói về] thượng phẩm trung sanh cũng nói là “ngồi đài tử kim”. [Cứ câu nệ theo văn tự như vậy] sẽ lại nói [chỉ có] “bảy phẩm sanh từ liên hoa” ư? Huống chi trong phần trung phẩm hạ sanh cũng chỉ nói: “Người ấy mạng chung, ví như trong khoảnh khắc tráng sĩ co duỗi cánh tay, liền sanh về Tây Phương Cực Lạc thế giới”. Do kinh văn trọn chẳng nói đến hai chữ “hoa sen”, bèn bảo là [chỉ có] “sáu phẩm sanh từ hoa sen” ư? Nếu đã coi “chẳng có hoa sen là thù thắng”, cớ sao trung phẩm hạ sanh là phẩm vị kém cỏi lại chẳng có hoa sen?

Lại nữa, đối với trung phẩm thượng sanh, chỉ nói là “liên hoa đài”, vậy là cùng loại với kim cang đài và tử kim đài, hay là thuộc loại liên hoa? [Nếu cứ khăng khăng câu nệ văn tự để rồi tranh cãi “chín phẩm đều có sanh trong hoa sen hay không”, lập luận] sẽ trở thành sai lạc, lộn xộn, không có lớp lang, biện định tới, biện định lui đều chẳng có căn cứ. Biết rành rành là lời văn do tỉnh lược lẫn nhau mà có chỗ chẳng nói, nhưng ý nghĩa ắt trọn đủ.

Diễn: Từ “nếu đúng là như vậy, cớ sao kinh văn giảng về thượng thượng phẩm” cho đến “ý nghĩa ắt trọn đủ” nhằm biện định tới lui ý nghĩa không có hai chữ “hoa sen” [trong kinh văn của Quán Kinh]. “Sai lạc, lộn xộn, không có lớp lang, biện định tới lui đều chẳng có căn cứ”: Nếu nói [kinh văn phải ghi rõ chữ] “hoa sen” thì chẳng nên có chữ “đài” trong phần dưới (tức phần thượng phẩm trung sanh), tức là xét ngược lên trên, sẽ chẳng có căn cứ để biện định [phẩm vãng sanh nào] không có hoa sen. Nếu [cứ khăng khăng phẩm vị cao thì không có hoa sen, phải là] đài kim cang, đài tử kim [thì trong trung phẩm hạ sanh] đáng lẽ phải có hai chữ “hoa sen”, như vậy là nhìn xuống dưới, lại chẳng có căn cứ nào để kết luận phẩm nào có hoa sen hay không?)

(Sao) Ngu ý các hữu liên hoa, hoa các hữu đài, đài các bất đồng, nhi kim cang vi đài chi tối thắng nhĩ. Như Hoài Ngọc ngân đài sơ lai, kim đài kế chí, khả nghiệm dã. Thả đài chi nghĩa nhị: Nhất giả, cơ đài chi đài, tắc đài tại hoa hạ, như thế khắc tượng, hạ tác bảo đài, đài thượng an hoa, hoa thượng an Phật, thị dã. Nhị giả, phòng đài chi đài, tắc đài tại hoa nội. Như Pháp Hoa Huyền Nghĩa, dĩ liên biểu Thập Như. Chí Như Thị Báo văn vân: “Thí như liên thật vi nhiễu phòng đài”. Hựu vân: “Thật y ư đài”. Thật tắc liên tử, tử tàng đài trung, tắc thế sở vị liên phòng thị dã. Hựu Hoa Nghiêm Thập Địa liên hoa văn vân: “Lưu ly vi hành, chiên đàn vi đài, mã não vi tu, Diêm Phù Đàn kim vi diệp”, tịnh xưng hành, đài, tu, diệp. Nhi Niết Bàn diệc vân: “Thí như hành, diệp, tu, đài, hợp vi liên hoa”. Thử sở vị đài, giai phòng đài dã. Tức Pháp Hoa “Chân Thúc Ca bảo dĩ vi kỳ đài” chi ý dã. Quán thị, tắc tri Quán Kinh hoa tòa quán trung, tiên ngôn tác liên hoa tưởng, thứ vân Thích Ca Tỳ Lăng Già bảo dĩ vi kỳ đài, tắc hoa nội chi đài dã. Hựu vân: “Nhất nhất kim sắc, xứ xứ biến hóa, hoặc tác kim cang đài, hoặc tác trân châu võng đẳng”, tắc hoa hạ chi đài dã. Cố thượng phẩm trung sanh, tiên ngôn tử kim đài, thứ vân “túc hạ diệc hữu thất bảo liên hoa”, tắc tử kim đài tại hoa hạ, minh hỹ. Hoa tất hữu đài, đài tất hữu hoa. Ngôn “kim cang đài”, bất ngôn “hoa”, dữ ngôn “hoa” bất ngôn “đài”, văn tiền hậu hỗ hiển nhĩ.

(Diễn) “Ngu ý” chí “tiền hậu hỗ hiển nhĩ”, tường minh văn khuyết nghĩa châu. Thập Như, tức như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bổn mạt cứu cánh. Nhất thiết chư pháp, bất ly ư thử, diệc các cụ thử thập dã. Như thị giả, chỉ pháp chi từ, vị chư pháp hữu như thị chi tướng, như thị chi tánh, nãi chí như thị nhi cùng tận, vô phi Thật Tướng dã. Báo giả, đáp quả viết Báo.

(鈔)愚意各有蓮華，華各有臺，臺各不同，而金剛為臺之最勝耳。如懷玉銀臺初來，金臺繼至，可驗也。且臺之義二：一者，基臺之臺，則臺在華下，如世刻像，下作寶臺，臺上安華，華上安佛，是也。二者，房臺之臺，則臺在華內。如法華玄義，以蓮表十如。至如是報文云：譬如蓮實圍繞房臺。又云：實依於臺。實，則蓮子，子藏臺中，則世所謂蓮房是也。又華嚴十地蓮華文云：琉璃為莖，栴檀為臺，瑪瑙為鬚，閻浮檀金為葉，並稱莖臺鬚葉。而涅槃亦云：譬如莖葉鬚臺，合為蓮華。此所謂臺，皆房臺也。即法華甄叔迦寶以為其臺之意也。觀是，則知觀經華座觀中，先言作蓮華想，次云釋迦毗楞伽寶以為其臺，則華內之臺也。又云：一一金色，處處變化，或作金剛臺，或作珍珠網等，則華下之臺也。故上品中生，先言紫金臺，次云足下亦有七寶蓮華，則紫金臺在華下，明矣。華必有臺，臺必有華。言金剛臺，不言華，與言華不言臺，文前後互顯耳。

(演)愚意至前後互顯耳，詳明文缺義周。十如，即如是相，如是性，如是體，如是力，如是作，如是因，如是緣，如是果，如是報，如是本末究竟。一切諸法，不離於此，亦各具此十也。如是者，指法之辭，謂諸法有如是之相，如是之性，乃至如是而窮盡，無非實相也。報者，答果曰報。

(Sao: Theo ngu ý, mỗi phẩm vãng sanh đều có hoa sen, mỗi hoa đều có đài, đài hoa trong mỗi phẩm khác nhau, nhưng kim cang làm đài là tối thắng. Như ngài Hoài Ngọc thoạt đầu thấy đài bạc, kế đó, thấy đài vàng hiện đến. [Chuyện này] có thể chứng nghiệm [đài hoa trong mỗi phẩm vị khác nhau]. Đài lại có hai nghĩa:

Một là cái đài làm bệ nâng đỡ, tức là cái đài ở dưới hoa, như trong cõi đời khắc tượng, phía dưới tạo đài báu, trên đài đặt hoa, trên hoa đặt tượng Phật, là như thế đó.

Hai là đài ở trong búp hoa, tức là đài ở trong hoa. Như sách Pháp Hoa Huyền Nghĩa dùng hoa sen để biểu thị mười món Như Thị, đến phần giảng về Như Thị Báo bèn nói: “Ví như hạt sen vây quanh cái gương sen”. Lại nói: “Hạt nương vào đài”. “Hạt” chính là hạt sen, hạt ẩn trong đài, đài chính là cái được cõi đời gọi là “gương sen” vậy.

Lại nữa, phần nói về hoa sen trong phẩm Thập Địa của kinh Hoa Nghiêm có nói: “Lưu ly làm cuống, chiên đàn làm đài, mã não làm tua (nhị sen), vàng Diêm Phù Đàn làm cánh hoa”, cùng nói đến cuống, gương, tua, cánh; mà kinh Niết Bàn cũng nói: “Ví như cuống, cánh, tua, đài hợp thành hoa sen”. “Đài” được nói [trong các đoạn kinh văn ấy] đều là gương sen vậy, chính là ý nghĩa của [chữ Đài] trong câu “dùng báu Chân Thúc Ca để làm đài” trong kinh Pháp Hoa.

Xem đó bèn biết trong phần Hoa Tòa Quán của Quán Kinh, trước hết nói quán tưởng hoa sen, kế đó nói “báu Thích Ca Tỳ Lăng Già để làm đài”, chính là [nói tới] cái đài ở bên trong hoa vậy. Lại nói: “Mỗi một sắc vàng, biến hóa khắp nơi, hoặc biến ra đài kim cang, hoặc là lưới trân châu v.v…” chính là [nói tới] cái đài ở dưới hoa vậy. Vì thế, trong phần Thượng Phẩm Trung Sanh [của Quán Kinh], trước hết, nói đến đài tử kim, sau đó nói “dưới chân cũng có hoa sen bảy báu”, rõ ràng là nói tới đài vàng tía ở dưới hoa. Hoa ắt có đài, có đài ắt phải có hoa. Nói “đài kim cang, chẳng nói hoa”, và “nói hoa, chẳng nói đài”, kinh văn trước sau soi tỏ lẫn nhau vậy.

Diễn: Từ “ngu ý” cho đến “trước sau soi tỏ lẫn nhau” nhằm nói rõ “tuy kinh văn thiếu khuyết, nhưng ý nghĩa trọn đủ”. Thập Như là tướng như thế, tánh như thế, thể như thế, lực như thế, tác như thế, nhân như thế, duyên như thế, quả như thế, báo như thế, gốc ngọn rốt ráo như thế. Hết thảy các pháp chẳng lìa những điều ấy, mà cũng có đủ mười điều ấy. “Như thị” là từ ngữ biểu thị pháp, ý nói: Các pháp có tướng như thế, có tánh như thế, cho đến cùng tận như thế, không gì chẳng phải là Thật Tướng. “Báo”: Đền đáp cái quả gọi là Báo).

(Sao) Đản thượng thượng phẩm nhất sanh liên trung, tức thời hoa khai, tức thời kiến Phật, tức thời chứng đạo. Kỳ dư tắc hoa khai tiệm vãn, kiến Phật tiệm trì, chứng đạo tiệm viễn. Dĩ thị phân biệt, tri thượng thượng độc thắng, phi vị vô liên dã! Nhược dĩ vô liên vi thắng, hữu liên vi liệt, thị bạc liên dã, hà thủ ư liên bang? Nhi Hoa Tòa Quán, minh Phật tọa liên hoa, tắc Phật diệc liệt hỹ, lý vân hà thông?

(Diễn) Đản thượng thượng phẩm hạ, thị minh thượng phẩm thù thắng chi nghĩa. Hoa khai tiệm vãn nhị cú, thượng phẩm trung sanh, kinh túc hoa khai, tức đắc kiến Phật. Thượng phẩm hạ sanh, kinh nhất nhật, nhất dạ, liên hoa nãi khai. Thất nhật chi trung, nãi đắc kiến Phật. Nãi chí hạ phẩm thượng sanh, kinh thất thất nhật, hoa khai kiến Phật. Hạ phẩm trung sanh, kinh ư lục kiếp, hoa khai kiến Phật. Hạ phẩm hạ sanh, kinh thập nhị đại kiếp, hoa khai kiến Phật. Chứng đạo tiệm viễn giả, thượng trung, kinh nhất tiểu kiếp. Thượng hạ, kinh tam tiểu kiếp, đắc Vô Sanh Nhẫn, trụ Hoan Hỷ Địa. Nãi chí hạ thượng, kinh thập tiểu kiếp, đắc nhập Sơ Địa. Hạ trung, kinh ư lục kiếp, phát Vô Thượng Đạo tâm. Hạ hạ, thập nhị đại kiếp, phát Bồ Đề chi tâm.

(鈔)但上上品一生蓮中，即時華開，即時見佛，即時證道。其餘則華開漸晚，見佛漸遲，證道漸遠。以是分別，知上上獨勝，非為無蓮也！若以無蓮為勝，有蓮為劣，是薄蓮也，何取於蓮邦？而華座觀，明佛坐蓮華，則佛亦劣矣，理云何通？

(演)但上上品下，是明上品殊勝之義。華開漸晚二句，上品中生，經宿花開，即得見佛。上品下生，經一日一夜，蓮華乃開。七日之中，乃得見佛。乃至下品上生，經七七日，花開見佛。下品中生，經於六劫，花開見佛。下品下生，經十二大劫，花開見佛。證道漸遠者，上中，經一小劫。上下，經三小劫，得無生忍，住歡喜地。乃至下上，經十小劫，得入初地。下中，經於六劫，發無上道心。下下，十二大劫，發菩提之心。

(Sao: Chỉ cần sanh vào hoa sen thuộc thượng thượng phẩm, ngay lập tức hoa nở, ngay lập tức thấy Phật, ngay lập tức chứng đạo. Trong những phẩm khác thì hoa nở chậm dần, thấy Phật trễ dần, chứng đạo xa dần. Dùng những điều ấy để phân biệt, bèn biết là Thượng Phẩm Thượng Sanh thù thắng độc đáo, chứ không phải là do chẳng có hoa sen! Nếu nghĩ “chẳng có hoa sen là thù thắng, có hoa sen là kém cỏi”, tức là khinh thường hoa sen, sao còn cầu sanh Liên Bang? Nhưng trong phần Hoa Tòa Quán, kinh nói Phật ngồi trên hoa sen, vậy thì Phật cũng kém cỏi, lý ấy nói sao cho suông?

Diễn: Từ câu “chỉ là thượng thượng phẩm” trở đi, nói rõ ý nghĩa thù thắng của thượng phẩm. Hai câu từ “hoa nở chậm dần” [trở đi], [ý nói]: Thượng Phẩm Trung Sanh qua một đêm hoa nở, liền được thấy Phật. Thượng Phẩm Hạ Sanh trải qua một ngày một đêm, hoa sen bèn nở; trong bảy ngày, bèn được thấy Phật. Cho đến Hạ Phẩm Thượng Sanh, trải qua bốn mươi chín ngày, hoa nở thấy Phật. Hạ Phẩm Trung Sanh qua sáu kiếp, hoa nở, thấy Phật. Hạ Phẩm Hạ Sanh trải mười hai đại kiếp, hoa nở, thấy Phật.

“Chứng đạo chậm dần”: Thượng Phẩm Trung Sanh trải qua một tiểu kiếp, Thượng Phẩm Hạ Sanh trải qua ba tiểu kiếp, đắc Vô Sanh Nhẫn, trụ Hoan Hỷ Địa. Cho đến Hạ Phẩm Thượng Sanh trải qua mười tiểu kiếp, được nhập Sơ Địa. Hạ Phẩm Trung Sanh trải qua sáu kiếp, phát Vô Thượng Đạo tâm. Hạ Phẩm Hạ Sanh qua mười hai đại kiếp, phát Bồ Đề tâm).

(Sao) Vấn: “Cực Lạc cửu phẩm, bát tùng liên sanh, Tứ Minh hà vi hữu thị ngôn hồ?” Đáp: Tứ Minh chỉ thuyết bát tùng liên sanh, vị thuyết bất liên vi thị hà phẩm. Dĩ trung hạ phẩm diệc vô liên hoa cố, nhược quả Thượng Thượng bất liên, đương tất hữu thuyết, nhi nãi đồ khai kỳ đoan, bất cánh kỳ thuyết giả, hà dã? Hoặc thử bát tự truyền tả chi ngộ, an tri bất thị Cực Lạc cửu phẩm, tất tùng liên sanh, sĩ cao minh cánh biện chi!

Diễn: Vấn Cực Lạc cửu phẩm hạ, thị thích minh Diệu Tông Sao hoặc hữu sai ngộ.

(鈔)問：極樂九品，八從蓮生，四明何為有是言乎？答：四明只說八從蓮生，未說不蓮為是何品。以中下品亦無蓮華故，若果上上不蓮，當必有說，而乃徒開其端，不竟其說者，何也？或此八字傳寫之誤，安知不是極樂九品，必從蓮生，俟高明更辨之！

(演)問極樂九品下，是釋明妙宗鈔或有差誤。

(Sao: Hỏi: “Cực Lạc có chín phẩm, tám phẩm sanh từ trong hoa sen”, cớ sao ngài Tứ Minh nói lời ấy? Đáp: Ngài Tứ Minh chỉ nói tám phẩm sanh từ hoa sen, chẳng nói phẩm nào không sanh từ hoa sen. Bởi lẽ, Trung Phẩm Hạ Sanh cũng chẳng nhắc tới hoa sen. Nếu Thượng Phẩm Thượng Sanh thật sự chẳng có hoa sen, ắt Ngài phải nói, nhưng Ngài chỉ khơi ra đầu mối ấy, rốt cuộc chẳng nói rõ vì sao? Chữ “bát” ấy có thể là do sao chép sai lầm, không chừng nó chính là “chín phẩm trong cõi Cực Lạc đều sanh từ hoa sen”, xin chờ bậc cao minh biện định.

Diễn: Từ câu “Hỏi: Chín phẩm trong Cực Lạc” trở đi nhằm giải thích rõ bộ Quán Kinh Diệu Tông Sao có thể là sai lầm).

(Sớ) Vấn: “Hạ phẩm dĩ ngoại, phục hữu thai sanh, vị thật hữu phủ?” Đáp: Biểu Tín Lực bất kiên cố, thật vô thai sanh.

(Sao) Phi thai sanh giả, Đại Bổn vân: “Phật cáo Di Lặc: Nhược hữu chúng sanh, tu chư công đức, nguyện sanh bỉ sát, bất liễu Phật trí, chí ý do dự, lâm mạng chung thời, phương hối kỷ quá. Dĩ thị sanh bỉ, tài nhập Biên Địa, kiến thất bảo thành, tức tiện chỉ trụ. Ư liên hoa sanh, diệc hữu tự nhiên khoái lạc, như Đao Lợi Thiên. Duy ư thành trung, kinh ngũ bách tuế, bất đắc kiến Phật, bất văn kinh pháp, dĩ thử vi khổ; cố danh Thai Sanh”. Phi thật thai dục như nhân gian dã.

(Diễn) Bất liễu Phật trí, chí ý do dự giả, nhược liễu Phật trí, tắc tri phi tịnh, phi uế, tịnh uế lịch nhiên, vô bỉ, vô thử, nguyện sanh bỉ quốc. Dĩ bất liễu cố, bán tín, bán nghi, y vi bất quyết dã. Hựu do dự giả, lợi căn chấp “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, bất tín thập vạn ức ngoại, hữu thế giới Cực Lạc; độn căn chấp Sự, bất tín “tự tánh duy tâm” chi chỉ, giai do dự dã. Lâm mạng chung thời, phương hối kỷ quá giả, trực chí Tứ Đại phân ly, không vô sở hoạch, phương hối bình nhật bất tu Tịnh nghiệp. Cố vân: “Khán Giáo, tham Thiền trục ngoại tầm, vị tằng hồi thủ nhất trầm ngâm, tiền trình hắc ám lộ đầu hiểm, thỉ giác tùng tiền thác dụng tâm”, thị dã. Tài nhập Biên Địa kiến thất bảo thành, tức tiện chỉ trụ giả, tu chư công đức, nguyện sanh bỉ sát, kiêm liễu Phật trí, tắc kính sanh Cực Lạc. Bất tu công đức, nguyện sanh bỉ sát, hựu bất liễu Phật trí, tắc cảnh trệ Sa Bà. Kim nhân tu chư công đức, hựu lâm chung tự hối, cố đắc nhập Biên Địa, bất trệ Sa Bà. Dĩ bất liễu Phật trí, chí ý do dự, cố kiến thất bảo thành, tức tiện chỉ trụ. Diệc hữu tự nhiên khoái lạc như Đao Lợi Thiên giả, cổ vân: “Hoa trung khoái lạc như Đao Lợi, bất tỷ nhân gian phụ mẫu thai”, thị dã. Cố danh Thai Sanh giả, thai tại sanh tạng chi hạ, thục tạng chi thượng, bất kiến, bất văn, kim bất đắc kiến Phật văn pháp, cố danh Thai Sanh.

(疏)問：下品之外，復有胎生，為實有否？答：表信力不堅故，實無胎生。

(鈔)非胎生者，大本云：佛告彌勒：若有眾生，修諸功德，願生彼剎，不了佛智，志意猶豫，臨命終時，方悔己過。以是生彼，纔入邊地，見七寶城，即便止住。於蓮華生，亦有自然快樂，如忉利天。惟於城中，經五百歲，不得見佛，不聞經法，以此為苦；故名胎生。非實胎育如人間也。

(演)不了佛智，志意猶豫者，若了佛智，則知非淨非穢，淨穢歷然，無彼無此，願生彼國。以不了故，半信半疑，依違不決也。又猶豫者，利根執自性彌陀，唯心淨土，不信十萬億外，有世界極樂；鈍根執事，不信自性唯心之旨，皆猶豫也。臨命終時，方悔己過者，直至四大分離，空無所獲，方悔平日不修淨業。故云：看教，參禪逐外尋，未曾回首一沈吟，前程黑暗路頭險，始覺從前錯用心，是也。纔入邊地見七寶城，即便止住者，修諸功德，願生彼剎，兼了佛智，則徑生極樂。不修功德，願生彼剎，又不了佛智，則竟滯娑婆。今因修諸功德，又臨終自悔，故得入邊地，不滯娑婆。以不了佛智，志意猶豫，故見七寶城，即便止住。亦有自然快樂如忉利天者，古云：花中快樂如忉利，不比人間父母胎，是也。故名胎生者，胎在生藏之下，熟藏之上，不見不聞，今不得見佛聞法，故名胎生。

(Sớ: Hỏi: “Ngoài hạ phẩm lại có thai sanh, có thật như vậy hay chăng?” Đáp: [Gọi là Thai Sanh nhằm] biểu thị [người đã khuất ấy] Tín Lực chẳng kiên cố, thật sự chẳng có thai sanh.

