A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Dẫn Nhập

Đã là Tịnh nghiệp hành nhân, có lẽ không ai không từng đọc tụng và nghe giảng kinh Di Đà, và ai cũng biết hai tác phẩm chú giải trọng yếu nhất là A Di Đà Kinh Sớ Sao và A Di Đà Kinh Yếu Giải. Có lẽ vì nội dung quá rộng, văn từ quá nhiều, hầu như bộ Sớ Sao rất ít khi được giảng trọn vẹn tại Việt Nam. Cho đến khi có cơ duyên được đọc bài giảng của lão pháp sư Tịnh Không, chúng tôi mới biết bộ Sớ Sao còn có một tác phẩm chú giải nữa là Sớ Sao Diễn Nghĩa do môn nhân và thị giả của tổ Liên Trì là pháp sư Cổ Đức biên soạn. Trước đó, tác phẩm này hầu như ẩn kín trong Vạn Tục Tạng, rất ít được lưu thông. Chính nhờ công sức hoằng truyền của lão hòa thượng, bản Diễn Nghĩa này đã được ấn hành lưu thông rộng rãi.

Thoạt đầu, bản Diễn Nghĩa được in riêng thành một tập. Vào thời cổ, có lẽ do phương tiện ấn loát hạn chế, khi chú giải, các vị tổ sư đại đức thường ít dẫn toàn bộ nguyên văn mà chỉ chép vài chữ đầu, và vài chữ cuối của đoạn kinh văn được chú giải. Do đó, khi nghiên cứu, học tập một bản chú giải, người học sẽ tốn rất nhiều công sức đối chiếu với nguyên tác kinh văn để biết lời chú giải ấy dành cho một đoạn kinh văn nào. Nhất là đối với bộ Diễn Nghĩa này, vốn là chú giải của chú giải, cho nên người học khi học phải đối chiếu từng đoạn của chánh kinh và Sớ Sao với phần Diễn Nghĩa, sẽ càng phải tốn công sức gấp bội. Vì thế, hòa thượng Tịnh Không đã từ bi, bỏ công sức đối chiếu, đặt tương ứng từng phần Diễn Nghĩa với lời Sao và lời Sớ để học nhân có thể đọc một mạch, không cần phải tốn thời gian đối chiếu, dò tìm. Do cổ văn thường không chấm câu, hòa thượng lại từ bi chấm câu, khiến cho văn nghĩa rõ ràng, rất tiện lợi cho người học duyệt đọc. Ngài đặt tên bản tổng hợp này là Phật Thuyết A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bản nhằm phân biệt với bản Diễn Nghĩa gốc. Sau khi bài giảng A Di Đà Kinh Sớ Sao của hòa thượng vào năm 1984 được chuyển ngữ, chúng tôi đã nhận được thư của một số liên hữu yêu cầu gom riêng những phần chánh văn của bộ Sớ Sao Diễn Nghĩa để tiện học tập và tra cứu, vì nếu phải tìm từng đoạn trong chín quyển bài giảng sẽ quá tốn thời gian. Khi xem lại nguyên tác, chúng tôi cũng nhận thấy trong khi giảng, Hòa Thượng đã lược đi khá nhiều đoạn Diễn Nghĩa cũng như một số đoạn Sao. Vì thế, chúng tôi đã dịch bổ sung những phần không được nhắc tới trong bài giảng, hiệu chỉnh một số chỗ chưa rõ ràng trong lời dịch để tạo thành quyển sách này.

Nếu việc làm thô vụng, liều lĩnh này đem lại phần nào lợi lạc cho các liên hữu thì xin hồi hướng công đức này đến pháp giới chúng sanh đều được tín tâm kiên cố, đạo nghiệp tinh chuyên, cùng được siêu thăng Cực Lạc. Cũng xin hồi hướng bệnh dịch tiêu trừ, thế giới hòa bình, nhân dân an lạc, tinh tấn tu hành. Nguyện cho cha mẹ quá khứ hiện tiền, sư trưởng, thiện ác tri thức, cừu gia oán đối, lũy thế oán thân trái chủ đều thân tâm an lạc, nghiệp chướng tiêu trừ, cùng nhau hội ngộ tại Liên Bang.

Bửu Quang Tự đệ tử Như Hòa đê đầu kính bạch.

Quyển Đệ Nhất

佛說阿彌陀經疏鈔演義會本

卷第一

(Diễn) Đề nghĩa.

Khai quyển: “Phật thuyết” đẳng bát tự thị pháp đề. “Hậu học” đẳng thập nhị tự thị nhân đề. Pháp đề hạ, tự tế thích. Kim nhập văn chi tiên, lý ưng lược trần tổng nhất. Đề trung ước hữu tứ đối. Nhất, thông biệt nhất đối. Thông tắc “kinh” chi nhất tự, biệt tắc “Phật thuyết” đẳng ngũ tự. Nhị, Năng Sở nhất đối. “Năng” thị năng thuyên, tức Kinh chi nhất tự. Sở tức sở thuyên, tức thượng ngũ tự. Tam, giáo lý nhất đối. Phật thuyết kinh thị giáo, A Di Đà tức thị Lý. Tứ, nhân pháp nhất đối. Phật thuyết tức thị nhân, A Di Đà tức thị pháp. Thủ, Phật tự, tức Thích Ca Mâu Ni Phật, tùng Đâu Suất giáng sanh vương cung, vi Tất Đạt thái tử. Xuất gia khổ hạnh lục niên, thành Đẳng Chánh Giác giả. Nhược thích kỳ nghĩa, tắc Phật tự thị Phạn ngữ. Thử phiên Giác Giả, vị giác liễu Tánh Tướng chi giả, cụ hữu tam nghĩa: Nhất, tự giác, giác tri tự tâm bổn vô sanh diệt. Nhị, giác tha, giác nhất thiết pháp vô bất thị Như. Tam, giác mãn, nhị giác lý viên xưng chi vi Mãn. Nhược chuẩn Khởi Tín, diệc chương tam nghĩa: Nhất, Thỉ Giác, tức Năng Chứng Trí. Nhị, Bổn Giác, tức Sở Chứng Lý. Tam, Cứu Cánh Giác, tức Trí dữ Lý minh, Thỉ Bổn bất nhị. Kim kinh sở vân Phật giả, nãi thị tam giác câu viên, Thích Ca Thế Tôn dã. Hựu, Phật Địa Luận, thuyết Phật hữu kỳ thập nghĩa, Thiên Thai lục tức, Hoa Nghiêm thập thân, tường cụ hậu văn. Thuyết giả, dĩ tuyên diễn đắc danh, sướng duyệt vi nghĩa. Tứ vô ngại biện vi Thể. “Sướng” tắc sướng xuất thế chi bổn hoài. “Duyệt” tắc duyệt chúng sanh chi hoạch ích. Kim dĩ Như Lai cửu tu cửu chứng Niệm Phật tam muội, uẩn chi tại hoài, thích đắc cơ nghi, tùy dĩ Tứ Biện tuyên diễn, sướng duyệt bổn hoài, linh tùy cơ hoạch ích, cố vân Thuyết dã.

(演)題義。

開卷：佛說等八字是法題。後學等十二字是人題。法題下，自細釋。今入文之先，理應略陳總一。題中約有四對。一、通別一對。通則經之一字，別則佛說等五字。二、能所一對。能是能詮，即經之一字；所即所詮，即上五字。三、教理一對。佛說經是教，阿彌陀即是理。四、人法一對。佛說即是人，阿彌陀即是法。首佛字。即釋迦牟尼佛。從兜率降生王宮，為悉達太子。出家苦行六年，成等正覺者。若釋其義。則佛字是梵語。此翻覺者。謂覺了性相之者。具有三義。一、自覺，覺知自心本無生滅。二、覺他，覺一切法無不是如。三、覺滿，二覺理圓稱之為滿。若準起信亦彰三義。一、始覺，即能證智。二、本覺，即所證理。三、究竟覺，即智與理冥，始本不二。今經所云佛者，乃是三覺俱圓，釋迦世尊也。又佛地論，說佛有其十義。天台六即，華嚴十身，詳具後文。說者，以宣演得名。暢悅為義。四無礙辯為體。暢則暢出世之本懷。悅則悅眾生之獲益。今以如來久修久證念佛三昧。蘊之在懷，適得機宜，隨以四辯宣演，暢悅本懷，令隨機獲益，故云說也。

(Diễn: Ý nghĩa tựa đề sách.

Quyển mở đầu: Tám chữ “Phật thuyết....” là tựa đề của Pháp Bảo. Mười hai chữ “hậu học...” là phần nói về người biên soạn. Dưới phần pháp đề, sẽ có phần giải thích chi tiết. Nay trước khi bước vào phần kinh văn, theo đúng lý, phải trình bày đại lược tổng quát. Trong đề mục, đại lược có bốn cặp [ý nghĩa]:

Cặp thứ nhất là thông đề và biệt đề. Thông đề là một chữ “kinh”. Biệt đề là năm chữ “Phật thuyết A Di Đà”.

Cặp thứ hai là Năng và Sở. Năng là năng thuyên (chủ thể giảng giải), tức là một chữ Kinh. Sở là sở thuyên (pháp được giảng giải bởi kinh này), chính là năm chữ trước đó.

Cặp thứ ba là giáo và lý. Phật nói kinh là giáo, A Di Đà là lý.

Cặp thứ tư là nhân và pháp.“Phật thuyết” chính là nhân, A Di Đà chính là pháp.

Trước hết là chữ Phật, chính là Thích Ca Mâu Ni Phật, từ trời Đâu Suất giáng sanh cung vua, làm thái tử Tất Đạt. Xuất gia khổ hạnh sáu năm, thành Đẳng Chánh Giác. Nếu giải thích ý nghĩa của chữ ấy, thì chữ Phật là tiếng Phạn; cõi này dịch là “đấng giác ngộ”, có nghĩa là bậc giác ngộ trọn vẹn Tánh và Tướng. Gồm có ba nghĩa: Một là tự giác, hiểu biết tự tâm vốn chẳng sanh diệt. Hai là giác tha, nhận biết hết thảy pháp không gì chẳng phải là Như. Ba là giác mãn, Lý của hai thứ giác đều viên mãn thì gọi là Mãn.

Nếu dựa theo Đại Thừa Khởi Tín Luận thì luận ấy cũng nêu ra ba ý nghĩa [của chữ Phật: Một là Thỉ Giác, tức trí có khả năng chứng biết. Hai là Bổn Giác, tức là Lý được chứng bởi [Thỉ Giác]. Ba là Cứu Cánh Giác, tức Trí ngầm hợp Lý, Thỉ và Bổn chẳng hai.

Đức Phật được nói trong kinh này chính là Thích Ca Thế Tôn ba thứ giác đều trọn đủ. Lại nữa, Phật Địa Luận nói chữ Phật có mười nghĩa, ngài Thiên Thai lập ra giáo thuyết Lục Tức Phật, kinh Hoa Nghiêm giảng Phật có mười thân, [những ý nghĩa ấy] sẽ được trình bày tường tận trong phần sau.

“Thuyết” là do nói, diễn mà thành tên. Lưu loát và vui sướng là ý nghĩa [của chữ Thuyết]. Bốn thứ vô ngại biện tài là Thể [của chữ Thuyết]. “Sướng” là thỏa thích hoài bão xuất thế. “Duyệt” là vui vẻ vì chúng sanh được lợi ích. Nay đem pháp Niệm Phật tam muội của Như Lai tu chứng đã lâu, ôm ấp trong lòng, gặp đúng căn cơ, thời tiết, bèn dùng Tứ Biện Tài để tuyên diễn, thỏa thích bổn hoài, khiến cho từng loài tùy theo căn cơ mà được lợi ích, nên nói là Thuyết).

(Diễn) A Di Đà thị Phạn ngữ, thử vân Vô Lượng, dĩ công đức, trí huệ, thân tướng, quang minh, nhất thiết giai tất vô lượng cố. Thị Vô Lượng Phật, vãng tích nhân trung, vi Pháp Tạng tỳ kheo thời, phát tứ thập bát nguyện, kim tại Tây Phương, nhiếp niệm Phật nhân quy vu Tịnh Độ. Cố Thích Ca Như Lai vị chúng tuyên dương dã. Kinh giả, thích hữu đa chủng, bất xuất “thường, pháp, quán, nhiếp” tứ nghĩa. Thường giả, tam thế bất dịch, nhất thiết chư Phật giai như thị thuyết, cố vân Thường. Pháp giả, thập giới đồng quỹ, tứ thánh, lục phàm do chi giải thoát, cố vân Pháp. Quán giả, quán xuyên sở ưng tri nghĩa. Nhược vô văn tự, vô dĩ quán xuyên nghĩa lý. Hoán nhiên khả quán, cố vân Quán. Nhiếp giả, nhiếp trì nhất thiết chúng sanh. Nhược vô ngữ ngôn, bất năng khai hiểu chúng sanh xuất sanh tử hải, cố vân Nhiếp. Thiên diệp lương quy, bách linh thường quỹ, thuyên chân lợi vật, mục vi Kinh dã. Hựu thử kinh, Đường dịch vi Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh. Kim vi thử danh giả, dĩ Phật danh nhân sở nhạo văn, hựu nhất thiết công đức, ngôn Phật tiện châu cố. Sớ giả, sớ dã, thông dã. Vị kinh trung nghĩa lý thậm thâm vi diệu, vị dị khuy trắc cố. Dĩ sớ sớ thông, sử vô nghi trệ dã. Hựu diệc sớ lý chi nghĩa. Cổ vân: “Nhân hữu phát hề, đán đán sớ lý, thân hữu tâm hề, hồ bất như thị”. Kim nãi sớ lý kinh trung áo lý, sử nhân đắc khai thông tâm địa dã. Sao giả, sao lược dã. Tùy thuận bổn sớ, lược gia giải thích, sử kinh sớ diệu nghĩa hoán nhiên băng thích dã. Quyển giả, quyển hoài chi nghĩa, nhất trục chi trung bao hàm vô tận nghĩa lý, vô lượng pháp môn cố.

(演)阿彌陀，是梵語，此云無量，以功德智慧身相光明一切皆悉無量故。是無量佛往昔因中，為法藏比丘時，發四十八願，今在西方攝念佛人歸于淨土，故釋迦如來為眾宣揚也。經者，釋有多種，不出常法貫攝四義。常者，三世不易。一切諸佛皆如是說，故云常。法者，十界同軌。四聖六凡由之解脫，故云法。貫者，貫穿所應知義。若無文字，無以貫穿義理，煥然可觀，故云貫。攝者，攝持一切眾生。若無語言，不能開曉眾生出生死海故云攝。千葉良規，百靈常軌，詮真利物，目為經也。又此經，唐譯為稱讚淨土佛攝受經。今為此名者，以佛名人所樂聞，又一切功德，言佛便周故。疏者，疏也，通也。謂經中義理甚深微妙。未易窺測故。以疏疏通，使無疑滯也。又亦疏理之義。古云：人有髮兮，旦旦疏理，身有心兮，胡不如是。今乃疏理經中奧理，使人得開通心地也。鈔者，抄略也。隨順本疏略加解釋。使經疏妙義渙然冰釋也。卷者，卷懷之義，一軸之中包含無盡義理、無量法門故。

(Diễn: A Di Đà là tiếng Phạn, cõi này dịch là Vô Lượng, do công đức, trí huệ, thân tướng, quang minh, hết thảy đều vô lượng vậy. Vị Vô Lượng Phật này trong quá khứ khi tu nhân, là tỳ kheo Pháp Tạng, đã phát ra bốn mươi tám nguyện, nay đang ở Tây Phương nhiếp thọ người niệm Phật về cõi Tịnh Độ. Vì thế, Thích Ca Như Lai tuyên dương cho đại chúng biết.

Chữ Kinh có nhiều cách giải thích, nhưng chẳng ngoài bốn nghĩa “thường, pháp, quán, nhiếp”. “Thường” là ba đời chẳng thay đổi, hết thảy chư Phật đều nói như thế, nên gọi là Thường. “Pháp” là đường lối chung cho mười pháp giới. Tứ thánh, lục phàm do đây mà được giải thoát, nên gọi là Pháp. “Quán” là xuyên suốt, xếp đặt mạch lạc những nghĩa lý đáng nên biết. Nếu không có văn tự, sẽ không có gì để sắp đặt mạch lạc những nghĩa lý sao cho rõ ràng để có thể thấy được, cho nên gọi là Quán. “Nhiếp” là thâu giữ hết thảy chúng sanh. Nếu không có ngôn ngữ, sẽ chẳng thể chỉ bày khiến cho chúng sanh thông hiểu, thoát khỏi biển sanh tử, cho nên gọi là Nhiếp. Khuôn phép tốt lành trên ngàn cánh sen, đường lối thường hằng của bách linh, tuyên nói lẽ chân, lợi ích chúng sanh, thì gọi là Kinh vậy.

Lại nữa, bản dịch đời Đường đề tên kinh này là Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, nay kinh mang tên này (Phật Thuyết A Di Đà Kinh) là dùng danh hiệu của vị Phật mà mọi người thích nghe [để đặt tên]. Hơn nữa, đối với hết thảy công đức, hễ nói “Phật” thì sẽ trọn đủ.

Sớ là giải thích, làm cho thông suốt. Ý nói: Nghĩa lý trong kinh vi diệu rất sâu, chưa dễ suy lường để thấu hiểu đôi chút được. Dùng lời sớ để giải thích thông suốt, khiến cho [người đọc kinh] không bị nghi ngờ, vướng mắc [đối với những ý nghĩa rất sâu vi diệu ấy]. Lại nữa, Sớ còn có nghĩa là “chải gỡ, sắp xếp”. Cổ nhân nói: “Người có đầu tóc, chải gỡ mỗi sáng, thân có cái tâm, sao chẳng làm vậy?” Nay bèn sắp xếp gọn gàng những lý uyên áo trong kinh, khiến cho tâm địa con người được khai thông.

“Sao” là chú giải sơ lược, [tức là] thuận theo lời sớ giải chánh yếu mà giải thích sơ lược thêm, khiến cho những diệu nghĩa trong lời sớ giải kinh được sáng tỏ, rành mạch.

“Quyển” nghĩa là cuốn lại, chứa đựng. Trong một quyển bao gồm vô tận nghĩa lý, vô lượng pháp môn).

(Diễn) Nhân đề trung, học giả, hiệu dã. Hậu giác giả, tất hiệu tiên giác chi sở vi. Cố cổ nhân hữu đại triệt chi hậu, nãi chung thân cư học địa giả. Kim đại sư tự xưng “hậu học”, diệc thử ý dã. Cổ Hàng, cổ xưng Hàng Châu. Nam Tống kiến đô, canh danh Lâm An, kim viết Hàng Châu, phục cổ dã. Vân Thê Tự danh, tại Ngũ Vân sơn chi lộc. Tiên thị sơn chi điên, hữu ngũ sắc thụy vân bàn toàn kỳ thượng, nhân dĩ danh sơn dĩ. Nhi ngũ vân phi tập sơn Tây ổ trung, kinh cửu bất tán, thời nhân dị chi, hiệu vi Vân Thê Ổ. Tống thời, hữu Chí Phùng thiền sư kiến tự, hiệu viết Vân Thê Tự. Tuế cửu vu phế, đại sư ái kỳ sầm tịch, phu tọa kỳ gian, thời nhân vị chi cấu thất, tự phục hưng yên. Sa môn, thử vân Cần Tức, cần tu Giới, Định, Huệ, tức diệt tham, sân, si. Hữu thắng đạo, thuyết đạo, hoạt đạo, ô đạo, tứ chủng bất đồng. Thắng tức Phật, Bồ Tát đẳng. Thuyết vị thuyết chánh pháp giả. Hoạt vị tu thiện phẩm giả. Ô vị chư tà hạnh giả. Châu Hoằng, thị pháp húy, hiệu Liên Trì, Nhân Hòa nhân. Tùng Tánh Thiên hòa thượng chúc phát, biến tham tri thức. Ư Tiếu Nham xứ, hữu sở khế nhập, toại kết mao thâm cốc, chủ trương Tịnh Độ. Tăng lạp ngũ tuần, thế thọ bát thập. Hóa duyên ký tất, niệm Phật nhi thệ. “Thuật” giả, truyền thuật dã. Nhạc Ký vân: “Tri lễ nhạc chi tình năng tác, thức lễ nhạc chi văn năng thuật. Tác giả vị chi thánh, thuật giả vị chi hiền”. Thử kinh tuy hữu cổ sớ sổ gia hành thế, từ tuy thiết, nhi thái giản, lý vi lộ, nhi bất chương. Kim tư Sớ Sao, hợp Thiên Thai, Hiền Thủ, hội Tánh Tướng nhị tông, Sự Lý song dung, Tông Thuyết kiêm sướng, ngôn tiên thánh chi dục ngôn, phát tiền hiền chi vị phát, khả vị thiên cổ độc sáng. Kim ngôn “thuật” giả, nãi khiêm từ dã.

(演)人題中。學者，效也。後覺者，必效先覺之所為，故古人有大徹之後，乃終身居學地者。今大師自稱後學，亦此意也。古杭，古稱杭州。南宋建都更名臨安。今曰杭州復古也。雲棲寺名。在五雲山之麓。先是山之顛，有五色瑞雲盤旋其上，因以名山已。而五雲飛集山西塢中，經久不散，時人異之，號為雲棲塢。宋時有志逢禪師建寺。號曰雲棲寺。歲久蕪廢，大師愛其岑寂，趺坐其間，時人為之搆室，寺復興焉。沙門，此云勤息，勤修戒定慧，息滅貪瞋痴。有勝道、說道、活道、汙道四種不同。勝即佛菩薩等。說謂說正法者。活謂修善品者。汙謂諸邪行者。袾宏，是法諱。號蓮池，仁和人。從性天和尚祝髮。遍參知識。於笑巖處有所契入。遂結茅深谷主張淨土。僧臘五旬。世壽八十。化緣既畢，念佛而逝。述者，傳述也。樂記云，知禮樂之情能作。識禮樂之文能述。作者謂之聖，述者謂之賢。此經雖有古疏數家行世。詞雖切而太簡，理微露而不彰。今茲疏鈔。合天台、賢首，會性相二宗，事理雙融，宗說兼暢，言先聖之欲言，發前賢之未發，可謂千古獨創。今言述者，乃謙詞也。

(Diễn: Trong phần Nhân Đề, “học” là phỏng theo. Kẻ hậu giác ắt sẽ noi theo hành động của bậc tiên giác (người giác ngộ trước). Vì thế, cổ nhân sau khi đại triệt, bèn suốt đời giữ địa vị là người cầu học. Nay đại sư tự xưng là “hậu học” cũng do ý này.

