A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Diễn: Lại nữa, từ chữ “tiền thị” trở đi, tổng kết hai đoạn [Minh Tánh và Tán Kinh, khái niệm] Tánh Đức và Tu Đức phát xuất từ tông Thiên Thai. Hai khái niệm tự tánh thanh tịnh và ly cấu thanh tịnh phát xuất từ Khởi Tín Luận. Câu “tánh tịnh, chướng hết” trích từ kinh Viên Giác. Câu “hỗ dung” (dung nhập lẫn nhau) tổng kết ba thứ trên đây. “Dung nhập lẫn nhau chẳng hai” ý nói: Dùng toàn bộ tánh để bắt đầu tu, toàn thể tu chính là tánh, ngoài tánh không có tu, ngoài tu không có tánh. Lại như cổ đức nói: “Tánh tịnh, chướng tận, dung nhập lẫn nhau bất nhị”, do khi toàn tánh khởi tu, sẽ phá vô minh nơi toàn tánh, đoạn sanh tử nơi toàn tánh, suốt ngày là bổn thể, suốt ngày công phu, tánh tịnh thì lập tức chướng sẽ hết. Bởi lẽ, khi toàn thể Tu là Tánh thì tuy phá vô minh bèn phá cái “chẳng có gì để phá”, tuy đoạn sanh tử mà đoạn cái “chẳng có gì để đoạn”. Suốt ngày công phu, mà suốt ngày bổn thể. Chướng hết, tánh bèn tịnh).

Nhị, biệt tán (tứ): Sơ, tiên xuất thuyết kinh sở dĩ. Nhị, tổng luận Tịnh Độ công đức. Tam, đặc thị trì danh vi yếu. Tứ, quảng hiển trì danh sở bị.

二、別讚(四)：初、先出說經所以。二、統論淨土功德。三、特示持名為要。四、廣顯持名所被。

(Hai là phần Biệt Tán (gồm bốn phần): Một là nêu nguyên do vì sao đức Phật nói kinh, hai là luận định chung về công đức của Tịnh Độ, ba là đặc biệt chỉ rõ trì danh là trọng yếu, bốn là nói rộng về những căn tánh được tiếp độ bởi pháp trì danh).

(Tự) Cố ngã Thế Tôn, sạ thuyết Tam Thừa, chung quy Nhất Thật, đẳng ban trân tứ, cánh tích thù ân.

(Diễn) Cố ngã Thế Tôn sạ thuyết tam thừa giả, cố tự, thừa thượng diệu dụng lai. Ngã giả, thân chi chi từ. Sạ thuyết tam thừa, chỉ Hoa Nghiêm chi hậu, Pháp Hoa chi tiền, tứ thập niên sở thuyết chi pháp. Chung quy Nhất Thật giả, chỉ Pháp Hoa Kinh. Thử kinh đãng hóa thành chi chấp giáo, giải thảo am chi trệ tình, khai phương tiện chi Quyền môn, thị chân thật chi diệu lý cố. Đẳng ban trân tứ giả, như chư tử xuất trạch, đẳng tứ đại xa. Kỳ xa cao quảng, chúng bảo trang hiệu đẳng. Cánh tích thù ân giả, thù ân ngôn dị thường chi ân. Nhân thượng hữu như thị chí diệu chi dụng, cố ư nhất đại thời giáo trung phục xuất thử kinh dã.

(序)故我世尊，乍說三乘，終歸一實，等頒珍賜，更錫殊恩。

(演)故我世尊乍說三乘者，故字，承上妙用來。我者，親之之辭。乍說三乘，指華嚴之後，法華之前，四十年所說之法。終歸一實者。指法華經，此經蕩化城之執教。解草庵之滯情，開方便之權門，示真實之妙理故。等頒珍賜者，如諸子出宅，等賜大車，其車高廣，眾寶莊校等。更錫殊恩者，殊恩言異常之恩，因上有如是至妙之用，故於一代時教中復出此經也。

(Tựa: Vì thế, đức Thế Tôn ta tạm nói ba thừa, rốt cuộc quy về Nhất Thật, bình đẳng ban cho món quý báu, lại còn ban bố ân đức đặc biệt thù thắng.

Diễn: “Vì thế, đức Thế Tôn ta tạm nói ba thừa”: Chữ “vì thế” nhằm tiếp nối ý nghĩa diệu dụng đã được nói trong phần trên. “Ngã” (ta) là từ ngữ diễn tả sự thân thiết. “Tạm nói pháp tam thừa”: Chỉ các pháp được nói sau thời Hoa Nghiêm, trước thời Pháp Hoa trong suốt bốn mươi năm.

“Rốt cuộc quy về Nhất Thật” là nói đến kinh Pháp Hoa. Kinh ấy

quét sạch kiến chấp nơi hóa thành (giáo pháp quyền biến), tháo gỡ chấp trước chốn am tranh [của đứa con nghèo túng], mở môn phương tiện quyền biến, chỉ bày diệu lý chân thật. “Bình đẳng ban cho món quý báu” là như các con ra khỏi nhà [đang cháy hừng hực, vị đại phú trưởng giả] bèn bình đẳng ban cho các con những cỗ xe to. Xe ấy cao rộng, được trang hoàng bằng các thứ báu v.v... “Cánh tích thù ân” (ban bố ân đức càng đặc biệt thù thắng): Chữ “thù ân” ý nói ân đức dị thường. Do [pháp môn Niệm Phật] có tác dụng mầu nhiệm đến tột cùng như đã nói trong phần trước, cho nên trong giáo pháp cả một đời đức Phật, lại nói ra kinh này).

(Sớ) Thừa thượng, thử kinh cụ hữu như thị bất khả tư nghị công đức, cố Phật thuyết thử kinh, lương hữu dĩ dã. Sạ giả, tạm dã;

tạm thời chi thuyết, phi cứu cánh dã.

(Diễn) Phi cứu cánh giả, tùy nghi chi quyền, phi xuất thế bổn hoài dã. Như kinh vân: “Ngã thử cửu bộ pháp, tùy thuận chúng sanh thuyết, nhập Đại Thừa vi bổn, dĩ cố thuyết thị kinh”, thị dã.