Sao: “Chẳng phải là thai sanh”: Kinh Đại Bổn nói: “Đức Phật bảo ngài Di Lặc: Nếu có chúng sanh tu các công đức, nguyện sanh về cõi kia, nhưng chẳng hiểu rõ Phật trí, chí ý do dự, khi mạng sắp chấm dứt, mới hối lỗi mình. Do vậy, sanh về cõi kia, mới đến Biên Địa, thấy thành bảy báu, liền ngưng nghỉ ở đó, sanh trong hoa sen, cũng có sự sung sướng tự nhiên như trong cõi trời Đao Lợi. Chỉ là trong năm trăm năm, ở trong thành ấy, chẳng được thấy Phật, chẳng nghe kinh pháp, coi đó là khổ. Cho nên gọi là Thai Sanh”. Chẳng phải là thật sự có sanh nở bằng bào thai như trong nhân gian.

Diễn: “Chẳng hiểu rõ Phật trí, chí ý do dự”: Nếu hiểu rõ Phật trí, ắt sẽ biết chẳng tịnh, chẳng uế, tịnh và uế rành rành, không kia, không đây, nguyện sanh về cõi ấy. Do chẳng hiểu rõ, cứ nửa tin, nửa ngờ, băn khoăn, chẳng quyết đoán. Lại nữa, “do dự” là vì kẻ lợi căn bèn chấp “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, chẳng tin ngoài mười vạn ức cõi Phật, có thế giới Cực Lạc, phường độn căn bèn chấp Sự, chẳng tin ý chỉ “tự tánh duy tâm”, [cả hai loại người ấy] đều là do dự.

“Lúc mạng sắp chấm dứt, mới hối lỗi mình”: Mãi cho đến khi Tứ Đại chia lìa, chẳng đạt được gì, mới hối lúc thường nhật chẳng tu Tịnh nghiệp. Vì thế nói: “Xem Giáo, tham Thiền, tìm ngoài tâm, chưa từng ngoảnh lại tự trầm ngâm, nẻo trước tối tăm đầy hiểm lụy, mới biết dụng tâm vốn đã lầm” là nói về ý này.

“Mới đến Biên Địa, thấy thành bảy báu, liền ngừng nghỉ [tại đó]”: Tu các công đức, nguyện sanh về cõi đó, lại còn hiểu rõ Phật trí, liền nhanh chóng sanh về Cực Lạc. Chẳng tu các công đức, nguyện sanh về cõi kia, lại chẳng hiểu rõ Phật trí, ắt cảnh vướng mắc nơi Sa Bà. Nay do tu các công đức, lâm chung lại tự hối hận, cho nên được sanh vào Biên Địa, chẳng vướng lại Sa Bà. Do chẳng hiểu rõ Phật trí, chí ý do dự, cho nên thấy thành bảy báu, bèn ở lại đó. “[Nơi đó] cũng có sự vui sướng như trời Đao Lợi”: Cổ nhân nói: “Trong hoa vui sướng như Đao Lợi, sanh trong bụng mẹ há bằng sao?” là nói về ý này. “Vì thế, gọi là Thai Sanh”: Thai ở dưới bao tử, phía trên ruột, chẳng thấy, chẳng nghe, nay do [người sanh trong Biên Địa] chẳng được thấy Phật, nghe pháp, nên gọi là Thai Sanh).

(Sao) Hựu vân: “Như Sát Đế Lợi, kỳ tử phạm pháp, u chi nội cung. Xử dĩ hoa quán, tằng lâu, ỷ điện, hảo sức kỳ trân, bảo trướng, kim sàng, phục ngự sở tư, tất giai phong bị, nhi dĩ Diêm Phù kim tỏa hệ kỳ lưỡng túc, bất đắc tự tại”, tức Thai Sanh dụ dã. Hựu vân: “Nhược thức kỳ bổn tội, thâm tự hối trách, cầu ly bổn xứ, tức đắc vãng nghệ Vô Lượng Thọ Phật sở”. Hựu Bồ Tát Xử Thai kinh vân: “Tây Phương khứ thử Diêm Phù Đề thập nhị ức na do tha, hữu Giải Mạn Giới, quốc độ thất bảo, kỳ lạc vô tỷ. Phát ý dục sanh Di Đà Phật quốc, nhi nhiễm trước ư thử, bất năng tiền tấn, diệc Nghi Thành Biên Địa loại dã”. Như thị giai diêu tín bất thiết cố.

(Diễn) Như Sát Đế Lợi hạ, dụ thai sanh dã. Phạm pháp, dụ Tín Lực bất kiên. U chi nội cung đẳng, dụ nghi thành tự nhiên khoái lạc. Diêm Phù kim tỏa, hệ kỳ lưỡng túc, bất đắc tự tại, dụ ngũ bách tuế, bất kiến Phật, văn pháp, như xử thai dã. Thức kỳ bổn tội, vị chí ý do dự chi tội, năng liễu Phật trí, phương danh thâm tự hối trách.

(鈔)又云：如剎帝利，其子犯法，幽之內宮。處以華觀，層樓綺殿，好飾奇珍，寶帳金床，服御所資，悉皆豐備。而以閻浮金鎖繫其兩足，不得自在，即胎生喻也。又云：若識其本罪，深自悔責，求離本處，即得往詣無量壽佛所。又菩薩處胎經云：西方去此閻浮提十二億那由他，有懈慢界，國土七寶，其樂無比。發意欲生彌陀佛國，而染著於此，不能前進，亦疑城邊地類也。如是皆繇信不切故。

(演)如剎帝利下，喻胎生也。犯法，喻信力不堅。幽之內宮等，喻疑城自然快樂。閻浮金鎖，繫其兩足，不得自在，喻五百歲，不見佛聞法，如處胎也。識其本罪，謂志意猶豫之罪，能了佛智，方名深自悔責。

(Sao: Lại nói: “Như Sát Đế Lợi, đứa con của ông ta phạm pháp, bị giam kín trong nội cung. Ở trong cung điện tráng lệ, lầu nhiều tầng, điện sơn vẽ rực rỡ, trang hoàng đẹp đẽ bằng nhiều chất báu quý lạ, trướng báu, giường vàng, quần áo, xe cộ, đồ vật cần dùng, thảy đều dư dật, đầy đủ, nhưng dùng xích bằng vàng Diêm Phù trói chặt hai chân, chẳng được tự tại”, cho nên dùng Thai Sanh để sánh ví. Lại nói: “Nếu biết tội của mình, tự hối hận, tự trách sâu xa, cầu lìa khỏi chỗ ấy, liền được đến chỗ Vô Lượng Thọ Phật”. Kinh Bồ Tát Xử Thai lại nói: “Về phương Tây, cách Diêm Phù Đề mười hai ức na do tha [thế giới], có cõi Giải Mạn là cõi nước bằng bảy báu, vui sướng khôn sánh. Kẻ phát khởi tâm ý muốn sanh về cõi nước của Phật Di Đà, nhưng nhiễm đắm cõi ấy, chẳng thể tiến lên, đó cũng là chỗ thuộc loại Nghi Thành Biên Địa”. Như thế đều là do lòng tin chẳng thiết tha vậy.

Diễn: Từ “như Sát Đế Lợi” trở đi là ví von Thai Sanh. “Phạm pháp” tức là sánh ví Tín Lực chẳng vững. “Giam kín trong nội cung” là sánh ví sự vui sướng tự nhiên nơi Nghi Thành. “Xích bằng vàng Diêm Phù trói chặt hai chân, chẳng được tự tại” là ví như trong năm trăm năm, chẳng thấy Phật, chẳng nghe pháp, như ở trong thai. “Biết tội của mình” là [biết] tội do chí ý do dự. Có thể hiểu rõ Phật trí thì mới gọi là “tự hối trách sâu xa”).

(Sớ) Vấn: “Ký vân thất nhật, bỉ lâm chung thập niệm, đặc nga khoảnh nhĩ, hà đắc vãng sanh?” Đáp: Chánh dĩ nhất tâm cố, như Trí Luận trung thuyết; hựu tự lực, tha lực, như Na Tiên trung thuyết.

(Sao) Trí Luận vân: “Lâm tử thiểu hứa thời tâm, hà năng thắng chung thân hạnh lực? Đáp viết: Tuy thời khoảnh thiểu, tâm lực mãnh lợi. Thị tối hậu tâm, danh vi đại tâm. Đương tri tức thị nhất tâm bất loạn cố”.

(Diễn) Tối hậu tâm giả, thử tâm chi hậu, cánh vô dư tâm cố. Danh vi đại tâm giả, dĩ thùy tử chi nhân, tất tri bất miễn, đế tâm quyết đoán, thắng bách niên nguyện lực, thị tâm danh vi đại tâm. Dĩ xả thân sự cấp cố, như nhân nhập trận, bất tích thân mạng, danh vi “kiện nhân” dã. Hựu phục đại tâm, diệc khả tức thị Bồ Đề tâm. Dĩ thử tâm chi hậu, cánh vô dư tâm, tắc thị đốn nhập Vô Tâm tam muội, tức thị đốn ly niệm tướng, khởi bất vi đại? Khởi bất tức thị Bồ Đề tâm? Cái dĩ cửu phẩm hạnh nhân, hạnh hạnh thông hồ cửu phẩm. Như Ngũ Nghịch tội, lâm chung thập niệm vi năng tiêu công, thuộc hạ hạ phẩm. Nhược năng phục Hoặc, tức trung phẩm. Nhược căn khí đại lợi, đốn năng đoạn Hoặc. Như Xà vương trọng hối, đắc Vô Căn Tín, tức thị thượng tam sở nhiếp, khởi phi Ngũ Nghịch tùy ư sám công, tự phân cửu phẩm dã? Thả thập niệm đắc sanh, giai thị túc hữu linh căn giả. Thập Nghi Luận vân: “Lâm chung ngộ thiện tri thức, thập niệm thành tựu giả, tịnh thị túc thiện nghiệp cường, thỉ ngộ tri thức đẳng”. Diệu Tông Sao vân: “Thử tuy tạo ác, dĩ tằng tu Quán”. Cố sử lâm chung, thiện hữu khuyến xưng thập niệm, định tâm tắc thành. Diệc thị pháp hành, thừa cấp giới hoãn nhân dã. Do thừa cấp cố, đắc trị thiện hữu. Túng hiện thế bất tu tam muội, diệc thị túc chủng kim thục, cố đắc vãng sanh. Cố kim đại tâm, thuyết tức thị Bồ Đề đại tâm, diệc vô bất khả. Huống bổn Sao văn, đương tri tức thị nhất tâm bất loạn. Nhược Sự nhất tâm, do vị vi đại. Nhược Lý nhất tâm, khởi bất tức thị Bồ Đề tâm? Thị cố danh vi đại tâm.

(疏)問：既云七日，彼臨終十念，特俄頃耳，何得往生？答：正以一心故，如智論中說；又自力他力，如那先中說。

(鈔)智論云：臨死少許時心，何能勝終身行力？答曰：雖時頃少，心力猛利。是最後心，名為大心。當知即是一心不亂故。

(演)最後心者，此心之後，更無餘心故。名為大心者，以垂死之人，必知不免，諦心決斷，勝百年願力，是心名為大心。以捨身事急故，如人入陣，不惜身命，名為健人也。又復大心，亦可即是菩提心。以此心之後，更無餘心，則是頓入無心三昧，即是頓離念相，豈不為大？豈不即是菩提心？蓋以九品行因，行行通乎九品。如五逆罪，臨終十念為能消功，屬下下品。若能伏惑，即中品。若根器大利，頓能斷惑。如闍王重悔，得無根信，即是上三所攝，豈非五逆隨於懺功，自分九品也？且十念得生，皆是夙有靈根者。十疑論云：臨終遇善知識，十念成就者，並是宿善業強，始遇知識等。妙宗鈔云：此雖造惡，已曾修觀。故使臨終，善友勸稱十念，定心則成。亦是法行，乘急戒緩人也。由乘急故，得值善友。縱現世不修三昧，亦是宿種今熟，故得往生。故今大心，說即是菩提大心，亦無不可。況本鈔文，當知即是一心不亂。若事一心，猶未為大。若理一心，豈不即是菩提心？是故名為大心。

(Sớ: Hỏi: “Đã nói là bảy ngày, kẻ ấy lâm chung mười niệm chỉ là trong khoảnh khắc, vì sao được vãng sanh?” Đáp: Chính là vì nhất tâm như trong Trí Độ Luận đã nói. Lại do tự lực và tha lực như trong kinh Na Tiên đã nói.

Sao: Trí Độ Luận nói: “[Hỏi]: Lúc sắp chết, cái tâm [niệm Phật] trong một thời gian rất ít, làm sao có thể vượt xa hạnh lực suốt đời?” Đáp: Tuy thời gian ít ỏi, nhưng tâm lực mạnh mẽ, nhạy bén. Cái tâm vào lúc cuối cùng ấy được gọi là đại tâm. Hãy nên biết đấy chính là nhất tâm bất loạn.

Diễn: “Tâm tối hậu” là sau cái tâm ấy, chẳng còn cái tâm nào khác. Gọi là “đại tâm” là do người sắp chết, ắt biết là chẳng thể tránh khỏi, tâm bèn quyết đoán chắc chắn, vượt xa nguyện lực cả trăm năm. Tâm ấy được gọi là “đại tâm”. Do xả thân là chuyện cấp bách, như người vào trận, chẳng tiếc thân mạng, nên gọi là “kẻ mạnh mẽ”. Đại tâm lại cũng có thể chính là Bồ Đề tâm. Do sau khi đã có cái tâm ấy, chẳng còn tâm nào khác, chính là nhanh chóng nhập Vô Tâm tam muội, chính là nhanh chóng lìa niệm tướng, há chẳng phải là đại? Há chẳng phải chính là Bồ Đề tâm ư?

Ấy là vì hạnh nhân [của mỗi phẩm] trong chín phẩm, hạnh nào cũng thông khắp chín phẩm. Như đối với kẻ phạm tội Ngũ Nghịch, mười niệm lúc lâm chung có công năng tiêu tội, thuộc về hạ hạ phẩm. Nếu có thể chế ngự phiền não thì là trung phẩm. Nếu căn khí hết sức nhạy bén, sẽ có thể nhanh chóng đoạn Hoặc. Như vua A Xà Thế tha thiết sám hối, đắc Vô Căn Tín, vãng sanh thuộc vào ba phẩm thượng. Đấy chẳng phải là tội Ngũ Nghịch do tùy thuộc công phu sám hối mà tự chia thành chín phẩm đó ư?

Hơn nữa, người do mười niệm mà được vãng sanh đều là do có linh căn từ trước. Thập Nghi Luận nói: “Lâm chung gặp thiện tri thức, mười niệm thành tựu, toàn là do thiện nghiệp quá khứ mạnh mẽ, cho nên mới gặp thiện tri thức” v.v… Sách [Quán Kinh Sớ] Diệu Tông Sao nói: “Người ấy tuy làm ác, nhưng đã từng tu Quán, nên khiến cho khi lâm chung, bạn lành khuyên xưng danh mười niệm, do Định tâm bèn thành tựu”, cũng là một hạnh môn, thuộc hạng người thích nghiên cứu giáo pháp, nhưng không nghiêm túc tu tập. Do sốt sắng nghiên cứu giáo pháp, nên được gặp bạn lành. Dẫu cho đời hiện tại chẳng tu tam muội, thì cũng là do [nhân duyên] đã gieo từ đời trước, nay đã chín muồi, cho nên được vãng sanh. Vì thế, nay nói đại tâm chính là Bồ Đề đại tâm cũng chẳng phải là không được. Huống chi đối với những điều được nói trong lời Sao, hãy nên biết đó chính là nhất tâm bất loạn. Nếu là Sự nhất tâm thì vẫn chưa phải là “Đại”. Nếu là Lý nhất tâm, há chẳng phải chính là Bồ Đề tâm ư? Vì thế, gọi là “đại tâm”).

(Sao) Na Tiên kinh vân: “Vương vấn Na Tiên: ‘Nhân sanh tạo ác, lâm chung niệm Phật, đắc sanh Phật quốc, ngã bất tín thị ngữ’. Na Tiên đáp ngôn: Như trì đại thạch, trí ư thuyền thượng, nhân đắc bất một. Nhân tuy bổn ác, nhân niệm Phật cố, bất đọa Nê Lê”. Nhi đắc vãng sanh, diệc phục như thị. Tắc kỷ chi tâm lực, Phật chi nguyện lực, giao tương thành dã.

(鈔)那先經云：王問那先：人生造惡，臨終念佛，得生佛國，我不信是語。那先答言：如持大石，置於船上，因得不沒。人雖本惡，因念佛故，不墮泥犁。而得往生，亦復如是。則己之心力，佛之願力，交相成也。

(Sao: Kinh Na Tiên chép: “Vua hỏi ngài Na Tiên: ‘Người suốt đời tạo ác, lâm chung niệm Phật, được sanh về cõi Phật, ta chẳng tin lời ấy’. Ngài Na Tiên Đáp: Như lấy đá to đặt trên thuyền, do vậy đá chẳng chìm. Người tuy vốn ác, do niệm Phật nên chẳng đọa địa ngục”. Được vãng sanh thì cũng giống như thế; tức là do tâm lực của chính mình và nguyện lực của Phật kết hợp với nhau mà thành).

(Sớ) Vấn: “Ký vân vãng sanh, tích nhân hựu vị: ‘Sanh tắc quyết định sanh, khứ tắc thật bất khứ’, thị nãi hữu sanh vô vãng, kim viết ‘vãng sanh’, nhị nghĩa tương lệ!” Đáp: Dĩ sanh ư tự tâm, cố bất vãng nhi vãng, danh vi “vãng sanh”, như Hoa Nghiêm Giải Thoát trưởng giả thuyết.

(Diễn) Dĩ sanh ư tự tâm cố, bất vãng nhi vãng giả, ký vân tự tâm tắc vô vãng, ký vân sanh ư tự tâm, tắc vô vãng nhi vãng. Vô vãng nhi vãng, sanh tắc quyết định sanh. Vãng nhi vô vãng, khứ tắc thật bất khứ dã. Kim chi vãng sanh, dữ tích nhân hà ngại da?

(疏)問：既云往生，昔人又謂：生則決定生，去則實不去，是乃有生無往，今曰往生，二義相戾！答：以生於自心，故不往而往，名為往生，如華嚴解脫長者說。

(演)以生於自心故，不往而往者，既云自心則無往，既云生於自心，則無往而往。無往而往，生則決定生。往而無往，去則實不去也。今之往生，與昔人何礙耶？

(Sớ: Hỏi: “Đã nói là ‘vãng sanh’, người xưa lại nói: ‘Sanh thì quyết định sanh, đi thì thật sự chẳng đi’, tức là có sanh, nhưng chẳng có vãng, nay nói là ‘vãng sanh’, hai nghĩa mâu thuẫn!” Đáp: Do sanh trong tự tâm, nên chẳng vãng mà vãng, thì gọi là “vãng sanh”, như trong kinh Hoa Nghiêm, trưởng giả Giải Thoát đã nói.

Diễn: “Do sanh trong tự tâm, cho nên chẳng vãng mà vãng”: Đã nói là tự tâm thì không có vãng. Đã nói là “sanh trong tự tâm” thì vô vãng mà vãng. Vô vãng mà vãng, sanh thì quyết định sanh. Vãng mà chẳng vãng, đi thì thật sự chẳng đi. Vãng sanh trong hiện tại có gì mâu thuẫn với người xưa đâu?)

(Sao) Hoa Nghiêm trùng trùng pháp giới bất xuất nhất tâm. Lăng Nghiêm, “thập phương hư không giai nhữ tâm nội”. Thị tri Cực Lạc chi sanh, sanh hồ tự tâm. Tâm vô giới hạn, tắc vô Tây, vô Đông, khứ chí hà sở? Trạng kỳ dịch uế nhi tịnh, thoát cựu nhi tân, ly nhất đắc nhất, tự hữu sở vãng, danh chi vi vãng, khởi viết tùng thử hướng bỉ, như thế gian kinh thành quá ấp chi vãng da?

(Diễn) Hoa Nghiêm trùng trùng pháp giới, bất xuất nhất tâm giả, trùng trùng pháp giới bất xuất tứ pháp giới. Tứ pháp giới bất xuất Nhất Chân pháp giới. Nhất Chân pháp giới tức đương nhân tự tánh dã. “Tâm vô giới hạn đẳng giả, thử tâm quảng đại, vô hữu phương sở, vô hữu bỉ thử, khứ chí hà sở” thích thượng bất vãng. Trạng kỳ dịch uế đẳng giả, nãi ly uế vãng tịnh, ly cựu vãng tân nhi vãng, phi ly thử vãng bỉ chi vãng dã, thích thượng nhi vãng.