Cổ Hàng là chỗ thời xưa gọi là Hàng Châu. Thời Nam Tống, lập kinh đô tại đó, đổi tên thành Lâm An. Nay gọi là Hàng Châu, tức là khôi phục tên cổ. Vân Thê là tên chùa, ở dưới chân núi Ngũ Vân. Trước kia, do đỉnh núi có mây lành năm sắc vây quanh phía trên, nên đặt tên núi như vậy. Nhưng mây năm sắc trôi về tụ tập nơi hang núi phía Tây một thời gian dài chẳng tan, người thời ấy lấy làm lạ, bèn đặt tên là Vân Thê Ổ (hang mây đậu). Vào thời Tống, có thiền sư Chí Phùng dựng chùa [tại nơi ấy], đặt tên là Vân Thê Tự. Lâu ngày, chùa hoang vu, bỏ phế. Đại sư thích vẻ thanh vắng của nó, bèn tịnh tọa nơi ấy. Người thời ấy bèn dựng nhà cho Sư, chùa lại được hưng thịnh.

Sa môn, Hán dịch là Cần Tức, [nghĩa là] siêng tu Giới, Định, Huệ, dứt diệt tham, sân, si. Có bốn loại khác nhau là thắng đạo, thuyết đạo, hoạt đạo, và ô đạo. “Thắng đạo” sa môn là những vị như Phật, Bồ Tát v.v... “Thuyết đạo” sa môn nghĩa là người nói chánh pháp. “Hoạt đạo” sa môn nghĩa là người tu thiện phẩm. “Ô đạo” sa môn là những kẻ tà hạnh.

Châu Hoằng là pháp danh của đại sư, pháp hiệu là Liên Trì, người xứ Nhân Hòa. Ngài xuống tóc với hòa thượng Tánh Thiên, tham học với khắp các tri thức. Ở nơi ngài Tiếu Nham, có chỗ khế nhập, bèn dựng lều tranh trong hang sâu, chủ trương Tịnh Độ. Tăng lạp năm mươi năm, tuổi thọ tám mươi. Duyên hóa độ đã xong, niệm Phật qua đời.

“Thuật” là truyền thuật. Sách Nhạc Ký chép: “Thông hiểu cái tình nơi lễ nhạc thì mới có thể chế định, đọc hiểu ngôn từ của lễ nhạc thì mới có thể trần thuật. Người trước tác gọi là thánh, người truyền thuật gọi là hiền”. Kinh này tuy có mấy bản chú giải từ cổ đã được lưu hành trong cõi đời, lời lẽ tuy thiết thực, nhưng quá đơn giản, lý hơi hé lộ, nhưng chưa phơi bày. Do vậy, nay bèn viết sớ và lời sao, kết hợp những giáo nghĩa của tông Thiên Thai và tông Hiền Thủ, dung hội hai tông Tánh và Tướng, Sự lẫn Lý đều viên dung, trình bày thông suốt Tông và Thuyết, nói lên những điều bậc tiên thánh muốn nói, nêu ra những điểm tiền hiền chưa nêu, có thể gọi là tác phẩm độc đáo cả ngàn đời. Nay đại sư ghi là “thuật” chính là lời nói khiêm tốn vậy).

(Sớ) Thử kinh sớ sao, đại văn phân tam: Sơ, Thông Tự đại ý. Nhị, khai chương thích văn. Tam, kết thích chú ý, vị thuận chư kinh Tự, Chánh, Lưu Thông tam phần, diệc thuận Tịnh nghiệp Tín Hạnh Nguyện cố.

(Diễn) Khoa phân khoa trung Thông Tự đại ý giả, hàm nhị nghĩa: Nhất, Thông Tự nhất kinh đại ý. Dĩ minh tánh, tán kinh nhị khoa, phát huy “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, vi tu trì chi bổn. Nhiên hậu, y giải khởi hạnh, chấp trì danh hiệu, cầu nguyện vãng sanh. Kỳ độn căn giả, đơn do sự tướng, chuyên trì danh hiệu, diệc đắc vãng sanh. Tam căn phổ bị, thượng hạ kiêm thâu, tác Mạt Pháp tối hậu phương tiện, vi nhất kinh đại chỉ dã. Nhị, Thông Tự tác sớ đại ý, dĩ cảm thời thuật ý nhị khoa, minh thử nhất kinh, Sự Lý song dung, Tánh Tướng thông bị, thời, cơ, chấp Tánh, chấp Tướng, các trệ nhất biên, chí linh quảng đại pháp môn, mê nhi bất giác. Cố kiệt tư lũy tải, sổ Dịch vi biên, tác thử Sớ Sao dã.

(疏)此經疏鈔，大文分三：初、通序大意，二、開章釋文，三、結釋咒意。為順諸經序 ，正，流通三分 ，亦順

淨業信行願故。

(演)科分科中通序大意者含二義。一、通序一經大意。以明性讚經二科，發揮自性彌陀，唯心淨土，為修持之本。然後依解起行，執持名號，求願往生。其鈍根者，單由事相，專持名號亦得往生。三根普被，上下兼收，作末法最後方便。為一經大旨也。二、通序作疏大意。以感時述意二科，明此一經，事理雙融，性相通備。時機執性執相，各滯一邊。至令廣大法門，迷而不覺。故竭思累載，數易韋編，作此疏鈔也。

(Sớ: Toàn bộ lời Sớ Sao của kinh này được chia thành ba phần: Phần thứ nhất là Thông Tự đại ý, phần thứ hai là chia thành chương đoạn để giải thích kinh văn, phần thứ ba là tổng kết lời giải thích, giảng ý nghĩa của chú Vãng Sanh, nhằm thuận theo thứ tự ba phần Tự, Chánh Tông, Lưu Thông của các kinh, mà cũng là thuận theo Tín, Hạnh, Nguyện của Tịnh nghiệp.

Diễn: Trong Khoa Phán, phần Thông Tự đại ý gồm hai nghĩa:

Thứ nhất, Thông Tự chính là đại ý của một bài kinh, dùng hai phần “chỉ rõ tánh” và “khen ngợi kinh” để nêu bật ý nghĩa “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ” nhằm làm cái gốc cho sự tu trì. Sau đấy, dựa theo sự hiểu biết mà khởi hạnh, chấp trì danh hiệu, cầu nguyện vãng sanh. Người độn căn chỉ do sự tướng chuyên trì danh hiệu cũng được vãng sanh. Thích hợp khắp ba căn, thượng căn lẫn độn căn đều thâu tóm, làm phương tiện cuối cùng trong thời Mạt Pháp. Đấy chính là ý chỉ to lớn của kinh này vậy.

Hai là trong phần Thông Tự, nêu ra ý chính vì sao phải viết sớ giải, dùng hai khoa là Cảm Thời và Thuật Ý để chỉ rõ kinh này: Sự lẫn Lý cùng viên dung, Tánh và Tướng đều trọn đủ. Xét theo thời tiết và căn cơ thì chúng sanh chấp Tánh hoặc chấp Tướng, vướng mắc một bên, đến nỗi đối với pháp môn rộng lớn mà mê hoặc, chẳng giác ngộ. Vì vậy, dốc hết nhiều năm suy nghĩ, nhiều lần [duyệt đọc] kinh Dịch [đến nỗi sách bị] đứt lề mà soạn bộ Sớ Sao này).

(Diễn) Khai chương giả, thị biệt khai chương đoạn, tức tổng khải Thập Môn thị. Thích Văn giả, thị tiêu thích kinh văn, tức biệt giải văn nghĩa thị. Đại ý tuy minh, bổn văn vị ủy, cố biệt khai chương đoạn, tiêu thích kinh văn, sử nhất kinh huyền văn ủy tất tường tận, nhân nhân hiểu liễu dã. Kết thích chú ý giả, chú bổn bất khả thích, nhi chú ý khả thích. Chú ý giả, bạt nghiệp căn, sanh Tịnh Độ dã. Thử chú bổn bất phụ kinh, nhi kim kết quy ư thử, vi chi giải thích giả, chánh hiển thử Tịnh Độ pháp môn, Hiển Mật viên thông, Sự Lý vô ngại dã. Hựu kiến thử trì danh niệm Phật thị đại thần chú, đại minh chú, vô thượng, vô đẳng đẳng chú dã. Tự, Chánh Tông, Lưu Thông tam phần giả, Tấn Đạo An pháp sư, phán thích Đông lưu nhất đại thời giáo, vi Tự, Chánh, Lưu Thông tam phần. Tự giả, đoan tự dã. Như ty chi đắc tự, năng tận nhất kiển chi ty. Kinh chi đắc tự, năng tri nhất kinh chi chỉ. Hựu, Tự giả, Đông Tây tường dã, như quán tường tự, tắc tri đường áo chi thiển thâm. Quán thủ tự, tắc minh toàn kinh chi diệu nghĩa. Chánh Tông giả, nhất kinh chánh sở tông thượng. Như Pháp Hoa chi “duy hữu Nhất Thừa pháp, vô nhị, diệc vô tam”. Lăng Nghiêm chi “phát minh thường trụ chân tâm, chuyên tu viên chiếu tam muội”. Thử kinh chi “y chánh thanh tịnh, tín nguyện vãng sanh”, thị dã. Tiền chi Tự, Chánh tự thử, hậu chi Lưu Thông, chánh lưu thông thử dã. Lưu giả, vô trụ. Thông giả, vô tắc, sử thử diệu pháp, tự thử giới dĩ cập tha phương, do hiện tại dĩ cập vị lai, vô hữu lưu ngại, danh vi Lưu Thông. Vi thuận giả, ngôn phẫu xuất kinh tâm, phương khiết xuất trần chi đoan tự, cố Thông Tự thuận Tự Phần. Tùy văn nhập quán, phương tri đại đạo chi du quy, cố Khai Chương thuận Chánh Tông Phần. Bạt nghiệp chướng căn, tự nhiên lưu nhập thanh tịnh hải, cố kết thích thuận Lưu Thông Phần.

(演)開章者，是別開章段，即總啟十門是。釋文者，是消釋經文，即別解文義是。大意雖明，本文未委，故別開章段。消釋經文，使一經玄文委悉詳盡，人人曉了也。結釋咒意者，咒本不可釋，而咒意可釋。咒意者，拔業根生淨土也。此咒本不附經。而今結歸於此為之解釋者，正顯此淨土法門，顯密圓通事理無礙也。又見此持名念佛，是大神咒，大明咒，無上無等等咒也。序、正宗、流通三分者，晉道安法師，判釋東流一代時教，為序、正、流通三分。序者，端緒也。如絲之得緒，能盡一繭之絲。經之得序，能知一經之旨。又序者東西牆也，如觀牆序，則知堂奧之淺深。觀首序，則明全經之妙義。正宗者，一經正所宗尚。如法華之唯有一乘法，無二亦無三。楞嚴之發明常住真心，專修圓照三昧。此經之依正清淨，信願往生是也。前之序，正序此，後之流通，正流通此也。流者無住。通者無塞。使此妙法，自此界以及他方，由現在以及未來，無有留礙，名為流通。為順者，言剖出經心，方挈出塵之端緒，故通序順序分。隨文入觀，方知大道之攸歸，故開章順正宗分。拔業障根，自然流入清淨海，故結釋順流通分。

(Diễn: “Khai chương” là tách riêng từng chương, từng đoạn, tức là chia ý nghĩa tổng quát của kinh thành mười môn (mười chủ đề lớn, mười thiên sách lớn). “Thích văn” là giải thích trọn vẹn ý nghĩa kinh văn, tức là giải thích ý nghĩa riêng biệt của từng đoạn văn. Phần đại ý tuy rõ ràng, nhưng ý nghĩa của kinh văn chưa được trình bày cặn kẽ, cho nên tách riêng từng chương, từng đoạn, nhằm giải thích tỉ mỉ ý nghĩa kinh văn, khiến cho huyền nghĩa của bản kinh được giảng giải tường tận, ai nấy đều hiểu rõ.

Phần kết thúc là giải thích ý nghĩa của chú Vãng Sanh. Chú vốn chẳng thể giải thích được, nhưng ý nghĩa của chú thì có thể giải thích. Ý nghĩa của chú này là dứt trừ nghiệp căn, sanh về Tịnh Độ. Chú này vốn chẳng thuộc vào kinh, nhưng nay tác phẩm này được kết thúc bằng cách giải thích chú Vãng Sanh, nhằm chỉ rõ: Pháp môn Tịnh Độ là Hiển Mật viên thông, Sự Lý vô ngại. Lại thấy cách trì danh niệm Phật này là đại thần chú, là đại minh chú, là chú vô thượng không gì sánh bằng.

Ba phần Tự, Chánh Tông, và Lưu Thông chính là do pháp sư Đạo An đời Tấn đã phán định giáo pháp cả đời đức Phật truyền sang phương Đông, bao gồm ba phần là Tự, Chánh, Lưu Thông.

“Tự” là đầu mối. Như tìm được mối tơ, sẽ gỡ được hết tơ từ cái kén tằm. Biết được phần Tự của một bài kinh, sẽ biết được tông chỉ của bài kinh ấy. Lại nữa, Tự là vách tường phía Đông và Tây của một khu nhà. Nếu nhìn vào phần vách tường của một khu nhà, sẽ biết khu nhà ấy có bề dầy sâu hay cạn. Nhìn vào phần Tự đầu kinh, sẽ hiểu rõ ý nghĩa huyền diệu của cả bộ kinh.

Chánh Tông là điều chánh yếu được đề cao trong một bộ kinh. Như kinh Pháp Hoa “chỉ có pháp Nhất Thừa, không có hai, mà cũng chẳng có ba thừa”. Kinh Lăng Nghiêm nêu tỏ ý nghĩa “chân tâm thường trụ, chuyên tu viên chiếu tam muội”. Tông chỉ của kinh này là “y báo và chánh báo thanh tịnh, tín nguyện vãng sanh”.

Phần Tự trong đoạn trước nhằm giới thiệu phần Chánh Tông trong phần này, phần Lưu Thông ở đằng sau [phần Chánh Tông] nhằm lưu thông phần Chánh Tông. Lưu là không trụ. “Thông” là không nghẽn. Khiến cho diệu pháp này từ cõi này lan đến các phương khác, từ hiện tại truyền đến tương lai chẳng bị trở ngại thì gọi là Lưu Thông.

Thuận dịp, nói ra những lời mổ xẻ phô bày những điều tâm yếu của bản kinh, nên mới nêu ra đầu mối thoát khỏi trần lao. Vì thế, phần Thông Tự Đại Ý tương ứng với Tự Phần. Thuận theo kinh văn nhập quán, mới là biết chỗ quy hướng của đại đạo. Vì thế, phần Khai Chương Thích Văn nhằm tương xứng với Chánh Tông Phần. Dứt nghiệp chướng, tự nhiên lưu nhập biển thanh tịnh, nên phần Kết Thích tương xứng với Lưu Thông Phần).

(Diễn) Tịnh nghiệp giả, nghiệp cư khổ chi tiên, phiền não chi hậu. Thập pháp giới bất đồng, giai do sở tác chi nghiệp bất đồng. Cổ vân: “Giả sử bách thiên kiếp, sở tác nghiệp bất vong”. Hựu vân: “Phật thập lực trung, nghiệp lực thậm thâm”. Hựu vân: “Thập phương chư quốc độ, giai y nghiệp lực sanh”. Cố nghiệp bất khả bất tịnh. Tín giả, bất nghi chi vị. Ư Tịnh Độ diệu lý, thâm tín bất nghi. Hạnh giả, xu tạo chi vị, ư Di Đà danh hiệu, niệm niệm minh liễu. Nguyện giả, nhạo dục chi vị. Ư Cực Lạc thế giới tâm tâm hướng vãng. Thử Tịnh Độ tam tư lương dã. Diệc thuận giả, khế kỳ đại đoan, tự năng thâm nhẫn; cố Thông Tự thuận Tín tư. Thiện độc kinh giả, tùy văn nhập quán, cố Khai Chương thuận Hạnh tư. Thức sở du quy, vô bất hướng mộ, cố Kết Thích thuận Nguyện tư.

(演)淨業者，業居苦之先，煩惱之後。十法界不同，皆由所作之業不同。古云：假使百千劫，所作業不亡。又云：佛十力中，業力甚深。又云：十方諸國土，皆依業力生。故業不可不淨。信者不疑之謂。於淨土妙理，深信不疑。行者趨造之謂。於彌陀名號，念念明了。願者樂欲之謂。於極樂世界心心向往。此淨土三資糧也。亦順者。契其大端，自能深忍，故通序順信資。善讀經者，隨文入觀，故開章順行資 。 識所攸歸 ， 無不向慕 ， 故結釋順願

資。

(Diễn: Tịnh nghiệp: Nghiệp ở trước khổ, ở sau phiền não. Mười pháp giới khác nhau đều do tạo nghiệp khác nhau. Cổ nhân nói: “Giả sử trăm ngàn kiếp, nghiệp đã làm chẳng mất”. Lại nói: “Trong Thập Lực của Phật, nghiệp lực rất sâu”. Lại nói: “Các cõi nước trong mười phương đều nương theo nghiệp lực mà sanh”. Vì thế, nghiệp chẳng thể không thanh tịnh. “Tín” có nghĩa là chẳng nghi. Đối với lý mầu Tịnh Độ, tin sâu chẳng nghi. “Hạnh” là hướng đến, tạo tác. Đối với danh hiệu Di Đà, trong mỗi niệm đều biết rõ.“Nguyện” có nghĩa là ưa muốn. Tâm luôn hướng về thế giới Cực Lạc. Đấy là ba món tư lương của Tịnh Độ. “Cũng là thuận theo”: Khế hợp với đầu mối to lớn, tự có thể chấp nhận sâu xa; vì thế, phần Thông Tự tương ứng với món tư lương Tín [trong ba món tư lương Tịnh Độ]. Người khéo đọc kinh sẽ theo kinh văn mà nhập quán, nên phần Khai Chương tương ứng với tư lương Hạnh. Biết chỗ quy kết, không ai chẳng hướng về, ngưỡng mộ, nên phần Kết Thích tương ứng với tư lương Nguyện).

Sơ, Thông Tự Đại Ý (ngũ): Sơ, minh tánh. Nhị, tán kinh. Tam, cảm thời. Tứ, thuật ý. Ngũ, thỉnh gia.

(Diễn) Sơ, minh tánh giả, tánh tức thường trụ chân tâm, toàn thể thị Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật. Sơ minh giả, khủng nhân nhận A Di Đà Phật tại tự tánh chi ngoại, cố cổ vân: “Nhược nhận tha thị Phật, tự kỷ khước thành ma”. Hựu vân: “Cầu nhân bất như cầu tự kỷ”. Đản dĩ vô thỉ ám động, chướng thử tĩnh minh, cố thác bỉ danh hiệu, hiển ngã tự tâm nhĩ. Nhiên Tây Phương diệc thật hữu A Di Đà Phật, nhi tức thử Tây Phương Phật, diệc bất tại tự tâm ngoại. Tức Sự tức Lý, tức Lý tức Sự. Đại sư khủng cuồng ngu thác nhận, cố thủ minh dã. Nhị, tán kinh giả, kinh tức Phật Thuyết A Di Đà Kinh. Tán giả, dĩ thử kinh thị nhất Đại Tạng trung đệ nhất phương tiện cố. Thị thập phương chư Phật đồng sở tán thán cố. Dĩ tứ tự danh hiệu, phổ tiếp tam căn, trực thông ngũ giáo cố. Dĩ y kinh chấp trì năng hiển tự tánh, ư nhất sanh trung, khả tùng bác địa, trực đăng Thập Địa cố. Tam, cảm thời giả. Thời, tức kim Mạt Pháp chi thời. Cảm giả, dĩ thời đinh Mạt Pháp, căn đa thiển bạc, pháp môn trung nhân phi ngu tức cuồng. Cố vi diệu pháp môn, hoặc nhương tý bài vi Tiểu giáo, hoặc đại tiếu xích tác Quyền thừa. Hựu hoặc chung nhật duy động sổ châu, hoặc cùng niên đản sổ hoàng đậu, đại sư bà tâm thậm thiết, năng bất vị chi thương tâm dã. Tứ, thuật ý giả, ý tức đại sư tác sớ chi ý. Thuật, trần dã, dữ tiền Thuật tự giải sảo dị. Đại sư bổn ý, toàn tại kiêm lợi, dục phát khởi chúng sanh chi chân tín, cố cực luận niệm Phật chi hoằng công nhĩ. Cái dục dĩ nhất cú Di Đà, biến dẫn quần sanh xuất ư khổ hải, na dung bất nhiêu thiệt da? Ngũ, thỉnh gia giả. Gia thị Tam Bảo gia bị. Thỉnh giả, kỳ thỉnh dã. Phật diệt độ hậu, phàm hữu trước thuật, giai quy Tam Bảo, minh hy gia bị. Lương dĩ tự kỷ nhất nhân tâm lực hữu hạn, nhi Phật cụ vô duyên đại từ, năng linh tinh thành kỳ thỉnh giả, tự đắc thắng trí, cố thỉnh gia dã.