(疏)承上，此經具有如是不可思議功德，故佛說此經，良有以也。乍者暫也，暫時之說，非究竟也。

(演)非究竟者，隨宜之權，非出世本懷也。如經云：我此九部法，隨順眾生說，入大乘為本，以故說是經。是也。

(Sớ: Theo như phần trên, kinh này có đủ các công đức chẳng thể nghĩ bàn như vậy, cho nên đức Phật nói kinh này chính là vì lý do đó. “Sạ” là tạm, tức nói tạm thời, chẳng phải rốt ráo.

Diễn: : “Chẳng phải là cứu cánh”: Quyền biến thuận theo cơ nghi, chẳng phải là bổn hoài xuất thế. Như kinh nói: “Chín bộ pháp này của ta do tùy thuận chúng sanh mà nói, lấy nhập Đại Thừa làm gốc, vì thế nói kinh này” chính là nói về chuyện này vậy).

(Sớ) Tam thừa giả, thừa bổn vô tam, quyền thuyết hữu tam, vị Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát dã.

(Diễn) “Thừa bổn vô tam” giả, như kinh vân: “Thập phương Phật độ trung, duy hữu Nhất Thừa pháp, vô nhị, diệc vô tam”. Quyền thuyết hữu tam giả, như kinh vân: “Trừ Phật phương tiện thuyết, đản dĩ giả danh tự, dẫn đạo ư chúng sanh”.

(疏)三乘者，乘本無三，權說有三，謂聲聞緣覺菩薩也。

(演)乘本無三者，如經云：十方佛土中，唯有一乘法，無二亦無三。權說有三者，如經云：除佛方便說，但以假名字，引導於眾生。

(Sớ: “Tam thừa”: Thừa vốn chẳng có ba, nói quyền biến là có ba, tức là Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát.

Diễn: “Thừa vốn chẳng có ba” là như kinh nói: “Trong các cõi Phật khắp mười phương, chỉ có pháp Nhất Thừa, không có hai, mà cũng chẳng có ba thừa”. “Quyền biến nói có ba” là như kinh dạy: “Ngoại trừ đức Phật do phương tiện mà nói, [những pháp tam thừa] chỉ có giả danh tự nhằm hướng dẫn chúng sanh”).

(Sớ) Chung giả, đối Sạ nhi ngôn. Thật giả, đối Quyền nhi ngôn. Ngôn Thế Tôn thỉ thành Chánh Giác, diễn đại Hoa Nghiêm. Đại giáo nan đầu, tùy chúng sanh căn, thuyết tam thừa pháp, hậu nãi hội Quyền quy Thật, tất dữ đại xa, cố viết “đẳng ban trân tứ”. Thử Như Lai nhất đại thời giáo chi đại trí dã.

(Diễn) Thỉ thành Chánh Giác, diễn đại Hoa Nghiêm giả, vị Như Lai ư Bồ Đề Tràng, thành Đẳng Chánh Giác, dữ tứ thập nhị vị Pháp Thân đại sĩ, cập túc thế thiện căn thành thục thiên long bát bộ đẳng, như vân lung nguyệt, vị thuyết viên mãn Tu đa la, Bồ Tát vạn hạnh nhân hoa trang nghiêm, Nhất Thừa quả hải. Đại giáo nan đầu giả, như Văn Thù, Phổ Hiền, chư đại Bồ Tát, các các lãnh giải đắc ích; kỳ thượng đức Thanh Văn, tích hạnh Bồ Tát, như lung, như manh, đỗ thị tuyệt thính. Ư thị, Như Lai thoát Xá Na trân ngự chi phục, trước trượng lục tệ cấu chi y, thoái quy Lộc Uyển, thuyết Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Lục Ba La Mật chi tam thừa quyền pháp. Hậu nãi hội Quyền quy Thật giả, A Hàm chi hậu, phục kinh Phương Đẳng đàn ha, Bát Nhã đào thải, tứ thập niên dư, chí Pháp Hoa hội thượng, phương năng hội quy Nhất Thừa dã. Quyền tức tam, Thật tức nhất. Đại xa, vị đại bạch ngưu xa, tức Đại Thừa diệu pháp dã.

(疏)終者對乍而言，實者對權而言。言世尊始成正覺，演大華嚴，大教難投，隨眾生根，說三乘法，後乃會權歸實，悉與大車 ，故曰等頒珍賜 。此如來一代時教之大

致也。

(演)始成正覺演大華嚴者，謂如來於菩提場成等正覺，與四十二位法身大士，及宿世善根成熟天龍八部等，如雲籠月，為說圓滿修多羅，菩薩萬行因華，莊嚴一乘果海。大教難投者。如文殊、普賢、諸大菩薩，各各領解得益。其上德聲聞，積行菩薩，如聾如盲，杜視絕聽。於是如來脫舍那珍御之服，著丈六弊垢之衣，退歸鹿苑。說四諦、十二因緣、六波羅蜜之三乘權法。後乃會權歸實者，阿含之後，復經方等彈呵，般若淘汰，四十年餘，至法華會上，方能會歸一乘也。權即三，實即一。大車，謂大白牛車，即大乘妙法也。

(Sớ: “Chung” là đối với “tạm” mà nói, Thật là đối với Quyền mà

nói. Ý nói đức Thế Tôn lúc mới thành Chánh Giác, diễn giảng kinh đại Hoa Nghiêm, nhưng đại giáo khó thể thích hợp mọi căn cơ, cho nên Ngài tùy thuận căn tánh của chúng sanh mà nói pháp ba thừa. Sau đó, thâu tóm các pháp quyền biến về pháp chân thật, đều ban cho cỗ xe to, nên nói là “bình đẳng ban cho món quý báu”. Đây chính là những nét chánh yếu trong giáo pháp suốt một đời đức Như Lai vậy.

Diễn: “Vừa mới thành Chánh Giác, diễn đại Hoa Nghiêm”, ý nói: Đức Như Lai thành Đẳng Chánh Giác tại Bồ Đề Đạo Tràng, cùng với các vị Pháp Thân đại sĩ thuộc bốn mươi hai địa vị và hàng thiên long bát bộ có thiện căn trong đời trước đã chín muồi, giống như mây vờn quanh trăng, diễn nói Khế Kinh viên mãn, nhân hoa vạn hạnh của hàng Bồ Tát trang nghiêm quả hải Nhất Thừa. “Đại giáo khó thể thích hợp mọi căn cơ”: Như Văn Thù, Phổ Hiền, các vị đại Bồ Tát ai nấy đều lãnh ngộ, thấu hiểu, được lợi ích. Những vị Thanh Văn đức hạnh cao cả, Quyền Giáo Bồ Tát, như đui, như lòa, chẳng thấy, chẳng nghe gì. Do vậy, đức Như Lai cởi áo Xá Na trân quý, mặc y trượng sáu hèn tệ, nhơ bẩn, lui về Vườn Nai, nói các pháp tam thừa quyền biến như Tứ Đế, mười hai nhân duyên, sáu Ba La Mật... Sau đấy mới gom Quyền về Thật.