(鈔)華嚴重重法界不出一心。楞嚴，十方虛空皆汝心內。是知極樂之生，生乎自心。心無界限，則無西無東，去至何所？狀其易穢而淨，脫舊而新，離一得一，似有所往，名之為往，豈曰從此向彼，如世間經城過邑之往耶？

(演)華嚴重重法界，不出一心者，重重法界不出四法界。四法界不出一真法界。一真法界即當人自性也。心無界限等者，此心廣大，無有方所，無有彼此，去至何所釋上不往。狀其易穢等者，乃離穢往淨，離舊往新之往，非離此往彼之往也，釋上而往。

(Sao: Theo kinh Hoa Nghiêm, trùng trùng pháp giới chẳng ra ngoài nhất tâm. Theo kinh Lăng Nghiêm, “mười phương hư không đều ở trong tâm ngươi”. Do vậy biết: Sanh về Cực Lạc là sanh trong tự tâm. Tâm chẳng có giới hạn, cho nên chẳng có Tây, chẳng có Đông, đi đến nơi đâu? Giống như đổi uế thành tịnh, thoát khỏi cái cũ để trở thành cái mới, lìa một bèn được một, tợ hồ có chỗ để đến, cho nên gọi là Vãng. Há có phải là từ nơi đây hướng đến nơi kia, như trong thế gian, [lần lượt] đi trải qua các thành ấp ư?

Diễn: “Hoa Nghiêm trùng trùng pháp giới, chẳng ra ngoài nhất

tâm”: Trùng trùng pháp giới chẳng ra ngoài tứ pháp giới. Tứ pháp giới chẳng ra ngoài Nhất Chân pháp giới. Nhất Chân pháp giới chính là tự tánh của con người. “Tâm chẳng có giới hạn”: Cái tâm ấy rộng lớn, chẳng có phương hướng, nơi chốn, chẳng có kia, đây, sẽ đi về đâu? [Dùng điều này] để giải thích “bất vãng” trong phần trên. “Giống như đổi uế thành tịnh, chính là vãng (đi đến) theo kiểu lìa uế đến tịnh, lìa cái cũ đến cái mới, chẳng phải là vãng theo kiểu lìa chỗ này qua chỗ kia”, [dùng điều này] để giải thích “vãng” [được nói] trong đoạn Sớ trên đây).

(Sao) Giải Thoát sở thuyết giả, Nhập Pháp Giới phẩm, Giải Thoát trưởng giả ngôn: “Bỉ chư Như Lai bất lai chí thử, ngã bất vãng bỉ. Nhược dục nguyện kiến An Lạc thế giới A Di Đà Phật, tùy ý tức kiến”. Ký vân “tùy ý”, tắc bất việt nhất niệm, nhi sanh bỉ quốc. Cố tri trạng kỳ đắc sanh, danh chi vãng sanh, thật vô sở vãng. Bất vãng nhi vãng, bất phương thuyết vãng. Cứu cực nhi ngôn, phi đản vô vãng, diệc phục vô sanh; bất sanh nhi sanh, bất phương thuyết sanh.

(Diễn) Giải Thoát sở thuyết giả, Thiện Tài đồng tử, đệ ngũ ư Trụ Lâm thành, tham Giải Thoát trưởng giả. Trưởng giả tức nhập Phổ Nhiếp Nhất Thiết Phật Sát Tam Muội, thứ tùng tam muội khởi, cáo Thiện Tài ngôn: “Ngã kiến như thị đẳng, thập phương các thập Phật sát vi trần số Như Lai, bỉ chư Như Lai bất lai chí thử, ngã bất vãng bỉ, nãi chí tùy ý tức kiến” đẳng, dĩ Phật lai khứ tùy tâm hiện cố. Kinh vân: “Nhược nhân dục liễu tri, tam thế nhất thiết Phật, ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo”, thị dã.

(鈔)解脫所說者，入法界品，解脫長者言：彼諸如來不來至此，我不往彼。若欲願見安樂世界阿彌陀佛，隨意即見。既云隨意，則不越一念，而生彼國。故知狀其得生，名之往生，實無所往。不往而往，不妨說往。究極而言，非但無往，亦復無生；不生而生，不妨說生。

(演)解脫所說者，善財童子，第五於住林城，參解脫長者。長者即入普攝一切佛剎三昧，次從三昧起，告善財言：我見如是等，十方各十佛剎微塵數如來，彼諸如來不來至此，我不往彼，乃至隨意即見等，以佛來去隨心現故。經云：若人欲了知，三世一切佛，應觀法界性 ，一切

惟心造，是也。

(Sao: “Như lời [trưởng giả] Giải Thoát đã nói”: Trong phẩm Nhập Pháp Giới [của kinh Hoa Nghiêm], trưởng giả Giải Thoát nói: “Các đức Như Lai ấy chẳng đến nơi đây, ta chẳng qua chỗ các Ngài. Nếu nguyện muốn thấy A Di Đà Phật trong thế giới An Lạc, tùy ý liền thấy”. Đã nói là “tùy ý” thì chưa đầy một niệm đã sanh về cõi ấy. Vì thế, biết là giống như được sanh về, nên gọi là “vãng sanh”. Thật ra, chẳng có qua đó. Chẳng qua đó mà qua đó, chẳng ngại nói là “qua đó”. Xét đến tột cùng để nói, không chỉ là chẳng có qua đó, mà cũng chẳng có sanh. Chẳng sanh mà sanh, chẳng ngại nói là Sanh.

Diễn: “Như Giải Thoát đã nói”: Trong lần tham học thứ năm, tại thành Trụ Lâm, Thiện Tài đồng tử tham yết trưởng giả Giải Thoát. Trưởng giả liền nhập Phổ Nhiếp Nhất Thiết Phật Sát Tam Muội (tam muội nhiếp trọn hết thảy các cõi Phật). Kế đó, từ tam muội xuất, bảo Thiện Tài rằng: “Ta thấy trong mười phương, mỗi phương có các đức Như Lai nhiều như số vi trần trong mười cõi Phật như thế đó. Các đức Như Lai ấy chẳng đến nơi đây, mà ta cũng chẳng đến chỗ các Ngài…” cho đến “tùy ý liền thấy”. Do Phật đến đi, tùy tâm mà hiện, kinh nói: “Nếu ai muốn biết rõ, hết thảy Phật ba đời, hãy quán tánh pháp giới, hết thảy chỉ tâm tạo” là nói về ý này).

(Sớ) Vấn: “Đâu Suất Nội Viện, tích nhân diệc nguyện vãng sanh, kim hà thiên thị Cực Lạc? “Đáp: Nhân nan dị cố, cảnh thắng liệt cố, chủ sư tư cố. Hựu vấn: “Thắng Liên Hoa thế giới, thậm siêu Cực Lạc, hà dĩ bất vãng?” Đáp: Lạc Bang tại cận, bất ưng cầu viễn cố.

(Diễn) Đâu Suất nội viện, tích nhân diệc nguyện vãng sanh giả, Đâu Suất nãi Dục Giới đệ tứ thiên, phân nội ngoại viện. Ngoại viện thị thiên nhân sở cư, nội viện thị Bồ Tát sở cư, Tam Tai diệc vô sở tổn. Tích nhân nguyện sanh giả, như Bạch Hương Sơn vân: “Hải Sơn bất thị ngã quy xứ, quy tắc tu quy Đâu Suất Thiên”, thị dã.

(疏)問：兜率內院，昔人亦願往生，今何偏示極樂？答：因難易故，境勝劣故，主師資故。又問：勝蓮華世界，甚超極樂，何以不往？答：樂邦在近，不應求遠故。

(演)兜率內院，昔人亦願往生者，兜率乃欲界第四天，分內外院。外院是天人所居，內院是菩薩所居，三災亦無所損。昔人願生者，如白香山云 ：海山不是我歸處，

歸則須歸兜率天，是也。

(Sớ: Hỏi: “Người xưa cũng nguyện vãng sanh Đâu Suất Nội Viện, nay vì sao cứ khăng khăng dạy [cầu vãng sanh] Cực Lạc?” Đáp: Do cái nhân có khó dễ, do cảnh hơn kém, và quan hệ giữa đấng hóa chủ hai nơi (Cực Lạc và Đâu Suất Nội Viện) là thầy và trò. Lại Hỏi: “Thế giới Thắng Liên Hoa vượt xa Cực Lạc quá nhiều, cớ sao chẳng sanh về đó?” Đáp: Lạc Bang ở gần, chớ nên cầu nơi xa xôi.

Diễn: “Người xưa cũng nguyện vãng sanh Đâu Suất nội viện”: Đâu Suất là tầng trời thứ tư trong Dục Giới, chia thành nội viện và ngoại viện. Ngoại viện là chỗ chư thiên ở, nội viện là chỗ Bồ Tát ở, [dẫu có] Tam Tai, [Đâu Suất] cũng chẳng bị tổn hoại. “Người xưa nguyện sanh” là như ngài Bạch Hương Sơn nói: “Hải Sơn chẳng phải chỗ ta về, đáng về là về trời Đâu Suất” là như vậy đấy).

(Sao) Vấn ý cái vị Di Lặc diệc hiện tại thuyết pháp, Nội Viện diệc thanh tịnh, trang nghiêm, nhi bất cầu sanh, đương thị hà cố? Đáp: Hữu tam nghĩa. Nhất, nhân nan dị giả, phàm sanh Nội Viện, tất Trí Đoạn công đức, kham dự thánh lưu. Phi nhược Cực Lạc, đản cầu sanh giả, tịnh niệm thành tựu, tức khắc như nguyện, vô luận Hoặc nghiệp. Tích Trang sư vị Nội Viện dị sanh, lương dĩ Đâu Suất chi ly nhân thế khả kế do tuần, Cực Lạc chi khứ Sa Bà lịch đa Phật sát, bỉ luận địa, bất luận nhân, kim luận nhân, bất luận địa, nghĩa các hữu thủ. Nhiên cực nhi luận chi, Trang sư vị đương thời nhất loại chi cơ, thử kinh nãi vạn thế thường hành chi đạo nhĩ.

(Diễn) Tất Trí Đoạn công đức, kham dự thánh lưu giả, Trí Đoạn, tức chứng trí đoạn Hoặc công đức. Nội Viện giai chứng Trí đoạn Hoặc thánh nhân sở cư. Vô thử công đức, bất kham dự hội cố. Cực Lạc cầu sanh, vô luận Hoặc nghiệp giả, cầu sanh Tịnh Độ, đản đắc Sự nhất tâm công thành, tức đới Hoặc nghiệp vãng sanh, trượng Di Đà bất tư nghị nguyện lực, như tải cự thạch, bất chí trầm uyên, như thượng sở thuyết. Trang sư vị “nội viện dị sanh” giả, Trang sư vi Tướng Tông sư đức, nhi Di Lặc vi Tướng Tông chi tổ. Cố Trang sư thường ư Định trung kiến Di Lặc thánh tướng, lâm chung quy ư Đâu Suất, thường khuyến nhân tu Duy Tâm Thức Định. Cố vị “nội viện dị sanh” dã.

(鈔)問意蓋謂彌勒亦現在說法，內院亦清淨莊嚴，而不求生，當是何故？答：有三義。一、因難易者，凡生內院，必智斷功德，堪與聖流。非若極樂，但求生者，淨念成就，即克如願，無論惑業。昔奘師謂內院易生，良以兜率之離人世可計由旬，極樂之去娑婆歷多佛剎，彼論地不論因，今論因不論地，義各有取。然極而論之，奘師為當時一類之機，此經乃萬世常行之道耳。

(演)必智斷功德，堪與聖流者，智斷，即證智斷惑功德。內院皆證智斷惑聖人所居。無此功德，不堪與會故。極樂求生，無論惑業者，求生淨土，但得事一心功成，即帶惑業往生，仗彌陀不思議願力，如載巨石，不至沈淵，如上所說。奘師謂內院易生者，奘師為相宗師德，而彌勒為相宗之祖。故奘師常於定中見彌勒聖相，臨終歸於兜率，常勸人修唯心識定。故謂內院易生也。

(Sao: Ý của lời hỏi là “ngài Di Lặc nay cũng đang thuyết pháp, Nội Viện cũng thanh tịnh, trang nghiêm, nhưng chẳng cầu sanh [về đó] là vì cớ nào?” Đáp: Có ba ý nghĩa: Một là cái nhân có khó và dễ. Phàm sanh vào Nội Viện, ắt phải có công đức Trí Đoạn thì mới có thể dự vào dòng thánh. Chẳng như Cực Lạc, chỉ cần là người cầu vãng sanh, tịnh niệm thành tựu, tức khắc được thỏa nguyện, chẳng cần biết Hoặc nghiệp [như thế nào]. Xưa kia, ngài Huyền Trang nói: “Nội Viện dễ sanh là vì khoảng cách giữa Đâu Suất và nhân gian có thể tính đếm do tuần, còn từ Sa Bà đến Cực Lạc phải trải qua nhiều cõi Phật”. Đó là luận theo nơi chốn, chẳng luận theo cái nhân. Nay chúng ta luận định theo cái nhân, chẳng luận theo nơi chốn. Do căn cứ trên những luận điểm khác nhau, mà có ý nghĩa khác nhau. Nhưng luận định đến tột cùng, ngài Huyền Trang vì một loại căn cơ thuở ấy [mà nói như vậy], còn kinh này là đạo thường hành trong muôn đời.

Diễn: “Ắt phải có công đức Trí Đoạn thì mới kham dự vào dòng thánh”: Trí Đoạn chính là công đức chứng trí đoạn Hoặc. Nội viện toàn là bậc thánh nhân đã chứng Trí đoạn Hoặc cư ngụ; không có công đức ấy, sẽ chẳng thể dự vào đó. “Cực Lạc cầu sanh chẳng luận Hoặc nghiệp”: Cầu sanh Tịnh Độ, chỉ thành tựu công đức Sự nhất tâm, liền mang theo Hoặc nghiệp vãng sanh, nương vào nguyện lực chẳng thể nghĩ bàn của Phật Di Đà, như [chiếc thuyền] chở tảng đá to, chẳng đến nỗi chìm xuống vực, như đã nói trong phần trước! Ngài Huyền Trang bảo “nội viện dễ sanh”: Ngài Huyền Trang là bậc tông sư đại đức của Tướng Tông, đức Di Lặc là tổ của Tướng Tông. Do vậy, ngài Huyền Trang thường thấy thánh tướng của đức Di Lặc trong Định, lâm chung, [ngài Huyền Trang] về trời Đâu Suất. Ngài thường khuyên người khác tu Duy Tâm Thức Định, cho nên nói “dễ sanh về nội viện”).

(Sao) Nhị, cảnh thắng liệt giả, Nội Viện bất việt tam giới chi trung, Cực Lạc xuất quá tam giới chi ngoại. Cực Lạc Nghi Thành thượng vô nữ nhân, Nội Viện ngoại sanh, tiện hữu ngũ dục, cố viết hạ sanh do thắng thiên cung dã. Tam, chủ sư tư giả, Di Đà viên vạn đức chi quả, dĩ chứng Như Lai. Di Lặc xưng Bổ Xứ chi tôn, do cư Đẳng Giác. Kinh vân: “Kỳ trung đa hữu Nhất Sanh Bổ Xứ”, tắc Di Lặc phương dữ Quán Âm, Thế Chí, đồng thị đạo sư chi trắc, viết sư tư dã. Cố kiến Di Đà, tức kiến Di Lặc; kiến Di Lặc, vị tất kiến Di Đà. Hựu cổ đức hữu vân: “Tiên sanh Tây Phương, hậu sanh Long Hoa”, diệc đại hữu lý, thiên cầu Cực Lạc, bất diệc nghi hồ!

(Diễn) Di Lặc do cư Đẳng Giác giả, dĩ thượng tại nhân vị, vị vi cực quả. Do Thanh Biện vị: “Kim Di Lặc vị thị Biến Tri. Sĩ Long Hoa đạo hậu, phương phục vấn tân”, tức kỳ sự dã. Hậu sanh Long Hoa giả, Di Lặc Hạ Sanh kinh vân: “Di Lặc Bồ Tát tức ư xuất gia chi nhật, tiện đắc thành Phật, tọa ư Long Hoa thụ hạ, hoa lâm viên trung, tam hội thuyết pháp. Đệ nhất hội, độ cửu thập lục câu chi chúng, nãi Thích Ca Phật pháp trung tạo Phật tượng giả. Đệ nhị hội, độ cửu thập tứ câu chi chúng, nãi Thích Ca Phật thời, ngũ chủng pháp sư tụng độc Đại Thừa kinh giả. Đệ tam hội, độ cửu thập nhị câu chi chúng, nãi Thích Ca Phật pháp trung cúng dường Tăng giả”.

(鈔)二、境勝劣者，內院不越三界之中，極樂出過三界之外。極樂疑城尚無女人，內院外生，便有五欲，故曰下生猶勝天宮也。三、主師資者，彌陀圓萬德之果，已證如來。彌勒稱補處之尊，猶居等覺。經云：其中多有一生補處，則彌勒方與觀音勢至，同侍導師之側，曰師資也。故見彌陀，即見彌勒；見彌勒，未必見彌陀。又古德有云：先生西方，後生龍華，亦大有理，偏求極樂，不亦宜乎！

(演)彌勒猶居等覺者，以尚在因位，未為極果 。猶清

辯謂：今彌勒未是遍知，俟龍華道後，方復問津，即其事也。後生龍華者，彌勒下生經云：彌勒菩薩即於出家之日，便得成佛，坐於龍華樹下，花林園中，三會說法。第一會，度九十六俱胝眾，乃釋迦佛法中造佛像者。第二會，度九十四俱胝眾，乃釋迦佛時，五種法師讀誦大乘經者。第三會，度九十二俱胝眾，乃釋迦佛法中供養僧者。

(Sao: Hai là cảnh có hơn, kém. Nội Viện chẳng vượt ngoài tam giới, Cực Lạc đã thoát khỏi tam giới. Nghi Thành của Cực Lạc còn chẳng có nữ nhân. Sanh ngoài Nội Viện bèn có ngũ dục. Vì thế, nói “sanh vào nơi hèn kém [của Cực Lạc] còn vượt xa cung trời”.

Ba, quan hệ giữa đấng hóa chủ hai nơi (Cực Lạc và Đâu Suất Nội Viện) là thầy và trò. Phật Di Đà đã viên mãn quả vạn đức, đã chứng Như Lai. Di Lặc là vị được gọi là Bổ Xứ, vẫn còn thuộc địa vị Đẳng Giác. Kinh dạy: “Trong số ấy, có nhiều vị là Nhất Sanh Bổ Xứ”, vậy thì Di Lặc và Quán Âm, Thế Chí cùng hầu bên cạnh đức Đạo Sư, cho nên nói là “thầy trò” vậy. Vì thế, thấy Phật Di Đà bèn thấy ngài Di Lặc. Thấy ngài Di Lặc, chưa chắc đã thấy Phật Di Đà! Có vị cổ đức lại nói: “Trước hết là sanh về Tây Phương, sau đó sanh vào Long Hoa”, cũng hết sức có lý. Khăng khăng cầu sanh Cực Lạc, có phải là thích đáng hơn không?

Diễn: “Di Lặc vẫn còn thuộc địa vị Đẳng Giác”: Do ngài Di Lặc còn thuộc địa vị tu nhân, chưa phải là quả vị tột bậc. Ví như ngài Thanh Biện nói: “Nay Di Lặc thuộc địa vị Biến Tri (Đẳng Giác). Đợi tới hội Long Hoa, mới lại thưa hỏi đường nẻo” tức là chuyện này.

“Sau đó sanh vào Long Hoa”: Kinh Di Lặc Hạ Sanh nói: “Di Lặc Bồ Tát ngay trong ngày xuất gia liền được thành Phật, ngồi dưới cội Long Hoa, trong vườn hoa, ba hội thuyết pháp. Hội thứ nhất, độ chín mươi sáu câu chi người, tức là những người tạo tượng Phật trong pháp của Phật Thích Ca. Hội thứ hai, độ chín mươi bốn câu chi người, chính là năm loại pháp sư đọc tụng kinh Đại Thừa trong thời Phật Thích Ca. Hội thứ ba, độ chín mươi hai câu chi người, tức là những người cúng dường Tăng trong pháp của Phật Thích Ca”).

(Sao) Thắng Liên Hoa giả, tường kiến tiền thọ mạng văn trung. Kim vị Hoa Nghiêm giảo luận quốc độ. Sa Bà chi hậu, tức vân Cực Lạc, viễn chi hựu viễn, chí bách vạn A tăng kỳ thế giới, phương viết Thắng Liên. Tắc Cực Lạc giả lân bang, Thắng Liên giả hà vực dã, dụ như Việt cơ, Ngô nhẫm, cử túc tức Ngô, xả Ngô bất vãng, nhi mộ Yên, Tần, hoặc diệc thậm hỹ!

(Diễn) Hoa Nghiêm giảo luận quốc độ giả, Tâm Vương Bồ Tát, ư chúng hội trung, cáo chư Bồ Tát ngôn: “Phật tử! Thử Sa Bà thế giới trung, Thích Ca Mâu Ni Phật sát nhất kiếp, ư Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật sát, vi nhất nhật nhất dạ. Cực Lạc thế giới nhất kiếp, ư Ca Sa Tràng thế giới Kim Cang Kiên Phật sát, vi nhất nhật nhất dạ. Ca Sa Tràng thế giới nhất kiếp, ư Bất Thoái Âm Thanh Luân thế giới, vi nhất nhật nhất dạ. Phật tử! Như thị thứ đệ, nãi chí quá bách vạn A tăng kỳ thế giới, tối hậu thế giới nhất kiếp, ư Thắng Liên Hoa thế giới Hiền Thắng Phật sát, vi nhất nhật nhất dạ. Phổ Hiền Bồ Tát cập chư đồng hạnh đại Bồ Tát đẳng, sung mãn kỳ trung”.