初、通序大意(五)：初、明性。二、讚經。三、感時。四、述意。五、請加。

(演)初、明性者，性即常住真心，全體是極樂世界阿彌陀佛。初明者，恐人認阿彌陀佛在自性之外。故古云：若認他是佛，自己卻成魔。又云：求人不如求自己。但以無始暗動，障此靜明，故託彼名號，顯我自心耳。然西方亦實有阿彌陀佛。而即此西方佛，亦不在自心外。即事即理，即理即事。大師恐狂愚錯認，故首明也。二、讚經者，經即佛說阿彌陀經。讚者，以此經是一大藏中第一方便故。是十方諸佛同所讚歎故。以四字名號，普接三根，直通五教故。以依經執持能顯自性，於一生中。可從博地，直登十地故。三、感時者，時，即今末法之時。感者。以時丁末法，根多淺薄，法門中人非愚即狂。故微妙法門，或攘臂排為小教，或大笑斥作權乘。又或終日唯動數珠，或窮年但數黃荳，大師婆心甚切，能不為之傷心也。四、述意者，意即大師作疏之意。述，陳也，與前述字解稍異。大師本意，全在兼利。欲發起眾生之真信，故極論念佛之宏功爾。蓋欲以一句彌陀，遍引群生出於苦海，那容不饒舌耶？五、請加者。加是三寶加被。請者，祈請也。佛滅度後，凡有著述，皆皈三寶冥希加被。良以自己一人心力有限，而佛具無緣大慈，能令精誠祈請者，自得勝智，故請加也。

Thứ nhất là Thông Tự Đại Ý, gồm năm phần: Thứ nhất là chỉ rõ tánh, hai là khen ngợi kinh, ba là cảm thán trước thời thế, bốn là trình bày ý nghĩa [vì sao phải chú giải kinh], năm là thỉnh Tam Bảo gia hộ.

Diễn: Thứ nhất, minh tánh: Tánh chính là chân tâm thường trụ, toàn thể là A Di Đà Phật nơi thế giới Cực Lạc. Trước hết, phải nói rõ [tánh], vì sợ người ta sẽ nghĩ A Di Đà Phật ở ngoài tự tánh. Vì thế, cổ nhân nói: “Nếu nghĩ ai khác là Phật thì chính mình đã trở thành ma”. Lại nói: “Cầu nơi người khác chẳng bằng cầu chính mình”. Chỉ vì tối tăm, xao động từ vô thỉ, chướng ngại sự tĩnh lặng, sáng suốt này, cho nên dựa vào danh hiệu ấy để hiển lộ tự tâm của ta. Thế nhưng tại Tây Phương cũng thật sự có A Di Đà Phật; tuy vậy, ngay cả vị Phật ở Tây Phương ấy cũng chẳng ở ngoài tự tâm. Sự chính là Lý, Lý chính là Sự. Đại sư sợ kẻ cuồng ngu hiểu lầm, cho nên trước hết phải nói rõ.

Thứ hai là khen ngợi kinh, “kinh” chính là Phật Thuyết A Di Đà Kinh. “Tán” (khen ngợi) là do kinh này là phương tiện bậc nhất trong cả Đại Tạng, nên được mười phương chư Phật cùng khen ngợi. Do danh hiệu bốn chữ tiếp dẫn khắp ba căn, thông thẳng với năm giáo. Do nương theo kinh mà chấp trì, sẽ có thể hiển lộ tự tánh, ngay trong một đời mà có thể từ địa vị thấp lè tè sát đất, lên thẳng Thập Địa.

Ba là cảm thán trước thời thế. “Thời” chính là thời Mạt Pháp hiện tại. Cảm là do nhằm thời Mạt Pháp, căn cơ phần nhiều nông cạn, mỏng manh. Những kẻ trong pháp môn, nếu không ngu thì cũng cuồng. Cho nên đối với pháp môn vi diệu, hoặc xắn tay áo quở là Tiểu giáo, hoặc cười to chê là Quyền thừa. Hoặc có người suốt ngày chỉ lần xâu chuỗi, hoặc quanh năm chỉ đếm đậu vàng [mà chẳng hiểu giáo nghĩa]. Tâm đại sư đau đáu thiết tha, há chẳng thể không đau lòng ư?

Bốn là thuật ý. “Ý” chính là ý nghĩa vì sao đại sư soạn Sớ Sao. “Thuật” là trình bày, hơi khác với chữ Thuật đã được giải thích trong phần trước.Bổn ý của đại sư hoàn toàn nhằm tự lợi lẫn lợi tha. Muốn cho chúng sanh phát khởi lòng tin chân thật, cho nên luận định tột bậc về công lao to lớn của niệm Phật vậy. Ấy là vì muốn dùng một câu Di Đà dẫn khắp quần sanh thoát khỏi biển khổ, nào ngại rườm lời ư?

Năm là thỉnh gia hộ. “Gia” là Tam Bảo gia bị. “Thỉnh” là cầu xin. Sau khi đức Phật diệt độ, hễ trước thuật thì đều hướng về Tam Bảo, mong được ngầm gia bị. Ấy là vì tâm lực của chính một người có hạn, nhưng Phật sẵn lòng vô duyên đại từ có thể khiến cho người cầu nguyện với tấm lòng tinh thành sẽ tự đạt được trí huệ thù thắng, cho nên cầu thỉnh Tam Bảo gia bị).

Sơ, Minh Tánh.

(Tự) Linh minh đỗng triệt, trạm tịch thường hằng, phi trược,

phi thanh, vô bối, vô hướng, đại tai chân thể, bất khả đắc nhi tư nghị giả, kỳ duy tự tánh dư?

(Diễn) “Linh minh” nhị cú thị thuần chân, “phi trược” nhị cú thị tuyệt vọng. “Linh minh” thị Chiếu đỗng triệt, ngôn thử Chiếu Thể hoành biến thập phương. “Trạm tịch” thị Tịch thường hằng, ngôn thử Tịch Thể thụ cùng tam tế, tức Lăng Nghiêm sở vị: “Thường trụ diệu minh bất động châu viên” dã. Tu chứng tức bất vô, nhiễm ô tức bất đắc, cố phi trược. Nhất thiết phù trần tướng, vô phi diệu giác thể, cố phi thanh. Mê thời tự bối, nhi thử bổn bất thuộc mê, cố vô bối. Ngộ thời tự hướng, nhi thử bổn bất thuộc ngộ, cố vô hướng. Tức Viên Giác sở vị: “Nhất thiết chúng sanh bổn lai thành Phật, sanh tử, Niết Bàn do như tạc mộng” dã. “Đại tai” thị thán từ, dĩ phi huyễn bất diệt, cố vân “chân thể”. Kiến do ly kiến, kiến bất năng cập, hữu hà khả tư? Tam thế chư Phật, đáo thử khẩu quải bích thượng, hữu hà khả nghị? Kỳ duy giả, quy kết chi từ.

初、明性。

(序)靈明洞徹，湛寂常恆，非濁非清，無背無向，大哉真體，不可得而思議者，其唯自性歟？

(演)靈明二句是純真，非濁二句是絕妄。靈明是照洞徹，言此照體橫遍十方。湛寂是寂常恆，言此寂體豎窮三際。即楞嚴所謂：常住妙明不動周圓也。修證即不無，染污即不得，故非濁。一切浮塵相，無非妙覺體，故非清。迷時似背，而此本不屬迷，故無背。悟時似向，而此本不屬悟，故無向。即圓覺所謂：一切眾生本來成佛，生死涅槃猶如昨夢也。大哉，是讚詞。以非幻不滅，故云真體。見猶離見，見不能及，有何可思？三世諸佛，到此口挂壁上，有何可議？其唯者。歸結之辭。

(Tựa: Linh giác sáng suốt, thấu triệt rỗng rang, trong trẻo, tĩnh lặng, thường hằng, chẳng đục, chẳng trong, không trái nghịch, không hướng về. Chân thể lớn lao thay! Chẳng thể nghĩ bàn được! Chỉ có mình tự tánh đấy chăng?

Diễn: Hai câu “linh minh” là thuần chân, hai câu “phi trược” là

dứt vọng. “Linh minh” là Chiếu thấu suốt, rỗng rang, ý nói: Thể của Chiếu theo chiều ngang trọn khắp mười phương. “Trạm tịch” là Tịch luôn thường hằng, ý nói: Thể của Tịch theo chiều dọc tột cùng ba đời, tức là như kinh Lăng Nghiêm dạy: “Tánh sáng mầu nhiệm thường trụ, bất động mà viên mãn trọn khắp”. Tu chứng là chẳng không, nhiễm ô là chẳng được, cho nên “chẳng đục”. Hết thảy tướng phù trần, không gì chẳng phải là Thể của diệu giác, cho nên “chẳng trong”. Khi mê thì dường như trái nghịch, nhưng tâm này vốn chẳng thuộc vào mê, cho nên “không trái nghịch”. Khi ngộ, sẽ giống như có hướng về, nhưng tâm này vốn chẳng thuộc vào ngộ, nên “không hướng về”. Đấy chính là như kinh Viên Giác đã nói: “Hết thảy chúng sanh vốn đã thành Phật. Sanh tử, Niết Bàn giống như giấc mộng đêm qua”.

“Lớn lao thay!” là câu tán thán. Do chẳng phải là huyễn, bất diệt, nên nói là “chân thể”. Cái Thấy chân thật lìa khỏi cái Thấy hư vọng, chẳng thấy cái Thấy hư vọng nữa, còn có gì để có thể suy nghĩ được ư? Tam thế chư Phật đến chỗ này bèn miệng treo trên vách, có gì để có thể bàn định được ư? “Kỳ duy” (chỉ có) là lời quy kết vậy).

(Sớ) Thông tự, kinh ý đại văn phân ngũ, tự sơ Minh Tánh nãi chí ngũ Thỉnh Gia. Kim sơ minh tánh. Thử kinh cái toàn chương tự tánh. Hựu chư kinh giai bất ly tự tánh, cố thủ tiêu dã.

(Diễn) Thử kinh dĩ tự tánh vi Tông giả, tự tánh vị chúng sanh tánh đức chi Phật, phi Tự, phi Tha, phi nhân, phi quả, tức thị viên thường Đại Giác chi Thể, nhi thử kinh sở đàm hành pháp, chánh vị hiển thử chi giác thể. Cái dĩ cứ hồ tâm tánh, xưng bỉ danh hiệu, danh hiệu khả chương. Thác bỉ danh hiệu, quán vu tâm tánh, tâm tánh dị phát dã. Hựu phục kinh trung nhất thiết y chánh, giai chương ngã tự tâm. Vô Lượng Quang tức tự tánh Chiếu, Vô Lượng Thọ tức tự tánh Tịch. Quán Âm tức tự tánh Bi, Thế Chí tức tự tánh Trí. Thanh Văn tức tự tánh Chân. Bồ Tát tức tự tánh Tục. Chủng chủng trang nghiêm tức tự tánh vạn đức vạn hạnh. Nhược nhất hào pháp tùng tâm ngoại sanh, tắc bất danh vi Đại Thừa pháp dã.

(疏)通序經意，大文分五，自初明性，乃至五請加。今初明性。此經蓋全彰自性。又諸經皆不離自性，故首標也。

(演)此經以自性為宗者 ，自性謂眾生性德之佛 ，非自

非他，非因非果，即是圓常大覺之體。而此經所談行法，正為顯此之覺體。蓋以據乎心性，稱彼名號，名號可彰，託彼名號，觀于心性，心性易發也。又復經中一切依正，皆彰我自心。無量光即自性照，無量壽即自性寂，觀音即自性悲，勢至即自性智，聲聞即自性真，菩薩即自性俗，種種莊嚴即自性萬德萬行。若一毫法從心外生，則不名為大乘法也。

Sớ: Thông Tự: Trong phần trình bày tổng quát ý nghĩa của bài kinh, lời văn được chia thành năm đoạn, từ đoạn đầu là nêu rõ tánh cho đến đoạn thứ năm là thỉnh Tam Bảo gia bị. Nay, đầu tiên là chỉ rõ tánh. Kinh này nêu bày toàn bộ tự tánh. Hơn nữa, các kinh đều chẳng rời tự tánh, nên nêu tánh trước hết.

Diễn: Kinh này lấy tự tánh làm Tông, tự tánh được gọi là vị Phật trong tánh đức của chúng sanh, chẳng phải Tự, chẳng phải Tha, chẳng phải nhân, chẳng phải quả, chính là cái Thể viên mãn, thường hằng của Đại Giác. Hành pháp được bàn luận trong kinh này, chính là nhằm nêu rõ giác thể này. Ấy là vì dựa trên tâm tánh, xưng danh hiệu ấy, danh hiệu có thể phô bày. Nhờ vào danh hiệu ấy, quán sát tâm tánh, tâm tánh dễ phát.

Lại nữa, hết thảy y báo và chánh báo trong kinh đều phơi bày rõ rệt tự tâm của ta. Vô Lượng Quang là Chiếu của tự tánh, Vô Lượng Thọ là Tịch của tự tánh. Quán Âm là Bi của tự tánh. Thế Chí là Trí của tự tánh. Thanh Văn là Chân của tự tánh, Bồ Tát là Tục của tự tánh. Các thứ trang nghiêm chính là vạn đức vạn hạnh của tự tánh. Nếu một mảy pháp nào sanh ở ngoài tâm thì chẳng gọi là pháp Đại Thừa).

(Diễn) Vấn: Toàn chương tự tánh, nãi thuộc Hoa Nghiêm. Giáng thử dĩ hoàn, hà đắc hữu thử? Đáp: Hoa Nghiêm nãi chư kinh vương, chư kinh giai Hoa Nghiêm quyến thuộc. Kim kinh dĩ Hoa Nghiêm tánh hải vi Tông. Ký tông Hoa Nghiêm, hà phương ước tánh? Hựu chư kinh tùng Pháp Hoa khai hiển chi hậu, bất luận hà kinh, tổng giai huyền diệu, giai khả xứng tánh cố. Chư kinh bất ly tự tánh giả, tam thừa thập nhị phần giáo, giáo giáo giai quy diệu tánh, ngôn ngôn tận nhiếp Chân Như. Nhược ly tự tánh, giai vi ma cảnh cố.

(演)問：全彰自性 ， 乃屬華嚴 ， 降此以還 ， 何得有

此？答：華嚴乃諸經王，諸經皆華嚴眷屬，今經以華嚴性海為宗，既宗華嚴，何妨約性？又諸經從法華開顯之後，不論何經，總皆玄妙，皆可稱性故。諸經不離自性者。三乘十二分教。教教皆歸妙性，言言盡攝真如。若離自性，皆為魔境故。

(Diễn: Hỏi: “Phô bày trọn vẹn tự tánh là đặc điểm của kinh Hoa Nghiêm. Trừ kinh Hoa Nghiêm ra, [những kinh khác] làm sao có được tánh chất này?” Đáp: Kinh Hoa Nghiêm là vua trong các kinh, các kinh đều là quyến thuộc của kinh Hoa Nghiêm. Nay kinh này lấy Hoa Nghiêm tánh hải làm Tông, đã có cùng một tông chỉ với kinh Hoa Nghiêm, thì quy kết kinh này về tánh đâu có trở ngại gì? Hơn nữa, các kinh kể từ sau hội Pháp Hoa khai quyền hiển thật thì bất luận kinh nào cũng đều là huyền diệu, đều có thể xứng tánh! “Các kinh chẳng lìa tự tánh”: Mười hai phần giáo trong ba thừa, giáo pháp nào cũng đều quy về tự tánh, lời nào cũng nhiếp trọn Chân Như. Nếu lìa tự tánh thì đều là cảnh ma).

(Sớ) Linh giả linh giác, minh giả minh hiển. Nhật nguyệt tuy minh, bất đắc xưng Linh. Kim duy chí minh chi trung, thần giải bất trắc, Minh bất túc dĩ tận chi, cố viết “linh minh”.

(Diễn) “Linh giác” giả, bất đồng mộc thạch chi vô tâm, hư không chi ngoan minh. “Minh hiển” giả, Thể lộ đường đường, vô giá, vô chướng. “Bất đắc xưng Linh” giả, nhật dĩ dương minh chiếu trú, nguyệt dĩ thanh lương chiếu dạ, tuy hữu quang minh, nhi bất hiển linh giác. Bỉ ký bất tự hiển, nhân tự bất đắc xưng dã. Vô duyên nhi chiếu, vật lự nhi tri, vị chi “thần giải”. Đại địa mạc năng thức kỳ đoan, chí thánh do vị cùng kỳ đảnh, vị chi “bất trắc”.

(疏)靈者靈覺，明者明顯。日月雖明，不得稱靈。今惟至明之中，神解不測，明不足以盡之，故曰靈明。

(演)靈覺者，不同木石之無心、虛空之頑冥。明顯者，體露堂堂，無遮無障。不得稱靈者，日以陽明照晝，月以清涼照夜，雖有光明而不顯靈覺。彼既不自顯，人自不得稱也。無緣而照，勿慮而知，謂之神解。大地莫能識其端，至聖猶未窮其頂，謂之不測。

(Sớ: “Linh” là linh giác, “minh” là sáng sủa, rõ ràng. Mặt trời,

mặt trăng tuy sáng, chẳng thể gọi là Linh. Nay chỉ có tâm tánh là sáng suốt đến tột bậc, có tác dụng thông suốt kỳ diệu chẳng thể lường được, chữ Minh chẳng đủ để diễn tả trọn hết, nên nói là “linh minh”.

Diễn: “Linh giác” là chẳng giống như gỗ, đá vô tâm, chẳng giống như hư không trơ trơ tối tăm. “Minh hiển” là Thể hiển lộ rành rành, không che lấp, không chướng ngại. “Chẳng thể gọi là Linh”: Như mặt trời có ánh sáng chói lọi chiếu rọi ban ngày, mặt trăng có ánh sáng trong mát soi tỏ ban đêm, tuy chúng có quang minh, nhưng chẳng thể hiển lộ linh giác. Đã chẳng thể tự hiển lộ thì con người sẽ chẳng thể gọi chúng là Linh được. Không duyên mà chiếu, không suy nghĩ mà biết, nên nói là “thần giải”. Đại địa chẳng thể biết được cái đầu mối, bậc thánh nhân tột bậc vẫn chưa biết được tột đỉnh của [tâm tánh], cho nên bảo là “bất trắc”).

(Sớ) Triệt giả, thông dã. Đỗng giả, triệt chi cực dã. Nhật nguyệt tuy biến, bất chiếu phúc bồn, thị triệt nhi vị triệt. Kim thử linh minh, huy thiên địa, thấu kim thạch, tứ duy thượng hạ, tằng vô chướng ngại. Cái đỗng nhiên chi triệt, mị sở bất triệt, phi đối cách thuyết thông chi triệt, vân “đỗng triệt” dã.

(Diễn) “Bất chiếu phúc bồn” giả, dĩ nhật nguyệt chi quang thuộc Tướng, bất thuộc Tánh cố. “Huy thiên địa, thấu kim thạch” giả, dĩ tâm quang biến hồ pháp giới, nhất thiết chư pháp vô phi Phật pháp cố. “Mị sở bất triệt” giả, nhược thông dữ cách đối, thị thông hoàn thành cách. Phi đối cách thuyết thông chi triệt, nãi chân triệt dã.

(疏)徹者通也，洞者徹之極也。日月雖遍，不照覆盆，是徹而未徹。今此靈明，輝天地，透金石，四維上下，曾無障礙，蓋洞然之徹，靡所不徹。非對隔說通之徹，云洞徹也。

(演)不照覆盆者，以日月之光屬相，不屬性故。輝天地透金石者，以心光遍乎法界，一切諸法無非佛法故。靡所不徹者，若通與隔對，是通還成隔。非對隔說通之徹，乃真徹也。

(Sớ: “Triệt” là thông suốt. “Đỗng” là thông suốt đến tột cùng. Mặt trời, mặt trăng tuy trọn khắp, nhưng chẳng thể soi chậu úp, nên tuy là “triệt” mà chưa “triệt”. Nay sự linh minh này sáng ngời trời đất, xuyên thấu vàng, đá, bốn phương, trên, dưới, chưa hề bị chướng ngại. Ấy là vì thấu suốt rỗng rang, không đâu chẳng thấu triệt, chứ không phải là sự thấu suốt do đối lập với ngăn cách mà nói là thông suốt, cho nên bảo là “đỗng triệt”.

Diễn: “Chẳng soi chậu úp” là vì ánh sáng của mặt trời, mặt trăng thuộc Tướng, chẳng thuộc Tánh. “Sáng ngời trời đất, xuyên thấu vàng đá” là vì tâm quang trọn khắp pháp giới, hết thảy các pháp không gì chẳng phải là Phật pháp. “Không đâu chẳng thấu triệt”: Nếu thông suốt là do so với ngăn cách [mà nói là “thông suốt”], thì sự thông suốt ấy vẫn trở thành ngăn cách. Chẳng vì so sánh với ngăn cách mà nói là “thấu triệt” thì mới là thấu triệt thật sự).

(Sớ) Trạm giả bất nhiễm, tịch giả bất dao. Đại địa tuy tịch, bất đắc xưng trạm. Kim duy chí tịch chi trung, oánh tịnh vô chỉ, Tịch bất túc dĩ tận chi, cố viết “trạm tịch”.

(Diễn) Bất nhiễm giả, tùng lai bất dữ nhiễm pháp tương ứng, bất dữ chư trần tác đối. Bất dao giả, vạn cổ như như, vô hữu biến dị. Bất đắc xưng “trạm” giả, đại địa tuy thường tự tịch nhiên, nhi thổ thạch chư sơn uế ác sung mãn, bất trạm dã. Như tịnh lưu ly, nội ngoại oánh triệt, vị chi “oánh tịnh”. Thốn ty bất quải, tiêm trần bất lập, vị chi “vô chỉ”.

(疏)湛者不染，寂者不搖。大地雖寂，不得稱湛。今惟至寂之中，瑩淨無滓，寂不足以盡之，故曰湛寂。

(演)不染者，從來不與染法相應，不與諸塵作對。不搖者，萬古如如，無有變異。不得稱湛者，大地雖常自寂然，而土石諸山穢惡充滿不湛也。如淨琉璃，內外瑩徹，謂之瑩淨。寸絲不挂，纖塵不立，謂之無滓。

(Sớ: “Trạm” là chẳng nhiễm, “tịch” là chẳng lay động. Đại địa tuy không lay động, nhưng chẳng thể gọi là “trạm”. Nay trong Tịch đến tột bậc, sáng ngời trong trẻo, không có cặn bã, chữ Tịch chẳng đủ diễn tả trọn hết, nên bảo là “trạm tịch”.