Sau thời A Hàm, lại trải qua thời Phương Đẳng chỉ trích, quở trách [Quyền Tiểu], thời Bát Nhã đào thải [những chấp trước Quyền Tiểu] hơn bốn mươi năm. Đến hội Pháp Hoa mới có thể gom hết về Nhất Thừa. Quyền là ba, Thật là một. “Xe to” là xe ngựa, tức diệu pháp Đại Thừa).

(Sớ) Nhi ư kỳ trung, phục xuất Niệm Phật nhất môn, bất luận đại căn, tiểu căn, đản niệm Phật giả, tức đắc vãng sanh, diệc bất đãi căn thục, phương nãi hội chi quy Thật.

(Diễn) “Bất luận đại căn, tiểu căn” tam cú, đối thượng “thỉ thành Chánh Giác, diễn Đại Hoa Nghiêm” thuyết, vị: Hoa Nghiêm thuần tiếp thượng căn, hạ căn tuyệt phận. Kim tắc thượng tự Bất Thoái Bồ Tát, hạ cập du du phàm phu, tam căn phổ lợi cố. Diệc bất đãi căn thục tứ cú, đối thượng “đại giáo nan đầu” ngũ cú thuyết, vị: Pháp Hoa đãi căn thành thục, phương nãi hội quy; kim tắc bất sĩ đàn ha, vô phiền đào thải, tức đắc Tây quy cố.

(疏)而於其中，復出念佛一門，不論大根小根，但念佛者，即得往生。亦不待根熟，方乃會之歸實。

(演)不論大根小根三句，對上始成正覺，演大華嚴說。謂華嚴純接上根，下根絕分。今則上自不退菩薩，下及悠悠凡夫，三根普利故。亦不待根熟四句。對上大教難投五句說，謂法華待根成熟，方乃會歸。今則不俟彈呵，無煩淘汰，即得西歸故。

(Sớ: Nhưng trong ấy lại nêu ra một môn Niệm Phật, bất luận đại căn hay tiểu căn, chỉ niệm Phật liền được vãng sanh, cũng chẳng cần phải đợi đến khi căn cơ chín muồi mới dung hội về Thật pháp.

Diễn: Ba câu “bất luận đại căn hay tiểu căn...” là nói đối ứng với câu “mới thành Chánh Giác, diễn Đại Hoa Nghiêm” trong phần trên. Ý nói: Hoa Nghiêm thuần tiếp thượng căn, hạ căn trọn chẳng có phần. Nay thì trên từ hàng Bất Thoái Bồ Tát, dưới đến kẻ phàm phu miệt mài [mê muội], [pháp môn Tịnh Độ] lợi lạc trọn khắp ba căn. Bốn câu “cũng chẳng đợi căn cơ chín muồi...” nhằm đối ứng với năm câu “đại giáo khó thích hợp mọi căn cơ...” trong phần trên mà nói, nghĩa là: Pháp Hoa phải đợi căn cơ chín muồi rồi mới dung hội, quy nạp về [Nhất Thật]. Nay pháp môn này chẳng đợi chê bai, quở trách [các pháp Quyền, Tiểu], chẳng nhọc công đào thải, mà liền được về Tây).

(Sớ) Đản vãng sanh giả, tức đắc Bất Thoái, dụ như bất thứ chi trạc, ấm tự chi quan, ân xuất phi thường, danh “thù ân” dã.

(Diễn) Bất thứ chi trạc giả, ngôn thử độ tu hành, tiệm tiệm đoạn Hoặc, phương xuất sanh tử, như thọ quan giả, tất tuần tư cách, thứ đệ thăng thọ. Kim Niệm Phật pháp môn, bất tất tiệm tiệm đoạn Hoặc, đản đắc vãng sanh tức siêu sanh tử, dụ như bất tuần thứ đệ, đốn thọ cao quan dã. Ấm tự chi quan giả, ngôn thử độ tu hành, công viên hạnh mãn, phương thành thánh quả. Như đắc quan giả, tất Minh Kinh trúng thức, hoặc hãn mã thành công. Kim Niệm Phật pháp môn, bất tất công hạnh viên mãn, trượng Phật nguyện lực, tật đăng bỉ ngạn. Dụ như tổ tông di ấm, hiện ưng tước lộc dã.

(疏)但往生者，即得不退，喻如不次之擢、廕序之官，恩出非常，名殊恩也。

(演)不次之擢者，言此土修行，漸漸斷惑，方出生死，如授官者，必循資格次第升授。今念佛法門，不必漸漸斷惑，但得往生即超生死，喻如不循次第，頓授高官也。廕序之官者，言此土修行，功圓行滿，方成聖果。如得官者，必明經中式。或汗馬成功 。今念佛法門 ，不必功

行圓滿。仗佛願力，疾登彼岸。喻如祖宗遺廕，現膺爵祿也。

(Sớ: Chỉ cần được vãng sanh, sẽ liền được Bất Thoái, ví như chẳng theo thứ tự mà được nâng lên [địa vị cao tột], hoặc làm quan do tập ấm. Ân đức ấy vượt trội hơn lẽ thường, nên gọi là ân đức thù thắng vậy.

Diễn: “Chẳng theo thứ tự mà được nâng cao lên” là nói tu hành trong cõi này, phải đoạn Hoặc dần dần thì mới thoát khỏi sanh tử, như được phong làm quan, phải căn cứ trên tư cách mà lần lượt trao cho những chức quan cao hơn. Nay pháp môn Niệm Phật chẳng cần phải dần dần đoạn Hoặc, chỉ cần được vãng sanh, sẽ liền vượt thoát sanh tử. Ví như chẳng theo thứ tự, liền được trao ngay chức quan cao.

“Được tập ấm làm quan” là nói tu hành trong cõi này, phải công hạnh viên mãn thì mới thành tựu thánh quả được. Như kẻ được làm quan, ắt phải thi đỗ khoa thi Minh Kinh, hoặc dầy công hãn mã (lập nhiều chiến công). Nay pháp môn Niệm Phật không cần phải công hạnh viên mãn; nhờ vào nguyện lực của Phật, mau chóng lên bờ kia. Ví như tổ tông di ấm, nay con cháu được hưởng tước lộc [do tập ấm]).