(鈔)勝蓮華者，詳見前壽命文中。今謂華嚴較論國土。娑婆之後，即云極樂，遠之又遠，至百萬阿僧祇世界，方曰勝蓮。則極樂者鄰邦，勝蓮者遐域也，喻如越饑吳稔，舉足即吳，捨吳不往，而慕燕秦，惑亦甚矣！

(演)華嚴較論國土者，心王菩薩，於眾會中，告諸菩薩言：佛子！此娑婆世界中，釋迦牟尼佛剎一劫，於極樂世界阿彌陀佛剎，為一日一夜。極樂世界一劫，於袈裟幢世界金剛堅佛剎，為一日一夜。袈裟幢世界一劫，於不退音聲輪世界，為一日一夜。佛子！如是次第，乃至過百萬阿僧祇世界，最後世界一劫，於勝蓮花世界賢勝佛剎，為一日一夜。普賢菩薩及諸同行大菩薩等，充滿其中。

(Sao: Đối với thế giới Thắng Liên Hoa, xin coi lời giải thích tường tận trong phần kinh văn giảng về thọ mạng. Nay nói: Kinh Hoa Nghiêm so sánh các cõi nước. Sau Sa Bà, bèn nói Cực Lạc, đã xa lại càng xa hơn, cho đến trăm vạn A tăng kỳ thế giới, mới nói tới cõi Thắng Liên Hoa. Cực Lạc là nước kề cận, Thắng Liên Hoa là nước xa xôi, ví như nước Việt đói kém, nước Ngô được mùa, cất chân bèn sang đất Ngô, [thế mà] bỏ nước Ngô chẳng đến, hâm mộ nước Yên, nước Tần! Mê lầm quá đỗi!

Diễn: “Kinh Hoa Nghiêm so sánh luận định cõi nước”: Tâm Vương Bồ Tát ở trong chúng hội, bảo các Bồ Tát rằng: “Phật tử! Một kiếp trong thế giới Sa Bà này, tức là cõi của Thích Ca Mâu Ni Phật, thì là một ngày một đêm trong thế giới Cực Lạc là cõi của A Di Đà Phật. Một kiếp trong thế giới Cực Lạc là một ngày một đêm trong thế giới Ca Sa Tràng, tức cõi nước của Kim Cang Kiên Phật. Một kiếp trong thế giới Ca Sa Tràng là một ngày một đêm trong thế giới Bất Thoái Âm Thanh Luân. Này Phật tử! Lần lượt như thế, cho đến qua khỏi trăm vạn A tăng kỳ thế giới, một kiếp trong thế giới cuối cùng là một ngày một đêm trong thế giới Thắng Liên Hoa, đó là cõi nước của Hiền Thắng Phật. Phổ Hiền Bồ Tát và các vị đại Bồ Tát đồng hạnh đầy ắp trong ấy”).

(Sớ) Vấn: “Kiến hữu nhất sanh niệm Phật, lâm chung vị tất vãng sanh, hà dã?” Đáp: Lương diêu nhất sanh niệm Phật, vị thị nhất tâm niệm Phật cố.

(Sao) Du du chi đồ, nhất sanh niệm Phật, sở vị tuy bất giải đãi, diệc bất tinh tấn, vị năng nhất tâm, cố bất đắc sanh. Nhược quả chân thật dụng tâm, nhi vị thuần nhất, tuy kim thế bất sanh, diệc thực sanh nhân, tất ư lai thế, thành tựu tam muội, nhi đắc sanh bỉ. Như Phạm Võng vân: “Bất đắc giới, nhi đắc tăng ích thọ giới”, Tông Môn vị: “Tài xuất đầu lai, nhất văn thiên ngộ giả”, thị dã. Thận vô tạ khẩu viết: “Mỗ mỗ niệm Phật, đồ lao vô công”, toại báng thánh giáo, vị bất túc tín!

(Diễn) Bất đắc giới, nhi đắc tăng ích thọ giới giả, Phạm Võng vân: “Thiên lý nội vô năng thọ giới sư, hứa Phật, Bồ Tát tượng tiền thọ giới. Yếu tu sám hối đắc kiến hảo tướng, tức tiện đắc giới. Kiến hảo tướng giả, Phật lai ma đảnh, kiến quang, kiến hoa đẳng. Nhược bất kiến hảo tướng, tuy sám vô ích. Nhiên tuy bất đắc giới, nhi đắc tăng ích thọ giới”. Nhất văn thiên ngộ giả, như hiếp hạ thi quyền, cách giang chiêu thủ, tụng Dược Vương nhi thân kiến Linh Sơn, phùng xuy đặng nhi đốn truyền tâm ấn, thị dã.

(疏)問：見有一生念佛，臨終未必往生，何也？答：良繇一生念佛，未是一心念佛故。

(鈔)悠悠之徒，一生念佛，所謂雖不懈怠，亦不精進，未能一心，故不得生。若果真實用心，而未純一，雖今世不生，亦植生因，必於來世，成就三昧，而得生彼。如梵網云：不得戒，而得增益受戒，宗門謂：才出頭來，一聞千悟者，是也。慎毋藉口曰：某某念佛，徒勞無功，遂謗聖教，為不足信！

(演)不得戒，而得增益受戒者，梵網云：千里內無能授戒師，許佛菩薩像前受戒。要須懺悔得見好相，即便得戒。見好相者，佛來摩頂，見光見花等。若不見好相，雖懺無益。然雖不得戒，而得增益受戒。一聞千悟者，如脅下施拳，隔江招手，誦藥王而親見靈山，逢吹鐙而頓傳心印，是也。

(Sớ: Hỏi: “Thấy có kẻ suốt đời niệm Phật, lâm chung chưa chắc vãng sanh, là vì lẽ nào?” Đáp: Ấy là vì suốt đời niệm Phật, nhưng chưa phải là nhất tâm niệm Phật.

Sao: Hạng người hời hợt, niệm Phật suốt đời, tuy nói là chẳng biếng nhác, nhưng cũng chẳng tinh tấn, chưa thể nhất tâm, cho nên chẳng được vãng sanh. Nếu là thật sự dụng tâm, nhưng chưa thuần nhất, tuy chẳng thể vãng sanh trong đời này, cũng đã gieo cái nhân vãng sanh, trong đời sau, ắt sẽ thành tựu tam muội mà được vãng sanh cõi ấy. Như kinh Phạm Võng có nói: “Chẳng đắc giới, nhưng được lợi lạc tăng ích thọ giới”. Nhà Thiền nói: “Vừa mới xuất đầu lộ diện, đã nghe một, ngộ cả ngàn” chính là ý này. Hãy dè dặt, đừng nói bừa bãi: “Kẻ nào đó niệm Phật, uổng công vô ích”, đấy chính là báng bổ thánh giáo “chẳng đáng tin tưởng”.

Diễn: “Chẳng đắc giới, nhưng được lợi ích cho sự thọ giới [trong mai sau]”. Kinh Phạm Võng nói: Trong một ngàn dặm, chẳng có vị thầy nào có thể truyền giới thì cho phép [người muốn thọ giới] đối trước tượng Phật, Bồ Tát để tự thọ giới, nhưng cần phải tu sám hối [cho đến khi] thấy được hảo tướng thì mới đắc giới. “Thấy hảo tướng”: Phật đến xoa đỉnh đầu, thấy quang minh, thấy hoa v.v… Nếu chẳng thấy hảo tướng, tuy sám hối, vô ích. Dẫu chẳng đắc giới, nhưng được tăng ích thọ giới. “Nghe một, ngộ cả ngàn”: Như nắm tay đặt dưới hông, cách sông vẫy tay, tụng phẩm Dược Vương mà đích thân thấy [hội Pháp Hoa tại] Linh Sơn, gặp thổi nến mà truyền ngay tâm ấn, là như thế đó).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vô hình, thị bất điên đảo nghĩa. Tự tánh vô cấu, thị sanh Cực Lạc nghĩa.

(Diễn) Tự tánh vô hình, thị bất điên đảo nghĩa giả, hình giả, tướng dã. Nhất thiết chư tướng, giai đảo tâm vọng cảnh; kim Chân Như tự tánh, phi nhất tướng, phi dị tướng, phi phi nhất dị tướng, phi nhất dị câu tướng, ly nhất thiết pháp sai biệt chi tướng, hữu hà đảo vọng? Tự tánh vô cấu, thị sanh Cực Lạc nghĩa giả, cấu giả, nhiễm dã. Nhất thiết nhiễm pháp, giai khổ nhân, khổ quả; kim ly cấu Pháp Thân, xuất phiền não ngại, trí ngại, ly hòa hợp tướng, thuần tịnh minh cố, thành pháp xuất ly kính, ninh phi Cực Lạc?

(疏)稱理，則自性無形，是不顛倒義。自性無垢，是生極樂義。

(演)自性無形，是不顛倒義者，形者，相也。一切諸相，皆倒心妄境；今真如自性，非一相，非異相，非非一異相，非一異俱相，離一切法差別之相，有何倒妄？自性無垢，是生極樂義者，垢者，染也。一切染法，皆苦因苦果；今離垢法身，出煩惱礙，智礙，離和合相，純淨明故，成法出離鏡，甯非極樂？

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh vô hình là ý nghĩa “chẳng điên đảo”, tự tánh vô cấu là ý nghĩa “sanh vào Cực Lạc”.

Diễn: “Tự tánh vô hình là ý nghĩa bất điên đảo”: Hình là tướng. Hết thảy các tướng đều là cảnh hư vọng trong cái tâm điên đảo. Nay tự tánh Chân Như chẳng phải là một tướng, chẳng phải là khác tướng, chẳng phải là tướng “không một, không khác”, chẳng phải là tướng “vừa là một, vừa là khác”, lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp, há có điên đảo, hư vọng gì?

“Tự tánh vô cấu là ý nghĩa sanh về Cực Lạc”: “Cấu” là nhiễm. Hết thảy nhiễm pháp đều là khổ nhân, khổ quả; nay Pháp Thân ly cấu, vượt khỏi chướng ngại phiền não, chướng ngại trí huệ, lìa tướng hòa hợp, thuần thanh tịnh, sáng suốt, trở thành pháp lìa khỏi gương, há chẳng phải là Cực Lạc ư?)

(Sao) Lục Tổ vân: “Ngô hữu nhất vật, vô đầu, vô vĩ, vô bối, vô diện”. Thị tắc cầu ư chánh tướng, thượng bất khả đắc, tương dĩ hà vật nhi danh điên đảo? Bát Nhã Tâm Kinh vân: “Thị chư pháp Không tướng, bất cấu, bất tịnh”. Thị tắc cầu ư tịnh tướng, thượng bất khả đắc; tương chỉ hà xứ nhi hiệu Sa Bà? Bất điên đảo xứ, toàn thân tọa Cực Lạc liên đài; điên đảo tài sanh, ứng niệm trụ Sa Bà quốc độ. Tức tâm tức độ, tức độ tức tâm, Tây Phương khứ thử bất viễn.

(Diễn) Thị tắc cầu ư chánh tướng, thượng bất khả đắc đẳng. Chánh giả, đối đảo nhi ngôn. Nhược hữu chánh tướng, dữ đảo hà dị? Vô chánh, vô đảo, thị danh “chân bất điên đảo”. Thị tắc cầu ư tịnh tướng, thượng bất khả đắc đẳng. Tịnh giả, đối cấu chi ngôn. Nhược hữu tịnh tướng, dữ cấu hà biệt? Vô tịnh, vô cấu, thị danh chân Tịnh Độ.

(鈔)六祖云：吾有一物，無頭無尾，無背無面。是則求於正相，尚不可得，將以何物而名顛倒？般若心經云：是諸法空相，不垢不淨。是則求於淨相，尚不可得；將指何處而號娑婆？不顛倒處，全身坐極樂蓮臺；顛倒才生，應念住娑婆國土。即心即土，即土即心，西方去此不遠。

(演)是則求於正相，尚不可得等。正者，對倒而言。若有正相，與倒何異？無正無倒，是名真不顛倒。是則求於淨相，尚不可得等。淨者，對垢而言。若有淨相，與垢何別？無淨無垢，是名真淨土。

(Sao: Lục Tổ nói: “Ta có một vật, không đầu, không đuôi, không lưng, không mặt”, như vậy thì cầu chánh tướng (tướng ngay thẳng) còn chưa thể được, lấy vật gì để gọi là điên đảo? Bát Nhã Tâm Kinh nói: “Tướng Không ấy của các pháp chẳng nhơ, chẳng sạch”. Do vậy, cầu nơi tịnh tướng còn chẳng thể được, sẽ chỉ vào nơi đâu để gọi là Sa Bà? Chỗ chẳng điên đảo, toàn thân ngồi nơi đài sen trong Cực Lạc. Điên đảo vừa sanh, ngay lập tức trụ trong cõi nước Sa Bà. Tâm chính là cõi, cõi chính là tâm, Tây Phương cách đây không xa.

Diễn: “Do vậy, cầu chánh tướng còn chưa thể được…”: Chánh là nói đối lập với điên đảo. Nếu có chánh tướng, có khác gì điên đảo? Không chánh, không điên đảo, thì gọi là “thật sự chẳng điên đảo”. “Do vậy, cầu nơi tịnh tướng còn chẳng thể được”: Tịnh là nói đối lập với cấu. Nếu có tịnh tướng thì có khác gì với cấu? Chẳng tịnh, chẳng cấu thì là Tịnh Độ thật sự).

Tứ, kết khuyến.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Ngã kiến thị lợi, cố thuyết thử ngôn. Nhược hữu chúng sanh văn thị thuyết giả, ưng đương phát nguyện, sanh bỉ quốc độ.

(Sớ) Thị lợi giả, chỉ thượng kiến Phật vãng sanh. Thử ngôn giả, kiến tư đại lợi, cố thuyết thử nhất tâm trì danh chi ngôn dã. Bất nguyện vãng giả, tắc cô Phật thuyết, thị vi đệ nhị trùng khuyến.

(Sao) Vô lợi ích ngữ, Phật sở bất đàm. Trì danh tức đắc vãng sanh, ư chư chúng sanh hữu đại lợi ích, cố Phật thuyết dã. Lương diêu kỷ đắc vãng sanh, thị danh tự lợi. Sanh bỉ quốc dĩ, văn pháp đắc đạo, hoàn năng quảng độ vô lượng chúng sanh, thị danh lợi tha. Cụ tư nhị lợi, cố vân “đại lợi”. Đệ nhị khuyến giả, sơ ngôn chúng sanh văn giả, chỉ thị đắc văn bỉ quốc trang nghiêm thắng diệu, cố khởi nguyện nhạo, vị ủy như hà đắc sanh, kim xuất kỳ diêu. Ngôn nhất tâm trì danh, Phật lai tiếp dẫn, toại đắc sanh bỉ, tắc nguyện đương ích thiết, cố vân nhị khuyến.

四、結勸。

(經)舍利弗！我見是利，故說此言。若有眾生聞是說者，應當發願，生彼國土。

(疏)是利者，指上見佛往生。此言者，見斯大利，故說此一心持名之言也。不願往者，則孤佛說，是為第二重勸。

(鈔)無利益語，佛所不談。持名即得往生，於諸眾生有大利益，故佛說也。良繇己得往生，是名自利。生彼國已，聞法得道，還能廣度無量眾生，是名利他。具斯二利，故云大利。第二勸者，初言眾生聞者，止是得聞彼國莊嚴勝妙，故起願樂，未委如何得生，今出其繇。言一心持名，佛來接引，遂得生彼，則願當益切，故云二勸。

(Bốn, là kết lại để khuyên.

Kinh: Xá Lợi Phất! Ta thấy điều lợi này, nên nói lời này. Nếu có chúng sanh nghe nói như vậy, hãy nên phát nguyện sanh về cõi ấy.

Sớ: “Điều lợi này” chỉ [lợi ích] vãng sanh thấy Phật trong phần trên. “Lời này” chính là lời “thấy lợi ích to lớn ấy”, cho nên nói lời “nhất tâm trì danh” này. Kẻ chẳng nguyện vãng sanh là đã cô phụ lời Phật dạy. Đây là khuyên lần thứ hai.

Sao: Đức Phật chẳng nói lời không có lợi ích. Trì danh bèn được vãng sanh, có lợi ích to lớn đối với chúng sanh, cho nên đức Phật bèn nói. Ấy là vì chính mình được vãng sanh thì gọi là tự lợi; sanh về cõi ấy, nghe pháp đắc đạo, còn có thể rộng độ vô lượng chúng sanh, đó là lợi tha. Có đủ hai điều lợi ấy, nên gọi là “đại lợi”. “Khuyên lần thứ hai”: Thoạt đầu, kinh nói “chúng sanh nghe nói”, [nghĩa là] chỉ là được nghe sự trang nghiêm thù thắng nhiệm mầu trong cõi ấy, cho nên dấy lòng phát nguyện, ưa thích, nhưng chưa rõ làm như thế nào thì sẽ được sanh về đó, nay nêu rõ duyên do. Nói “nhất tâm trì danh, Phật đến tiếp dẫn, bèn được sanh về cõi kia”, như vậy thì nguyện sẽ càng thêm thiết tha. Vì thế, nói là “khuyên lần thứ hai”).

(Sớ) Hựu ngôn lợi giả, phản hiển bất nguyện vãng sanh chi hại, thị hân yếm dã.

(Sao) Thử độ tu hành, đa kiếp thăng trầm, bất năng giải thoát. Kim dĩ xưng danh vãng sanh, toại đăng Bất Thoái, giảo kỳ lợi hại, minh nhược chỉ chưởng. Lợi tức chư lạc, hại tức chúng khổ, cố đương hân yếm.

(Diễn) Chỉ chưởng giả, Luận Ngữ vân: “Kỳ như thị chư tư hồ? Chỉ kỳ chưởng”. Chú vân: “Ngôn dị kiến dã”.

(疏)又言利者，反顯不願往生之害，示欣厭也。

(鈔)此土修行，多劫升沈，不能解脫。今以稱名往生，遂登不退，較其利害，明若指掌。利即諸樂，害即眾苦，故當欣厭。

(演)指掌者，論語云：其如示諸斯乎？指其掌。註云：言易見也。

(Sớ: Lại nói “lợi”, nhằm hiển thị nỗi tai hại của việc chẳng nguyện vãng sanh, nhằm chỉ dạy sự ưa thích và chán nhàm.

Sao: Tu hành trong cõi này, nhiều kiếp thăng trầm, chẳng thể giải thoát. Nay do xưng danh mà vãng sanh, bèn dự lên ngôi vị Bất Thoái. So sánh điều lợi, lẽ hại, rõ ràng như chỉ dạy trong lòng bàn tay.

Diễn: “Chỉ chưởng”: Sách Luận Ngữ chép: “Điều ấy là như thế nào? Như dùng lòng bàn tay để chỉ bày”. Chú thích: “Ý nói dễ thấy”).

(Sớ) Hựu ngã thuyết giả, chánh minh vô vấn tự thuyết cố.

(Sao) Kiến tư đại lợi, cấp vị chỉ trần, khủng chư chúng sanh trì trì thất lợi, cố bất sĩ thỉnh vấn dã!

(疏)又我說者，正明無問自說故。

(鈔)見斯大利，急為指陳，恐諸眾生遲遲失利，故不俟請問也！

(Sớ: Lại nữa, “ta nói” nhằm chỉ rõ [bản kinh này] chẳng do ai

hỏi mà là [đức Phật] tự nói.

Sao: Do thấy điều lợi to lớn này, bèn vội vàng chỉ bày, vì sợ chúng sanh lề mề, đánh mất điều lợi; do vậy, chẳng đợi hỏi han).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh cụ túc, thị lợi nghĩa.

(Sao) Thí quán tự tánh, khiếm thiểu hà sự, linh tri thể thượng, Di Đà thánh chúng chung nhật hiện tiền. Thường Tịch Quang trung, Cực Lạc tịnh bang, vô thời bất vãng. Nại hà Phật kiến thị lợi, chúng sanh nhược manh; Phật thuyết thị lợi, chúng sanh nhược lung. Tuy thị lao tha kim khẩu tuyên dương, tu thị nhất hồi thân kiến thỉ đắc.

(Diễn) Linh tri thể thượng, Di Đà thánh chúng chung nhật hiện tiền giả, tự tánh tịch, tức Vô Lượng Thọ. Tự tánh chiếu, tức Vô Lượng Quang. Từ, tức Quán Âm. Trí, tức Thế Chí đẳng. Thường Tịch Quang trung, vô thời bất vãng giả, Thường, tức Pháp Thân. Tịch, tức giải thoát. Quang, tức Bát Nhã. Tam đức bí tạng, hành, trụ, tọa, ngọa, bất tương ly cố. Nại hà hạ kết khuyến.

(疏)稱理，則自性具足，是利義。

(鈔)試觀自性，欠少何事，靈知體上，彌陀聖眾終日現前。常寂光中，極樂淨邦，無時不往。奈何佛見是利，眾生若盲；佛說是利，眾生若聾。雖是勞他金口宣揚，須是一回親見始得。

(演)靈知體上，彌陀聖眾終日現前者，自性寂，即無量壽。自性照，即無量光。慈，即觀音。智，即勢至等。常寂光中，無時不往者，常，即法身。寂，即解脫。光，即般若。三德祕藏，行住坐臥，不相離故。奈何下結勸。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh trọn đủ là ý nghĩa “điều lợi này”.

Sao: Thử quán tự tánh, có thiếu khuyết chuyện gì chăng? Nơi cái thể linh tri, Phật Di Đà và thánh chúng suốt ngày hiện tiền. Trong Thường Tịch Quang, cõi tịnh Cực Lạc không lúc nào chẳng đến. Hiềm rằng Phật thấy điều lợi này, chúng sanh như mù; đức Phật nói điều lợi này, chúng sanh như điếc. Tuy Ngài nhọc nhằn miệng vàng tuyên dương, vẫn phải do [chúng ta] một phen đích thân trông thấy thì mới đạt được.

Diễn: “Nơi cái thể linh tri, Phật Di Đà và thánh chúng suốt ngày hiện tiền”: Tự tánh tịch tức Vô Lượng Thọ, tự tánh chiếu tức Vô Lượng Quang, Từ tức Quán Âm, Trí tức Thế Chí v.v… “Trong Thường Tịch Quang không lúc nào chẳng đến”: Thường tức Pháp Thân, Tịch tức giải thoát, Quang tức Bát Nhã. Do đi, đứng, nằm, ngồi, chẳng lìa Tam Đức bí tạng. Từ chữ “hiềm rằng” trở đi, kết lại lời khuyên).