Diễn: “Chẳng nhiễm” là từ trước đến nay chẳng tương ứng với nhiễm pháp, chẳng ứng với các trần. “Chẳng lay động” là muôn đời như như, chẳng có thay đổi. “Chẳng được gọi là Trạm” vì đại địa tuy thường tự vắng lặng, nhưng các quả núi đất hay núi đá nhơ bẩn đầy dẫy, chẳng trong lặng vậy. Giống như lưu ly sạch, trong ngoài trong suốt, sáng ngời, nên gọi là “oánh tịnh”. Tấc tơ chẳng vướng, mảy trần chẳng lập, thì gọi là “không có cặn bã”).

(Sớ) Hằng giả, cửu dã. Thường giả, hằng chi cực dã. Đại địa

tuy kiên, nan đào Hoại kiếp, thị hằng nhi vị hằng. Kim thử trạm tịch, thôi chi vô thỉ, dẫn chi vô chung, cắng cổ, cắng kim, tằng vô biến dịch. Cái thường nhiên chi hằng, vô hằng bất hằng, phi đối tạm thuyết cửu chi hằng, vân “thường hằng” dã.

(Diễn) “Nan đào Hoại kiếp” giả, dĩ Tam Tai đáo thời, Kiếp Hỏa đỗng nhiên, Tu Di thất kim, tất vi hôi tẫn cố. “Thôi chi vô thỉ, dẫn chi vô chung” giả, dĩ Chân Như tự thể, phi tiền tế sanh, phi hậu tế diệt, tất cánh thường hằng, bất đoạn, bất dị cố. Vô hằng bất hằng giả, hằng ngoại hữu bất hằng, thử hằng diệc phi hằng. Hằng, bất hằng nhị biên câu khiển, nãi chân hằng dã.

(疏)恆者久也，常者恆之極也。大地雖堅，難逃壞劫，是恆而未恆。今此湛寂，推之無始，引之無終，亙古亙今，曾無變易。蓋常然之恆，無恆不恆，非對暫說久之恆，云常恆也。

(演)難逃壞劫者，以三災到時，劫火洞然，須彌七金悉為灰燼故。推之無始，引之無終者，以真如自體，非前際生，非後際滅，畢竟常恆，不斷不異故。無恆不恆者，恆外有不恆，此恆亦非恆，恆不恆二邊俱遣，乃真恆也。

(Sớ: “Hằng” là lâu dài. “Thường” là hằng đến mức tột bậc. Đại địa tuy cứng, khó tránh khỏi Hoại Kiếp, nên đại địa là “hằng” nhưng chưa “thường hằng”. Nay sự trạm tịch này truy ngược lại thì không có khởi đầu, kéo dài ra chẳng có kết thúc, trải suốt xưa nay, chưa hề biến đổi. Cho nên nó là còn mãi lâu dài, không có “hằng” hay “chẳng hằng”, không phải là so với sự tạm bợ mà nói là “hằng”, cho nên bảo là “thường hằng”.

Diễn: “Khó tránh khỏi Hoại Kiếp” là khi Tam Tai xảy ra, Kiếp Hỏa đốt sạch, bảy chất báu như vàng v.v... nơi núi Tu Di đều cháy tan thành tro. “Truy ngược lại thì không có khởi đầu, kéo dài ra chẳng có kết thúc” là vì tự thể của Chân Như chẳng sanh trong lúc trước, chẳng diệt trong lúc sau, rốt ráo thường hằng, chẳng đoạn, chẳng khác. “Chẳng có hằng và bất hằng”: Ở ngoài hằng mà có bất hằng thì cái hằng ấy cũng chẳng phải là hằng. Cả hai bên “hằng” và “bất hằng” đều chẳng còn thì mới là chân hằng).

(Sớ) “Phi trược” giả, vân hữu, tắc bất thọ nhất trần.

(Diễn) “Vân hữu, bất thọ nhất trần” giả, Trược giả, hữu dã. Cụ

túc chư pháp, phương vị chi hữu. Kim tự tánh ly nhất thiết pháp sai biệt chi tướng, sở vị “phi hữu tướng, phi vô tướng, phi song diệc tướng, phi song phi tướng, phi nhất tướng, phi dị tướng, phi phi nhất phi dị tướng, phi nhất dị câu tướng”, thị bất lập nhất trần phi hữu dã, hà trược chi hữu?

(疏)非濁者，云有則不受一塵。

(演)云有，不受一塵者。濁者，有也。具足諸法，方謂之有。今自性離一切法差別之相，所謂非有相，非無相，非雙亦相，非雙非相，非一相，非異相，非非一非異相，非一異俱相，是不立一塵非有也，何濁之有？

(Sớ: “Chẳng đục”: Nếu nói là Có thì nó chẳng nhận mảy trần.

Diễn: “Nói là Có, chẳng nhận mảy trần”: Trược là Có. Đầy đủ các pháp thì mới gọi là Có. Nay tự tánh lìa tướng sai biệt của hết thảy pháp, tức là: Chẳng phải là tướng Có, chẳng phải là tướng Không, chẳng phải là tướng cũng Có cũng Không, chẳng phải là tướng chẳng phải Có chẳng phải Không, chẳng phải là một tướng, chẳng phải là khác tướng, chẳng phải là tướng “chẳng phải một, chẳng phải khác”, chẳng phải là tướng “vừa một vừa khác”. Do chẳng lập mảy trần nên chẳng có, còn có gì để nhơ đục nữa ư?)

(Sớ) “Phi thanh” giả, vân vô, tắc bất xả nhất pháp.

(Diễn) “Vân vô, bất xả nhất pháp” giả, thanh giả, vô dã. Bất lập nhất trần, phương vị chi vô. Kim tự tánh mãn túc nhất thiết công đức, sở vị: Hữu đại trí huệ quang minh nghĩa cố, biến chiếu pháp giới nghĩa cố, chân thật thức tri nghĩa cố, thường lạc ngã tịnh nghĩa cố, nãi chí mãn túc vô hữu sở thiểu nghĩa cố, danh vi Như Lai Tạng, thị bất xả nhất pháp phi vô dã, hà thanh chi hữu?

(疏)非清者，云無則不捨一法。

(演)云無，不捨一法者，清者，無也。不立一塵，方謂之無。今自性滿足一切功德，所謂有大智慧光明義故，遍照法界義故，真實識知義故，常樂我淨義故，乃至滿足無有所少義故，名為如來藏，是不捨一法非無也，何清之有？

(Sớ: “Chẳng trong”: Nếu nói là Không thì chẳng bỏ một pháp.

Diễn: “Nói là không, chẳng bỏ một pháp”: Thanh là không.

Chẳng lập mảy trần thì mới gọi là “không”. Nay tự tánh trọn đủ hết thảy công đức, nghĩa là: Có ý nghĩa đại trí huệ quang minh, có ý nghĩa chiếu trọn khắp pháp giới, có ý nghĩa chân thật nhận biết, có ý nghĩa thường, lạc, ngã, tịnh, cho đến trọn đủ chẳng sót nghĩa nào, nên gọi là Như Lai Tạng. Chẳng bỏ một pháp thì chính là chẳng phải Không, đâu còn có thanh!)

(Sớ) “Vô bối” giả, túng chi tắc vô sở tùng khứ.

(Diễn) Xả thử nhi hữu sở khứ, phương khả vị chi bối. Kim tắc phỉ ly khuể bộ, dũng hiện bảo hoa, bất xuất hộ đình, vi nhiễu hàng thụ, tuy dục túng chi, tương khứ hà sở? Cố vô bối.

(疏)無背者，縱之則無所從去。

(演)捨此而有所去，方可謂之背。今則匪離跬步，湧現寶花，不出戶庭，圍繞行樹，雖欲縱之，將去何所？故無背。

(Sớ: “Không trái nghịch” là buông ra thì chẳng có gì để đi tới.

Diễn: Bỏ điều này rồi sẽ có cái để đạt đến thì mới có thể gọi là “trái nghịch”. Nay chẳng rời một bước chân, hoa báu vọt hiện; chẳng ra khỏi sân, khỏi cửa, hàng cây bao quanh. Tuy muốn bỏ đi, chốn nào để đến? Cho nên không trái nghịch).

(Sớ) “Vô hướng” giả, nghênh chi tắc vô sở tùng lai.

(Diễn) Nghênh chi nhi hữu tự lai, phương khả vị chi “hướng”. Kim tắc vô hành, vô trụ. Như thị nhi lai, bất động, bất khởi. Như thị nhi lai, nhược dục nghênh chi, tùng hà sở nghênh? Cố vô hướng.

(疏)無向者，迎之則無所從來。

(演)迎之而有自來，方可謂之向。今則無行無住。如是而來。不動不起。如是而來。若欲迎之，從何所迎？故無向。

(Sớ: “Không hướng về” là đón nhận nó thì chẳng có gì để theo

đến.

Diễn: Khi đón tiếp mà có cái tự đến thì mới có thể nói là “hướng đến”. Nay thì không đi, không ở. Đến như thế ấy, chẳng động, chẳng khởi. Đến như thế ấy, muốn đón tiếp thì đón ở chỗ nào? Cho nên “không hướng về”).

(Sớ) Ngôn tức thử linh minh trạm tịch giả, bất khả dĩ thanh, trược, hướng, bối cầu dã. Cử thanh, trược, hướng, bối, ý cai thiện, ác, thánh, phàm, hữu, vô, sanh, diệt, tăng, giảm, nhất, dị đẳng.

(Diễn) Ý cai thiện ác phàm thánh đẳng giả, Mạnh Tử đạo “tánh thiện”, Thiên Thai thuyết “tánh ác”, nhất tắc tựu Sự tạo biên thuyết, nhất tắc tựu Lý cụ biên thuyết. Kim tắc như thật không trung, thiện ký bất lập, ác diệc hà tồn? Tổ vân: “Khuếch nhiên vô thánh”; phi thánh dã. Kinh vân: “Phàm phu giả, tức phi phàm phu”; phi phàm dã. Hữu vô như thượng. Tánh vô tiền tế phi sanh dã, tánh vô hậu tế phi diệt dã, bổn tự cụ túc. Vô pháp khả tăng, phi tăng dã. Bổn vô nhất vật, vô pháp khả giảm, phi giảm dã. Nhiễm tịnh thiên sai, phi nhất dã. Nhất vị bình đẳng, phi dị dã. Dĩ nhất thiết ngôn thuyết giả danh vô thật, đản tùy vọng niệm bất khả đắc cố.

(疏)言即此靈明湛寂者，不可以清濁向背求也。舉清濁向背，意該善惡聖凡有無生滅增減一異等。

(演)意該善惡凡聖等者。孟子道性善，天台說性惡，一則就事造邊說，一則就理具邊說。今則如實空中，善既不立，惡亦何存？祖云：廓然無聖；非聖也。經云：凡夫者即非凡夫；非凡也。有無如上。性無前際非生也，性無後際非滅也。本自具足。無法可增，非增也。本無一物，無法可減，非減也。染淨千差，非一也。一味平等，非異也。以一切言說假名無實，但隨妄念不可得故。

(Sớ: Ý nói cái “linh minh trạm tịch” này chẳng thể dùng thanh, trược, hướng về, hay trái nghịch để cầu được. Nêu ra “thanh, trược, hướng về, trái nghịch” nhằm bao hàm các ý nghĩa như thiện, ác, thánh, phàm, có, không, sanh, diệt, tăng, giảm, một, khác v.v...

Diễn: “Bao gồm những ý nghĩa thiện, ác, phàm, thánh” v.v... Mạnh Tử nói “tánh thiện”, ngài Thiên Thai nói “tánh ác” thì một đằng dựa trên phương diện “Sự tạo tác” để nói, một đằng dựa trên phương diện “Lý đầy đủ” để nói. Nay trong Như Thật Không (Chân Không), thiện đã chẳng lập, ác cũng làm sao còn? Tổ sư nói: “Rành rành là không có thánh”, cho nên chẳng phải là thánh. Kinh dạy: “Phàm phu tức chẳng phải là phàm phu”, cho nên chẳng phải phàm. Hữu và vô như trên đây [đã nói]. Tánh chẳng có thời gian trước, nên chẳng sanh; tánh chẳng có thời gian sau, nên chẳng diệt. Vốn tự đầy đủ, chẳng có pháp nào để có thể tăng, nên chẳng tăng. Vốn chẳng có một vật, chẳng có pháp nào để có thể giảm, nên chẳng giảm. Do nhiễm và tịnh ngàn phần sai khác, nên chẳng phải là một. Do một vị bình đẳng, nên chẳng phải là khác. Do hết thảy ngôn thuyết là giả danh, không thật, chỉ thuận theo vọng niệm, cho nên chẳng thể đạt được).

(Sớ) “Đại tai” nhị cú, tán từ. Đại giả, đương Thể đắc danh, cụ “biến, thường” nhị nghĩa, dĩ hoành mãn thập phương, thụ cực tam tế, cánh vô hữu pháp khả dữ vi tỷ, phi đối tiểu ngôn đại chi đại dã.

(Diễn) Đương Thể đắc danh giả, Thường ngôn Đại giả, đối tiểu chi xưng; kim tắc bất nhiên, trực chỉ Tánh Thể, danh chi viết Đại. “Cụ thường, biến nhị nghĩa” giả. Niết Bàn vân: Sở ngôn Đại giả, danh chi vi Thường. Thử minh Thể vô biến dịch. Hựu ngôn Đại giả, kỳ tánh quảng bác, do nhược hư không. Thử minh thể tánh châu biến, vô pháp khả tỷ giả. Thế gian tối đại, mạc nhược hư không. Kinh vân: “Mê vọng hữu hư không”. Không nãi hữu thỉ, thử pháp vô thỉ. Hựu vân: “Nhất nhân phát chân quy nguyên, thập phương hư không tất giai tiêu vẫn”. Không nãi hữu chung, thử pháp vô chung, thị “thụ cùng vô pháp khả tỷ” dã. Hựu vân: “Thập phương hư không sanh nhữ tâm nội, do như phiến vân điểm thái thanh lý”. Không nãi hữu tế. Thử pháp vô tế, thị “hoành biến vô pháp khả tỷ” dã. Dụ kim, dụ nguyệt, diệc phục như thị, vô khả tỷ dã.

(疏)大哉二句，讚辭。大者，當體得名，具遍常二義。以橫滿十方，豎極三際，更無有法可與為比，非對小言大之大也。

(演)當體得名者，常言大者，對小之稱，今則不然，直指性體，名之曰大。具常遍二義者，涅槃云：所言大者，名之為常，此明體無變易。又言大者，其性廣博，猶若虛空。此明體性周遍。無法可比者。世間最大，莫若虛空。經云：迷妄有虛空。空乃有始，此法無始。又云：一人發真歸元，十方虛空悉皆消殞。空乃有終，此法無終，是豎窮無法可比也。又云：十方虛空生汝心內，猶如片雲點太清裡。空乃有際。此法無際，是橫遍無法可比也。喻金喻月，亦復如是無可比也。

(Sớ: Hai câu “lớn thay...” là lời ca ngợi. Đại là căn cứ trên Thể mà đặt tên, nó có hai nghĩa Trọn Khắp và Thường Hằng, vì theo chiều ngang bèn trọn khắp mười phương, theo chiều dọc thì tột cùng ba đời, lại chẳng có pháp nào có thể sánh bằng. Sự to lớn ấy chẳng phải là do so với nhỏ mà nói là “lớn”.

Diễn: “Do Thể mà được tên”: Do Thường Hằng mà nói là Đại. Ở đây, không phải là do đối với nhỏ mà nói là Đại, mà nhằm chỉ thẳng cái Thể của Tánh nên gọi là Đại. “Có hai nghĩa Thường Hằng và Trọn Khắp”: Kinh Niết Bàn nói: “Nói là Đại, đó là tên gọi diễn tả ý nghĩa Thường Hằng, nhằm chỉ rõ cái Thể này chẳng biến đổi”. Lại nói Đại là vì tánh ấy rộng rãi, mênh mông dường như hư không. Điều này nêu rõ thể tánh trọn khắp.

“Không có pháp nào có thể sánh bằng”: Lớn nhất trong thế gian, không gì bằng hư không. Kinh dạy: “Do mê vọng, nên có hư không”, [như vậy thì] hư không có khởi đầu, nhưng pháp này không có bắt đầu. Lại nói: “Một người nhận ra lẽ chân, trở về nguồn, thì mười phương hư không đều tiêu sạch” [như vậy thì] hư không có kết thúc, pháp này không kết thúc, tức là “theo tột cùng chiều dọc, không có pháp nào sánh bằng”. Kinh lại nói: “Mười phương hư không sanh trong tâm ngươi, giống như áng mây điểm giữa hư không” [tức là] hư không có ngằn mé. Pháp này không có bờ mé, tức là “theo chiều ngang trọn khắp, không pháp nào có thể sánh bằng”. Ví như vàng, ví như mặt trăng thì cũng giống như vậy, chẳng thể sánh ví!)

(Sớ) “Chân” giả, bất vọng. Dĩ tam giới hư ngụy, duy thử chân thật. Sở vị phi huyễn bất diệt, bất khả phá hoại, cố vân Chân dã.

(Diễn) “Tam giới hư ngụy, duy thử chân thật” giả: Hư giả, bất thật, như không trung hoa, bổn vô sở hữu. Ngụy giả, bất chân, như thâu tự kim, tất cánh phi kim. Sở vị Thái Sơn hữu băng liệt, đại hải hữu khô kiệt. Nhất thiết vinh hoa, giai hữu suy tạ. Nhất thiết quyến thuộc, giai hữu biệt ly dã. Duy hữu Chân Như, chư pháp trung thật. Sở vị “hữu vật tiên thiên địa, vô hình bổn tịch liêu, năng vi vạn tượng chủ, bất trục tứ thời điêu” thị dã. Phi huyễn bất diệt, xuất Viên Giác kinh. Kinh vân: “Huyễn thân diệt cố, huyễn tâm diệc diệt. Huyễn tâm diệt cố, huyễn trần diệc diệt. Huyễn trần diệt cố, huyễn diệt diệc diệt. Huyễn diệt diệt cố, phi huyễn, bất diệt”. Cái vị thử tánh vô hữu biến dị, tất cánh thường trụ. Bất đồng chư huyễn chung tiêu diệt dã. Bất khả phá hoại, xuất Khởi Tín Luận. Luận vân: “Tùng bổn dĩ lai, ly chư danh tướng, tất cánh bình đẳng, bất khả phá hoại”. Cái vị thử tánh tại nhiễm bất phá, Pháp Thân bất hoại, bất đồng hữu vi khả phá hoại dã.

(疏)真者，不妄。以三界虛偽，唯此真實。所謂非幻不滅，不可破壞，故云真也。

(演)三界虛偽，唯此真實者：虛者不實，如空中花，本無所有。偽者不真，如鍮似金，畢竟非金。所謂太山有崩裂。大海有枯竭。一切榮華，皆有衰謝。一切眷屬，皆有別離也。唯有真如諸法中實。所謂有物先天地，無形本寂寥，能為萬象主，不逐四時凋是也。非幻不滅，出圓覺經。經云：幻身滅故，幻心亦滅，幻心滅故，幻塵亦滅，幻塵滅故，幻滅亦滅，幻滅滅故，非幻不滅。蓋謂此性無有變異，畢竟常住。不同諸幻終消滅也。不可破壞，出起信論。論云：從本以來，離諸名相，畢竟平等，不可破壞。蓋謂此性在染不破，法身不壞，不同有為可破壞也。

(Sớ: “Chân” là chẳng vọng. Do ba cõi hư dối, chỉ có pháp này là chân thật. Đã nói là “chẳng phải huyễn, bất diệt” thì chẳng thể phá hoại, cho nên nói là Chân.

Diễn: “Ba cõi hư dối, chỉ có pháp này chân thật”: “Hư” là chẳng thật, như hoa đốm trên không vốn chẳng có. “Ngụy” là không thật, như đồng thau trông giống như vàng, nhưng rốt cuộc chẳng phải là vàng. Như nói Thái Sơn có khi nứt sụp, biển cả có khi khô cạn. Hết thảy vinh hoa đều có lúc suy sụp. Hết thảy quyến thuộc đều có lúc chia lìa. Trong các pháp, chỉ có Chân Như là thật. Nói “có một vật tồn tại trước khi có trời đất, vô hình, vốn vắng lặng, mênh mông, có thể làm chủ của muôn hình tượng, chẳng bị tàn tạ theo bốn mùa” chính là nói về nó đấy.

Chữ “phi huyễn, bất diệt” lấy từ kinh Viên Giác. Kinh dạy: “Do huyễn thân diệt, nên huyễn tâm cũng diệt. Do huyễn tâm diệt, nên huyễn trần cũng diệt. Do huyễn trần diệt, nên sự hoại diệt hư huyễn cũng diệt. Do sự hoại diệt hư huyễn đã diệt, nên chẳng có huyễn mà cũng chẳng có diệt”. Ấy là nói tánh này chẳng đổi khác, rốt ráo thường trụ, chẳng giống với các huyễn, rốt cuộc bị tiêu diệt. Câu “chẳng thể phá hoại” trích từ Khởi Tín Luận. Khởi Tín Luận viết: “Xét từ gốc, nó lìa các danh tướng, rốt ráo bình đẳng, chẳng thể phá hoại”. Ý nói: Tánh này trong ô nhiễm chẳng bị phá, Pháp Thân bất hoại, chẳng giống như hữu vi có thể

bị phá hoại).

(Sớ) Thể giả, tận vạn pháp bất xuất nhất tâm chi Thể, Thể cai Tướng, Dụng, tổng nhi danh chi viết Chân Thể dã.

(Diễn) Vạn pháp bất xuất nhất tâm chi Thể giả, vị nhất thiết vạn pháp giai ngô tâm thể. Phi ly vạn pháp, biệt hữu tâm thể. Khởi Tín vân: “Tâm Chân Như giả, tức thị nhất pháp giới đại tổng tướng pháp môn thể”. Lăng Nghiêm vân: “Thử kiến cập duyên, nguyên thị Bồ Đề diệu tịnh minh thể”. Hựu vân: “Nhất thiết phù trần chư huyễn hóa tướng, kỳ tánh chân vi diệu giác minh thể”. Sở vị: “Phác lạc phi tha vật, tung hoành bất thị trần, sơn hà cập đại địa, toàn lộ Pháp Vương thân” dã. “Thể cai Tướng Dụng, danh chi vi Thể” giả, Khởi Tín vân: “Nhất giả, Thể đại, vị nhất thiết pháp Chân Như bình đẳng, bất tăng giảm cố”. Nhị giả, Tướng đại, vị: Như Lai Tạng cụ túc vô lượng tánh công đức cố. Tam giả, Dụng đại, năng sanh nhất thiết thế gian, xuất thế gian thiện nhân quả cố. Kim tắc nhược Tướng, nhược Dụng, câu quy thử Thể vi chân thể dã.