(Sớ) Hựu thù ân phục hàm nhị nghĩa: Nhất giả, niệm Phật thị ân trung chi thù; nhị giả, trì danh niệm Phật, hựu thù ân trung chi thù dã.

(Diễn) Niệm Phật ân trung chi thù giả, Niệm Phật chi tỷ kỳ dư pháp môn, cố vi thù ân. Nhi Niệm Phật nhất môn, phục hữu đa chủng, như Quán Tượng, Quán Tưởng, Thật Tướng đẳng. Nhi quán tượng, tắc tượng khứ, hoàn vô, nhân thành gián đoạn. Quán Tưởng tắc tâm thô, cảnh tế, diệu quán nan thành. Thật Tướng, tắc thượng trí nãi khắc thừa đương, trung hạ vị năng lãnh hà. Duy thử trì danh, chí giản, chí dị, phổ nhiếp chư căn, hạc xung, bằng cử, ký sậu, long phi, thù ân trung chi thù ân dã.

(疏)又殊恩復含二義，一者念佛是恩中之殊，二者持名念佛，又殊恩中之殊也。

(演)念佛恩中之殊者。念佛之比其餘法門，故為殊恩。而念佛一門，復有多種，如觀像、觀想、實相等。而觀像，則像去還無，因成間斷。觀想，則心粗境細，妙觀難成。實相，則上智乃克承當，中下未能領荷。唯此持名，至簡至易，普攝諸根，鶴沖鵬舉 ，驥驟龍飛 ，殊恩中

之殊恩也。

(Sớ: Lại nữa, “thù ân” còn bao gồm hai nghĩa: Một, niệm Phật là ân đức thù thắng nhất. Hai, trì danh niệm Phật lại là thù thắng nhất trong các ân thù thắng.

Diễn: “Niệm Phật là ân thù thắng nhất”: Do so sánh Niệm Phật với các pháp môn khác, nên nói là ân thù thắng đặc biệt. Nhưng một môn Niệm Phật lại có nhiều thứ, như Quán Tượng, Quán Tưởng, Thật Tướng v.v... Nhưng quán tượng thì rời khỏi tượng, lại là không, cái nhân trở thành gián đoạn. Quán tưởng thì tâm thô, cảnh vi tế, phép Quán mầu nhiệm khó thành. Thật Tướng niệm Phật thì bậc thượng trí mới hòng tiếp nhận, căn cơ trung hạ chưa thể nhận lãnh, gánh vác. Chỉ có pháp Trì Danh này đơn giản nhất, dễ dàng nhất, nhiếp khắp các căn, hạc tung mình, đại bàng sải cánh, ngựa Ký phi nước đại, rồng bay lên, là ân thù thắng nhất trong các ân thù thắng).

Nhị, thống luận Tịnh Độ công đức.

(Tự) Chỉ tứ thập bát chi nguyện môn, khai nhất thập lục chi Quán pháp, nguyện nguyện quy hồ phổ độ, Quán Quán tông hồ diệu tâm.

(Diễn) “Chỉ tứ thập bát nguyện môn” giả, Pháp Tạng tỳ kheo ư

Thế Tự Tại Vương Phật sở, phát tứ thập bát nguyện. Phật nãi nhất nhất niêm xuất, chỉ thị chúng sanh, cố viết “chỉ”. “Tứ thập bát” giả, như “quốc trung vô tam ác đạo” nguyện, nãi chí tối hậu tức “đắc chư Nhẫn cứu cánh” nguyện. Nguyện viết Môn giả, môn môn bất đồng, thử phi bỉ cố. “Khai nhất thập lục Quán pháp” giả, nhân Vy Đề khải thỉnh, nãi vị tuyên thuyết, kim nhật thỉ sáng, cố viết “khai”. Nhất thập lục giả, thỉ tự lạc nhật huyền cổ quán, chung chí tam bối vãng sanh quán. Quán viết Pháp giả, các hữu pháp tắc tu bất nhất cố. “Quy hồ phổ độ” giả, như Tứ Giáo, Tứ Hoằng, các hữu tứ chủng. Kim tắc thuần thị “chúng sanh vô biên thệ nguyện độ” dã. “Phổ” vị thụ cùng hoành biến. “Quy” giả, vị tuy hữu tứ thập bát chủng bất đồng, nhi yếu kỳ sở quy, tắc vô phi phổ độ dã. “Tông hồ diệu tâm” giả, tông do chủ dã, vị tuy hữu nhất thập lục chủng bất đồng, nhi cứu kỳ sở chủ, tắc vô phi diệu tâm dã. Diệu tâm giả, vị thập lục Quán trung, nhược y, nhược chánh, giai dĩ pháp giới tâm quán pháp giới cảnh, sanh ư pháp giới y

chánh sắc tâm dã.

二、統論淨土功德。

(序)指四十八之願門，開一十六之觀法，願願歸乎普度，觀觀宗乎妙心。

(演)指四十八願門者。法藏比丘，於世自在王佛所，發四十八願。佛乃一一拈出，指示眾生，故曰指。四十八者。如國中無三惡道願，乃至最後即得諸忍究竟願。願曰門者。門門不同。此非彼故。開一十六觀法者，因韋提啟請，乃為宣說，今日始創，故曰開。一十六者，始自落日懸鼓觀，終至三輩往生觀。觀曰法者，各有法則修不一故。歸乎普度者，如四教四弘各有四種。今則純是眾生無邊誓願度也。普謂豎窮橫遍。歸者，謂雖有四十八種不同。而要其所歸，則無非普度也。宗乎妙心者，宗猶主也，謂雖有一十六種不同，而究其所主，則無非妙心也。妙心者，謂十六觀中，若依若正，皆以法界心，觀法界境，生於法界依正色心也。

(Hai, luận định chung về công đức của Tịnh Độ.

Tựa: Chỉ bày bốn mươi tám nguyện môn, mở ra mười sáu phép

Quán, nguyện nào cũng quy về phổ độ, phép Quán nào cũng đề cao diệu tâm.