Tam, giao dẫn Phật ngôn linh đoạn nghi hoặc (nhị): Sơ, minh Phật đồng tán. Nhị, thích kinh ưng tán.

Sơ, minh Phật đồng tán (nhị): Sơ, bổn Phật tán. Nhị, tha Phật tán.

Sơ, bổn Phật tán.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Như ngã kim giả, tán thán A Di Đà Phật bất khả tư nghị công đức chi lợi.

(Sớ) Thừa thượng bất độc ngã kiến thị lợi nhi thuyết thử ngôn; diệc thập phương chư Phật đồng kiến thị lợi, nhi thuyết thử ngôn dã. Tán giả, xưng tán. Thán giả, cảm thán. Bất khả tư nghị giả, thượng ngôn “ngã kiến thị lợi”, kim cực ngôn kỳ lợi phi tầm thường chi lợi dã. Văn hữu tam chuyển: Đệ nhất, phi vô ích, cố vân lợi. Nhị, phi đản sự phước chi lợi, cố vân công đức chi lợi. Tam, phi đản công đức chi lợi, cố vân bất khả tư nghị công đức chi lợi dã. Dĩ thị tán thán, phi ngẫu nhiên cố.

(Sao) Xưng tán giả, xưng dương, tán mỹ bỉ Phật quảng đại công đức, linh nhân quy tín dã. Cảm thán giả, cảm kích thán tức, thử pháp nhân thiên hy hữu, lịch kiếp nan phùng, linh nhân bi hỷ. Hỷ giả, hỷ kỳ đắc văn. Bi giả, bi kỳ văn chi vãn dã. Bất khả tư nghị, thị thử kinh nguyên danh, nghĩa kiến tiền tự. Kinh danh Bất Khả Tư Nghị giả, chánh dĩ A Di Đà Phật hữu thử bất khả tư nghị đại công đức dã.

(Diễn) Nhân thiên hy hữu lịch kiếp nan phùng giả, Phật vị xuất thế, nhân gian chỉ hữu Luân vương thuyết Thập Thiện pháp, thiên thượng chỉ hữu Đế Thích thuyết xuất dục luận đẳng, giai hữu vi nhân quả, bất xuất luân hồi. Túng Phật xuất thế, diệc tiên thuyết nhân thiên tiểu giáo, trực chí Phương Đẳng thời, phương hữu thử siêu sanh tử, xuất luân hồi chi diệu pháp. Cố kinh vân: “Chư Phật xuất ư thế, huyền viễn trị ngộ nan, giả sử xuất ư thế, thuyết thị pháp diệc nan” đẳng.

三、交引佛言令斷疑惑(二)：初、明佛同讚。二、釋經應讚。

初、明佛同讚(二)：初、本佛讚。二、他佛讚。

初、本佛讚。

(經)舍利弗！如我今者，讚歎阿彌陀佛不可思議功德之利。

(疏)承上不獨我見是利而說此言；亦十方諸佛同見是利，而說此言也。讚者，稱讚。歎者，感歎。不可思議者，上言我見是利，今極言其利非尋常之利也。文有三轉：第一、非無益，故云利。二、非但事福之利，故云功德之利。三、非但功德之利，故云不可思議功德之利也。以是讚歎，非偶然故。

(鈔)稱讚者，稱揚讚美彼佛廣大功德，令人歸信也。感歎者，感激歎息，此法人天希有，歷劫難逢，令人悲喜。喜者，喜其得聞。悲者，悲其聞之晚也。不可思議，是此經原名，義見前序。經名不可思議者，正以阿彌陀佛有此不可思議大功德也。

(演)人天希有歷劫難逢者，佛未出世，人間止有輪王說十善法，天上止有帝釋說出欲論等，皆有為因果，不出輪迴。縱佛出世，亦先說人天小教，直至方等時，方有此超生死，出輪迴之妙法。故經云：諸佛出於世，懸遠值遇難，假使出於世，說是法亦難等。

(Ba, dẫn lời Phật Thích Ca và chư Phật để người nghe đoạn nghi hoặc (gồm hai phần): Một, nêu rõ chư Phật cùng tán thán; hai là giải thích vì sao nên tán thán kinh này.

Một là nêu rõ chư Phật cùng tán thán (gồm hai phần): Một là, Phật Thích Ca tự tán thán. Hai là các vị Phật khác tán thán.

Trước hết là Thích Ca tự tán thán.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Như ta nay tán thán lợi ích công đức chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật.

Sớ: Thừa tiếp ý “không chỉ riêng ta thấy điều lợi ấy mà nói lời này” trên đây; mười phương chư Phật cũng do cùng thấy lợi ích ấy nên nói lời này. “Tán” là khen ngợi. “Thán” là cảm thán. “Chẳng thể nghĩ bàn”: Trong phần trên đã nói “ta thấy điều lợi ấy”, nay cực lực nói “điều lợi ấy chẳng phải là lợi ích tầm thường”. Kinh văn có ba lượt chuyển biến: Thứ nhất, chẳng phải là vô ích nên nói là Lợi. Thứ hai, không chỉ là lợi ích thuộc về phước báo nơi Sự, cho nên nói là lợi ích thuộc về công đức. Thứ ba, không chỉ lợi ích thuộc về công đức, cho nên nói là lợi ích chẳng thể nghĩ bàn về mặt công đức. Do vì tán thán như vậy chẳng phải là chuyện ngẫu nhiên.

Sao: “Xưng tán”: Ca ngợi, tôn vinh công đức rộng lớn của đức Phật ấy, khiến cho kẻ khác quay về tin tưởng. “Cảm thán” là cảm kích, than thở, pháp này là pháp hiếm có trong cõi trời người, trải bao kiếp khó gặp gỡ, khiến cho kẻ khác buồn vui [lẫn lộn]. Vui là vui mừng do được nghe; buồn là buồn vì nghe pháp này muộn màng. “Chẳng thể nghĩ bàn” là tên gốc của kinh này; xem ý nghĩa trong phần Tựa ở trước. Kinh có tên là Bất Khả Tư Nghị chính là vì A Di Đà Phật có công đức to lớn chẳng thể nghĩ bàn ấy.

Diễn: “Trong cõi trời người, trải bao nhiêu kiếp khó gặp gỡ”: Khi đức Phật chưa xuất thế, nhân gian chỉ có Chuyển Luân Thánh Vương nói pháp Thập Thiện, trên trời chỉ có Đế Thích nói luận “thoát dục” v.v… đều là nhân quả hữu vi, chẳng ra khỏi luân hồi. Dẫu Phật xuất thế, cũng trước hết nói nhân thiên tiểu giáo, mãi cho tới thời Phương Đẳng mới có diệu pháp siêu sanh tử, thoát luân hồi này. Vì thế, kinh nói: “Chư Phật xuất hiện trong cõi đời, lâu xa thăm thẳm khó gặp gỡ. Giả sử Phật xuất thế, nói pháp này cũng khó”).

(Sao) Văn hữu tam chuyển giả, lợi trung đa hàm, triển chuyển thâm quảng. Sơ, sự phước chi lợi giả, tu sự tướng phước, thế gian nhân cố, thị danh tiểu lợi. Nhị, công đức chi lợi giả, xuất thế gian nhân cố, thị danh đại lợi. Tam, bất tư nghị công đức giả, xuất thế gian thượng thượng nhân cố, thị danh đại lợi trung đại lợi. Cái công đức tuy thắng sự phước, ư trung phục phân thắng, liệt, hữu khả tư nghị, hữu bất khả tư nghị. Kim thị bất khả tư nghị chi công đức dã; cố đại lợi trung, phục xưng đại lợi.

(Diễn) Xuất thế gian nhân, chỉ Tiểu Thừa Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên pháp. Thử pháp năng siêu tam giới, bất đọa luân hồi, đản y Sự thức tu hành, tâm ngoại kiến Phật, bất ngộ duy tâm. Cố do khả tư nghị dã. Hựu Thông Giáo Vô Sanh Tứ Đế, Biệt Giáo Vô Lượng Tứ Đế pháp, thử pháp năng siêu Nhị Thừa, bất đọa Thiên Không, đản đạo hậu phương chứng, nhân quả bất dung, Tịnh Độ tắc Lý ngoại tu thành, vạn pháp nãi bất do tâm cụ, tuy trần kiếp tu đạo, quảng du Phật sát, chỉ bỉ Tịnh Độ, đản thị Thể ngoại phương tiện, vị vi liễu nghĩa. Cố do khả tư khả nghị dã. Xuất thế gian thượng thượng nhân giả, dĩ hồi thần ức sát, thật sanh hồ tự kỷ tâm trung, dựng chất cửu liên, phỉ đào hồ sát na tế nội, thị thập phương tịnh uế, quyển hoài đồng tại sát na. Nhất niệm sắc tâm, la liệt biến thâu pháp giới. Cẩu hoặc Sự Lý du cách, tịnh uế tương phương, an linh Ngũ Nghịch phàm phu, thập niệm tiện đăng ư bảo độ, Nhị Thừa hiền bối, hồi tâm tức đạt ư kim trì dã tai! Thị tắc Đại Thừa trung Đại Thừa, liễu nghĩa trung liễu nghĩa, Phật pháp chi diệu, quá thử dĩ vãng, bất tri sở tài, thị bất tư nghị công đức, xuất thế gian thượng thượng nhân dã.

(鈔)文有三轉者，利中多含，展轉深廣。初、事福之利者，修事相福，世間因故，是名小利。二、功德之利者，出世間因故，是名大利。三、不思議功德者，出世間上上因故，是名大利中大利。蓋功德雖勝事福，於中復分勝劣，有可思議，有不可思議。今是不可思議之功德也；故大利中，復稱大利。

(演)出世間因，指小乘四諦，十二因緣法。此法能超三界，不墮輪迴，但依事識修行，心外見法，不悟唯心。故猶可思議也。又通教無生四諦，別教無量四諦法，此法能超二乘，不墮偏空，但道後方證，因果不融，淨土則理外修成，萬法乃不由心具，雖塵劫修道，廣游佛剎，指彼淨土，但是體外方便，未為了義。故猶可思可議也。出世間上上因者，以迴神億剎，實生乎自己心中，孕質九蓮，匪逃乎剎那際內，是十方淨穢，卷懷同在剎那。一念色心，羅列遍收法界。苟或事理攸隔，淨穢相妨，安令五逆凡夫，十念便登於寶土，二乘賢輩，回心即達於金池也哉！是則大乘中大乘，了義中了義，佛法之妙，過此以往，不知所裁，是不思議功德，出世間上上因也。

(Sao: “Kinh văn có ba lượt chuyển biến”: Trong các điều lợi ích có nhiều ý nghĩa, [mỗi ý nghĩa] lần lượt càng sâu rộng hơn. Đầu tiên, “điều lợi về phước theo mặt Sự”: Tu phước nơi sự tướng, sẽ là cái nhân của thế gian, nên gọi là “tiểu lợi”. Hai là “điều lợi thuộc công đức”, chính là cái nhân xuất thế gian, cho nên gọi là “đại lợi”. Ba là “công đức chẳng thể nghĩ bàn”, tức là cái nhân xuất thế gian thượng thượng, được gọi là đại lợi trong các đại lợi. Vì công đức tuy thù thắng hơn phước thuộc sự tướng, nhưng trong ấy, lại chia thành hơn, kém, có công đức có thể nghĩ bàn và công đức chẳng thể nghĩ bàn. Nay là công đức chẳng thể nghĩ bàn; vì thế, lại gọi là đại lợi trong các điều đại lợi.

Diễn: “Cái nhân xuất thế gian” chỉ pháp Tứ Đế và Thập Nhị Nhân Duyên của Tiểu Thừa. Pháp ấy có thể vượt thoát tam giới, chẳng đọa luân hồi, nhưng chỉ nương theo Sự thức để tu hành, thấy Phật ngoài tâm, chẳng ngộ duy tâm. Vì vậy, vẫn là có thể nghĩ bàn. Lại nữa, pháp Vô Sanh Tứ Đế của Thông Giáo và Vô Lượng Tứ Đế của Biệt Giáo có thể vượt xa Nhị Thừa, chẳng rơi vào Thiên Không, nhưng chỉ sau khi kiến đạo thì mới chứng, nhân và quả chẳng dung thông. [Trong hai giáo ấy], Tịnh Độ sẽ là tu thành ở ngoài Lý, vạn pháp chẳng do tâm mà trọn đủ, dẫu tu đạo trải số kiếp nhiều như vi trần, dạo khắp các cõi Phật, tức là Tịnh Độ của các Ngài vẫn chỉ là phương tiện ở ngoài Thể, chưa phải là liễu nghĩa. Do vậy, vẫn là có thể nghĩ bàn!

“Cái nhân xuất thế gian thượng thượng”: Do xoay tâm thức lại, nghĩ nhớ, suy xét, [nhận biết vãng sanh Tịnh Độ] thật sự là sanh trong cái tâm của chính mình, gởi thân nơi chín phẩm sen, chẳng lánh khỏi trong khoảng một sát na, tức là mười phương tịnh, uế gồm trọn trong cùng một sát na. Một niệm sắc tâm la liệt trọn thâu pháp giới. Nếu như Sự và Lý cách biệt, tịnh và uế trở ngại lẫn nhau, làm sao có thể khiến cho Ngũ Nghịch phàm phu do mười niệm liền lên cõi báu; bậc hiền nhân thuộc Nhị Thừa hễ hồi tâm liền đạt đến ao vàng vậy thay! Đấy chính là Đại Thừa của Đại Thừa, là pháp liễu nghĩa nhất trong các pháp liễu nghĩa. Vượt khỏi pháp mầu nhiệm này, chẳng biết sẽ vun bồi nơi đâu! Sự chẳng thể nghĩ bàn này là cái nhân xuất thế gian thượng thượng vậy).

(Sớ) Bất khả tư nghị, như Thanh Vương trung thuyết: “Bỉ An Lạc thế giới, sở hữu Phật pháp, bất khả tư nghị. Thần thông hiện hóa, bất khả tư nghị. Nhược năng tín như thị sự, đương tri thị nhân bất khả tư nghị, sở đắc nghiệp báo, diệc bất khả tư nghị”. Hựu y chánh nhân quả, tứ câu bất khả tư nghị.

(Sao) Thử phân vi tứ: Nhất, thị thí pháp quảng đại công đức, vị vô lượng thọ, vô lượng quang, Tam Bảo đạo phẩm chủng chủng đẳng.

(Diễn) Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Quang, Tam Bảo, đạo phẩm chủng chủng đẳng, thử chỉ sở thí chi pháp dã. Thử pháp hoặc xuất âm phu diễn, hoặc hiện tướng chỉ trần, dĩ bỉ độ chúng sanh, lục căn thanh tịnh, đắc đại tổng trì, lục trần giai thuyết, lục căn giai văn, pháp

pháp đầu đầu, vô phi diệu pháp cố.

(疏)不可思議，如聲王中說：彼安樂世界，所有佛法，不可思議。神通現化，不可思議。若能信如是事，當知是人不可思議，所得業報，亦不可思議。又依正因果，四俱不可思議。

(鈔)此分為四：一、是施法廣大功德，謂無量壽，無量光，三寶道品種種等。

(演)無量壽，無量光，三寶道品種種等，此指所施之法也。此法或出音敷演，或現相指陳，以彼土眾生，六根清淨，得大總持，六塵皆說，六根皆聞，法法頭頭，無非妙法故。

(Sớ: “Chẳng thể nghĩ bàn”: Như kinh Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni nói: “Trong thế giới An Lạc ấy, tất cả Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn; thần thông hiện hóa chẳng thể nghĩ bàn. Nếu [người nào] có thể tin chuyện như thế, hãy nên biết là người ấy chẳng thể nghĩ bàn; đạt được nghiệp báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”. Lại nữa, y báo, chánh báo, nhân, quả, cả bốn điều đều chẳng thể nghĩ bàn.

Sao: Phần này chia làm bốn. Thứ nhất là công đức thí pháp rộng lớn, nghĩa là các thứ như vô lượng thọ, vô lượng quang, Tam Bảo, đạo phẩm v.v…

Diễn: “Các thứ như vô lượng thọ, vô lượng quang, Tam Bảo đạo phẩm v.v…” là nói về những pháp được ban bố. Những pháp ấy hoặc là phát ra âm thanh để phô diễn, hoặc là hiện tướng để chỉ bày. Do chúng sanh trong cõi ấy, sáu căn thanh tịnh, đắc đại tổng trì. Sáu trần đều nói, sáu căn đều nghe, pháp nào, sự nào, không gì chẳng phải là diệu pháp).

(Sao) Nhị, thị thần hóa châu biến công đức, vị thủy, điểu, thụ lâm, hàm tuyên diệu pháp, y thực, phục dụng, thọ dụng tự nhiên, chúng sanh giai cụ tướng hảo, thần biến đẳng.

(Diễn) Thủy, điểu, thụ lâm hạ tứ cú, thử Di Đà thần biến dã. Chúng sanh giai cụ tướng hảo, thần biến đẳng, thử chúng sanh thần biến dã. Dĩ bỉ quốc chủng chủng diệu dụng, tuy Di Đà thần biến sở thành, nhược chúng sanh bất đắc thần biến, bất năng thọ dụng. Kinh vân: “Phương tiện thị Bồ Tát Tịnh Độ. Bồ Tát thành Phật thời, ư nhất thiết pháp phương tiện vô ngại chúng sanh lai sanh kỳ quốc”, thị dã.

(鈔)二、是神化周遍功德，謂水鳥樹林，咸宣妙法，衣食服用，受用自然，眾生皆具相好，神變等。

(演)水鳥樹林下四句，此彌陀神變也。眾生皆具相好，神變等，此眾生神變也。以彼國種種妙用，雖彌陀神變所成，若眾生不得神變，不能受用。經云：方便是菩薩淨土。菩薩成佛時，於一切法方便無礙眾生來生其國，是也。

(Sao: Hai là công đức thần thông biến hóa trọn khắp. Nghĩa là: Nước, chim, rừng cây đều tuyên thuyết diệu pháp; áo, cơm, đồ dùng, thọ dụng tự nhiên; chúng sanh đều có đủ tướng hảo, thần thông biến hóa v.v…

Diễn: “Bốn câu từ “nước, chim, rừng cây” trở xuống là [nói đến] thần thông, biến hóa của Phật Di Đà. Chúng sanh đều có đủ tướng hảo, thần biến v.v… chính là thần thông biến hóa của chúng sanh. Do các thứ diệu dụng trong cõi ấy, tuy do thần thông biến hóa của Phật Di Đà tạo thành, nhưng nếu chúng sanh chẳng có thần biến, sẽ không thể thọ dụng. Kinh nói: “Phương tiện là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh có phương tiện vô ngại đối với hết thảy các pháp sẽ sanh về cõi ấy” chính là nói về ý này).

(Sao) Tam, thị tín thọ túc căn công đức, vị nan tín chi pháp, năng tín thọ giả, túc tu vô lượng thiện căn đẳng.

(Diễn) Nan tín chi pháp tam cú, kinh vân: “Nhược bất vãng tích tu phước huệ, ư thử chánh pháp bất năng văn, dĩ tằng khâm phụng chư Như Lai, cố hữu nhân duyên văn thử nghĩa”. Bát Nhã vân: “Nhược nhân nhất niệm sanh tịnh tín giả, đương tri thử nhân, bất ư nhất Phật, nhị Phật nhi chủng thiện căn đẳng”.

(鈔)三、是信受宿根功德，謂難信之法，能信受者，宿修無量善根等。

(演)難信之法三句，經云：若不往昔修福慧，於此正法不能聞，已曾欽奉諸如來，故有因緣聞此義。般若云：若人一念生淨信者，當知此人，不於一佛，二佛而種善根等。

(Sao: Ba là công đức do túc căn mà tin nhận, nghĩa là người có

thể tin nhận pháp khó tin chính là do đời quá khứ đã tu vô lượng thiện căn v.v…

Diễn: Đối với ba câu “pháp khó tin…”, kinh dạy: “Nếu xưa kia chẳng tu phước huệ, chẳng thể được nghe chánh pháp này, đã từng phụng sự chư Như Lai, nên có nhân duyên nghe nghĩa này”. Kinh Bát Nhã dạy: “Nếu người nào một niệm sanh tịnh tín, hãy nên biết người ấy chẳng phải là đã gieo thiện căn nơi một đức Phật, hoặc hai đức Phật” v.v…)

(Sao) Tứ, thị quả báo nan thắng công đức, vị tức đắc vãng sanh, tức đắc nhập thượng thiện hội, tức đắc Bất Thoái Chuyển địa, tất cánh thành Phật đẳng, giai siêu việt thường tình. Cố vân bất khả tư nghị. Như Kim Cang Bát Nhã vân: “Thị kinh nghĩa bất khả tư nghị, quả báo diệc bất khả tư nghị”, thị dã. Y, chánh, nhân, quả giả, y vị Đồng Cư tức Tịch Quang, chánh vị Ứng Thân tức Pháp Thân. Nhân vị thất nhật công thành, quả vị nhất sanh bất thoái. Diệc phục siêu việt thường tình, cố câu bất khả tư nghị dã. Tích, Anh pháp sư ư Đông Đô, giảng Hoa Nghiêm kinh tứ thập biến, nhân nhập Xước thiền sư Tịnh nghiệp đạo tràng, thâm nhập tam muội, thán viết: “Tự hận đa niên không tầm văn sớ, lao thân tâm nhĩ, hà kỳ niệm Phật bất khả tư nghị”.