(疏)體者，盡萬法不出一心之體，體該相用，總而名之曰真體也。

(演)萬法不出一心之體者，謂一切萬法皆吾心體。非離萬法別有心體。起信云：心真如者。即是一法界大總相法門體。楞嚴云：此見及緣，元是菩提妙淨明體。又云：一切浮塵諸幻化相，其性真為妙覺明體。所謂撲落非他物，縱橫不是塵，山河及大地，全露法王身也。體該相用名之為體者。起信云：一者體大，謂一切法真如平等不增減故。二者相大，謂如來藏具足無量性功德故。三者用大，能生一切世間出世間善因果故。今則若相若用，俱歸此體為真體也。

(Sớ: “Thể”: Trọn hết muôn pháp chẳng ra ngoài cái Thể của nhất tâm. Thể bao gồm Tướng và Dụng, gọi chung là Chân Thể.

Diễn: “Muôn pháp chẳng ra ngoài cái Thể của nhất tâm” là nói hết thảy vạn pháp đều là tâm thể của ta. Chẳng phải là lìa khỏi vạn pháp mà có riêng một cái tâm thể. Khởi Tín Luận nói: “Tâm Chân Như là Thể của pháp môn đại tổng tướng trong Nhất Chân pháp giới”. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Kiến và duyên ấy vốn là bản thể mầu nhiệm sáng sạch của Bồ Đề”. Lại nói: “Đối với các tướng huyễn hóa của hết thảy phù trần, tánh của chúng thật sự là cái Thể mầu nhiệm, giác ngộ, sáng suốt”. Ấy là nói: “Rơi rớt, há vật khác! Dọc ngang chẳng phải trần, núi sông và cõi đất, lộ trọn Pháp Vương thân”.

“Thể bao gồm cả Tướng và Dụng, nên gọi chung là Thể”: Khởi Tín Luận viết: “Một là Thể đại, nghĩa là hết thảy pháp Chân Như bình đẳng, vì chẳng tăng, chẳng giảm”. Thứ hai là Tướng đại, nghĩa là: Như Lai Tạng có đầy đủ vô lượng tánh công đức. Ba là Dụng đại, vì có thể sanh ra hết thảy nhân quả tốt lành thế gian và xuất thế gian. Nay thì dù là Tướng hay Dụng đều quy về cái Thể này để làm chân thể).

(Sớ) Bất khả tư nghị giả, như thượng minh nhi phục tịch, tịch nhi phục minh. Thanh trược bất hình, hướng bối mạc đắc. Tắc tâm ngôn lộ tuyệt, vô dung tư nghị giả hỹ.

(Diễn) Bất khả tư nghị giả hạ, thị tiên hợp giải. Tâm ngôn lộ tuyệt, vị tùng bổn dĩ lai, ly ngôn thuyết tướng, ly tâm duyên tướng, nhất thiết pháp bất khả thuyết, bất khả niệm, danh vi Chân Như cố.

(疏)不可思議者，如上明而復寂，寂而復明。清濁不形，向背莫得。則心言路絕，無容思議者矣。

(演)不可思議者下，是先合解。心言路絕。謂從本以來，離言說相，離心緣相，一切法不可說、不可念，名為真如故。

(Sớ: “Chẳng thể nghĩ bàn” là sáng suốt như trên đây đã nói, nhưng lại vắng lặng, tuy vắng lặng mà vẫn sáng suốt. Thanh và trược đều chẳng thể hình dung, hướng về hay trái nghịch đều chẳng được. Tức là suy nghĩ lẫn nói năng đều chẳng được, chẳng thể nghĩ bàn vậy.

Diễn: Từ chữ “chẳng thể nghĩ bàn” trở đi, chính là [Liên Trì đại sư] trước hết đã nói gộp chung lại để giải thích. “Chẳng thể suy nghĩ và nói năng được”, ý nói: Vốn lìa tướng ngôn thuyết, vốn lìa tướng tâm duyên, hết thảy các pháp chẳng thể nói, chẳng thể niệm, cho nên đặt tên là Chân Như).

(Sớ) Bất khả tư giả, sở vị pháp vô tướng tưởng, tư tắc loạn sanh. Kinh vân: “Nhữ tạm cử tâm, trần lao tiên khởi”, thị dã. Hựu pháp vô tướng tưởng, tư diệc đồ lao! Kinh vân: “Thị pháp phi tư lượng, phân biệt chi sở năng cập”, thị dã. Cố viết: “Tâm dục duyên nhi lự vong dã”.

(Diễn) Bất khả tư giả hạ, thị thứ phân giải. Pháp vô tướng tưởng, vị: Hữu tướng khả tư, vô tướng nan tư. “Nhữ tạm cử tâm, trần lao tiên khởi”, thị tư chi hữu quá dã. Tư diệc đồ lao, thị tư chi vô công dã. Tâm dục duyên nhi lự vong giả, cử tâm dục duyên, tư lự tiên vong, dĩ Chân Như vô tướng tưởng, tức tâm tuyệt cố.

(疏)不可思者，所謂法無相想，思則亂生。經云：汝暫舉心，塵勞先起，是也。又法無相想，思亦徒勞。經云：是法非思量分別之所能及，是也。故曰：心欲緣而慮亡也。

(演)不可思者下，是次分解。法無相想，謂有相可思，無相難思。汝暫舉心，塵勞先起，是思之有過也。思亦徒勞，是思之無功也。心欲緣而慮亡者，舉心欲緣，思慮先亡，以真如無相想，即心絕故。

(Sớ: “Chẳng thể nghĩ” có nghĩa là: Pháp chẳng có tướng để suy tưởng; hễ suy nghĩ, sẽ sanh rối loạn. Kinh dạy: “Ông vừa tạm khởi tâm, trần lao đã dấy lên trước” là nói tới điều này. Lại nữa, pháp không có tướng để suy tưởng, suy nghĩ cũng uổng công! Kinh dạy: “Pháp này chẳng thể suy lường, phân biệt mà hòng thấu hiểu được” là nói về ý này. Do vậy, nói: “Tâm muốn duyên mà lự đã mất”.

Diễn: Từ “chẳng thể nghĩ” trở đi, [Liên Trì đại sư] đã lần lượt tách [“bất khả tư nghị”] ra để giải thích. “Pháp vô tướng tưởng” ý nói: Có tướng thì có thể nghĩ; không có tướng thì sẽ khó nghĩ. “Ông vừa tạm khởi tâm, trần lao đã dấy trước” tức là hễ suy nghĩ, sẽ mắc lỗi. “Suy nghĩ cũng uổng công”, nghĩa là suy nghĩ vô ích. “Tâm muốn duyên mà tư lự đã mất trước” tức là dấy lòng muốn duyên [theo sự vật để suy lường] thì sự suy lường đã mất trước, vì Chân Như không có tướng để suy tưởng, tức là cái tâm dứt bặt vậy).

(Sớ) Bất khả nghị giả, sở vị: “Lý viên, ngôn thiên. Ngôn sanh,

Lý táng”. Kinh vân: “Phàm hữu ngôn thuyết, giai thành hý luận”, thị dã. Hựu Lý viên, ngôn thiên, ngôn bất năng tận. Kinh vân: “Nhất nhất thân cụ vô lượng khẩu, nhất nhất khẩu xuất vô lượng âm, như Thiện thiên nữ, cùng kiếp nhi thuyết, chung mạc năng tận”, thị dã. Cố viết: “Khẩu dục đàm, nhi từ táng” dã. Hựu thử kinh nguyên danh Bất Khả Tư Nghị, cố dụng thử tứ tự tổng tán tiền văn, cái thị chí lý chi cực danh dã.

(Diễn) Lý viên giả, Lý tánh viên dung, bất khả phân tích, như nhất đa giao triệt, đại tiểu hỗ dung, chân vọng giao tham, nhiễm tịnh bất nhị đẳng. “Ngôn thiên” giả, như ngôn nhất tắc di đa, ngôn đại tắc thất tiểu, đàm chân tắc vi tục, thuyết nhiễm tắc vi tịnh đẳng. Sở vị: “Khai khẩu thành song quyết, dương mi lạc nhị tam” dã. Thị ngôn chi hữu quá dã. Ngôn bất năng tận, thị ngôn chi vô công dã. Khẩu dục đàm nhi từ táng giả, khai khẩu dục đàm, ngôn vị tiên táng, dĩ chí lý tuyệt ngôn, vô dung thố khẩu cố. “Như Thiện thiên nữ” giả, Hoa Nghiêm vân: “Tự Tại thiên vương hữu thiên thể nữ, danh viết Thiện Khẩu, ư kỳ khẩu trung, xuất nhất âm thanh, tắc dữ bách thiên chủng nhạc nhi cộng tương ứng đẳng”. Chí lý cực danh giả, như danh Chân Như, tắc khả dĩ bất vọng bất biến tư nghị. Hoặc danh Viên Giác, tắc khả dĩ mãn túc hư linh tư nghị. Hoặc danh Phật Tánh, tắc khả dĩ ly quá tuyệt phi tư nghị, giai phi chí lý cực danh. Kim danh bất khả tư nghị, tắc chí lý chi cực danh vô dĩ gia dã.

(疏)不可議者，所謂理圓言偏，言生理喪。經云：凡有言說，皆成戲論。是也。又理圓言偏，言不能盡。經云：一一身具無量口，一一口出無量音，如善天女，窮劫而說，終莫能盡，是也。故曰口欲談而詞喪也。又此經原名不可思議，故用此四字總讚前文，蓋是至理之極名也。

(演)理圓者，理性圓融，不可分析，如一多交徹、大小互融、真妄交參、染淨不二等。言偏者，如言一則遺多，言大則失小，談真則違俗，說染則違淨等。所謂開口成雙橛，揚眉落二三也。是言之有過也。言不能盡，是言之無功也。口欲談而詞喪者，開口欲談，言謂先喪，以至理絕言，無容措口故。如善天女者。華嚴云：自在天王有天采女名曰善口，於其口中出一音聲，則與百千種樂而共相應等。至理極名者。如名真如，則可以不妄不變思議。或名圓覺，則可以滿足虛靈思議。或名佛性，則可以離過絕非思議。皆非至理極名。今名不可思議，則至理之極名無以加也。

(Sớ: “Chẳng thể bàn” ý nói: Lý viên mãn, lời lẽ lệch lạc. Thốt lời, Lý bị chôn vùi. Kinh chép: “Phàm những gì có nói năng, đều thành hý luận” là nói về ý này. Lại nữa, Lý viên mãn, lời lẽ lệch lạc, cho nên chẳng thể nói trọn hết. Kinh dạy: “Trong mỗi một thân có vô lượng miệng, mỗi một miệng có vô lượng âm thanh, giống như Thiện thiên nữ, nói hết cả kiếp, rốt cuộc vẫn chẳng thể trọn hết” chính là nói về điều này. Vì thế nói: “Miệng muốn bàn luận mà từ ngữ đã chôn vùi”. Hơn nữa, kinh này vốn có tên là Bất Khả Tư Nghị, cho nên dùng bốn chữ này để làm lời ca ngợi chung cho đoạn văn đã được nói trong phần trên. Đấy chính là tên gọi tột bậc của lý tột bậc vậy.

Diễn: “Lý viên”: Lý tánh viên dung, chẳng thể chia chẻ, như một và nhiều thấu triệt lẫn nhau, lớn và nhỏ dung nhập nhau, chân và vọng xen lẫn vào nhau, nhiễm và tịnh chẳng hai v.v... “Ngôn ngữ lệch lạc” là nếu nói một sẽ sót nhiều, nói lớn sẽ mất nhỏ, nói chân sẽ trái với tục, nói nhiễm sẽ trái nghịch tịnh v.v... Đó gọi là “mở miệng thành hai mảnh, nhướng mày rớt hai, ba”, tức là nói ngôn thuyết có khuyết điểm vậy. “Nói chẳng thể trọn hết” là dẫu nói chẳng có ích gì. “Miệng muốn nói mà từ ngữ đã chôn vùi” là mở miệng toan nói, lời lẽ đã mất trước; bởi lẽ, đối với cái lý tột cùng dứt bặt ngôn từ, chẳng thể mở miệng được! “Như Thiện thiên nữ” là như kinh Hoa Nghiêm chép: “Vua cõi trời Tự Tại có một thị nữ cõi trời, tên là Thiện Khẩu. Trong miệng cô ta thốt ra một âm thanh thì âm thanh ấy giống như trăm ngàn thứ nhạc cùng hòa tiếng vậy”. “Tên gọi tột bậc của lý tột cùng”: Nếu gọi nó là Chân Như thì có thể suy nghĩ, bàn định nó là chẳng hư dối, chẳng biến đổi. Nếu gọi là Viên Giác thì có thể suy nghĩ, bàn định nó là trọn đủ, hư linh. Nếu gọi là Phật Tánh thì có thể suy nghĩ, bàn định [lý tột cùng ấy] là lìa lỗi, dứt bặt mọi phủ định. [Những tên gọi như vậy] đều chẳng phải là tên gọi tột bậc của lý tột cùng. Nay đặt tên là Bất Khả Tư Nghị thì sẽ là tên gọi tột bậc của lý tột cùng, không còn thêm gì vào được nữa!)

(Sớ) Mạt cú kết quy, ngôn như thị bất khả tư nghị giả, đương thị hà vật, duy tự tánh nãi nhĩ. Ngôn Tánh hữu nhị, kiêm vô tình phận trung, vị chi Pháp Tánh. Độc hữu tình phận trung, vị chi Phật Tánh. Kim vân tự tánh, thả chỉ Phật Tánh nhi ngôn dã. Tánh nhi viết Tự, pháp nhĩ như nhiên, phi tác đắc cố, thị ngã tự kỷ, phi thuộc Tha cố. Thử chi tự tánh, cái hữu đa danh, diệc danh Bổn Tâm, diệc danh Bổn Giác, diệc danh Chân Tri, diệc danh Chân Thức, diệc danh Chân Như, chủng chủng vô tận. Thống nhi ngôn chi, tức đương nhân linh tri linh giác bổn cụ chi nhất tâm dã. Kim minh bất khả tư nghị giả, duy thử tâm nhĩ, cánh vô dư vật hữu thử bất tư nghị thể dữ tâm đồng dã.

(Diễn) Pháp Tánh, Phật Tánh giả, Trí Độ Luận vân: “Phật danh viết Giác, pháp danh bất giác”, thị nãi dĩ Trí vi Phật, dĩ Lý vi pháp. Hiền Thủ cứ thử, cố vân: “Vô tình, vô tri giác” chỉ kỳ tánh vi Pháp Tánh, “hữu tình, hữu tri giác” chỉ kỳ tánh vi Phật Tánh. Nhiên nhị tánh tuy phân thuộc tình dữ vô tình, Pháp Tánh diệc khả thông hữu tình, dĩ chúng sanh nãi chư pháp trung chi nhất pháp cố. Cố viết: Kiêm vô tình phận trung, vị chi Pháp Tánh. Phật Tánh duy cục hữu tình, bất thông vô tình, dĩ mộc thạch đẳng vô tri giác cố. Cố viết: “Độc hữu tình phận trung, vị chi Phật Tánh”. Thả chỉ Phật Tánh nhi ngôn giả, Tự Tánh thật thông nhị chủng. Như Hoa Nghiêm vân: “Nhược nhân dục thức Chân Không lý, tâm nội Chân Như hoàn biến ngoại, tình dữ vô tình đồng nhất thể, xứ xứ giai đồng chân pháp giới”. Kim vân nhĩ giả, đản dĩ thử kinh trọng nhất tâm niệm Phật cầu nguyện vãng sanh, nãi tá bỉ Phật cảnh hiển ngã tự tâm cố. Thả chỉ hữu tình Phật Tánh dã. Tánh nhi viết Tự, Tự hữu nhị nghĩa: Nhất, tự nhiên chi tự; nhị, tự kỷ chi tự. Pháp nhĩ như nhiên, phi tác đắc giả. Diệu tánh thiên nhiên, bất nhân tu đắc. Mê thời vô thất, ngộ thời vô đắc, hữu vật hồn thành, bổn tự như như cố. Thử tự nhiên chi tự dã. Thị ngã tự kỷ, phi thuộc Tha giả, dĩ ngoại đạo hoặc kế tự nhiên, hoặc kế nhân duyên, hoặc kế hư không, hoặc kế thiên dữ, bất nhất nhi túc. Thử giai mê kỷ, vị vật sở chuyển. Bất tri thử tánh bổn phi thiên giáng, bất thuộc địa sanh, diệc phi nhân dữ. Nãi đương nhân tự kỷ bất thuộc ư tha cố, thử tự kỷ chi tự dã. Đối vạn pháp viết Bổn Tâm. Đối Thỉ Giác viết Bổn Giác. Vô tri chi tri, vị Chân Tri. Vô thức chi thức, vị Chân Thức. Vô hữu hư vọng, vô hữu biến dị, danh vi Chân Như.

(疏)末句結歸，言如是不可思議者，當是何物，惟自性乃爾。言性有二，兼無情分中，謂之法性。獨有情分中，謂之佛性。今云自性，且指佛性而言也。性而曰自，法爾如然，非作得故。是我自己，非屬他故。此之自性，蓋有多名，亦名本心，亦名本覺，亦名真知，亦名真識，亦名真如，種種無盡。統而言之，即當人靈知靈覺本具之一心也。今明不可思議者，惟此心耳，更無餘物有此不思議體與心同也。

(演)法性佛性者。智度論云：佛名曰覺，法名不覺。是乃以智為佛，以理為法。賢首據此，故云：無情無知覺，指其性為法性；有情有知覺，指其性為佛性。然二性雖分屬情與無情，法性亦可通有情，以眾生乃諸法中之一法故。故曰：兼無情分中謂之法性。佛性唯局有情，不通無情，以木石等無知覺故。故曰：獨有情分中謂之佛性。且指佛性而言者。自性實通二種。如華嚴云：若人欲識真空理，心內真如還遍外，情與無情同一體，處處皆同真法界。今云爾者，但以此經重一心念佛求願往生，乃借彼佛境顯我自心故。且指有情佛性也。性而曰自，自有二義：一、自然之自，二、自己之自。法爾如然非作得者。妙性天然，不因修得，迷時無失，悟時無得，有物渾成，本自如如故。此自然之自也。是我自己非屬他者。以外道，或計自然，或計因緣，或計虛空，或計天與，不一而足。此皆迷己為物所轉。不知此性本非天降，不屬地生，亦非人與。乃當人自己不屬於他故，此自己之自也。對萬法曰本心。對始覺曰本覺。無知之知謂真知。無識之識謂真識。無有虛妄，無有變異，名為真如。

(Sớ: Câu cuối cùng là quy kết, nói “chẳng thể nghĩ bàn như thế” chính là vật gì vậy? Chỉ có tự tánh là như vậy mà thôi! Nói đến Tánh thì có hai thứ. Nếu gồm cả loài vô tình thì gọi là Pháp Tánh, chỉ xét trong loài hữu tình thì gọi là Phật Tánh. Nay nói “tự tánh” thì chỉ là nói về Phật Tánh. Tánh gọi là Tự vì pháp vốn sẵn như vậy, chẳng phải do tạo tác mà có. Nó là chính ta, chẳng thuộc vào cái gì khác. Do vậy, Tự tánh ấy có nhiều tên, còn gọi là Bổn Tâm, còn gọi là Bổn Giác, còn gọi là Chân Tri, còn gọi là Chân Thức, còn gọi là Chân Như. Nói tóm lại, đấy chính là nhất tâm vốn sẵn đủ linh tri linh giác của con người vậy. Nay giảng về ý nghĩa “chẳng thể nghĩ bàn” thì chỉ có cái tâm này, chứ không còn vật nào khác mà có cái Thể (bản thể) chẳng thể nghĩ bàn giống như tâm được!

Diễn: “Pháp Tánh, Phật Tánh”: Trí Độ Luận nói “Phật gọi là Giác, pháp gọi là bất giác”. Ấy là vì coi Trí là Phật, coi Lý là Pháp. Ngài Hiền Thủ dựa vào đây, nên nói: “Vô tình, không tri giác” nhằm chỉ tánh ấy là Pháp Tánh, “hữu tình, có tri giác” nhằm chỉ tánh ấy là Phật Tánh; nhưng hai tánh (Phật Tánh và Pháp Tánh) tuy chia thành hữu tình và vô tình, Pháp Tánh cũng có thể thông với hữu tình, do chúng sanh chính là một pháp trong các pháp.

Cho nên nói: Nếu bao gồm cả loài vô tình thì gọi là Pháp Tánh. Phật Tánh chỉ hạn cuộc trong loài hữu tình, chẳng thông với vô tình; bởi lẽ, gỗ, đá v.v... chẳng có tri giác. Vì thế, nói: “Chỉ xét trong loài hữu tình thì gọi là Phật Tánh”.

“Nói đến Phật Tánh”: Tự Tánh thật sự bao gồm cả hai thứ. Như kinh Hoa Nghiêm dạy: “Nếu ai muốn biết lý Chân Không, thì Chân Như trong tâm còn trọn khắp bên ngoài, tình và vô tình có cùng một Thể, chỗ nào cũng đều là Nhất Chân pháp giới”. Nay nói như vậy, chỉ vì kinh này chú trọng nhất tâm niệm Phật, cầu nguyện vãng sanh, bèn mượn cảnh Phật ấy để hiển lộ tự tâm của ta, nhằm chỉ ra Phật Tánh của loài hữu tình vậy.

“Tánh nói là Tự” thì chữ Tự có hai nghĩa: Một, Tự là tự nhiên; hai, Tự là tự kỷ (chính mình). “Pháp vốn là như vậy, chẳng phải do tạo tác mà có”: Diệu tánh tự nhiên sẵn có, chẳng do tu mà đạt được. Lúc mê chẳng mất, khi ngộ chẳng được, tự nhiên sanh thành, vốn tự như như. Đấy chính là chữ Tự hiểu theo nghĩa tự nhiên.