Diễn: “Chỉ bày bốn mươi tám nguyện môn”: Tỳ kheo Pháp Tạng ở chỗ Thế Tự Tại Vương Phật, phát ra bốn mươi tám nguyện. Đức Phật nêu ra từng điều để chỉ dạy chúng sanh, nên nói là “chỉ”. “Bốn mươi tám nguyện” là như nguyện “trong cõi nước không có ba ác đạo” cho đến nguyện cuối cùng là “liền rốt ráo đắc các Nhẫn”. Nguyện được gọi là môn vì mỗi môn khác nhau, nguyện này chẳng phải là nguyện kia.

“Mở ra mười sáu phép Quán”: Do bà Vy Đề Hy khải thỉnh, đức Phật bèn vì bà ta tuyên thuyết, nay mới bắt đầu thành lập nên gọi là “khai”. Mười sáu phép Quán bắt đầu bằng phép Quán mặt trời lặn giống như cái trống treo, cho đến phép Quán cuối cùng là ba bậc vãng sanh. Quán được gọi là Pháp vì mỗi môn Quán đều có pháp tắc tu trì khác nhau.

“Quy về phổ độ” là như Tứ Hoằng Thệ Nguyện trong Tứ Giáo,

mỗi nguyện đều có bốn loại. Nay những nguyện của A Di Đà Phật thuần là “chúng sanh vô biên thệ nguyện độ”. Chữ “Phổ” có ý nói: Tột cùng theo chiều dọc, trọn khắp theo chiều ngang. “Quy” là tuy có bốn mươi tám thứ khác nhau, nhưng quy kết về tánh chất trọng yếu của từng nguyện thì không nguyện nào chẳng nhằm phổ độ.

“Đề cao diệu tâm”: “Tông” giống như “chủ”, ý nói: Tuy có mười sáu phép Quán khác nhau, nhưng xét đến chỗ chủ yếu thì không phép nào chẳng nhằm lấy diệu tâm [làm chủ]. Diệu tâm là nói trong mười sáu phép Quán, dù y báo hay chánh báo, đều dùng pháp giới tâm để quán pháp giới cảnh, sanh ra y báo, chánh báo, sắc và tâm trong pháp giới).

(Sớ) Thượng tán Tịnh Độ pháp môn chi thắng, kim ư Tịnh Độ, tiên xuất dư kinh, nhiên hậu giảo lượng thử kinh cánh vi thù thắng. Nguyện môn, Quán pháp cụ tại nhị kinh. Ngôn tùng sơ nguyện dĩ chí nguyện chung, vô phi tận nhiếp chúng sanh đồng sanh Tịnh Độ. Tự sơ Quán dĩ chí Quán mạt, tất thị Không, Giả, Trung Đạo, viên cực nhất tâm. Diêu thử nhất tâm, xuất sanh đại nguyện nhi thành Chánh Giác. Tức dĩ bổn nguyện hoàn độ chúng sanh, nhi quy nhất tâm Tịnh Độ pháp môn. Nhị kinh đại giảo, ý cái như thử.

(Diễn) “Tất thị Không, Giả, Trung Đạo viên cực nhất tâm” giả, Quán pháp hữu nhị, hữu Sự, hữu Lý. Sự Quán giả, thả như nhật quán: Hành nhân diện Tây, chánh tọa, quán nhật dục lạc, trạng như huyền cổ. Bế mục, khai mục, nhật tướng hiện tiền, danh vi Sự Quán. Lý Quán giả hựu nhị, hữu thứ đệ, nhất tâm. Thứ Đệ Tam Quán giả, tiên quán thử nhật, do tưởng sở thành, toàn thể tánh Không, vô hữu tự tánh, vi Không Quán. Phục hữu quán tưởng nhân duyên, thành thử nhật tướng, tắc bất hoại giả tướng, vi Giả Quán. Dĩ thử nhị Quán vi phương tiện, thứ quán Giả xứ toàn Không, Không xứ toàn Giả, phi Không, phi Giả, vi Trung Quán. Thị nãi tiên Không, thứ Giả, hậu Trung, vi Thứ Đệ Tam Quán dã. Nhất Tâm Tam Quán giả, sở quán chi cảnh, tức Chân, tức Tục, tức Trung. Năng quán chi quán, tức Không, tức Giả, tức Trung. Dĩ Nhất Tâm Tam Quán, quán Tam Đế nhất cảnh, nhi cảnh ngoại vô quán, quán ngoại vô cảnh. Cảnh quán song vong, duy nhất diệu tâm. Thử tức dĩ cụ nhật chi tâm, quán ư tức tâm chi nhật, linh bổn tánh nhật, hiển hiện kỳ tiền, vi nhất tâm viên diệu chi quán pháp dã.

(疏)上讚淨土法門之勝。今於淨土 ，先出餘經 ，然後

較量此經更為殊勝。願門，觀法，具在二經。言從初願以至願終，無非盡攝眾生同生淨土。自初觀以至觀末，悉是空假中道圓極一心，繇此一心，出生大願而成正覺。即以本願還度眾生，而歸一心淨土法門。二經大較，意蓋如此。

(演)悉是空假中道圓極一心者，觀法有二，有事有理。事觀者，且如日觀，行人面西正坐。觀日欲落，狀如懸鼓，閉目開目，日相現前，名為事觀。理觀者又二。有次第，一心。次第三觀者。先觀此日，由想所成，全體性空，無有自性為空觀。復有觀想因緣，成此日相，則不壞假相為假觀。以此二觀為方便，次觀假處全空，空處全假，非空非假為中觀。是乃先空次假後中，為次第三觀也。一心三觀者，所觀之境，即真即俗即中。能觀之觀，即空即假即中。以一心三觀，觀三諦一境，而境外無觀，觀外無境，境觀雙忘，唯一妙心。此即以具日之心，觀於即心之日，令本性日，顯現其前，為一心圓妙之觀法也。

(Sớ: Trên đây đã khen ngợi sự thù thắng của pháp môn Tịnh Độ, nay đối với pháp môn Tịnh Độ, trước hết nêu ra các kinh khác, rồi mới so sánh để thấy kinh [A Di Đà] này càng thù thắng hơn nữa. Bốn mươi tám lời nguyện và Quán pháp được chép đầy đủ trong hai kinh kia. Ý nói: Từ nguyện đầu tiên cho đến nguyện cuối cùng, không nguyện nào chẳng nhiếp trọn các chúng sanh cùng sanh về Tịnh Độ. Từ phép Quán đầu tiên cho đến phép Quán cuối cùng, đều là Không, Giả, Trung Đạo, nhất tâm viên mãn đến tột bậc. Do nhất tâm này, xuất sanh đại nguyện để thành Chánh Giác. Tức là do bổn nguyện, trở lại độ chúng sanh, khiến cho họ nhất tâm hướng về pháp môn Tịnh Độ. So sánh đại lược hai kinh thì ý nghĩa vốn là như vậy.