(Diễn) Đồng Cư tức Tịch Quang giả, tại hạ phẩm vãng sanh, đản kiến Đồng Cư; viên tâm Đại Sĩ, tức thị Tịch Quang. Trì, các, liên hoa, vô phi Bát Nhã. Lan, võng, hàng thụ, tận thị Chân Như. Sở vị “đạo nhân duyên lự tận, xúc mục thị tâm quang” dã. Ứng Thân tức Pháp Thân giả, tại trung hạ vãng sanh, đản kiến Ứng Thân, viên tâm đại sĩ tức kiến Pháp Thân, nhất nhất quang minh câu thị Tam Đức bí tạng, nhất nhất tướng hảo hà phi viên cực nhất tâm. Sở vị “vi diệu tịnh Pháp Thân, cụ tướng tam thập nhị” dã. Không tầm văn sớ lao thân tâm giả, Tứ Thập Nhị Chương Kinh vân: “Bác văn ái đạo, đạo tất nan hội; thủ chí phụng đạo, kỳ đạo thậm đại”. Vĩnh Gia vân: “Ngô tảo niên lai tích học vấn, diệc tằng thảo sớ tầm kinh luận, phân biệt danh tướng bất tri hưu, nhập hải toán sa, đồ tự khốn”, thị dã.

(鈔)四、是果報難勝功德，謂即得往生，即得入上善會，即得不退轉地，畢竟成佛等，皆超越常情。故云不可思議。如金剛般若云：是經義不可思議，果報亦不可思議，是也。依正因果者，依謂同居即寂光，正謂應身即法身。因謂七日功成，果謂一生不退。亦復超越常情，故俱不可思議也。昔，英法師於東都，講華嚴經四十遍，因入綽禪師淨業道場，深入三昧，歎曰：自恨多年空尋文疏，勞身心耳，何期念佛不可思議。

(演)同居即寂光者，在下品往生，但見同居；圓心大士，即是寂光。池閣蓮花，無非般若。欄網行樹，盡是真如。所謂道人緣慮盡，觸目是心光也。應身即法身者，在中下往生，但見應身，圓心大士即見法身，一一光明俱是三德祕藏，一一相好何非圓極一心。所謂微妙淨法身，具相三十二也。空尋文疏勞身心者，四十二章經云：博聞愛道，道必難會；守志奉道，其道甚大。永嘉云：吾早年來積學問，亦曾討疏尋經論，分別名相不知休，入海算沙徒自困，是也。

(Sao: Bốn là công đức do quả báo khó thể vượt xa; nghĩa là hễ được vãng sanh, bèn được dự ngay vào hội của các vị thượng thiện nhân. liền đắc địa vị Bất Thoái Chuyển, rốt ráo thành Phật… Do đều vượt xa thường tình, cho nên nói là “chẳng thể nghĩ bàn”. Như kinh Kim Cang Bát Nhã nói: “Kinh này nghĩa lý chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”, chính là nói lên ý nghĩa này.

“Y báo, chánh báo, nhân, quả”: Y báo thì cõi Đồng Cư tức là cõi Tịch Quang, chánh báo thì Ứng Thân tức là Pháp Thân. Nhân là bảy ngày thành công, quả là Bất Thoái trong một đời, cũng lại vượt xa thường tình, cho nên đều là chẳng thể nghĩ bàn! Xưa kia, Anh pháp sư giảng kinh Hoa Nghiêm bốn mươi lần tại Đông Đô, do dự vào Tịnh nghiệp đạo tràng của Đạo Xước thiền sư, thâm nhập tam muội, than rằng: “Tự hận đã nhiều năm uổng công truy tìm trong sớ giải và kinh văn, thân tâm mệt nhọc, nào ngờ niệm Phật chẳng thể nghĩ bàn”.

Diễn: “Đồng Cư chính là Tịch Quang”: Đối với người vãng sanh trong phẩm hạ, chỉ thấy là Đồng Cư; nhưng đối với bậc viên tâm Đại Sĩ thì là Tịch Quang, ao, gác, hoa sen, không gì chẳng phải là Bát Nhã. Lan can, lưới, hàng cây, toàn là Chân Như. Điều này thường được diễn tả là: “Đạo nhân hết sạch tâm duyên lự, nhìn thấy tâm quang khắp mọi nơi”.

“Ứng Thân chính là Pháp Thân”: Đối với người vãng sanh trong

phẩm trung và hạ, chỉ thấy Ứng Thân, còn bậc viên tâm đại sĩ liền thấy Pháp Thân. Mỗi quang minh đều là Tam Đức bí tạng; mỗi tướng hảo có gì chẳng phải là nhất tâm viên mãn tột bậc. Đó gọi là “vi diệu tịnh pháp thân, đủ cả ba mươi hai tướng”.

“Uổng công truy tìm trong sớ giải và kinh văn, thân tâm mệt nhọc”, kinh Tứ Thập Nhị Chương có nói: “Do học rộng nghe nhiều, tuy yêu thích đạo, mà ắt khó hiểu đạo. Giữ chí, vâng giữ đạo, đạo ấy rất lớn”. Ngài Vĩnh Gia nói: “Tôi thuở đầu chuyên tích lũy học vấn, cũng từng tìm kiếm sớ giải, tìm tòi kinh luận, phân biệt danh tướng chẳng biết ngơi nghỉ, vào biển đếm cát, tự nhọc nhằn uổng công” là nói về ý này).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh ly tâm ngôn tướng, thị bất khả tư nghị công đức nghĩa.

(Diễn) Tự tánh ly tâm ngôn tướng giả, dĩ nhất thiết pháp bất khả thuyết, bất khả niệm, cố danh vi Chân Như dã.

(疏)稱理，則自性離心言相，是不可思議功德義。

(演)自性離心言相者，以一切法不可說，不可念，故名為真如也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh lìa tướng tâm ngôn là ý nghĩa “công đức chẳng thể nghĩ bàn”.

Diễn: “Tự tánh lìa tướng tâm ngôn”: Do hết thảy các pháp chẳng thể nói, chẳng thể niệm, nên gọi là Chân Như”).

(Sao) Khởi Tín Luận vân: “Thị tâm tùng bổn dĩ lai, ly tâm duyên tướng, ly ngôn thuyết tướng. Thị cố, cử tâm tức thác, động niệm tức quai, trệ cú giả mê, thừa ngôn giả táng”. Nhiên tắc đương như chi hà? Túng nhiêu giam khẩu vong cơ, y nhiên đọa lạc vô ký, thị chi vị “bất khả tư nghị”.

(Diễn) Vô ký giả, minh minh hôn trụ, ư thiện, bất thiện vô sở ký biệt, viết Vô Ký. Kim giam khẩu vong cơ, chánh thị vô sở phân biệt, cố lạc vô ký, thị tư chi bất đắc, nghị chi bất đắc, bất tư, bất nghị, diệc phục bất đắc. Thị chân bất khả tư nghị dã. Cổ vân: “Bất khả dĩ hữu tâm cầu, bất khả dĩ vô tâm tạo, bất khả dĩ ngữ mặc thông, kỳ tư chi vị dữ”.

(鈔)起信論云：是心從本以來，離心緣相，離言說相。是故，舉心即錯，動念即乖，滯句者迷，承言者喪。然則當如之何？縱饒緘口忘機 ，依然墮落無記 ，是之謂不可思議。

(演)無記者，冥冥昏住，於善不善無所記別，曰無記。今緘口忘機，正是無所分別，故落無記，是思之不得，議之不得，不思不議，亦復不得。是真不可思議也。古云：不可以有心求，不可以無心造，不可以語默通，其斯之謂與。

(Sao: Khởi Tín Luận nói: “Tâm này từ trước đến nay lìa tướng tâm duyên, lìa tướng ngôn thuyết. Do vậy, động tâm bèn trật, dấy niệm liền sai, vướng vào câu văn bèn mê, nương theo lời nói bèn mất”. Vậy thì phải nên làm như thế nào? Dẫu ngậm miệng, dứt bặt suy nghĩ, vẫn nghiễm nhiên đọa vào vô ký. Vì thế mới nói là “chẳng thể nghĩ bàn”

Diễn: “Vô ký” là mơ màng trụ trong tối tăm, chẳng thể phân biệt là thiện hay bất thiện thì gọi là Vô Ký. Nay ngậm miệng, dứt bặt suy nghĩ, tức là không có gì để phân biệt, cho nên rơi vào Vô Ký. Đó là nghĩ không được, bàn chẳng được, thế nhưng không nghĩ, không bàn cũng chẳng được. Đấy là thật sự chẳng thể nghĩ bàn! Cổ nhân nói: “Chẳng thể dùng hữu tâm để cầu, chẳng thể dùng vô tâm để tạo, chẳng thể nói năng hay im lặng để cảm thông” chính là nói đến điều này).

Nhị, tha Phật tán (lục): Sơ, Đông phương. Nhị Nam phương. Tam, Tây phương. Tứ Bắc phương. Ngũ, hạ phương. Lục, thượng phương.

Sơ, Đông phương (tam): Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Đông phương diệc hữu A Súc Bệ Phật, Tu Di Tướng Phật, Đại Tu Di Phật, Tu Di Quang Phật, Diệu Âm Phật, như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Dẫn chư Phật tán giả, kiến thử Tịnh Độ pháp môn, nãi thiên Phật, vạn Phật, vô lượng chư Phật, dị khẩu đồng âm chi sở tán thán, đương đế tín vật nghi dã. Đường dịch cụ hữu thập phương, kim khuyết tứ ngung giả, văn tỉnh dã. Tiên Đông phương giả, cử phương thường pháp, diệc dĩ Đông biểu trí cố.

(Sao) Thập phương giả, Trang sư dịch hữu tứ ngung, tắc thành thập phương. Kim chỉ lục giả, dĩ chánh nhiếp ngung, cố văn tỉnh dã. Cử phương thường pháp giả, kinh trung phàm cử thập phương, mỗi tiên Đông vi thủ. Đông giả, ư thời vi Xuân, vạn vật sanh trưởng, hữu trí huệ nghĩa. Dĩ trí giả, vạn pháp chi tiên đạo. Cố thủ cử Đông phương, tức Xá Lợi Văn Thù thủ chúng ý dã.

二、他佛讚(六)：初、東方。二、南方。三、西方。四、北方。五、下方。六、上方。

初、東方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)東方亦有阿閦鞞佛，須彌相佛，大須彌佛，須彌光佛，妙音佛，如是等恆河沙數諸佛。

(疏)引諸佛讚者，見此淨土法門，乃千佛萬佛，無量諸佛，異口同音之所讚歎，當諦信勿疑也。唐譯具有十方，今缺四隅者，文省也。先東方者，舉方常法，亦以東表智故。

(鈔)十方者，奘師譯有四隅，則成十方。今止六者，以正攝隅，故文省也。舉方常法者，經中凡舉十方，每先東為首。東者，於時為春，萬物生長，有智慧義。以智者，萬法之先導。故首舉東方，即舍利文殊首眾意也。

(Hai, các vị Phật khác tán thán (gồm sáu phần): Một, phương Đông, hai phương Nam, ba phương Tây, bốn phương Bắc, năm phương Hạ, sáu phương Thượng.

Một, phương Đông (gồm ba phần): Một là kể tên để hiển thị sự rộng rãi, hai là hiện tướng để biểu thị lẽ chân, ba là thốt lời khuyên hãy nên tin tưởng.

Đầu tiên là kể tên để hiển thị sự rộng rãi.

Kinh: Phương Đông cũng có A Súc Bệ Phật, Tu Di Tướng Phật, Đại Tu Di Phật, Tu Di Quang Phật, Diệu Âm Phật, Hằng hà sa số chư Phật như vậy.

Sớ: Dẫn chư Phật tán thán để thấy pháp môn Tịnh Độ này được ngàn vị Phật, vạn vị Phật, vô lượng chư Phật khác miệng cùng lời tán thán, hãy nên tin chắc, đừng nghi ngờ. Bản dịch đời Đường chép đủ mười phương. Nay bản này thiếu bốn góc, tức là kinh văn tỉnh lược vậy. Trước hết, nói đến phương Đông là tuân theo cách thức thông thường khi nói về phương hướng, mà cũng là vì phương Đông biểu thị trí huệ.

Sao: “Mười phương”: Ngài Huyền Trang dịch có bốn góc, nên thành mười phương. Nay [trong bản dịch này] chỉ có sáu phương, tức là trong sáu phương chánh đã bao gồm bốn phương bàng. Vì thế, tỉnh lược kinh văn. “Cách thức thông thường khi nói về phương hướng”: Trong kinh, hễ nói đến mười phương, thường nhắc đến phương Đông trước hết. Phương Đông xét theo thời tiết sẽ là mùa Xuân, vạn vật sanh trưởng. Lại có ý nghĩa là trí huệ, vì Trí dẫn đường cho vạn pháp. Vì thế, trước hết nói đến phương Đông là cũng có cùng ý nghĩa như xếp các vị Xá Lợi và Văn Thù đứng đầu đại chúng).

(Sớ) Cử lục phương giả, Thích Ca xử trung cố.

(Sao) Ký ngôn thượng hạ tứ phương, trung ương hà độc bất cử? Cái Thích Ca xử Sa Bà thế giới, dĩ bổn sở cư vi trung, tiền chi, hậu chi, tả chi, hữu chi, ngưỡng chi, phủ chi, thành lục phương dã.

(疏)舉六方者，釋迦處中故。

(鈔)既言上下四方，中央何獨不舉？蓋釋迦處娑婆世界，以本所居為中，前之後之，左之右之，仰之俯之，成六方也。

(Sớ: Nêu lên sáu phương, vì Phật Thích Ca ở trung ương.

Sao: Đã nói trên, dưới, và bốn phương, cớ sao chỉ riêng chẳng nói tới chính giữa? Ấy là vì Phật Thích Ca ngự trong thế giới Sa Bà, chính Ngài đã ở giữa. Trước, sau, phải, trái, ngửa lên, cúi xuống thành sáu phương).

(Sớ) A Súc Bệ giả, thử vân Bất Động. Pháp Thân bất động cố. Nhất vân, bất vị nhị biên chi sở động cố.

(Sao) Pháp Thân giả, bất sanh, bất diệt, vô khứ, vô lai. Diệu Giác địa vô sở tăng. Vô minh địa vô sở giảm. Trạm nhiên, thường trụ, như như bất động cố.

(Diễn) Bất sanh bất diệt giả, bổn vô hữu sanh, yên đắc hữu diệt? Vô khứ vô lai giả, vô sở tùng lai, hà sở chí khứ? Vô tăng vô giảm giả, quả Phật viên minh chi thể, tức chúng sanh Tánh Đức chi Phật cố. Trạm nhiên thường trụ giả, tịch nhi thường chiếu, chiếu nhi thường tịch cố. Như như bất động giả, thượng như thị trí, hạ như thị cảnh, tâm cảnh phù hợp, đắc bất động Không Hữu đẳng pháp cố.

(疏)阿閦鞞者，此云不動。法身不動故。一云，不為二邊之所動故。

(鈔)法身者，不生不滅，無去無來。妙覺地無所增。無明地無所減。湛然常住，如如不動故。

(演)不生不滅者，本無有生，焉得有滅？無去無來者，無所從來，何所至去？無增無減者，果佛圓明之體，即眾生性德之佛故。湛然常住者，寂而常照，照而常寂故。如如不動者，上如是智，下如是境，心境符合，得不動空有等法故。

(Sớ: A Súc Bệ (Akṣōbhya) cõi này dịch là Bất Động, vì Pháp Thân bất động, có thuyết nói là vì chẳng bị lay động bởi hai bên.

Sao: Pháp Thân chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng đến, chẳng đi. Nơi địa vị Diệu Giác chẳng tăng. Nơi địa vị vô minh chẳng giảm. Vì lặng trong, thường trụ, như như bất động.

Diễn: “Bất sanh, bất diệt”: Vốn chẳng có sanh, làm sao có diệt cho được? “Chẳng đến chẳng đi”: Không từ đâu đến, sẽ đi về đâu? “Chẳng tăng, chẳng giảm”: Bản thể viên minh của quả Phật chính là vị Phật nơi tánh đức của chúng sanh. “Lặng trong, thường trụ”: Tịch mà thường chiếu, chiếu mà thường tịch. “Như như bất động”: Trên là trí như vậy, dưới là cảnh như vậy. Tâm cảnh phù hợp, đắc các pháp Không, Hữu v.v… bất động).

(Sao) Nhị biên giả, hữu vô dã. Hữu bất năng sử chi trước tướng, vô bất năng sử chi lạc không. Bất đoạn, bất thường, nhị bất động cố.

(Diễn) Hữu, vô, đoạn, thường, giai thị vọng tâm kế độ. Nhược ly vọng tâm, tự vô nhất thiết pháp sai biệt chi tướng dã.

(鈔)二邊者，有無也。有不能使之著相，無不能使之落空。不斷不常，二不動故。

(演)有無斷常，皆是妄心計度。若離妄心，自無一切法差別之相也。

(Sao: “Hai bên” là Có và Không. Đối với Có, nó không thể khiến cho ta chấp tướng. Đối với Không, nó chẳng thể khiến cho ta rớt vào cái Không. Chẳng đoạn, chẳng thường, đối với hai bên đều bất động.

Diễn: Có, không, đoạn, thường, đều là vọng tâm so đo. Nếu lìa

vọng tâm, sẽ chẳng có tướng sai biệt của hết thảy các pháp).

(Sao) Vấn: “Đông thuộc Xuân sanh, ư quái vi Chấn. Chấn giả, động dã. Vân hà Phật hiệu Bất Động?” Đáp: Dĩ thị tức động, tức tĩnh, ứng vạn biến nhi thường tịch, cố vân Bất Động. Hoa Nghiêm dĩ Đông phương vi Bất Động Trí, chánh thử ý dã.

(Diễn) Đông thuộc Xuân sanh, ư quái vi Chấn giả, Dịch viết: “Vạn vật xuất hồ Chấn”. Chấn, Đông phương dã. Hựu viết: “Chấn vi lôi”, kỳ cứu vi kiện. Hựu viết: “Chấn, động dã”. Tức động, tức tĩnh, ứng vạn biến nhi thường tịch giả, Bất Thiên Luận vân: “Bất thích động dĩ cầu tĩnh, tức cầu tĩnh ư chư động. Thị cố, toàn lam phong yển nhạc nhi thường tĩnh, giang hà cạnh chú nhi bất lưu, dã mã, phiêu cổ nhi bất động, nhật nguyệt lịch thiên nhi bất châu dã”.

(鈔)問：東屬春生，於卦為震。震者，動也。云何佛號不動？答：以是即動即靜，應萬變而常寂，故云不動。華嚴以東方為不動智，正此意也。

(演)東屬春生，於卦為震者，易曰：萬物出乎震。震，東方也。又曰：震為雷，其究為健。又曰：震，動也。即動即靜，應萬變而常寂者，不遷論云：不釋動以求靜，即求靜於諸動。是故，旋嵐風偃岳而常靜，江河競注而不流，野馬飄鼓而不動，日月歷天而不周也。

(Sao: Hỏi: “Phương Đông thuộc về mùa Xuân, là sanh trưởng. Xét theo Bát Quái, [phương Đông] thuộc quẻ Chấn. [Theo kinh Dịch], quẻ Chấn là động. Cớ sao Phật hiệu là Bất Động?” Đáp: Bởi lẽ, động chính là tĩnh, tĩnh chính là động, tương ứng với muôn vàn biến hóa mà thường tịch, cho nên nói là Bất Động. Kinh Hoa Nghiêm coi phương Đông là Bất Động Trí chính là vì ý này.

Diễn: “Phương Đông thuộc về mùa Xuân, là sanh trưởng. Trong Bát Quái thì là quẻ Chấn”: Kinh Dịch viết: “Vạn vật phát xuất từ Chấn”. Chấn là phương Đông. Lại nói: “Chấn là sấm, xét đến tột cùng, nó có đặc tánh tăng trưởng mạnh mẽ”. Lại nói: “Chấn là động”. “Động chính là tĩnh, tĩnh chính là động, tương ứng với muôn vàn biến hóa mà thường tịch”: Bộ Vật Bất Thiên Luận [của ngài Tăng Triệu] có nói: “Chẳng trừ bỏ động để cầu tĩnh, tìm tĩnh ở ngay nơi các thứ động. Do vậy, gió lốc có thể nhổ núi mà thường tĩnh, sông ngòi luôn cuồn cuộn chảy mà chẳng có chảy xiết, khói mây phơ phất trên đồng mà chưa hề động, mặt trời, mặt trăng xoay trên bầu trời mà chẳng giáp vòng”).

(Sớ) Tu Di Tướng giả, Phật tướng vô tận, như Tu Di cố.

(Sao) Tu Di, thử vân Diệu Cao. Chúng bảo sở thành viết Diệu, huýnh xuất quần sơn viết Cao. Phật chi tướng hảo, bách phước sở thành, vô bất cụ túc, thị chi vị Diệu. Nhân, thiên, Nhị Thừa, cập chư Bồ Tát, tướng hảo giai mạc năng cập, thị chi vị Cao.

(Diễn) Bách phước sở thành giả, Thế Tôn nhân địa tu hành bách phước, quả vị cảm nhất chủng tướng hảo. Tu vô lượng phước, cảm vô lượng tướng hảo. Bách phước giả, như đại thiên chúng sanh tất cổ bất kiến, tất giai y trị phục minh, nãi xưng nhất phước dã.

(疏)須彌相者，佛相無盡，如須彌故。

(鈔)須彌，此云妙高。眾寶所成曰妙，迥出群山曰高。佛之相好，百福所成，無不具足，是之謂妙。人天二乘，及諸菩薩，相好皆莫能及，是之謂高。

(演)百福所成者，世尊因地修行百福，果位感一種相好。修無量福，感無量相好。百福者，如大千眾生悉瞽不見，悉皆醫治復明，乃稱一福也。

(Sớ: Tu Di Tướng (Mērudhvaja): Phật tướng vô tận, như núi Tu Di.

Sao: Tu Di (Śumēru), cõi này dịch là Diệu Cao. Do các báu hợp thành, nên gọi là Diệu. Vượt xa các núi là Cao. Tướng hảo của Phật do trăm phước hợp thành, không gì chẳng trọn đủ, nên gọi là Diệu. Tướng hảo của người, trời, Nhị Thừa và các Bồ Tát đều chẳng thể sánh bằng, nên gọi là Cao.