“Là chính mình, chẳng thuộc ai khác”: Do ngoại đạo hoặc phán định [tự tánh] là tự nhiên, hoặc phán định là nhân duyên, hoặc phán định là hư không, hoặc phán định là trời ban, chẳng thể kể trọn từng điều được. Đấy đều là do mê mất chính mình, bị sự vật xoay chuyển. Chẳng biết tánh này vốn chẳng do trời ban xuống, chẳng do đất sanh ra, cũng chẳng do ai tặng cho, mà chính là bản thân người ấy, chẳng thuộc vào ai khác.

Đó chính là Tự hiểu theo ý nghĩa “chính mình” vậy. Đối ứng với muôn pháp bèn nói là Bổn Tâm. Do đối ứng với Thỉ Giác mà nói là Bổn Giác. Cái Biết mà chẳng biết thì gọi là chân tri. Cái Thức mà chẳng nhận thức thì gọi là Chân Thức. Chẳng có hư vọng, chẳng có biến đổi thì gọi là Chân Như).

(Sớ) Nhược tựu đương kinh, sơ cú tức Vô Lượng Quang, đỗng triệt vô ngại cố. Nhị cú tức Vô Lượng Thọ, thường hằng bất biến cố. Tam tứ cú tức linh tâm tuyệt đãi, quang thọ giao dung, nhất thiết công đức giai vô lượng cố. Ngũ cú tổng tán, tức kinh vân: “Như ngã xưng tán A Di Đà Phật bất khả tư nghị công đức”. Mạt cú kết quy, ngôn A Di Đà Phật toàn thể thị đương nhân tự tánh dã.

(Diễn) Nhược tựu đương kinh hạ, thị giải thích tự văn dĩ cánh. Hạ phục phối thuộc chư kinh. Kim tiên tựu đương kinh phối Quang Thọ dã. Tuyệt đãi giao dung giả, Quang dữ Thọ tự đối đãi pháp, nhi kỳ thật, cử Quang tắc dung Thọ, cử Thọ tắc dung Quang, nguyên phi nhị vật, hữu hà đối đãi? Nhất thiết công đức, vị vô lậu tánh công đức. Vô lượng giả, cụ túc viên mãn bất khả tư nghị dã. Nhi dĩ thử cú, đương phi trược, phi thanh nhị cú giả. Dĩ đản hữu thanh, trược, hướng, bối, tức hữu đối đãi bất dung thông, tiện bất thị tánh công đức, tiện phi vô lượng. Kim vô thanh, trược, hướng, bối, thị nhất thiết công đức giai vô lượng dã. Toàn thể thị đương nhân giả, vị Phạn ngữ A Di Đà Phật, thử vân Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Quang. Nhi tự tánh Tịch, tức thị Vô Lượng Thọ. Tự tánh Chiếu, tức thị Vô Lượng Quang. Tịch Chiếu bất nhị, tức thị Quang Thọ giao dung, tắc A Di Đà Phật, khởi bất tức thị đương nhân tự tánh?

(疏)若就當經，初句即無量光，洞徹無礙故。二句即無量壽，常恆不變故。三四句即靈心絕待，光壽交融，一切功德皆無量故。五句總讚，即經云：如我稱讚阿彌陀佛不可思議功德。末句結歸，言阿彌陀佛全體是當人自性也。

(演)若就當經下。是解釋序文已竟。下復配屬諸經。今先就當經配光壽也。絕待交融者。光與壽似對待法。而其實舉光則融壽，舉壽則融光，原非二物，有何對待?一切功德，謂無漏性功德。無量者，具足圓滿不可思議也。而以此句，當非濁非清二句者。以但有清濁向背，即有對待不融通，便不是性功德，便非無量。今無清濁向背，是一切功德皆無量也。全體是當人者。謂梵語阿彌陀佛，此云無量壽，無量光。而自性寂，即是無量壽。自性照，即是無量光。寂照不二，即是光壽交融 。則阿彌陀佛 ，豈不即

是當人自性?

(Sớ: Nếu xét theo kinh này, câu đầu tiên là Vô Lượng Quang vì thấu suốt rỗng rang không ngăn ngại. Câu thứ hai là Vô Lượng Thọ vì thường hằng chẳng biến đổi. Câu thứ ba và câu thứ tư là nói tới cái tâm ấy linh minh, dứt bặt đối đãi, vì Quang và Thọ hòa lẫn vào nhau, hết thảy công đức đều vô lượng. Câu thứ năm là khen ngợi chung, tức là như kinh đã chép: “Như ta nay khen ngợi công đức chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật”. Câu cuối cùng là lời tổng kết, nói: Toàn bộ cái Thể

của A Di Đà Phật chính là tự tánh của con người vậy.

Diễn: Từ chữ “nếu xét theo kinh này” trở đi chính là giải thích phần lời tựa đã xong. Tiếp đó, lại đối chiếu [những ý nghĩa đã nêu trong lời tựa] với các kinh. Nay trước hết, phối hợp với ý nghĩa Quang và Thọ trong kinh này.

“Tuyệt đãi giao dung” (dứt bặt đối đãi, dung nhập lẫn nhau): Thọ và Quang dường như là hai pháp tương đối. Thật ra, nêu lên Quang thì đã hàm chứa Thọ, nêu lên Thọ đã hàm chứa Quang. Chúng vốn chẳng phải là hai vật, há có đối đãi gì? “Hết thảy công đức” là các công đức vô lậu của tự tánh. “Vô lượng” là [các công đức ấy] đầy đủ viên mãn, chẳng thể nghĩ bàn. Nhưng hãy nên đem câu này [tức câu “nhất thiết công đức, vị vô lậu tánh công đức. Vô lượng giả, cụ túc viên mãn bất khả tư nghị dã”] áp dụng cho hai câu “chẳng phải trược, chẳng phải thanh, [chẳng trái nghịch, chẳng hướng về]” [trong lời tựa]. Do chỉ cần có “thanh, trược, hướng về, trái nghịch”, sẽ liền có đối đãi, chẳng dung thông, sẽ chẳng phải là công đức trong tự tánh, chẳng phải là vô lượng. Nay không có “thanh, trược, hướng về, trái nghịch”, hết thảy công đức đều là vô lượng.

“Toàn bộ cái Thể chính là tự tánh của con người”: A Di Đà Phật trong tiếng Phạn được cõi này dịch là Vô Lượng Thọ, hoặc Vô Lượng Quang. Nhưng tự tánh Tịch chính là Vô Lượng Thọ; tự tánh Chiếu tức là Vô Lượng Quang. Tịch và Chiếu chẳng hai, tức là Quang và Thọ dung nhiếp lẫn nhau; vậy thì A Di Đà Phật há chẳng phải tự tánh của chính mình ư?)

(Sớ) Hựu sơ cú, minh vô bất chiếu, tức Dụng Đại. Nhị cú, tĩnh vô bất hàm, tức Tướng Đại. Tam tứ cú, huýnh tuyệt nhị biên, tức Thể Đại. Ngũ cú tổng tán, sở vị tức tam, tức nhất, song mẫn, song tồn, từ táng, lự vong, bất khả tư nghị. Mạt cú diệc kết quy tự tánh dã.

(Diễn) Hựu sơ cú minh vô hạ, phối Tam Đại dã. Dụng Đại giả, vị chúng sanh tâm cụ hữu vô biên diệu dụng. Luận vân: “Tam giả Dụng Đại, năng sanh nhất thiết thế gian xuất thế gian thiện nhân quả cố”. Kim thử linh minh vô sở bất chiếu, tức thị năng sanh nhất thiết thế xuất thế thiện nhân quả dã. Tướng Đại giả, vị chúng sanh tâm cụ hữu Như Lai trí huệ, đức tướng. Luận vân: “Nhị giả Tướng Đại, vị Như Lai Tạng cụ túc vô lượng tánh công đức cố”. Kim thử trạm tịch vô sở bất hàm, tức thị cụ túc vô lượng tánh công đức dã. Thể Đại giả, vị chúng sanh tâm thị nhất pháp giới đại tổng tướng pháp môn thể. Luận vân: “Nhất giả, Thể đại, vị nhất thiết pháp Chân Như bình đẳng, bất tăng giảm cố”. Kim thử “linh tâm tuyệt đãi, huýnh tuyệt nhị biên”, tức thị bất tăng, bất giảm, nhất vị bình đẳng dã. “Tức tam, tức nhất, song mẫn, song tồn” giả, Thể phi Tướng, Dụng, nãi chí Dụng phi Thể, Tướng, tức tam dã. Nhi hựu ly Thể vô Tướng Dụng, ly Tướng vô Thể Dụng đẳng, tức nhất dã. Nhất tức tam, tắc nhất mẫn; tam tức nhất, tắc tam mẫn, song mẫn dã. Nhi hựu nhất tức tam, tắc tam tồn; tam tức nhất, tắc nhất tồn, song tồn dã. Tồn thời tức mẫn, mẫn thời tức tồn, phi mẫn, phi tồn, bất khả tư nghị.

(疏)又初句明無不照，即用大。二句靜無不含，即相大。三四句迥絕二邊，即體大。五句總讚，所謂即三即一，雙泯雙存，辭喪慮亡，不可思議。末句亦結歸自性也。

(演)又初句明無下，配三大也。用大者，謂眾生心具有無邊妙用。論云：三者用大，能生一切世間出世間善因果故。今此靈明無所不照。即是能生一切世出世善因果也。相大者，謂眾生心具有如來智慧德相。論云：二者相大，謂如來藏具足無量性功德故。今此湛寂無所不含，即是具足無量性功德也。體大者，謂眾生心是一法界大總相法門體。論云：一者體大，謂一切法真如平等不增減故。今此靈心絕待，迥絕二邊，即是不增不減一味平等也。即三即一，雙泯雙存者，體非相用，乃至用非體相，即三也；而又離體無相用，離相無體用等，即一也。一即三則一泯，三即一則三泯，雙泯也。而又一即三則三存，三即一則一存，雙存也。存時即泯，泯時即存，非泯非存，不可思議。

(Sớ: Lại nữa, câu đầu tiên nói rõ [tự tánh] sáng suốt, không gì chẳng chiếu, đấy chính là Dụng Đại. Câu thứ hai là [tự tánh] tĩnh, nhưng không gì chẳng chứa đựng, đấy chính là Tướng Đại. Câu ba và câu bốn dứt bặt hai bên, tức là nói tới Thể Đại. Câu thứ năm là lời khen ngợi chung, có nghĩa là [Thể, Tướng, Dụng] vừa là ba, vừa là một, cùng diệt mất, cùng tồn tại, ngôn ngữ dứt tuyệt, mất sạch suy đoán, chẳng thể nghĩ bàn. Câu cuối cùng cũng là kết quy tự tánh.

Diễn: Lại nữa, từ “câu đầu tiên nói [tự tánh] sáng suốt, không gì chẳng chiếu” trở đi là đem [những lời luận định về tự tánh trong phần Tựa] phối hợp với Tam Đại.

Dụng Đại là nói tâm của chúng sanh có đủ vô biên diệu dụng. Luận ghi: “Ba là Dụng Đại, vì có thể sanh ra hết thảy các thứ nhân quả tốt lành thế gian và xuất thế gian”. Nay [tự tánh] linh minh này không đâu chẳng chiếu, chính là cái có thể sanh ra hết thảy nhân quả tốt lành thế gian hay xuất thế gian.

Tướng Đại là nói tâm của chúng sanh có đủ trí huệ và đức tướng của Như Lai. Luận chép: “Hai là Tướng Đại, vì Như Lai Tạng trọn đủ vô lượng các công đức thuộc về tánh”. Nay sự trạm tịch (trong trẻo, vắng lặng) này không gì chẳng chứa đựng, chính là đầy đủ vô lượng công đức nơi tự tánh vậy.

Thể Đại là nói tâm của chúng sanh là Thể của pháp môn đại tổng tướng Nhất Chân pháp giới. Luận nói: “Một là Thể Đại, nghĩa là hết thảy pháp Chân Như bình đẳng vì không tăng giảm”. Nay “cái tâm thông linh, dứt bặt đối đãi, dứt trọn hai bên” này chính là chẳng tăng, chẳng giảm, một vị bình đẳng vậy.

“Chính là ba, chính là một, cả hai cùng mất, cả hai cùng tồn tại”: Thể chẳng phải là Tướng hay Dụng, cho đến Dụng chẳng phải là Thể hay Tướng, cho nên chúng chính là ba. Lại nữa, lìa Thể sẽ không có Tướng và Dụng, lìa Tướng sẽ không có Thể và Dụng v.v... nên chúng chính là một. Do một chính là ba, tức là “nhất” đã mất. Ba chính là một, tức là “tam” đã mất. Đấy chính là “song mẫn” (cả hai đằng cùng mất). Lại nữa, một tức là ba, tức là “tam” tồn tại. Ba chính là một, tức là “nhất” tồn tại. Đấy là “song tồn” (cả hai cùng tồn tại). Khi tồn tại chính là mất, khi mất chính là tồn tại, chẳng mất, chẳng tồn tại, chẳng thể nghĩ bàn).

(Sớ) Hựu sơ cú ngôn Chiếu, tức Bát Nhã đức. Nhị cú ngôn Tịch, tức Giải Thoát đức. Tam tứ cú ngôn Tịch Chiếu bất nhị, tức Pháp Thân đức. Ngũ cú tổng tán, mạt cú kết quy, lệ thượng khả tri.

(Diễn) Hựu, “sơ cú ngôn Chiếu” hạ, phối Tam Đức. Trí huệ quang minh biến chiếu pháp giới, danh vi Bát Nhã. Ly nhất thiết nhiễm, đắc đại tự tại, danh vi Giải Thoát. Tâm thể ly niệm, pháp giới nhất tướng, danh vi Pháp Thân. Thị tam chủng giai cụ Thường Lạc Ngã Tịnh tứ đức, cố giai vân đức. Nhiên hữu quả thượng tu thành tam đức, nhân trung tánh cụ tam đức; kim chỉ nhân trung tánh cụ nhi

ngôn dã.

(疏)又初句言照，即般若德。二句言寂，即解脫德。三四句言寂照不二，即法身德。五句總讚，末句結歸，例上可知。

(演)又初句言照下配三德，智慧光明遍照法界名為般若。離一切染得大自在名為解脫。心體離念法界一相名為法身。是三種皆具常樂我淨四德，故皆云德。然有果上修成三德，因中性具三德，今指因中性具而言也。

(Sớ: Lại nữa, câu đầu tiên nói về Chiếu, tức là Bát Nhã đức. Câu thứ hai nói tới Tịch, tức là Giải Thoát đức. Câu thứ ba và câu thứ tư nói “Tịch Chiếu bất nhị”, tức là Pháp Thân đức. Câu thứ năm là khen ngợi chung, câu cuối cùng là kết quy [tự tánh], cứ dựa theo phần trên, sẽ biết được ý nghĩa.

Diễn: Lại nữa, từ “câu đầu tiên nói về Chiếu” trở đi là phối hợp với Tam Đức. Trí huệ quang minh chiếu khắp pháp giới thì gọi là Bát Nhã. Lìa hết thảy nhiễm, được đại tự tại, thì gọi là Giải Thoát. Tâm thể ly niệm, pháp giới nhất tướng, thì gọi là Pháp Thân. Ba loại này đều có đủ bốn đức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, nên đều nói là “đức”. Nhưng có [hai loại]: Tam đức do tu thành nơi quả, và tánh trọn đủ tam đức trong khi tu nhân, nay [Tam Đức được nhắc đến ở đây] chính là nói về tánh trọn đủ tam đức trong khi tu nhân vậy).

(Sớ) Hựu dĩ Tứ Pháp Giới hội chi, tắc “thanh, trược, hướng, bối” thị Sự pháp giới. Linh minh trạm tịch thị Lý pháp giới. Linh minh trạm tịch, nhi bất biến tùy duyên, thanh, trược, hướng, bối nhi tùy duyên bất biến, thị Lý Sự vô ngại pháp giới. Bất khả tư nghị thị Sự Sự vô ngại pháp giới. Dĩ thử kinh phần nhiếp ư Viên, diệc đắc thiểu phần Sự Sự vô ngại cố. Mạt ngôn tự tánh, diệc thị kết thuộc Tứ Pháp Giới quy nhất tâm dã.

(Diễn) Hựu dĩ Tứ Pháp Giới hạ, phối Tứ Pháp Giới. Pháp giả, quỹ tắc dã. Giới hữu “tánh, phân” nhị nghĩa. Sự pháp giới, Giới tự thị phân nghĩa. Dĩ chúng sanh sắc, tâm đẳng pháp, nhất nhất sai biệt, các hữu phân tễ cố. Lý pháp giới, Giới tự thị Tánh nghĩa. Dĩ chúng sanh sắc, tâm đẳng pháp, tuy hữu sai biệt, đồng nhất thể tánh cố. Sự Lý vô ngại pháp giới giả, Lý do Sự hiển, Sự đắc Lý thành, Lý Sự hỗ dung, tánh phân giao triệt cố. Sự Sự vô ngại pháp giới giả, nhất thiết phân tễ, sự pháp xứng tánh dung thông, nhất đa tương tức, đại tiểu hỗ dung, trùng trùng vô tận cố. Bất khả tư nghị, phối Sự Sự vô ngại giả, dĩ tiền tam pháp giới, đồng giáo Nhất Thừa, do khả tư nghị. Hậu nhất duy Hoa Nghiêm Biệt giáo Nhất Thừa, bất khả tư nghị dã. Phần nhiếp ư Viên giả, hoặc viết: “Sự Sự vô ngại, duy thuộc Hoa Nghiêm, kim kinh hà đắc hữu thử?” Cố viết: Nhất đại thời giáo, duy Hoa Nghiêm vi Viên. Viên vi năng nhiếp nhất thiết, cố chư kinh vô bất nhiếp quy Hoa Nghiêm. Kim thử kinh hữu thiểu phần Sự Sự vô ngại, cố đắc phần nhiếp ư Viên dã. Nhiên Thông Tự Đại Ý tiên minh tánh giả, nhất thiết pháp môn toàn quy tự tánh. Thiên kinh sở diễn, vô hữu dư nhân. Kim thử niệm Phật vãng sanh, tất tiên minh tự tánh Di Đà vi bổn, nhiên hậu nhất tâm xưng danh, cầu nguyện vãng sanh, tất ư bảo sát tốc chứng Vô Sanh, trực nhập thánh giai, độ sanh diệc quảng. Sở vị: “Tiên ngộ Tỳ Lô pháp giới, hậu tu Phổ Hiền hạnh môn” dã. Thiết sử bất minh tánh thể, võng ý tạo tu, túng đắc vãng sanh, chỉ thành mạt phẩm. Tiên minh tự tánh, ý tại tư hồ.

(疏)又以四法界會之，則清濁向背，是事法界。靈明湛寂，是理法界。靈明湛寂而不變隨緣，清濁向背而隨緣不變，是理事無礙法界。不可思議，是事事無礙法界。以此經分攝於圓，亦得少分事事無礙故。末言自性，亦是結屬四法界歸一心也。

(演)又以四法界下，配四法界。法者，軌則也。界有性分二義。事法界界字是分義。以眾生色心等法，一一差別各有分劑故。理法界界字是性義。以眾生色心等法，雖有差別同一體性故。事理無礙法界者，理由事顯，事得理成，理事互融，性分交徹故。事事無礙法界者，一切分齊事法稱性融通，一多相即，大小互融，重重無盡故。不可思議，配事事無礙者。以前三法界，同教一乘，猶可思議。後一唯華嚴別教一乘，不可思議也。分攝於圓者，或曰：事事無礙，唯屬華嚴，今經何得有此？故曰：一代時教。唯華嚴為圓。圓為能攝一切，故諸經無不攝歸華嚴。今此經有少分事事無礙，故得分攝於圓也。然通序大意先明性者，一切法門全歸自性。千經所演無有餘因。今此念佛往生，必先明自性彌陀為本，然後一心稱名求願往生，必於寶剎速證無生，直入聖階度生亦廣。所謂先悟毘盧法界，後修普賢行門也。設使不明性體，罔意造脩，縱得往生，祇成末品。先明自性意在斯乎。

(Sớ: Lại nữa, đem phối hợp với Tứ Pháp Giới thì “thanh, trược, hướng về, trái nghịch” là Sự pháp giới. “Linh minh trạm tịch” là Lý pháp giới. Linh minh trạm tịch nhưng bất biến, tùy duyên, “thanh, trược, hướng về, trái nghịch” tùy duyên nhưng bất biến là Lý Sự vô ngại pháp giới. “Chẳng thể nghĩ bàn” là Sự Sự vô ngại pháp giới. Do kinh này có vài phần thuộc về Viên Giáo, nên cũng có được chút phần Sự Sự vô ngại. Cuối cùng nói tới tự tánh thì cũng là gom bốn pháp giới về nhất tâm.

Diễn: Từ câu “lại nữa, đem Tứ Pháp Giới” trở đi là phối hợp [đoạn văn Minh Tánh trong lời tựa] với Tứ Pháp Giới. Pháp là quỹ tắc. “Giới” có hai nghĩa là Tánh và Phân (chia ra). Trong từ ngữ “Sự pháp giới”, chữ Giới có nghĩa là Phân; do các pháp như sắc, tâm v.v... của chúng sanh, mỗi một pháp sai khác, phân chia rạch ròi. Chữ Giới trong “Lý pháp giới” có nghĩa là Tánh; do các pháp như sắc, tâm v.v... của chúng sanh tuy có sai biệt, nhưng có cùng một thể tánh. “Sự Lý vô ngại pháp giới”: Lý do Sự hiển, Sự do Lý mà được thành. Lý và Sự dung nhập lẫn nhau, “tánh” và “phân” hòa nhập lẫn nhau. Sự Sự vô ngại pháp giới là hết thảy phân chia rạch ròi, sự và pháp xứng tánh dung thông, một chính là nhiều, nhiều chính là một, lớn và nhỏ dung nhập lẫn nhau, tầng tầng vô tận.