Diễn: “Đều là Không, Giả, Trung Đạo nhất tâm viên mãn đến tột bậc”: Quán pháp có hai loại là Sự và Lý. Sự Quán là như quán mặt trời, hành nhân quay mặt về phía Tây, quán mặt trời sắp lặn, có hình dạng như cái trống treo. Nhắm mắt, mở mắt, tướng mặt trời hiện tiền, gọi là Sự Quán. Lý Quán lại có hai loại là Thứ Đệ (quán theo thứ tự) và Nhất Tâm.

“Ba phép Quán theo thứ tự”: Trước hết quán mặt trời do tưởng mà thành, toàn thể tánh là Không, chẳng có tự tánh, đó là Không Quán. Lại do có nhân duyên quán tưởng mà tạo thành tướng mặt trời ấy, mà chẳng hoại giả tướng. Đó là Giả Quán. Lấy hai phép Quán ấy làm phương tiện, kế đó, quán nơi Giả toàn là Không, quán nơi Không toàn là Giả, chẳng phải Không chẳng phải Giả, đấy là Trung Quán. Đó chính là: Trước hết là Không, kế đến là Giả, cuối cùng là Trung. Đó là Thứ Đệ Tam Quán.

Nhất Tâm Tam Quán thì cảnh được quán chính là Chân, là Tục, là Trung. Sự quán chiếu của cái tâm quán tưởng chính là Không, là Giả, là Trung. Dùng Nhất Tâm Tam Quán để quán cảnh Tam Đế. Ngoài cảnh không có quán, ngoài quán không có cảnh, cảnh và quán cùng mất, chỉ có một diệu tâm. Đây chính là dùng cái tâm sẵn có mặt trời để quán mặt trời trong tâm, khiến cho vầng mặt trời trong bổn tánh hiển hiện trước mặt. Đấy là cách Quán bằng nhất tâm viên diệu vậy).

Tam, đặc thị trì danh vi yếu (nhị): Sơ, giảo luận yếu ước. Nhị, cứu minh lợi ích.

Sơ, giảo luận yếu ước.

(Tự) Hựu dĩ nguyện môn quảng đại, quý tại tri tiên. Quán pháp thâm huyền, vưu ưng thủ ước. Tri tiên tắc vụ sanh bỉ quốc. Thủ ước tắc duy sự trì danh. Cử kỳ danh hề, kiêm chúng đức nhi câu bị. Chuyên hồ trì dã, thống bách hạnh dĩ vô di.

(Diễn) Quảng dĩ “quảng đa, quảng bác” vi nghĩa. Quảng đa giả,

Như Lai tánh trung bổn hữu diệu dụng, tiềm hưng, mật ứng, vô hữu cùng tận. Quảng bác giả, thử vô tận nguyện, nhất nhất đồng ư giác tánh, vô hữu phần hạn. Đại dĩ thụ cùng hoành biến vi nghĩa. Thụ cùng giả, thử nguyện tận vị lai tế, vô hữu hưu tức. Hoành biến giả, thử nguyện sung mãn thập phương, vô hữu biên tế. Tiên hữu thỉ nghĩa, tức hành viễn tự nhĩ chi ý. Hựu tiên hữu cấp nghĩa, tức tiên vụ chi vi cấp ý. Quý tại tri tiên giả, do Di Đà ngộ nhập Pháp Tánh, tùng tánh khởi nguyện. Tánh vô tận, cố nguyện diệc vô tận. Cố tri dục nhập Di Đà nguyện hải, tất tiên ngộ triệt tự tâm. Bất ngộ quảng đại chi tâm, bất nhập quảng đại nguyện hải cố.

三、特示持名為要(二)：初、較論要約。二、究明利益。

初、較論要約。

(序)又以願門廣大，貴在知先，觀法深玄，尤應守約。知先則務生彼國，守約則惟事持名，舉其名兮，兼眾德而俱備，專乎持也，統百行以無遺。

(演)廣以廣多廣博為義。廣多者，如來性中本有妙用潛興密應，無有窮盡。廣博者，此無盡願，一一同於覺性，無有分限。大以豎窮橫遍為義。豎窮者，此願盡未來際無有休息。橫遍者，此願充滿十方無有邊際。先有始義，即行遠自邇之意。又先有急義，即先務之為急意。貴在知先者，由彌陀悟入法性，從性起願，性無盡，故願亦無盡。故知欲入彌陀願海，必先悟徹自心，不悟廣大之心，不入廣大願海故。

(Ba, đặc biệt chỉ ra phép trì danh là trọng yếu, đơn giản (gồm hai phần): Một là so sánh luận định [để chỉ rõ vì sao] phải chọn lấy cách hành trì đơn giản, trọng yếu, hai là nêu rõ lợi ích rốt ráo.

Trước hết, so sánh luận định [để chỉ rõ vì sao] phải chọn lấy cách hành trì đơn giản, trọng yếu.

Tựa: Lại do nguyện môn rộng lớn, điều cần nhất là phải biết đâu là chỗ cần kíp trước hết. Do phép Quán sâu xa, u huyền, càng phải nên chọn lấy cách đơn giản. Biết đâu là chỗ cần kíp trước hết, sẽ chú trọng sanh vào cõi kia. Giữ lấy cách hành trì giản ước, sẽ chỉ chăm chú trì danh. Nêu lên danh hiệu ấy, các đức đều được đầy đủ. Chuyên trì sẽ

gồm thâu trăm hạnh chẳng sót.

Diễn: “Quảng” có nghĩa là “rộng nhiều, rộng lớn mênh mông”. “Rộng nhiều” là trong tánh Như Lai vốn có diệu dụng, ngầm dấy lên, thầm ứng hiện chẳng cùng tận. “Rộng rãi mênh mông” là nguyện này vô tận, mỗi một nguyện đều giống như giác tánh chẳng có giới hạn. “Đại” có nghĩa là tột cùng theo chiều dọc, trọn khắp theo chiều ngang. “Tột cùng theo chiều dọc”: Nguyện này trọn hết đời vị lai chẳng ngưng dứt. “Trọn khắp theo chiều ngang”: Nguyện này tràn ngập mười phương, không có ngằn mé.