Diễn: “Trăm phước hợp thành”: Đức Thế Tôn khi tu nhân đã tu hành trăm phước thì nơi quả vị cảm được một loại tướng hảo. Tu vô lượng phước, cảm vô lượng tướng hảo. “Trăm phước”: Như chúng sanh trong một tam thiên đại thiên thế giới đều mù, chẳng trông thấy, thảy đều trị cho họ được sáng mắt trở lại thì gọi là “một phước”).

(Sớ) Đại Tu Di giả, Phật đức cao quảng, như đại Tu Di cố. Nhất vân Phật danh đại ư Tu Di, như Duy Ma trung thuyết.

(Sao) Tu Di cao quảng, siêu ư thất kim. Dĩ đối thất kim, danh chi vi Đại. Phật đức cao quảng, vô dĩ vi tỷ, như đại Tu Di dã. Phật danh giả, Duy Ma kinh vân: “Danh xưng cao viễn, du ư Tu Di”, tắc vị đại quá ư Tu Di dã.

(Diễn) Thất kim giả. Nhất, Trì Song. Nhị, Trì Trục. Tam, Đam Mộc. Tứ, Thiện Kiến. Ngũ, Mã Nhĩ. Lục, Tượng Tỵ. Thất, Ngư Chủy, giai hữu kim sắc quang minh, thất trùng hoàn nhiễu Tu Di sơn ngoại. Cao quảng hình lượng, thứ đệ giảm bán. Như Tu Di cao bát vạn tứ thiên do tuần, Trì Song tức tứ vạn nhị thiên do tuần, thị dã. Danh xưng cao viễn, du ư Tu Di giả, tự hữu cao nhi bất viễn, viễn nhi bất cao giả. Kim kiêm nhị giả, hoành biến sa giới, ngưỡng chi di cao, vọng chi di viễn, pháp giới chúng sanh, mạc bất chiêm ngưỡng dã.

(疏)大須彌者，佛德高廣，如大須彌故。一云佛名大於須彌，如維摩中說。

(鈔)須彌高廣，超於七金。以對七金，名之為大。佛德高廣，無以為比，如大須彌也。佛名者，維摩經云：名稱高遠，踰於須彌，則謂大過於須彌也。

(演)七金者。一、持雙。二、持軸。三、擔木。四、善見。五、馬耳。六、象鼻。七、魚嘴，皆有金色光明，七重環遶須彌山外。高廣形量，次第減半。如須彌高八萬四千由旬，持雙即四萬二千由旬，是也。名稱高遠，踰於須彌者，自有高而不遠，遠而不高者。今兼二者，橫遍沙界，仰之彌高，望之彌遠，法界眾生，莫不瞻仰也。

(Sớ: Đại Tu Di (Mahāmēru): Phật đức cao rộng, như núi Tu Di to lớn vậy. Một thuyết nói là danh hiệu Phật to hơn Tu Di, như trong kinh Duy Ma có nói.

Sao: Tu Di rộng lớn, vượt xa bảy tòa kim sơn. Phật đức cao rộng, không gì sánh bằng, như núi Tu Di to lớn vậy. Do tương phản với bảy tòa kim sơn nên nói là Đại. Phật đức cao rộng, không gì sánh bằng, như Đại Tu Di vậy. “Danh hiệu Phật”: Kinh Duy Ma nói: “Danh xưng cao xa, vượt quá Tu Di”, tức là ý nói to lớn vượt xa núi Tu Di.

Diễn: “Bảy tòa kim sơn”: Một là Trì Song, hai là Trì Trục, ba là Đam Mộc, bốn là Thiện Kiến, năm là Mã Nhĩ, sáu là Tượng Tỵ, bảy là Ngư Chủy, đều có quang minh kim sắc, bao gồm bảy lớp bao vòng quanh phía ngoài núi Tu Di [từ trong ra ngoài]. Độ cao rộng, hình thể theo thứ tự giảm một nửa [ở mỗi tầng. Chẳng hạn như] núi Tu Di cao tám vạn bốn ngàn do tuần, núi Trì Song là bốn vạn hai ngàn do tuần. “Danh xưng cao xa, vượt quá Tu Di”: Do có trường hợp cao mà không xa, hoặc xa mà chẳng cao. Nay bao gồm cả hai thứ, theo chiều ngang trọn khắp các cõi số lượng nhiều như cát, ngẩng lên nhìn thì chót vót, nhìn từ xa bèn xa thăm thẳm, chúng sanh trong pháp giới không ai chẳng chiêm ngưỡng).

(Sớ) Tu Di Quang giả, Phật quang quảng chiếu, do như Tu Di, ánh tế chúng sanh cố.

(Diễn) Phật quang quảng chiếu, kiêm thân trí nhị quang. Trí quang giả, như kinh vân: “Ngã dĩ trí huệ quang, quảng chiếu vô ương giới”. Thân quang giả, như Quang Minh Giác phẩm, phóng quang chiếu nhất thế giới, thập thế giới, nãi chí bất khả thuyết thế giới, bất khả cùng tận đẳng.

(疏)須彌光者，佛光廣照，猶如須彌，映蔽眾生故。

(演)佛光廣照，兼身智二光。智光者，如經云：我以智慧光，廣照無央界。身光者，如光明覺品，放光照一世界，十世界，乃至不可說世界，不可窮盡等。

(Sớ: Tu Di Quang (Mēruprabhāsa) là Phật quang rộng chiếu, ví như Tu Di che lấp ánh sáng của chúng sanh.

Diễn: Phật quang chiếu rộng, bao gồm thân quang và trí quang. Trí quang là như kinh nói: “Ta dùng quang minh trí huệ chiếu rộng khắp vô ương giới”. Thân quang là như trong phẩm Quang Minh Giác [của kinh Hoa Nghiêm], phóng quang chiếu một thế giới, mười thế giới, cho đến chẳng thể nói thế giới, chẳng thể cùng tận…)

(Sao) Quang hữu nhị nghĩa. Nhất giả, Tu Di bảo thành, bảo năng phát quang, như Phật tịnh cực quang thông cố. Nhị giả, Tu Di thể đại, quang minh diệc đại, như Phật quang minh vô lượng cố.

(Diễn) Tịnh cực quang thông giả, vô minh đãng tận, Bát Nhã viên chương cố, thử tức trí quang. Quang minh vô lượng tức thân quang.

(鈔)光有二義。一者，須彌寶成，寶能發光，如佛淨極光通故。二者，須彌體大光明亦大，如佛光明無量故。

(演)淨極光通者，無明蕩盡，般若圓彰故，此即智光。光明無量即身光。

(Sao: Quang có hai nghĩa: Một là núi Tu Di do các chất báu hợp thành. Chất báu có thể tỏa sáng, như Phật tịnh cực quang thông vậy. Hai là Tu Di có thể chất to lớn, quang minh cũng lớn, như quang minh của Phật vô lượng.

Diễn: “Tịnh cực quang thông”: Vô minh hết sạch, Bát Nhã phô bày trọn vẹn. Đấy chính là trí quang. Quang minh vô lượng chính là thân quang).

(Sớ) Diệu Âm giả, pháp âm viên diệu, thuyết pháp xứng cơ cố.

(Sao) Viên diệu giả, như Duy Ma kinh vân: “Phật dĩ nhất âm diễn thuyết pháp, chúng sanh tùy loại các đắc giải”. Hựu vân: “Ư chúng ngôn âm, vi diệu đệ nhất”.

(疏)妙音者，法音圓妙，說法稱機故。

(鈔)圓妙者，如維摩經云：佛以一音演說法，眾生隨類各得解。又云：於眾言音，微妙第一。

(Sớ: Diệu Âm (Mañjughōṣa): Pháp âm viên diệu, thuyết pháp xứng hợp căn cơ.

Sao: “Viên diệu” là như kinh Duy Ma đã nói: “Phật dùng một âm thanh để thuyết pháp, chúng sanh tùy loại đều được hiểu”. Lại nói: “Trong các thứ ngôn ngữ, âm thanh, vi diệu bậc nhất”).

(Sớ) Như thị đẳng giả, đa nan tất cử, thả cử ngũ Phật, dĩ đẳng nhiếp chi. Hằng hà diệc vân Căng Già hà, sa giả dụ đa dã.

(Sao) Hằng hà tại Tây Vực Vô Nhiệt Trì trắc. Hương Sơn đảnh thượng, hữu Vô Nhiệt Não trì, lưu xuất tứ hà. Hằng hà tại Nam, quảng tứ thập lý, sa trục thủy lưu, chí vi vi tế. Phật cận bỉ hà thuyết pháp, cố phàm ngôn đa, thường thủ vi dụ. Minh Đông phương đa Phật, như Hằng hà trung sở hữu sa số dã. Nhược cứ Pháp Hoa nhất trần nhất kiếp chi dụ, tắc Hằng hà giả do vi chí thiểu. Kim cử Hằng sa, ý thật vô tận cố. Đại Bổn vân: “Vô lượng vô số bất khả tư nghị vô hữu đẳng đẳng vô biên thế giới, chư Phật gia lai, giai cộng tán thán A Di Đà Phật sở hữu công đức”, tắc Hằng sa vị túc dĩ tận chi dã!

(疏)如是等者，多難悉舉，且舉五佛，以等攝之。恆河亦云殑伽河，沙者喻多也。

(鈔)恆河在西域無熱池側。香山頂上，有無熱惱池，流出四河。恆河在南，廣四十里，沙逐水流，至為微細。佛近彼河說法，故凡言多，常取為喻。明東方多佛，如恆河中所有沙數也。若據法華一塵一劫之喻，則恆河者猶為至少。今舉恆沙，意實無盡故。大本云：無量無數不可思議無有等等無邊世界，諸佛加來，皆共讚歎阿彌陀佛所有功德，則恆沙未足以盡之也！

(Sớ: “Như thị đẳng” (Như thế đó), ý nói nhiều đến nỗi khó thể nêu trọn, đành nêu ra năm vị Phật, dùng chữ “đẳng” để chỉ tất cả các vị Phật còn lại. Hằng Hà còn gọi là Căng Già Hà (Ganga). “Cát” là sánh ví đông nhiều.

Diễn: Hằng hà ở bên cạnh ao Vô Nhiệt Não (Anavatapta) bên Tây Vực. Trên đỉnh Hương Sơn (Gandhamadana), có ao Vô Nhiệt Não, là nơi phát nguồn của bốn con sông. Sông Hằng ở phía Nam, rộng bốn mươi dặm. Cát cuốn theo dòng nước, hết sức mịn nhuyễn. Đức Phật thuyết pháp ở gần sông ấy, cho nên hễ nói đến điều gì nhiều, Ngài thường dùng cát sông Hằng để tỷ dụ. [Đoạn kinh văn này nhằm] nói rõ phương Đông có nhiều vị Phật, [sánh ví số lượng ấy] như tất cả số lượng cát trong sông Hằng.

Nếu xét theo kinh Pháp Hoa đã dùng tỷ dụ “cứ một hạt vi trần là một kiếp” thì [cát] sông Hằng vẫn là rất ít. Nay nói là cát sông Hằng, ý nghĩa thật sự là vô tận. Kinh Đại Bổn nói: “Chư Phật Như Lai từ vô lượng vô số chẳng thể nghĩ bàn, chẳng có gì sánh bằng vô biên thế giới đều đến gia trì, đều cùng tán thán tất cả công đức của A Di Đà Phật”, như vậy thì cát sông Hằng chẳng đủ để có thể nêu trọn hết [số lượng ấy]).

(Sớ) Dĩ thượng Phật danh, Linh Chi vân: “Tương truyền bất thích, diệc hữu thích giả, hoặc thủ nhân, hoặc thủ quả, hoặc tánh, hoặc tướng, hoặc bi, trí, hạnh nguyện đẳng, diệc vô ngại cố”.

(Sao) Bất thích giả, dĩ Phật cụ vạn đức, bất khả dĩ nhất đức xưng cố. Diệc hữu thích giả, dĩ Phật đức dung thông vô tận, diệc khả dĩ nhất nhiếp vạn, thiên cử nhất đức, tức bị chúng đức cố. Cố cử nhân tắc cai quả hải; cử quả tắc triệt nhân nguyên. Vô hữu trí nhi bất bi, bi nhi bất trí. Vô hữu hạnh phi nguyện khởi, nguyện bất hạnh thành. Như Nghiêu nhân, Thuấn hiếu, Vũ kiệm, Thang khoan, diệc hỗ cụ cố.

(Diễn) Cử nhân cai quả nhị cú, nhân bất cai quả, quả bất triệt nhân giả, Quyền Thừa nhân quả dã, phi Nhất Thừa nhân quả dã. Nhất Thừa nhân giả, chư pháp Thật Tướng thị. Nhất Thừa quả giả, diệc chư pháp Thật Tướng thị. Trí nhi bất Bi nhị cú, Trí nhi bất Bi, Tiểu Thừa thiên chi trí. Bi nhi bất Trí, phàm phu ái kiến chi Bi, phi Đại Thừa Nhất Thiết Chủng Trí tức Bi chi Trí, vô duyên chi Bi, tức Trí nhi Bi dã. Hạnh phi Nguyện khởi nhị cú, Hạnh phi Nguyện khởi, ngụy hạnh dã. Nguyện bất Hạnh thành, hư nguyện dã, phi Bồ Tát vô tác diệu hạnh, xứng tánh chi Nguyện dã. Nghiêu nhân giả, Thông Giám vân: “Nghiêu nhân như thiên, Thuấn hiếu giả, Thuấn phụ ngoan, mẫu ngân, Tượng ngạo, khắc hài dĩ hiếu. Vũ kiệm giả, phỉ ẩm thực nhi trí hiếu hồ quỷ thần, ố y phục nhi trí mỹ hồ ư phất miện, ty cung thất nhi tận lực hồ câu hức. Thang khoan giả, Y Doãn tán Thang viết: Đại ngược dĩ khoan”.

(疏)以上佛名，靈芝云：相傳不釋，亦有釋者，或取因或取果，或性或相，或悲智行願等，亦無礙故。

(鈔)不釋者，以佛具萬德，不可以一德稱故。亦有釋者，以佛德融通無盡，亦可以一攝萬，偏舉一德，即備眾德故。故舉因則該果海；舉果則徹因源。無有智而不悲，悲而不智。無有行非願起，願不行成。如堯仁舜孝，禹儉湯寬，亦互具故。

(演)舉因該果二句，因不該果，果不徹因者，權乘因果也，非一乘因果也。一乘因者，諸法實相是。一乘果者，亦諸法實相是。智而不悲二句，智而不悲，小乘偏之智。悲而不智，凡夫愛見之悲，非大乘一切種智即悲之智，無緣之悲，即智之悲也。行非願起二句，行非願起，偽行也。願不行成，虛願也，非菩薩無作妙行，稱性之願也。堯仁者，通鑑云：堯仁如天，舜孝者，舜父頑，母嚚，象傲，克諧以孝。禹儉者，菲飲食而致孝乎鬼神，惡衣服而致美乎於黻冕，卑宮室而盡力乎溝洫。湯寬者，伊尹贊湯曰：代虐以寬。

(Sớ: Đối với những danh hiệu Phật trên đây, ngài Linh Chi nói: “Tương truyền là chẳng giải thích. Cũng có người giải thích thì hoặc là dựa theo nhân, hoặc căn cứ theo quả, hoặc nói theo tánh, hoặc nói theo tướng, hoặc bi, trí, hạnh nguyện v.v… cũng chẳng trở ngại gì”.

Sao: “Chẳng giải thích” là vì đức Phật có vạn đức, chẳng thể dùng một đức để ca ngợi được. “Cũng có khi giải thích”: Do Phật đức dung thông vô tận, cũng có thể dùng một đức để nhiếp vạn đức. Riêng nêu ra một đức, bèn trọn đủ các đức. Vì thế, nói nhân sẽ bao trùm biển quả, nêu quả sẽ thấu triệt nguồn nhân. Chẳng có chuyện “có Trí mà chẳng có Bi” hoặc “có Bi mà chẳng có Trí”. Chẳng có chuyện khởi Hạnh mà chẳng do Nguyện, hoặc Nguyện chẳng có Hạnh để thành tựu. Như vua Nghiêu nổi tiếng là nhân, vua Thuấn có tiếng là hiếu, vua Đại Vũ được tiếng tiết kiệm, vua Thành Thang có tiếng khoan dung, [tuy vậy, mỗi vua] cũng đều trọn đủ các đức.

Diễn: Hai câu “nêu ra nhân, sẽ bao trùm biển quả”: Nếu chẳng bao trùm quả, quả chẳng thấu triệt nhân thì là nhân quả của Quyền Thừa, chẳng phải là nhân quả Nhất Thừa. Nhân của Nhất Thừa là Thật Tướng của các pháp. Quả của Nhất Thừa cũng là Thật Tướng của các pháp.

Hai câu “Trí mà chẳng Bi”, ý nói: Trí mà chẳng có Bi thì là cái trí thiên lệch của Tiểu Thừa. Bi mà chẳng có Trí thì lòng Bi do kiến chấp mến yêu của phàm phu, chẳng phải là Đại Thừa. Nhất Thiết Chủng Trí là Trí mà chính là Bi. Lòng Bi vô duyên chính là Bi mà là Trí. Hai câu “Hạnh chẳng do Nguyện khởi” ý nói: Hạnh chẳng do Nguyện khởi thì là hạnh hư ngụy. Nguyện chẳng được thành tựu bởi Hạnh thì là nguyện suông, chẳng phải là diệu hạnh của Bồ Tát, chẳng phải là nguyện xứng tánh.

“Vua Nghiêu nổi tiếng là nhân”: Sách Thông Giám viết: “Vua Nghiêu có lòng nhân như trời. Vua Thuấn hiếu thì cha ương bướng, mẹ kế điêu ngoa, [em trai là] Tượng thì xấc láo, nhưng Thuấn gắng sức làm đẹp lòng họ để trọn hiếu. Vua Vũ tiết kiệm, ăn uống đạm bạc nhưng tế quỷ thần bằng cỗ bàn hết sức thịnh soạn, quần áo lam lũ nhưng lễ phục để tế lễ hết sức hoa mỹ, cung điện tồi tàn, tận lực lo việc thủy lợi. Vua Thang khoan dung, Y Doãn khen vua Thang rằng: Thay thế lòng bạo ngược bằng lòng khoan dung”).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh trí huệ bất khả tận, thị Đông phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Sao) Đông phương nghĩa kiến tiền giải. Hữu hình chi vật khả tận, trí huệ bất khả tận. Ngoại cầu trí huệ khả tận, tự tánh trí huệ bất khả tận. Viết Hằng sa giả, diệc thiểu phần dụ nhĩ. Sở dĩ đạo: “Tận tư cộng độ lượng, bất năng trắc Phật trí”.

(Diễn) Ngoại cầu trí huệ khả tận nhị cú, cổ vân: “Tùng môn nhập giả, bất thị gia trân. Hướng tự kỷ hung trung lưu xuất, phương thỉ cái thiên cái địa”, thị dã. Hựu Hương Nghiêm vấn nhất đáp thập, vấn thập đáp bách, nhi “tử ư phụ mẫu vị sanh tiền cú hạ”, cập “văn kích trúc”, phương vân: “Nhất kích vong sở tri, cánh bất giả tu trì” đẳng.

(疏)稱理，則自性智慧不可盡，是東方恆沙佛義。

(鈔)東方義見前解。有形之物可盡，智慧不可盡。外求智慧可盡，自性智慧不可盡。曰恆沙者，亦少分喻耳。所以道：盡思共度量，不能測佛智。

(演)外求智慧可盡二句，古云：從門入者，不是家珍。向自己胸中流出，方始蓋天蓋地，是也。又香嚴問一答十，問十答百，而死於父母未生前句下，及聞擊竹，方云：一擊忘所知，更不假修持等。

(Sớ: Xứng Lý thì trí huệ trong tự tánh chẳng thể cùng tận, đó là ý nghĩa “phương Đông có Hằng sa chư Phật”.

Sao: Xem lời giải thích trong phần trước về ý nghĩa của phương Đông. Vật hữu hình có thể tận, trí huệ chẳng thể tận. Trí huệ cầu từ bên ngoài có thể tận, trí huệ trong tự tánh chẳng thể tận. Nói là “như cát sông Hằng” thì cũng là sánh ví chút phần. Cho nên nói: “Suy nghĩ trọn hết, cùng nhau tính lường, chẳng thể dò lường Phật trí”.

Diễn: Hai câu “trí huệ có thể cầu từ bên ngoài”, cổ nhân nói: “Từ ngoài cửa vào, chẳng phải là của báu trong nhà! Từ trong tâm của chính mình lưu xuất thì mới là che trời, che đất” chính là diễn tả ý này. Hơn nữa, ngài Hương Nghiêm hỏi một đáp mười, hỏi mười đáp trăm, nhưng [khi bị tổ Quy Sơn hỏi] “đối với diện mục sẵn có trước khi được cha mẹ ông sanh ra, hãy nói một câu xem nào” [bèn chẳng trả lời được], đến khi “nghe tiếng đá chạm vào trúc [kêu lạch cạch]” mới nói: “Vừa đụng bèn quên sạch sở tri, chẳng còn nhọc sức phải tu trì” v.v…)

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới.

(Sớ) Kỳ quốc giả, bổn sở trụ quốc. Các ư kỳ quốc giả, kiến Phật Phật giai nhiên dã. Tả hữu vi quảng, tiền hậu vi trường. Tam thiên đại thiên, tường như Câu Xá trung thuyết. Phú đại thiên giả, cực ngôn thiệt tướng chi quảng trường dã. Dĩ đa kiếp khẩu nghiệp thanh tịnh cố, nhược tường kỳ diêu, như Hoa Nghiêm trung thuyết. Ngôn thử dĩ minh Phật ngữ vi tất khả tín, linh đoạn nghi dã.