Đem bất khả tư nghị phối hợp với Sự Sự vô ngại thì do ba pháp giới trước (tức Lý pháp giới, Sự pháp giới, và Lý Sự vô ngại pháp giới) là pháp phổ cập trong Nhất Thừa, vẫn còn có thể nghĩ bàn được; chỉ có pháp giới sau cùng (Sự Sự vô ngại pháp giới) là Biệt giáo Nhất Thừa trong Hoa Nghiêm chẳng thể nghĩ bàn. “Một phần thuộc về Viên Giáo”: Nếu nói “Sự Sự vô ngại chỉ kinh Hoa Nghiêm mới có, kinh này làm sao có được điều ấy?” Cho nên nói: Giáo pháp do đức Phật đã nói trong cả một đời Ngài, chỉ riêng kinh Hoa Nghiêm là Viên. “Viên” là có thể gồm thâu hết thảy; vì thế, các kinh khác, không kinh nào chẳng được thâu nhiếp vào kinh Hoa Nghiêm. Nay kinh này có chút phần Sự Sự vô ngại; do vậy, được xếp vào loại viên mãn một phần.

Nhưng phần Thông Tự Đại Ý trước hết giảng rõ về Tánh là vì hết thảy các pháp môn hoàn toàn quy vào tự tánh; ngàn kinh được diễn giảng chẳng do nguyên nhân nào khác! Nay pháp Niệm Phật vãng sanh này, ắt trước hết phải chỉ rõ “lấy tự tánh Di Đà làm gốc” rồi mới nhất tâm xưng danh, cầu nguyện vãng sanh, ắt sẽ ở trong cõi báu mau chứng Vô Sanh, lên thẳng bậc thánh, hóa độ chúng sanh cũng rộng. Đấy gọi là: “Trước hết ngộ pháp giới Tỳ Lô, sau đó tu hạnh môn Phổ Hiền”. Nếu chẳng hiểu tánh thể, cứ tu bừa đi, dẫu có được vãng sanh thì chỉ đạt được phẩm cuối cùng. [Sách Sớ Sao] trước hết giảng rõ tự tánh là do ý này).

Nhị, tán kinh (nhị): Sơ, tổng tán. Nhị, biệt tán.

Sơ, tổng tán.

(Tự) Trừng trược nhi thanh, phản bối nhi hướng, việt tam kỳ ư nhất niệm, tề chư thánh ư phiến ngôn, chí tai diệu dụng, diệc bất khả đắc nhi tư nghị giả. Kỳ duy Phật Thuyết A Di Đà Kinh dư?

(Diễn) “Trừng trược” nhị cú, tiên tự công phu. “Tam kỳ” nhị cú, thứ tán siêu thắng. “Trừng trược nhi thanh” giả, dĩ Phật danh hiệu đầu ư loạn tâm, loạn tâm bất đắc bất tịnh; như thủy thanh châu đầu ư trược thủy, trược thủy bất đắc bất thanh dã. “Phản bối nhi hướng” giả, nhất hướng lưu lạc tha hương, bất tư cố quốc; kim tắc hồi thần bảo sát, tương cận Từ Tôn dã. Nhất niệm thị Trí, phiến ngôn thị cảnh. “Việt tăng kỳ” vị Trí siêu thắng. “Tề chư thánh” thị cảnh diệu viên. Tăng kỳ giả, vô số kiếp dã. Vấn: Tam kỳ hành mãn, tức tọa đạo tràng, thành Chánh Giác. Kim niệm Phật giả, túng đắc vãng sanh, thượng vị đắc Phật, hà nãi tiện việt tam kỳ da? Đáp: Kim tam kỳ thị ước Tín Giải, dĩ tam muội công thành chi nhân, tuy công hạnh vị mãn, nhi Pháp Thân dĩ minh, tam kỳ cực quả dĩ giải liễu cố, diệc khả ngôn siêu dã. Thử ước Giải ngôn, bất luận công hạnh. Hựu, việt tăng kỳ thị thật ngữ, bất tất đản ước giải thuyết. Dĩ tam kỳ hạnh mãn, phương đắc thành Phật, thử thị Tạng Giáo Quả Đầu Phật. Kim kinh thị Viên Đốn giáo, đản đắc thượng sanh, tức đăng Sơ Địa, nhi Quả Đầu Phật thượng dữ Viên Giáo Thất Tín tề, khởi bất thị việt tăng kỳ ư nhất niệm? Diệu dụng hữu nhị: Tại Như Lai thuyết kinh, thị lợi sanh chi diệu dụng. Dĩ tứ tự biến dẫn chúng sanh xuất ư khổ hải, khởi phi chí diệu? Tại chúng sanh trì danh, thị tự lợi chi diệu dụng. Dĩ tứ tự trực sử sơ tâm đăng hồ Trí Địa, hựu khởi phi chí diệu?

二、讚經(二)：初、總讚。二、別讚。

初、總讚。

(序)澄濁而清，返背而向 ，越三祇於一念 ，齊諸聖於

片言，至哉妙用，亦不可得而思議者，其惟佛說阿彌陀經歟？

(演)澄濁二句，先敘功夫。三祇二句，次讚超勝。澄濁而清者，以佛名號投于亂心，亂心不得不淨，如水清珠投于濁水，濁水不得不清也。返背而向者，一向流落他鄉，不思故國，今則迴神寶剎將覲慈尊也。一念是智。片言是境。越僧祇謂智超勝。齊諸聖是境妙圓。僧祇者，無數劫也。問：三祇行滿，即坐道場成正覺。今念佛者，縱得往生尚未得佛，何乃便越三祇耶？答：今三祇是約信解。以三昧功成之人，雖功行未滿，而法身已明，三祇極果已解了故，亦可言超也。此約解言，不論功行。又越僧祇是實語。不必但約解說。以三祇行滿，方得成佛，此是藏教果頭佛。今經是圓頓教。但得上生即登初地。而果頭佛上與圓教七信齊。豈不是越僧祇於一念？妙用有二。在如來說經，是利生之妙用。以四字遍引眾生出於苦海，豈非至妙？在眾生持名，是自利之妙用。以四字直使初心登乎智地，又豈非至妙？

(Hai, tán thán kinh (gồm hai phần): Một là tán thán chung, hai là tán thán riêng biệt. Trước hết là tán thán chung.

Tựa: Lắng đục thành trong, bỏ trái nghịch để hướng về, vượt ba A tăng kỳ kiếp trong một niệm, ngang với chư thánh bởi một lời, diệu dụng đến tột bậc cũng chẳng thể nghĩ bàn được, chỉ có mình Phật Thuyết A Di Đà Kinh đó chăng?

Diễn: Hai câu “lắng đục” trước hết giảng về công phu. Hai câu

“tam kỳ” là kế đó bèn ca ngợi sự siêu việt thù thắng [của kinh A Di Đà]. “Lắng đục thành trong”: Dùng danh hiệu Phật gieo vào loạn tâm, loạn tâm chẳng thể không tịnh, như thủy thanh châu gieo vào nước đục, nước đục chẳng thể không trong. “Phản bối nhi hướng” (bỏ trái nghịch để hướng về): Một mực lưu lạc quê người, chẳng nghĩ tới nước cũ. Nay hướng lòng về cõi báu, thân cận đấng Từ Tôn. Một niệm là Trí. Một lời là cảnh. “Vượt A tăng kỳ kiếp” ý nói Trí siêu việt thù thắng. “Ngang với chư thánh” là cảnh mầu nhiệm, viên mãn. Tăng kỳ là vô số kiếp.

Hỏi: Tu hành trọn ba A tăng kỳ kiếp liền ngồi nơi đạo tràng,

thành Chánh Giác. Nay người niệm Phật dù đã được vãng sanh, vẫn chưa thành Phật, sao lại có thể vượt trội hơn ba A tăng kỳ kiếp cho được? Đáp: Ba A tăng kỳ ở đây là nói theo phương diện Tín và Giải. Bởi lẽ, người đã thành tựu tam muội, tuy công hạnh chưa viên mãn, nhưng đã hiểu rõ Pháp Thân, đã hiểu rõ cực quả sau ba A tăng kỳ kiếp, nên cũng có thể nói là “vượt thoát”. Đây là dựa trên phương diện Giải để nói, chứ không bàn về mặt công hạnh.

Lại nữa, vượt thoát A tăng kỳ kiếp là nói sự thật, không cần phải nói là [“vượt ba A tăng kỳ kiếp”] chỉ được hiểu theo phương diện Giải. Bởi lẽ, tu hành trọn đủ ba A tăng kỳ kiếp mới được thành Phật chính là quả vị Phật trong Tạng Giáo. Kinh này thuộc Viên Đốn giáo, chỉ cần được thượng phẩm vãng sanh, liền chứng Sơ Địa; nhưng địa vị Phật trong Tạng Giáo bằng với địa vị Thất Tín trong Viên Giáo, há chẳng phải là vượt trội hơn ba A tăng kỳ kiếp trong một niệm ư?

Diệu dụng gồm có hai thứ. Xét theo phía Như Lai nói kinh thì là diệu dụng lợi lạc chúng sanh. Dùng bốn chữ dẫn khắp chúng sanh thoát khỏi biển khổ, há chẳng phải là mầu nhiệm đến tột bậc ư? Chúng sanh trì danh là diệu dụng tự lợi, do bốn chữ mà trực tiếp khiến cho hàng sơ tâm vượt lên Trí Địa, há lại chẳng phải là mầu nhiệm đến tột cùng ư?)

(Sớ) Thượng ngôn linh minh trạm tịch chi Thể, bổn vô thanh, trược, hướng, bối, tất cánh bình đẳng, duy thị nhất tâm. Kim vị ước Sanh Diệt môn, dĩ bất như thật tri Chân Như pháp nhất cố, bất giác tâm khởi nhi hữu kỳ niệm, tắc vô minh sở phú, thất bổn lưu mạt, hỗn loạn chân thể, cố danh viết Trược.

(Diễn) Tất cánh bình đẳng giả, Luận vân: “Nhất thiết chư pháp, tùng bổn dĩ lai, ly chư danh tướng, tất cánh bình đẳng, duy thị nhất tâm”. Kim Tịch Chiếu chi Thể, vô hữu thanh, trược, hướng, bối, chánh thị đẳng đồng nhất vị, duy nhất Chân Như. Cố vân “tất cánh bình đẳng, duy thị nhất tâm” dã. Ước Sanh Diệt Môn giả, thượng Minh Tánh nhất khoa, thị ước Chân Như Môn thuyết. Kim tán kinh, thị ước Sanh Diệt Môn thuyết dã. Luận vân: “Y nhất tâm pháp, hữu nhị chủng môn, nhất giả Tâm Chân Như Môn, nhị giả Tâm Sanh Diệt Môn”. Tâm Chân Như giả, tức thị nhất pháp giới đại tổng tướng pháp môn Thể. Tâm Sanh Diệt Môn, y Như Lai tạng cố, hữu sanh diệt tâm. Sở vị bất sanh bất diệt, dữ sanh diệt hòa hợp, phi nhất, phi dị, danh vi A Lê Da Thức vân vân. Thử tức Sanh Diệt Môn dã. Dĩ bất như thật tri, bất giác hữu kỳ niệm giả. Luận vân: “A Lê Da thức hữu nhị chủng nghĩa: Nhất giả giác nghĩa, nhị giả bất giác nghĩa”. Sở ngôn giác nghĩa giả, vị tâm thể ly niệm, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp Thân. Sở ngôn bất giác nghĩa giả, vị bất như thật tri Chân Như pháp nhất cố, bất giác tâm khởi nhi hữu kỳ niệm. Kim thích “bất tri Chân Như pháp nhất”, vị bất liễu như lý nhất vị dã. Đắc kiến tâm tánh, tâm tức thường trụ, danh “như thật tri”. Tức thử bất tri, tức thị căn bản vô minh. Tâm khởi hữu niệm, tức thị nghiệp tướng. Luận vân: “Y bất giác cố, tâm động, thuyết danh vi nghiệp dã”. Nhiên thử tuy động niệm nhi cực vi tế, duyên khởi nhất tướng, Năng Sở bất phân, tức đương Lê Da Tự Thể Phần dã. Vô minh sở phú, thất bổn lưu mạt giả, vô minh, tức căn bản vô minh, tức bất như thật tri dã. Phú, vị phú cái chân tánh. Bổn tức chân tánh, Mạt vị tam tế, lục thô, ký thất bổn tự lưu mạt. Hồn loạn chân thể giả, như Lăng Nghiêm vân: “Thí như thanh thủy, thanh khiết bổn nhiên. Hữu chư thế nhân, thủ bỉ thổ trần, đầu ư thanh thủy. Thủy vong thanh khiết, dung mạo mịch nhiên”, danh chi viết Trược.

(疏)上言靈明湛寂之體，本無清濁向背，畢竟平等，唯是一心。今謂約生滅門，以不如實知真如法一故，不覺心起而有其念，則無明所覆，失本流末，渾亂真體，故名曰濁。

(演)畢竟平等者。論云：一切諸法，從本以來離諸名相，畢竟平等，唯是一心。今寂照之體，無有清濁向背，正是等同一味，唯一真如，故云畢竟平等，唯是一心也。約生滅門者。上明性一科，是約真如門說。今讚經，是約生滅門說也。論云：依一心法有二種門。一者心真如門，二者心生滅門。心真如者，即是一法界大總相法門體。心生滅者。依如來藏故有生滅心，所謂不生不滅與生滅和合，非一非異，名為阿黎耶識云云。此即生滅門也。以不如實知。不覺有其念者。論云：阿黎耶識有二種義，一者覺義，二者不覺義。所言覺義者，謂心體離念。即是如來平等法身。所言不覺義者，謂不如實知真如法一故，不覺心起而有其念。今釋不知真如法一。謂不了如理一味也。得見心性，心即常住，名如實知。即此不知，即是根本無明。心起有念，即是業相。論云：依不覺故，心動說名為業也。然此雖動念而極微細，緣起一相能所不分，即當黎耶自體分也。無明所覆，失本流末者。無明，即根本無明，即不如實知也。覆，謂覆蓋真性。本即真性，末謂三細六粗，既失本自流末。渾亂真體者。如楞嚴云：譬如清水。清潔本然。有諸世人。取彼土塵。投於清水。水亡清潔。容貌汨然。名之曰濁。

(Sớ: Trong phần trước đã nói tới cái Thể linh minh trạm tịch, vốn chẳng có “trong, đục, hướng về, trái nghịch”, rốt ráo bình đẳng, chỉ là nhất tâm. Nay ước theo Sanh Diệt môn thì do chẳng như thật biết “trong Chân Như, các pháp là một”, tâm bất giác dấy lên ý niệm, liền bị vô minh che lấp, đánh mất gốc, chạy theo ngọn, hỗn loạn chân thể, nên gọi là Trược.

Diễn: “Rốt ráo bình đẳng”: Luận chép: “Hết thảy các pháp, xét từ gốc thì chúng lìa khỏi các danh tướng, rốt ráo bình đẳng, chỉ là nhất tâm”. Nay cái Thể vừa Tịch vừa Chiếu, chẳng có “trong, đục, hướng về, trái nghịch”, đúng là bình đẳng, có cùng một vị, là Chân Như duy nhất. Vì thế nói: “Rốt ráo bình đẳng, chỉ là nhất tâm”.

Ước theo Sanh Diệt Môn thì khoa mục Minh Tánh (giảng rõ Tánh) trong phần trước đã dựa theo Chân Như Môn để nói. Nay phần khen ngợi kinh này bèn ước theo Sanh Diệt Môn để nói. Khởi Tín Luận chép: “Pháp được kiến lập dựa trên nhất tâm thì có hai môn: Một là tâm Chân Như Môn, hai là tâm Sanh Diệt Môn”. Tâm Chân Như chính là cái Thể của pháp môn đại tổng tướng Nhất Chân pháp giới. Tâm sanh diệt là nương vào Như Lai Tạng nên có tâm sanh diệt, nghĩa là: Bất sanh bất diệt và sanh diệt hòa hợp, chẳng phải một, chẳng phải khác, cho nên gọi là A Lê Da Thức v.v... Đây chính là môn Sanh Diệt vậy.

“Do chẳng biết đúng như thật, bất giác có ý niệm”: Khởi Tín

Luận viết: “A Lê Da thức có hai nghĩa: Một là nghĩa giác, hai là nghĩa bất giác”. Nói theo nghĩa Giác thì tâm thể ly niệm chính là Pháp Thân bình đẳng của Như Lai. Nói tới nghĩa “bất giác” thì chính là vì chẳng biết đúng như thật “trong Chân Như, các pháp là một”, cho nên tâm bất giác khởi lên, bèn có ý niệm. Nay giải thích ý nghĩa “trong Chân Như, các pháp là một” thì là: Chẳng hiểu rõ [các pháp] đúng như lý, có cùng một vị. Thấy được tâm tánh thì tâm chính là thường trụ, đó gọi là “biết đúng như thật”. Nếu chẳng biết điều này, sẽ là căn bản vô minh. Tâm khởi lên, có ý niệm, chính là tướng trạng của nghiệp. Khởi Tín Luận viết: “Do nương theo bất giác nên tâm động, bèn gọi là nghiệp”. Ý niệm ấy tuy động nhưng vi tế tột bậc, duyên khởi một tướng, Năng và Sở chẳng phân, đấy chính là Tự Thể Phần của A Lê Da thức.

“Vô minh che lấp, đánh mất gốc, chạy theo ngọn”: Vô minh là căn bản vô minh, tức là chẳng biết đúng như thật. “Phú” là che lấp chân tánh. Bổn (gốc) là chân tánh; Mạt (ngọn) là tam tế, lục thô. Đã mất gốc liền tự chạy theo ngọn. “Hỗn loạn chân thể” là như kinh Lăng Nghiêm nói: “Ví như nước trong vốn sẵn thanh khiết. Có những người đời lấy đất, bụi ném vào nước trong, nước mất thanh khiết, mất đi dáng vẻ [sẵn có], nên gọi là Trược”).

(Sớ) Như trừng nê sa, phục sử tịnh khiết, tư chi vị thanh, tức chỉ chuyển Ngũ Trược nhi thành Thanh Thái dã.

(Diễn) Phục sử tịnh khiết giả, Lăng Nghiêm vân: “Như trừng trược thủy, trữ ư tịnh khí, tĩnh thâm bất động. Sa thổ tự trầm, thanh thủy hiện tiền, danh vi sơ phục khách trần phiền não”. Khử nê thuần thủy, danh vi vĩnh đoạn căn bản vô minh.

(疏)如澄泥沙，復使淨潔，斯之謂清，即指轉五濁而成清泰也。

(演)復使淨潔者。楞嚴云：如澄濁水，貯於淨器，靜深不動。沙土自沉。清水現前，名為初伏客塵煩惱。去泥純水，名為永斷根本無明。

(Sớ: Như lắng bùn cát, khiến cho [nước] trong sạch trở lại, đó gọi là Thanh, tức là chuyển Ngũ Trược thành cõi Thanh Thái.

Diễn: “Khiến cho trong sạch trở lại”: Kinh Lăng Nghiêm chép: “Như lắng trong nước đục, đựng trong đồ chứa sạch, lặng lẽ, sâu thẳm, bất động. Cát, đất tự chìm, nước trong hiện tiền thì gọi là vừa mới chế phục khách trần phiền não”. Khử bùn, [còn lại] thuần là nước thì gọi là vĩnh viễn đoạn dứt căn bản vô minh).

(Sớ) Vô minh sở dẫn, khí giác trục trần, vi viễn chân thể, cố danh viết Bối.

(Diễn) Vô minh sở dẫn đẳng, thử vô minh, diệc tức căn bản vô minh. Giác tức Bổn Giác. Trần tức tam tế, lục thô. Do vô minh sanh nghiệp tướng, nãi chí tạo nghiệp thọ báo, thị tiệm viễn Chân Như chi giác, tùy trục cảnh giới chi trần. Như cùng tử xả phụ đào thệ, cố danh viết Bối.

(疏)無明所引，棄覺逐塵，違遠真體，故名曰背。

(演)無明所引等，此無明，亦即根本無明。覺即本覺，塵即三細六粗。由無明生業相，乃至造業受報，是漸遠真如之覺，隨逐境界之塵。如窮子捨父逃逝，故名曰背。

(Sớ: Do vô minh dẫn dắt, bỏ giác, đuổi theo trần, trái nghịch, xa lìa chân thể, nên gọi là Bối.

Diễn: “Vô minh dẫn dắt”: Vô minh ở đây cũng chính là căn bản vô minh. Giác chính là Bổn Giác. Trần là ba tế tướng, sáu thô tướng. Do vô minh sanh nghiệp tướng, cho đến tạo nghiệp, lãnh chịu quả báo, dần dần xa cách sự giác ngộ nơi Chân Như, chạy theo lục trần trong cảnh giới, như đứa con nghèo túng bỏ cha trốn đi, nên gọi là Bối).

(Sớ) Phản kỳ khứ lộ, phục sử quy hoàn, tư chi vị Hướng. Tức chỉ bối Sa Bà nhi hướng Cực Lạc dã.

(Diễn) Phản kỳ khứ lộ giả, vị bất tu biệt tầm quy lộ, tức tựu lộ hoàn gia, tiện đắc phản thân kiến phụ. Tiên phá chấp thủ kế danh, không kỳ Nhân Chấp. Thứ phá Tương Tục, Trí Tướng, đãng kỳ Pháp Chấp. Thứ phá tam tế Lại Da, quy ư giác thể. Tư chi vị Hướng dã.

(疏)返其去路，復使歸還，斯之謂向。即指背娑婆而向極樂也。

(演)返其去路者，謂不須別尋歸路，即就路還家，便得返身見父。先破執取計名，空其人執。次破相續智相，蕩其法執。次破三細賴耶，歸於覺體。斯之謂向也。

(Sớ: Quay ngược lại con đường đã đi, khiến cho trở về, đấy gọi là

Hướng. Tức là nói “trái nghịch Sa Bà để hướng về Cực Lạc” vậy.

Diễn: “Quay ngược lại con đường đã đi” ý nói: Chẳng cần phải tìm con đường nào khác, cứ theo đường ấy mà trở lại nhà, sẽ được xoay mình gặp cha. Trước hết là phá chấp trước nắm giữ so đo danh tự, khiến cho Nhân Chấp rỗng không.