“Tiên” có nghĩa là “bắt đầu”, ý nói: Đi xa phải bắt đầu từ chỗ gần. “Tiên” lại có nghĩa là “gấp rút”, ý nói: Trước hết, phải chú trọng nơi chuyện cần phải làm gấp. “Cần nhất là phải biết chỗ cần kíp trước hết”: Do đức Di Đà ngộ nhập Pháp Tánh, từ tánh khởi ra nguyện; vì tánh vô tận, nên nguyện cũng vô tận. Do vậy biết: Muốn nhập Di Đà nguyện hải, ắt trước hết phải ngộ thấu triệt tự tâm. Chẳng ngộ cái tâm rộng lớn, chẳng thể vào biển nguyện rộng lớn được!)

(Diễn) “Thâm” vị Quán thâm diệu, “huyền” vị Lý u huyền. Kinh trung Quán pháp, nãi dĩ pháp giới tâm quán pháp giới cảnh, sanh ư pháp giới y, chánh, sắc, tâm, khởi phi thâm diệu? Kinh trung y chánh, đản ứng sắc nhất tướng khả chiếu tam thân, y báo nhất trần tức Tịnh Quang độ, khởi bất u huyền? Ước giả, giản ước dã. Duy thử tứ tự, cánh vô biệt pháp, hà đẳng giản dị? Hựu ước giả, yếu ước dã. Niệm Phật công thành, vô sự bất biện, hà đẳng yếu ước? Vưu ưng thủ ước giả, dĩ Thập Lục Diệu Quán, nãi toàn tánh thành tu, toàn tu thành tánh, ngộ tâm thượng sĩ, nãi khắc hành trì. Sơ học hành nhân vô do thấu bạc cố. Cử danh kiêm chúng đức giả, do danh triệu Thể, Thể ngoại vô danh. Thể cụ chúng đức, tắc danh diệc kiêm chúng đức. Cố nhất xưng danh, tức xưng Phật chúng đức dã. Chuyên trì thống bách hạnh giả, dĩ nhất tâm trì danh, vạn duyên tự xả, tức Bố Thí hạnh. Nhất tâm trì danh, tam nghiệp tự tịnh, tức Trì Giới hạnh đẳng.

(演)深謂觀深妙，玄謂理幽玄。經中觀法，乃以法界心，觀法界境。生於法界依正色心，豈非深妙？經中依正，但應色一相可照三身，依報一塵即寂光土，豈不幽玄？約者，簡約也。唯此四字，更無別法，何等簡易？又約者，要約也。念佛功成，無事不辦，何等要約？尤應守約者，以十六妙觀，乃全性成修，全修成性。悟心上士，乃克行持。初學行人，無由湊泊故。舉名兼眾德者，由名召體。體外無名，體具眾德，則名亦兼眾德。故一稱名，即稱佛眾德也。專持統百行者。以一心持名，萬緣自捨，即布施行。一心持名，三業自淨，即持戒行等。

(Diễn: “Thâm” là phép Quán sâu mầu, “huyền” là Lý huyền diệu, u viễn. Pháp Quán được nói trong kinh chính là dùng pháp giới tâm để quán pháp giới cảnh, sanh ra y báo và chánh báo, sắc, tâm của pháp giới, há chẳng phải là sâu mầu ư? Đối với y báo và chánh báo trong kinh, chỉ một sắc tướng nơi Ứng Thân đã có thể chiếu ba thân, một mảy trần của y báo chính là cõi Tịch Quang, há chẳng u huyền ư? “Ước” là giản ước. Chỉ có bốn chữ, không còn pháp nào khác, đơn giản, dễ dàng chi bằng? “Ước” còn có nghĩa là giản lược, nhưng tinh yếu. Công Niệm Phật thành tựu, không chuyện gì chẳng hoàn thành, còn gì đơn giản mà tinh yếu bằng?

“Càng phải nên chọn lấy cách tu tập giản ước”: Do mười sáu phép Quán mầu nhiệm chính là toàn thể tánh trở thành tu, toàn thể tu trở thành tánh, bậc thượng sĩ ngộ tâm thì mới có thể hành trì thành công được, hành nhân vừa mới học, sẽ chẳng có cách nào chen chân! “Nêu danh kiêm các đức” là do [niệm] Phật hiệu mà cảm vời Thể. Ngoài Thể không có danh. Thể có đủ các đức, cho nên danh cũng kèm theo các đức. Vì thế, xưng danh chính là xưng niệm các đức hạnh của Phật vậy. “Chuyên trì sẽ gồm thâu trăm hạnh”: Do nhất tâm trì danh nên tự bỏ vạn duyên, đấy là hạnh Bố Thí. Nhất tâm trì danh, ba nghiệp tự tịnh, đấy là hạnh Trì Giới v.v...)

(Sớ) Tức tiền Đại Bổn, Quán Kinh, giảo nhi luận chi, tri trì danh vưu vi yếu ước dã. Quảng đại giả, dĩ tứ thập bát nguyện, bình bao u hiển, thống quát thánh phàm, quảng đại khôi hoằng, mang vô bạn ngạn, nhập chi tất hữu diêu tiệm, cố quý tri tiên. Truyền viết: “Tri sở tiên hậu, tắc cận đạo hỹ”.

(Diễn) U hiển thánh phàm giả, u chỉ tam đồ, hiển chỉ nhân thiên, thánh chỉ tam thừa, phàm chỉ lục đạo. Mang vô bạn ngạn giả, dĩ tâm vô tận, cố nguyện vô tận dã.

(疏)即前大本觀經，較而論之。知持名尤為要約也。廣大者，以四十八願，帡包幽顯，統括聖凡，廣大恢宏，茫無畔岸，入之必有繇漸，故貴知先。傳曰：知所先後，則近道矣。

(演)幽顯聖凡者，幽指三途，顯指人天，聖指三乘，凡指六道。茫無畔岸者。以心無盡。故願無盡也。

(Sớ: Trên đây là so sánh với Đại Bổn A Di Đà Kinh và Quán Kinh để định luận, bèn biết trì danh thật là tinh yếu, đơn giản vậy. “Rộng lớn” là do bốn mươi tám nguyện phủ trọn u, hiển, gồm hết thánh, phàm, rộng lớn, bao la, mênh mông không bờ bến. Vào trong ấy, ắt sẽ có thể chứng nhập dần dần; vì thế, cốt yếu là phải biết điều nào là cần kíp trước tiên. Có lời dạy rằng: “Biết trước sau thì gần với đạo vậy”.