(Sao) Câu Xá Luận, tụng vân: “Tứ đại châu, nhật, nguyệt, Tu Di Lô, Dục Thiên, Phạm Thế các nhất thiên, danh vi tiểu thiên giới. Thử tiểu thiên thiên bội, thuyết danh vi trung thiên, thử thiên bội đại thiên, giai đồng nhất thành hoại”. Kim thích vị tứ đại bộ châu, nhị luân nhật nguyệt, nhất Tu Di sơn, tùng hạ địa ngục, chí Lục Dục Thiên, tùng Dục Thiên chí Phạm Thiên, tề thử Sắc Thiên, danh nhất thế giới. Nhất nhất sổ chi, tích nhi chí thiên, danh viết tiểu thiên. Hựu dĩ tiểu thiên vi nhất, nhất nhất sổ chi, tích nhi chí thiên, danh viết trung thiên. Hựu dĩ trung thiên vi nhất, nhất nhất sổ chi, tích nhi chí thiên, danh viết đại thiên. Dĩ tam thứ ngôn thiên, viết “tam thiên đại thiên”, kỳ thật nhất đại thiên dã. Nhất đại thiên thế giới, tức kinh trung nhất Phật độ dã. Bỉ A Súc Phật, nãi chí Hằng sa chư Phật, các các chủ thử đại thiên thế giới. Kim vị chư Phật các ư bổn giới, xuất quảng trường thiệt, phú kỳ giới nội, vô bất biến dã. Khẩu nghiệp thanh tịnh giả, vị bất vi vọng ngôn, ỷ ngữ, ác khẩu, lưỡng thiệt, thường vi chân thật ngữ, chánh trực ngữ, nhu nhuyễn ngữ, hòa hợp ngữ. Nhi ngôn đa kiếp giả, kinh vân: “Phàm phu thiệt quá tỵ tiêm, biểu tam thế bất vọng ngữ”. Phật nãi vô lượng kiếp lai tằng vô vọng ngữ, cửu tích công đức, cảm tư thắng tướng dã.

(Diễn) Thường vi chân thật đẳng tứ cú, các hữu Sự Lý, Vĩnh Gia vân: “Chánh trực ngữ giả hữu nhị: Nhất, xứng pháp thuyết, linh chư văn giả tín giải minh liễu. Nhị, xứng Lý thuyết, linh chư văn giả trừ nghi khiển Hoặc. Nhu nhuyễn ngữ giả diệc nhị: Nhất giả, an ủy ngữ, linh chư văn giả hoan hỷ, thân cận. Nhị giả, cung thương thanh nhã, linh chư văn giả ái nhạo, thọ tập. Hòa hợp ngữ diệc nhị; Nhất, Sự hòa hợp, kiến đấu tranh nhân, gián khuyến linh xả, bất tự xưng dự, ty tốn kính vật. Nhị, Lý hòa hợp, kiến thoái Bồ Đề tâm nhân, ân cần khuyến tấn, thiện năng phân biệt, Bồ Đề, phiền não, bình đẳng nhất tướng. Như thật ngữ giả, diệc nhị: Nhất, Sự thật giả, hữu tắc ngôn hữu, vô tắc ngôn vô, thị tắc ngôn thị, phi tắc ngôn phi. Nhị, Lý thật giả, nhất thiết chúng sanh giai hữu Phật tánh, Như Lai Niết Bàn thường trụ bất biến”.

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(疏)其國者，本所住國。各於其國者，見佛佛皆然也。左右為廣，前後為長。三千大千，詳如俱舍中說。覆大千者，極言舌相之廣長也。以多劫口業清淨故，若詳其繇，如華嚴中說。言此以明佛語為必可信，令斷疑也。

(鈔)俱舍論，頌云：四大洲日月，須彌盧欲天，梵世各一千，名為小千界。此小千千倍，說名為中千，此千倍大千，皆同一成壞。今釋謂四大部洲，二輪日月，一須彌山，從下地獄，至六欲天，從欲天至梵天，齊此色天，名一世界。一一數之，積而至千，名曰小千。又以小千為一，一一數之，積而至千，名曰中千。又以中千為一，一一數之，積而至千，名曰大千。以三次言千，曰三千大千，其實一大千也。一大千世界，即經中一佛土也。彼阿閦佛，乃至恆沙諸佛，各各主此大千世界。今謂諸佛各於本界，出廣長舌，覆其界內，無不遍也。口業清淨者，謂不為妄言，綺語，惡口，兩舌，常為真實語，正直語，柔軟語，和合語。而言多劫者，經云：凡夫舌過鼻尖，表三世不妄語。佛乃無量劫來曾無妄語，久積功德，感斯勝相也。

(演)常為真實等四句，各有事理，永嘉云：正直語者有二：一、稱法說，令諸聞者信解明了。二、稱理說，令諸聞者除疑遣惑。柔軟語者亦二：一者，安慰語，令諸聞者歡喜親近。二者，宮商清雅，令諸聞者愛樂受習。和合語亦二：一、事和合，見鬥爭人，諫勸令捨，不自稱譽，卑遜敬物。二、理和合，見退菩提心人，慇勤勸進，善能分別，菩提煩惱，平等一相。如實語者，亦二：一、事實者，有則言有，無則言無，是則言是，非則言非。二、理實者，一切眾生皆有佛性，如來涅槃常住不變。

(Hai, hiện tướng hòng biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở nước mình, hiện tướng lưỡi rộng dài, che khắp

tam thiên đại thiên thế giới.

Sớ: “Nước mình”: Cõi nước mà chính vị ấy đang trụ. Trong mỗi cõi nước, thấy mỗi vị Phật đều là như thế. “Trái, phải” là “rộng”, “trước, sau” là dài. Tam thiên đại thiên thế giới là như trong Câu Xá Luận đã nói tường tận. “Che phủ đại thiên”: Diễn tả tướng lưỡi rộng dài tột bậc do vì nhiều kiếp khẩu nghiệp thanh tịnh. Nếu muốn hiểu tường tận nguyên do thì như trong kinh Hoa Nghiêm đã nói. Nói điều này nhằm chỉ rõ lời Phật ắt đáng tin, hòng đoạn nghi.

Sao: Câu Xá Luận có bài kệ tụng như sau: “Bốn đại châu, nhật, nguyệt, núi Tu Di, Dục Thiên, Phạm Thiên gồm một ngàn, là tiểu thiên thế giới. Gấp ngàn lần tiểu thiên, là trung thiên thế giới. Hợp một ngàn trung thiên, thành đại thiên thế giới, cùng nhau thành hoặc hoại”. Nay giải thích: Bốn đại bộ châu, hai vầng mặt trời, mặt trăng, một núi Tu Di, từ dưới địa ngục cho đến Lục Dục Thiên, từ Dục Thiên cho tới Phạm Thiên, ngang với Sắc Giới Thiên, thì gọi là một thế giới. Cứ đếm từng thế giới một, tích tập đến số lượng một ngàn, bèn gọi là một tiểu thiên thế giới. Lại lấy tiểu thiên làm đơn vị, lần lượt đếm từng tiểu thiên cho đến hợp thành một ngàn [tiểu thiên] thì gọi là một trung thiên. Lại lấy trung thiên thế giới làm đơn vị, lần lượt đếm mỗi trung thiên cho đến hợp thành một ngàn [trung thiên] thì gọi là một đại thiên. Do có ba lượt nói đến con số ngàn, nên gọi là “tam thiên đại thiên”; thật ra là một đại thiên. Một đại thiên thế giới chính là một cõi Phật được nói trong kinh.

A Súc Phật cho đến Hằng sa chư Phật, mỗi vị đều là giáo chủ của những đại thiên thế giới ấy. Nay [kinh Di Đà] nói mỗi vị Phật đều ở trong cõi mình, hiện tướng lưỡi rộng dài che khắp cõi ấy, không gì chẳng trọn khắp. “Khẩu nghiệp thanh tịnh” là chẳng nói dối, chẳng nói thêu dệt, chẳng nói thô ác, chẳng nói đôi chiều, thường nói lời chân thật, lời chánh trực, lời mềm mỏng, lời hòa hợp. Nói là “nhiều kiếp” [là vì như] kinh đã dạy: “Phàm phu lưỡi chạm đến chóp mũi, biểu thị ba đời chẳng nói dối”. Trong vô lượng kiếp, đức Phật đều chẳng hề nói dối, do công đức tích tập đã lâu bèn cảm vời tướng thù thắng ấy.

Diễn: Trong bốn câu từ “thường nói lời chân thật”, mỗi câu đều có Sự và Lý. Ngài Vĩnh Gia nói: “Nói lời chánh trực có hai loại: Một là nói tương xứng pháp, khiến cho người nghe tin hiểu, nhận biết rõ ràng. Hai là nói xứng Lý, khiến cho người nghe trừ nghi, dứt Hoặc. Lời nhu nhuyễn cũng có hai loại: Một là lời an ủi, khiến cho người nghe hoan hỷ, thân cận. Hai là trầm bổng, thanh nhã, khiến cho người nghe yêu thích, tiếp nhận, làm theo. Lời hòa hợp cũng có hai loại: Một là Sự hòa hợp, thấy người đấu tranh bèn can gián, khuyên lơn, khiến cho họ thôi bỏ, chẳng tự ca tụng, khen ngợi chính mình, khiêm hòa, nhún nhường, kính trọng chúng sanh. Hai là Lý hòa hợp, thấy kẻ thoái thất tâm Bồ Đề bèn ân cần khuyên bảo, sách tấn, khéo có thể phân biệt Bồ Đề và phiền não là một tướng bình đẳng. Lời như thật cũng có hai loại: Một là Sự thật, có thì nói có, không thì nói không, đúng thì nói là đúng, sai thì nói là sai. Hai là Lý thật, hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh, Như Lai Niết Bàn thường trụ bất biến”).

(Sao) Tường kỳ diêu giả, Hoa Nghiêm Ly Thế Gian phẩm vân: Bồ Tát hữu thập chủng thiệt, sở vị khai thị diễn thuyết vô tận chúng sanh hạnh thiệt, khai thị diễn thuyết vô tận pháp môn thiệt, tán thán chư Phật vô tận công đức thiệt, nãi chí hàng phục nhất thiết chư ma ngoại đạo, trừ diệt sanh tử phiền não, linh chí Niết Bàn thiệt, thị vi thập. Bồ Tát thành tựu thử pháp, đắc Như Lai biến phú quốc độ vô thượng thiệt, tắc bất chỉ nhất nhân, cố ngôn tường dã. Tất khả tín giả, phàm phu thiệt tướng bất quá tam thốn. Cổ vị: “Điệu tam thốn thiệt, tắc hủy, dự, ức, dương, tuần kỳ tư ý, dung vị khả tín”. Phật cụ như thị quảng trường chi thiệt, ninh hữu vọng hồ? Kỳ sở tán thán, cánh nghi bất tín, vô hữu thị xứ!

(鈔)詳其繇者，華嚴離世間品云：菩薩有十種舌，所謂開示演說無盡眾生行舌，開示演說無盡法門舌，讚歎諸佛無盡功德舌，乃至降伏一切諸魔外道，除滅生死煩惱，令至涅槃舌，是為十。菩薩成就此法，得如來遍覆國土無上舌，則不止一因，故言詳也。必可信者，凡夫舌相不過三寸。古謂：掉三寸舌，則毀譽抑揚，循其私意，容未可信。佛具如是廣長之舌，寧有妄乎？其所讚歎，更疑不信，無有是處！

(Sao: [Nói] tường tận nguyên do: Phẩm Ly Thế Gian của kinh Hoa Nghiêm có nói: Bồ Tát có mười loại lưỡi, nghĩa là lưỡi khai thị diễn thuyết hạnh của vô tận chúng sanh, lưỡi khai thị diễn nói vô tận pháp môn, lưỡi tán thán vô tận công đức của chư Phật, cho tới lưỡi hàng phục hết thảy chư ma, ngoại đạo, trừ diệt sanh tử phiền não, làm cho đạt đến Niết Bàn. Đó là mười [loại lưỡi của Bồ Tát]. Bồ Tát thành tựu pháp này, sẽ đắc lưỡi vô thượng che khắp cõi nước của Như Lai. Như vậy là không chỉ do một cái nhân [mà có tướng lưỡi thù thắng ấy], cho nên nói là “tường tận”.

“Ắt là đáng tin”: Tướng lưỡi của phàm phu bất quá ba tấc. Cổ nhân nói: “Múa ba tấc lưỡi để hủy báng, khen ngợi, hạ thấp, đề cao, thuận theo ý muốn của riêng mình, chẳng thể tin cậy”. Đức Phật có lưỡi rộng dài như thế, há có dối trá chăng? Đối với những điều Ngài đã tán thán, mà lại ngờ vực, chẳng tin, chẳng có lẽ ấy!)

(Sớ) Hựu hạnh vị Bồ Tát, thượng hữu quảng trường thiệt tướng, cánh quá ư thử, kim do lược thuyết.

(Sao) Bồ Tát thiệt tướng giả, Hoa Nghiêm Thập Hạnh vị Bồ Tát, thành tựu Thập Vô Tận Tạng, kỳ thuyết pháp thời, dĩ quảng trường thiệt, xuất diệu âm thanh, sung mãn thập phương nhất thiết thế giới. Ngôn thập phương nhất thiết, tắc bất chỉ nhất đại thiên nhi dĩ. Bồ Tát thả nhiên, hà huống Như Lai. Kim thả các tựu bổn quốc, cố vân “lược thuyết”. Kỳ thật, Phật tán Tịnh Độ, biến thập phương nhất thiết thế giới dã.

(Diễn) Thập Vô Tận Tạng giả, vị Tín Tạng, Giới Tạng, Tàm Tạng, Quý Tạng, Văn Tạng, Thí Tạng, Huệ Tạng, Niệm Tạng, Trì Tạng, Biện Tạng. Kỳ thuyết pháp thời, dĩ quảng trường thiệt sung mãn thế giới giả, tức đệ thập Biện Tạng dã. Bồ Tát thả nhiên giả, dĩ Viên Giáo Bồ Tát Sơ Trụ tức đắc Phổ Hiện Sắc Thân tam muội cố.

(疏)又行位菩薩，尚有廣長舌相，更過於此，今猶略說。

(鈔)菩薩舌相者，華嚴十行位菩薩，成就十無盡藏，其說法時，以廣長舌，出妙音聲，充滿十方一切世界。言十方一切，則不止一大千而已。菩薩且然，何況如來。今且各就本國，故云略說。其實，佛讚淨土，遍十方一切世界也。

(演)十無盡藏者，謂信藏，戒藏，慚藏，愧藏，聞藏，施藏，慧藏，念藏，持藏，辯藏。其說法時，以廣長舌充滿世界者，即第十辯藏也。菩薩且然者，以圓教菩薩初住即得普現色身三昧故。

(Sớ: Lại nữa, Bồ Tát thuộc địa vị Thập Hạnh còn có tướng lưỡi rộng vượt xa những điều đang được nói ở đây, nay [kinh này nói “lưỡi Phật che khắp tam thiên đại thiên thế giới”] chỉ là nói đại lược.

Sao: “Tướng lưỡi của Bồ Tát”: Theo Hoa Nghiêm, Bồ Tát thuộc địa vị Thập Hạnh thành tựu mười thứ Vô Tận Tạng, lúc thuyết pháp, các Ngài dùng lưỡi rộng dài phát ra các âm thanh mầu nhiệm, tràn ngập hết thảy các thế giới trong mười phương. Nói “hết thảy [các thế giới] trong mười phương”, tức là không chỉ là một đại thiên thế giới mà thôi! Bồ Tát còn là như thế, huống hồ Như Lai! Nay [kinh này] lại nói mỗi vị Phật đều ở trong nước mình [mà tán thán A Di Đà Phật], cho nên bảo là “nói đại lược”. Thật ra, đức Phật tán dương Tịnh Độ trọn khắp hết thảy các thế giới trong mười phương.

Diễn: “Mười Vô Tận Tạng” tức là Tín Tạng, Giới Tạng, Tàm Tạng, Quý Tạng, Văn Tạng, Thí Tạng, Huệ Tạng, Niệm Tạng, Trì Tạng, và Biện Tạng.

“Khi các Ngài thuyết pháp, dùng tướng lưỡi rộng dài phủ đầy ắp thế giới” tức là tạng thứ mười, tức Biện Tạng. “Bồ Tát còn là như thế”: Do Sơ Trụ Bồ Tát trong Viên Giáo đã đắc Phổ Hiện Sắc Thân tam muội” tức là tam muội hiện trọn khắp các sắc thân).

(Sớ) Từ Ân vân: “Phật chi thiệt tướng, chứng tiểu, tắc phú diện môn, dĩ chí phát tế. Kim phú đại thiên, chứng đại sự dã”. Hựu vân: “Bồ Tát đắc phú diện thiệt tướng, cố kỳ ngôn vô nhị, tất chân thật cố”. Tắc phú diện chi thiệt, dĩ vô vọng ngữ, huống phú đại thiên hồ!

(Diễn) Chứng tiểu, vị nhân thiên tiểu quả lậu, vô lậu nhân; đại sự, vị khai thị ngộ nhập Phật chi tri kiến.

(疏)慈恩云：佛之舌相，證小，則覆面門，以至髮際。今覆大千，證大事也。又云：菩薩得覆面舌相，故其言無二，悉真實故。則覆面之舌，已無妄語，況覆大千乎！

(演)證小，謂人天小果漏，無漏因；大事，謂開示悟入佛之知見。

(Sớ: Ngài Từ Ân nói: “Tướng lưỡi của đức Phật để chứng minh chuyện nhỏ, bèn che trùm từ mặt cho đến tận mí tóc. Nay che khắp đại thiên, nhằm chứng minh đại sự vậy”. Lại nói: “Bồ Tát được tướng lưỡi che mặt, cho nên chẳng nói hai lời, thảy đều chân thật”. Như vậy thì tướng lưỡi che mặt đã chẳng nói dối, huống hồ [bậc có tướng lưỡi] che khắp đại thiên ư?

Diễn: “Chứng tiểu”, ý nói tiểu quả trong cõi nhân thiên, có cái nhân là hữu lậu hoặc vô lậu. “Đại sự” là khai, thị, ngộ, nhập tri kiến của Phật).

(Sao) Thiệt tướng tiểu đại giả, dĩ Phật đắc Sắc Thân tam muội. lục căn tự tại, chứng tiểu, chứng đại, các tùy kỳ ý. Ngôn đại sự giả, Pháp Hoa vân: “Phật vị nhất đại sự nhân duyên cố, xuất hiện ư thế, vị linh chúng sanh giai nhập Phật thừa cố”. Kim tán Tịnh Độ, hiện thử thiệt tướng, tắc tri Tịnh Độ pháp môn thị vi đại sự, đồng Pháp Hoa dã. Cẩu phi đại sự, tắc sở vị cát kê yên dụng ngưu đao dã? Hựu Bồ Tát phú diện giả, cử liệt huống thắng, khuyến tín chi chí dã.

(Diễn) Sắc Thân tam muội, tức Phổ Hiện Nhất Thiết Sắc Thân tam muội. Đắc thử tam muội, hiện nhất, hiện đa, hiện tiểu, hiện đại, tùy ý tự tại. Thị vi đại sự đồng Pháp Hoa giả, Pháp Hoa Thần Lực phẩm, Phật xuất quảng trường thiệt tướng, thượng chí Phạm Thế, tán thán Pháp Hoa, chứng nhất đại sự nhân duyên dã. Kim lục phương chư Phật, hiện thử thiệt tướng, tán thán Tịnh Độ, khởi tiểu nhân duyên dã?

(鈔)舌相小大者，以佛得色身三昧。六根自在，證小證大，各隨其意。言大事者，法華云：佛為一大事因緣故，出現於世，謂令眾生皆入佛乘故。今讚淨土，現此舌相，則知淨土法門是為大事，同法華也。苟非大事，則所謂割雞焉用牛刀也？又菩薩覆面者，舉劣況勝，勸信之至也。

(演)色身三昧，即普現一切色身三昧。得此三昧，現一現多，現小現大，隨意自在。是為大事同法華者，法華神力品，佛出廣長舌相，上至梵世，贊歎法華，證一大事因緣也。今六方諸佛，現此舌相，贊歎淨土，豈小因緣也？

(Sao: Tướng lưỡi lớn hay nhỏ là do Phật đã đắc Sắc Thân tam muội, sáu căn tự tại, chứng minh chuyện lớn hay chuyện nhỏ, thảy đều tùy ý. Nói đến “đại sự” thì kinh Pháp Hoa có nói: “Đức Phật vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời, nghĩa là nhằm làm cho chúng sanh đều nhập Phật thừa”. Nay ca ngợi Tịnh Độ, hiện tướng lưỡi này, bèn biết pháp môn Tịnh Độ là đại sự, giống như Pháp Hoa. Nếu chẳng phải là đại sự, sẽ đáng bảo là “cắt cổ gà cần gì phải dùng đến dao mổ trâu?” Lại nữa, [nêu ra chuyện lưỡi của] Bồ Tát che mặt chính là nêu chuyện kém cỏi để sánh ví hòng biết chuyện thù thắng, đấy là khuyên hãy tột bậc tin tưởng.

Diễn: Sắc Thân tam muội tức là Phổ Hiện Nhất Thiết Sắc Thân tam muội. Đắc tam muội này, hiện một, hiện nhiều, hiện nhỏ, hiện lớn, tùy ý tự tại. “Là vì đại sự giống như kinh Pháp Hoa [đã nói]”: Trong phẩm [Như Lai] Thần Lực của kinh Pháp Hoa, đức Phật hiện tướng lưỡi rộng dài, trên là thấu đến tận trời Phạm Thế, tán thán Pháp Hoa để chứng minh cho một đại sự nhân duyên vậy. Nay sáu phương chư Phật hiện tướng lưỡi này, khen ngợi Tịnh Độ, há có phải là nhân duyên nhỏ nhặt ư?)

(Sớ) Hựu thập phương giả, thả tựu hoành thuyết. Nhược thụ thuyết giả, thông hồ tam tế, vô bất tán thán.