Kế đó là phá Tương Tục Tướng và Trí Tướng, quét sạch Pháp Chấp. Kế đó là phá ba tế tướng trong A Lại Da thức, trở về giác thể. Đó gọi là Hướng).

(Sớ) Nhiên thử thả tựu chúng sanh nhất kỳ tùng mê đắc ngộ nhi ngôn, tự hữu trừng chi, phản chi chi tích, nhi ư tự tánh, thật vô đắc thất, diệc vô tăng tổn. Thị cố, thời trược, thời thanh, thủy phi dịch tánh, hốt bối, hốt hướng, nhân vô nhị thân. Sở vị tu chứng tức bất vô, ô nhiễm tức bất đắc dã.

(Diễn) “Tu chứng tức bất vô” giả, Nam Nhạc Nhượng thiền sư tham Lục Tổ. Tổ vấn: “Thậm xứ lai?” Nhượng vân: “Tung Sơn”. Tổ vân: “Nhẫm ma vật? Nhẫm ma lai?” Nhượng vân: “Thuyết tự nhất vật, tức bất trúng”. Tổ vân: “Hoàn giả tu chứng phủ?” Vân: “Tu chứng tức bất vô, nhiễm ô tức bất đắc”. Kim vị thả tựu chúng sanh nhất kỳ tu chứng, tự hữu trừng phản chi tích, tu chứng tức bất vô dã. Nhi ư tự tánh thật vô đắc thất, tăng tổn, nhiễm ô tức bất đắc dã.

(疏)然此且就眾生一期從迷得悟而言，似有澄之返之之跡，而於自性，實無得失，亦無增損。是故時濁時清，水非易性；忽背忽向，人無二身。所謂修證即不無，污染即不得也。

(演)修證即不無者，南岳讓禪師參六祖。祖問：甚處來？讓云：嵩山。祖云：恁麼物？恁麼來？讓云：說似一物即不中。祖云：還假修證否？云：修證即不無，染污即不得。今謂且就眾生一期修證，似有澄返之跡，修證即不無也。而於自性實無得失增損，染污即不得也。

(Sớ: Đây là dựa theo thời hạn chúng sanh từ mê được ngộ để nói, nên dường như có những hình tướng, dấu vết “lắng trong, quay trở lại”, chứ trong tự tánh, thật sự chẳng có được, mất, cũng không có tăng hay tổn. Vì thế, có lúc đục, có lúc trong, tánh nước chẳng đổi; chợt hướng về, chợt trái nghịch, nhưng người chẳng có hai thân. Đó gọi là “tu chứng

thì chẳng không, nhiễm ô thì chẳng đắc”.

Diễn: “Tu chứng thì chẳng không”: Thiền sư Nam Nhạc Hoài Nhượng tham yết Lục Tổ. Tổ Hỏi: “Từ đâu đến?” Ngài Hoài Nhượng thưa: “Tung Sơn”. Tổ nói: “Vật gì thế? Đến như thế nào?” Hoài Nhượng thưa: “Nếu nói là dường như có một vật, sẽ chẳng trúng”. Tổ nói: “Vẫn còn phải nhờ vào tu chứng ư?” Thưa: “Tu chứng thì chẳng không, nhiễm ô thì chẳng được”.

Nay nói: Nếu dựa theo sự tu chứng của chúng sanh trong một thời hạn thì dường như có dấu vết “lắng trong, quay lại”, tức là “tu chứng sẽ chẳng không” vậy. Nhưng trong tự tánh không có được mất, tăng tổn, chính là “nhiễm ô sẽ chẳng được”).

(Sớ) Tam kỳ giả, tam A tăng kỳ kiếp dã. Tăng kỳ giải kiến hậu văn. Ngôn tam giả, dĩ Thích Ca thành đạo, tùng cổ Thích Ca chí Thi Khí, lịch thất vạn ngũ thiên Phật. Tùng Thi Khí chí Nhiên Đăng, lịch thất vạn lục thiên Phật. Tùng Nhiên Đăng chí Tỳ Bà Thi, lịch thất vạn thất thiên Phật, vân “tam kỳ” dã. Bị kinh đa kiếp, viễn chi hựu viễn. Nhi kim bất việt nhất niệm, tật siêu sanh tử. Nhất niệm giả, tức năng niệm A Di Đà Phật chi nhất niệm dã. Chư thánh giả, Phật cập Bồ Tát dã. Tự phàm vọng thánh, cách chi hựu cách. Nhi kim bất xuất phiến ngôn, trực đăng Bất Thoái.

(Diễn) Bất Thoái hữu tứ. Dĩ vị đoạn phiền não, sanh Đồng Cư độ, vi Nguyện Bất Thoái. Phá Kiến Tư, sanh Phương Tiện độ, vi Hạnh Bất Thoái. Phá trần sa, phần phá vô minh, sanh Thật Báo độ, vi Trí Bất Thoái. Phá Tam Hoặc tận, sanh Tịch Quang độ, vi Vị Bất Thoái, tắc Bất Thoái danh đồng, nhi thiển thâm tự biệt.

(疏)三祇者，三阿僧祇劫也。僧祇解見後文。言三者。以釋迦成道，從古釋迦至尸棄，歷七萬五千佛。從尸棄至燃燈，歷七萬六千佛。從燃燈至毗婆尸，歷七萬七千佛。云三祇也。備經多劫，遠之又遠。而今不越一念，疾超生死。一念者，即能念阿彌陀佛之一念也。諸聖者，佛及菩薩也。自凡望聖，隔之又隔。而今不出片言，直登不退。

(演)不退有四。以未斷煩惱，生同居土，為願不退。破見思，生方便土，為行不退。破塵沙，分破無明，生實報土，為智不退。破三惑盡，生寂光土，為位不退。則不退名同，而淺深自別。

(Sớ: “Tam kỳ” là ba A tăng kỳ kiếp. Chữ Tăng kỳ sẽ được giải thích trong phần sau. Nói “ba” là vì [tính cho đến] khi Phật Thích Ca thành đạo, từ cổ Phật Thích Ca cho đến Phật Thi Khí, đã trải qua bảy vạn năm ngàn vị Phật. Từ Phật Thi Khí đến Phật Nhiên Đăng, trải qua bảy vạn sáu ngàn vị Phật. Từ Phật Nhiên Đăng cho đến Phật Tỳ Bà Thi, trải qua bảy vạn bảy ngàn vị Phật, nên nói là “ba A tăng kỳ”. Trải đủ nhiều kiếp, đã xa xôi lại càng xa hơn; nhưng nay chẳng vượt khỏi một niệm, nhanh chóng vượt thoát sanh tử. Nhất niệm chính là một niệm niệm A Di Đà Phật vậy. “Chư thánh” là Phật và Bồ Tát. Từ phàm hướng về thánh thì đã xa cách lại càng cách xa, nhưng nay chẳng rời khỏi một câu mà lên thẳng địa vị Bất Thoái.

Diễn: Bất Thoái có bốn loại: Do chưa đoạn phiền não, sanh vào cõi Đồng Cư là Nguyện Bất Thoái. Phá Kiến Tư phiền não, sanh vào cõi Phương Tiện là Hạnh Bất Thoái. Phá trần sa, phá một phần vô minh, sanh vào cõi Thật Báo là Trí Bất Thoái. Phá sạch Tam Hoặc, sanh vào cõi Tịch Quang là Vị Bất Thoái. Tuy cùng gọi là Bất Thoái, nhưng cạn, sâu khác nhau).

(Sớ) Phiến ngôn giả, tức sở niệm A Di Đà Phật chi phiến ngôn dã. Chí tai nhị cú, tán từ. Chí, cực dã. Chí cực nhi vô dĩ gia dã. Diệu giả, tức thượng tứ cú tổng minh diệu nghĩa. Dụng giả, lực dụng dã.

(Diễn) Lực dụng lực tự, nội hàm tam nghĩa. Nhất giả, bổn tánh công đức lực. Nhị giả, hành nhân niệm lực. Tam giả, Di Đà nguyện lực. Bổn tánh như châu thuyền. Niệm lực như lỗ trạo. Nguyện lực như thuận phong. Tam lực châu viên, tất đăng bỉ ngạn cố.

(疏)片言者。即所念阿彌陀佛之片言也。至哉二句，讚辭。至，極也。至極而無以加也。妙者，即上四句總明妙義。用者，力用也。

(演)力用力字，內含三義。一者、本性功德力。二者、行人念力。三者、彌陀願力。本性如舟船。念力如櫓棹。願力如順風。三力周圓，必登彼岸故。

(Sớ: “Một lời” chính là một câu niệm A Di Đà Phật. Hai câu “tột bậc thay” là lời khen ngợi. “Chí” là tột bậc. Đạt đến chỗ cùng cực không còn thêm gì được nữa. “Diệu” là bốn câu trong phần trên đã nêu tổng quát ý nghĩa của Diệu. Dụng là lực dụng.

Diễn: Chữ Lực trong “lực dụng” bao gồm ba ý nghĩa: Một là sức công đức của bổn tánh. Hai là niệm lực của hành nhân. Ba là Di Đà nguyện lực. Bổn tánh như thuyền ghe. Niệm lực như mái chèo. Nguyện lực như xuôi gió. Ba lực trọn đủ, ắt lên được bờ kia).

(Sớ) Phù cấu tâm nan tịnh, hỗn nhược Hoàng Hà. Vọng tưởng nan thâu, dật như bôn mã. Lịch Hằng sa vô số lượng chi kiếp, luân chuyển vị hưu. Công Tam Tạng thập nhị bộ chi văn, giác lộ di viễn. Nhi năng sử trược giả thanh, bối giả hướng, nhất niệm đốn siêu, phiến ngôn tức chứng, lực dụng chi diệu, hà khả tư nghị? Dụng tùng Thể Tướng nhi xuất, cố chỉ ngôn diệu dụng dã. Mạt cú kết quy, ngôn như thị diệu dụng đương thị hà kinh? Duy Phật Thuyết A Di Đà Kinh, túc dĩ đương chi.

(Diễn) Tam Tạng, vị Kinh, Luật, Luận. Hựu Phật Tạng, Bồ Tát Tạng, Thanh Văn Tạng. Thập nhị bộ, vị Tu Đa La, Trùng Tụng, Thọ Ký, Cô Khởi Tụng, Vô Vấn Tự Thuyết, Nhân Duyên, Thí Dụ, Bổn Sự, Bổn Sanh, Phương Quảng, Vị Tằng Hữu, Luận Nghị. Dụng tùng Thể Tướng nhi xuất giả, Phật chứng bình đẳng Chân Như Hằng sa tánh đức. Nhiên hậu lưu xuất Báo, Hóa chi Dụng, diễn thuyết thử kinh, thị Như Lai chi Dụng, cố tùng Thể Tướng nhi xuất. Kim chúng sanh y kinh niệm Phật, đốn siêu tức chứng, diệc dĩ bổn hữu Chân Như, bổn cụ tánh đức, phương hữu như thị lực dụng. Cố vân: “Tùng Thể Tướng nhi xuất” dã.

(疏)夫垢心難淨，混若黃河，妄想難收，逸如奔馬，歷恆沙無數量之劫，輪轉未休。攻三藏十二部之文，覺路彌遠。而能使濁者清，背者向，一念頓超，片言即證，力用之妙，何可思議？用從體相而出，故止言妙用也。末句結歸，言如是妙用當是何經？惟佛說阿彌陀經，足以當之。

(演)三藏，謂經律論。又佛藏、菩薩藏、聲聞藏。十二部，謂修多羅。重頌。授記。孤起頌。無問自說。因緣，譬喻，本事，本生，方廣，未曾有，論議。用從體相而出者。佛證平等真如恆沙性德。然後流出報化之用演說此經。是如來之用。固從體相而出。今眾生依經念佛。頓超即證。亦以本有真如。本具性德。方有如是力用。故云：從體相而出也。

(Sớ: Tâm nhơ khó tịnh, đục như Hoàng Hà. Vọng tưởng khó gom, phóng túng như ngựa chạy cuồng, trải vô số lượng kiếp nhiều như cát sông Hằng, luân chuyển chẳng ngớt. Dốc sức nơi kinh văn trong Tam Tạng mười hai bộ loại, đường giác ngộ xa vời vợi. Nhưng có thể khiến cho đục biến thành trong, trái nghịch trở thành hướng về, nhanh chóng vượt thoát trong một niệm, do một lời liền chứng đắc, làm sao có thể nghĩ bàn lực dụng mầu nhiệm [của kinh A Di Đà] cho được? Dụng do Thể và Tướng mà có, nên chỉ nói đến diệu dụng. Câu cuối là lời quy kết, nói rõ diệu dụng như vậy thuộc về kinh nào? Chỉ có Phật Thuyết A Di

Đà Kinh đáng được như vậy.

Diễn: Tam Tạng là Kinh, Luật, Luận. Lại còn có nghĩa là Phật Tạng, Bồ Tát Tạng, và Thanh Văn Tạng. Mười hai bộ, gồm Tu Đa La, Trùng Tụng, Thọ Ký, Cô Khởi Tụng, Vô Vấn Tự Thuyết, Nhân Duyên, Thí Dụ, Bổn Sự, Bổn Sanh, Phương Quảng, Vị Tằng Hữu, Luận Nghị.

“Dụng do Thể Tướng mà có”: Phật chứng Hằng sa tánh đức của Chân Như bình đẳng, rồi mới lưu xuất tác dụng của Báo Thân và Hóa Thân, diễn nói kinh này. Đấy là Dụng của Như Lai vốn do Thể và Tướng mà có. Nay chúng sanh vâng theo kinh mà niệm Phật, đốn siêu, lập tức chứng, cũng là do vốn sẵn có Chân Như, tánh đức vốn sẵn đủ, cho nên mới có lực dụng như vậy. Vì thế nói: “Từ Thể và Tướng mà có”).

(Sớ) Hoặc vấn: Tiểu Thừa thả trí, chỉ như chư Đại Thừa kinh, quảng như sơn tích, vân hà diệu dụng thiên tán thử kinh? Đáp: Tu đa la trung, tuy cụ hữu thử nghĩa, vị hữu như thử kinh chi minh thả giản giả. Cố phù xứng tánh nhi đàm, chánh trực nhi thuyết, phi bất viên đốn, nhi trừng trược phản bối, phương tiện vị chương. Kỳ dư pháp môn, hoặc hạo bác nhi nan trì, hoặc u thâm nhi võng thố. Kim đản phiến ngôn danh hiệu, tiện nhập nhất tâm; ký đắc vãng sanh, trực chí thành Phật, tức phương tiện nhi thành viên đốn. Thần công thắng lực, bất quy thử kinh, tương thùy quy hồ?

(Diễn) Xứng tánh nhi đàm chỉ Hoa Nghiêm, chánh trực nhi thuyết chỉ Pháp Hoa. Phương tiện vị chương giả, dĩ Hoa Nghiêm duy đàm tánh hải viên dung, duyên khởi vô ngại, tương tức, tương nhập, đế võng trùng trùng, lục tướng, thập huyền, tứ chủng pháp giới đẳng. Nhị Thừa hiền thánh, thượng như lung á; Mạt Pháp hạ phàm, khởi năng tu chứng? Cố phương tiện vị chương. Pháp Hoa chánh trực xả phương tiện, đản thuyết vô thượng đạo, khai phương tiện môn, thị chân thật tướng, khai Quyền, hiển Thật, hội tam quy nhất, giai bất minh thị tấn tu phương tiện. Cố diệc phương tiện vị chương. Hạo bác nan trì, như quảng tu vạn hạnh đẳng. U thâm võng thố, như trực ngộ nhất tâm đẳng. Tức phương tiện thành viên đốn giả, xưng bỉ danh hiệu phương tiện pháp dã. Thượng Phẩm Thượng Sanh tức đăng Sơ Địa, khởi phi viên đốn? Vi thông huyền bí quyết, hoán cốt thần đan, như hậu văn sở tán.

(疏)或問。小乘且置。只如諸大乘經，廣如山積，云何妙用偏讚此經？答：脩多羅中。雖具有此義，未有如此經之明且簡者。故夫稱性而談，正直而說，非不圓頓。而澄濁返背，方便未彰。其餘法門，或浩博而難持，或幽深而罔措。今但片言名號，便入一心，既得往生，直至成佛。即方便而成圓頓。神功勝力，不歸此經，將誰歸乎？

(演)稱性而談指華嚴，正直而說指法華。方便未彰者。以華嚴唯談性海圓融，緣起無礙，相即相入，帝網重重，六相十玄四種法界等。二乘賢聖，尚如聾啞。末法下凡，豈能修證？故方便未彰。法華正直捨方便，但說無上道，開方便門，示真實相，開權顯實，會三歸一，皆不明示進修方便，故亦方便未彰。浩博難持，如廣修萬行等。幽深罔措，如直悟一心等。即方便成圓頓者，稱彼名號方便法也。上品上生即登初地，豈非圓頓？為通玄祕訣，換骨神丹，如後文所贊。

(Sớ: Nếu Hỏi: Hãy để Tiểu Thừa lại đó [chẳng bàn tới], còn như các kinh Đại Thừa rộng lớn chất chồng như núi, sao lại riêng khen ngợi diệu dụng của kinh này? Đáp: Trong các Khế Kinh tuy có đầy đủ nghĩa ấy, nhưng chẳng được rõ ràng và đơn giản như kinh này. Vì thế, đàm luận xứng tánh, giảng nói chánh trực, không gì chẳng viên đốn, nhưng phương tiện “lắng đục, xoay ngược sự trái nghịch” chưa được nêu bày. Những pháp môn khác hoặc mênh mông bát ngát khó trì, hoặc sâu thẳm khó thực hiện. Nay chỉ do một câu danh hiệu, liền nhập nhất tâm; đã được vãng sanh, sẽ tiến mãi cho đến khi thành Phật; tức là pháp phương tiện mà trở thành viên đốn. Công đức thần diệu, lực dụng thù thắng, chẳng quy vào kinh này thì quy vào đâu nữa?

Diễn: “Đàm luận xứng tánh” chỉ kinh Hoa Nghiêm, “giảng nói chánh trực” chỉ kinh Pháp Hoa. “Phương tiện chưa được nêu bày”: Do kinh Hoa Nghiêm chỉ bàn về tánh hải viên dung, duyên khởi vô ngại, mọi pháp chính là lẫn nhau, dung nhập lẫn nhau, lưới Thiên Đế trùng trùng, sáu tướng, mười huyền môn, bốn thứ pháp giới v.v... Hiền thánh Nhị Thừa [nghe những điều ấy] còn giống như điếc, câm; hàng phàm phu căn cơ bậc hạ đời Mạt Pháp làm sao có thể tu chứng cho được? Vì thế, phương tiện chưa được phô bày. Pháp Hoa thẳng thừng bỏ phương tiện, chỉ nói tới đạo vô thượng, mở cửa phương tiện, nêu bày tướng chân thật, khai Quyền, hiển Thật, gộp tam thừa về nhất thừa, nhưng đều chẳng chỉ

bày rõ ràng phương tiện tấn tu, cho nên cũng chưa phô bày phương tiện.

“Mênh mông bát ngát” như rộng tu vạn hạnh v.v... “Sâu thẳm không thể làm được” là như ngộ thẳng vào nhất tâm chẳng hạn. “Tức là pháp phương tiện mà trở thành viên đốn”: Xưng danh hiệu đức Phật ấy thì chính là pháp phương tiện. Thượng Phẩm Thượng Sanh liền đạt lên bậc Sơ Địa, há chẳng phải là viên đốn ư? Là bí quyết để thông đạt lẽ huyền nhiệm, là thần đan để thay xương, như trong phần kinh văn ở phía sau sẽ khen ngợi).

(Sớ) Hựu tiền thị Tánh Đức, kim thị Tu Đức. Tiền thị tự tánh thanh tịnh, kim thị ly cấu thanh tịnh, nãi chí tánh tịnh chướng tận đẳng, hỗ dung bất nhị như Giáo trung thuyết.

(Diễn) Hựu tiền thị hạ, thị tổng kết lưỡng tiết, Tánh Đức, Tu Đức, xuất Thiên Thai giáo. Tự tánh thanh tịnh, ly cấu thanh tịnh, xuất Khởi Tín Luận. Tánh tịnh chướng tận, xuất Viên Giác Kinh. “Hỗ dung” nhất cú, tổng đảnh thượng tam chủng. “Hỗ dung bất nhị” giả, vị toàn tánh khởi tu, toàn tu tức tánh, tánh ngoại vô tu, tu ngoại vô tánh dã. Hựu cựu vân: “Tánh tịnh, chướng tận, hỗ dung bất nhị” giả, dĩ toàn tánh khởi tu thời, phá toàn tánh chi vô minh, đoạn toàn tánh chi sanh tử, chung nhật bổn thể, chung nhật công phu, tánh tịnh tức chướng tận dã. Dĩ toàn Tu tức Tánh thời, tuy phá vô minh, phá vô sở phá, tuy đoạn sanh tử, đoạn vô sở đoạn. Chung nhật công phu, chung nhật bổn thể, chướng tận tức tánh tịnh dã.

(疏)又前是性德，今是修德。前是自性清淨，今是離垢清淨。乃至性淨障盡等，互融不二，如教中說。

(演)又前是下，是總結兩節。性德、修德，出天台教。自性清淨，離垢清淨，出起信論。性淨障盡，出圓覺經。互融一句，總頂上三種。互融不二者，謂全性起修，全修即性，性外無修，修外無性也。又舊云：性淨障盡，互融不二者。以全性起修時，破全性之無明，斷全性之生死，終日本體，終日工夫，性淨即障盡也。以全修即性時，雖破無明，破無所破。雖斷生死 ，斷無所斷 。終日工

夫，終日本體，障盡即性淨也。

(Sớ: Lại nữa, phần trước nói về Tánh Đức, phần này nói về Tu Đức. Phần trước là tự tánh thanh tịnh, phần này là ly cấu thanh tịnh, cho đến tánh thanh tịnh, chướng hết v.v... dung nhập lẫn nhau, chẳng hai, như trong Giáo đã nói.