Diễn: “U hiển thánh phàm”: “U” chỉ tam đồ, “hiển” chỉ trời người, “thánh” chỉ tam thừa, “phàm” chỉ sáu đường. “Mênh mông không bờ bến”: Do tâm vô tận, nên nguyện vô tận).

(Sớ) Thâm huyền giả, dĩ môn phân thập lục. Sự phỉ nhất đoan, nhi phục diệu quán tinh vi, sơ tâm mị cập, thao chi tất đắc kỳ yếu, cố ưng thủ ước. Kha thị viết: “Thủ ước nhi thí bác giả, thiện đạo dã”.

(Diễn) Sơ tâm mị cập giả, Diệu Tông Sao vân: “Quán tuy thâm diệu, bổn bị sơ tâm. Nhược năng tấn công, hà ưu bất tựu?” Nhi đại sư như thử thuyết giả, cái hữu nhị nghĩa: Nhất giả, dĩ kim chánh kiến lập Trì Danh pháp môn cố. Nhị giả, sơ tâm diệc thậm bất đồng, hữu cụ túc viên giải chi sơ tâm, nãi chí hữu mang nhiên vị thức chi sơ tâm cố. Thủ ước vị tu thân. Thi bác vị thiên hạ bình.

(疏)深玄者。以門分十六。事匪一端，而復妙觀精微，初心靡及，操之必得其要，故應守約。軻氏曰：守約而施博者，善道也。

(演)初心靡及者，妙宗鈔云：觀雖深妙，本被初心，若能進功，何憂不就？而大師如此說者。蓋有二義。一者，以今正建立持名法門故。二者，初心亦甚不同，有具足圓解之初心，乃至有茫然未識之初心故。守約謂修身。施博謂天下平。

(Sớ: “Sâu thẳm u huyền”: Do môn quán tưởng này được chia thành mười sáu pháp, Sự chẳng phải chỉ có một mối, phép Quán mầu nhiệm lại tinh vi, hàng sơ tâm chẳng thể thực hiện được! Hễ tu tập, ắt phải nhận biết chỗ quan trọng; vì thế, phải nên chọn lấy cách giản ước. Mạnh Kha nói: “Tiết kiệm, nhưng bố thí rộng rãi, thì là thiện đạo”.

Diễn: “Hàng sơ tâm chẳng thể thực hiện được”: Sách Diệu Tông Sao viết: “Phép Quán tuy sâu mầu, nhưng cũng thích hợp cho hàng sơ tâm. Nếu có thể gắng công, lo gì chẳng thành tựu?” Nhưng đại sư nói như vậy là vì có hai nghĩa: Một là vì nay đang kiến lập pháp môn Trì Danh. Hai là vì hàng sơ tâm hết sức khác nhau. Có người là sơ tâm, nhưng trọn đủ sự hiểu biết trọn vẹn, cho đến có hàng sơ tâm hoang mang chẳng hiểu biết gì. “Thủ ước” nghĩa là tu thân. “Bố thí rộng rãi” ý nói thiên hạ yên bình).

(Sớ) Vân hà tri tiên? Diêu sanh bỉ quốc, cận sự Như Lai, như thị đại nguyện, thứ khả hy ký. Đản đắc kiến Di Đà, hà sầu bất khai ngộ? Cố dĩ cầu nguyện vãng sanh vi tiên vụ chi cấp dã.

(Diễn) “Đản đắc kiến Di Đà” giả, Vĩnh Minh Tứ Liệu Giản vân: “Vô Thiền, vô Tịnh Độ. Thiết sàng tịnh thiết ma, vạn kiếp dữ thiên sanh, một cá nhân y hỗ. Hữu Thiền, hữu Tịnh Độ, do như đới giác hổ, hiện thế vi nhân sư, tương lai tác Phật, Tổ. Hữu Thiền, vô Tịnh Độ, thập nhân cửu thác lộ, ấm cảnh nhược hiện tiền, miết nhĩ tùy tha khứ. Vô Thiền, hữu Tịnh Độ, vạn tu, vạn nhân khứ, đản đắc kiến Di Đà, hà sầu bất khai ngộ”. Tiên vụ chi cấp giả, Mạnh Tử vân: “Tri giả, vô bất tri dã. Đương vụ chi vi cấp, Nghiêu Thuấn chi tri, nhi bất biến vật, cấp tiên vụ dã”.

(疏)云何知先？繇生彼國，近事如來，如是大願，庶可希冀，但得見彌陀，何愁不開悟？故以求願往生為先務之急也。

(演)但得見彌陀者。永明四科簡云：無禪無淨土。鐵床并鐵磨。萬劫與千生。沒個人依怙。有禪有淨土。猶如帶角虎。現世為人師。將來作佛祖。有禪無淨土。十人九錯路。陰境若現前。瞥爾隨他去。無禪有淨土。萬修萬人去。但得見彌陀。何愁不開悟。 先務之急者。孟子云：知者。無不知也。當務之為急。堯舜之知。而不遍物。急先務也。

(Sớ: “Biết điều cần kíp trước hết” là như thế nào? Do sanh về cõi ấy, gần gũi phụng sự Như Lai, mới hòng thỏa đại nguyện như vậy. Chỉ được thấy Di Đà, lo gì chẳng khai ngộ? Vì thế, cầu nguyện vãng sanh là chuyện cấp bách phải lo toan trước hết.

Diễn: “Chỉ được thấy Di Đà”: Bài Tứ Liệu Giản của ngài Vĩnh Minh như sau: “Không Thiền, không Tịnh Độ; giường sắt cùng cối sắt, vạn kiếp với ngàn đời, không có người nương cậy. Có Thiền, có Tịnh Độ, ví như hổ mọc sừng, đời này làm thầy người, tương lai làm Phật, Tổ. Có Thiền, không Tịnh Độ, mười người chín lạc đường, nếu ấm cảnh hiện tiền, chớp mắt đi theo nó. Không Thiền, có Tịnh Độ, vạn tu, vạn người đến, chỉ được thấy Di Đà, lo gì chẳng khai ngộ”. “Chuyện cấp bách phải lo toan trước hết”: Mạnh Tử nói: “Biết tức là không gì chẳng biết. Nghiêu, Thuấn biết chuyện gấp rút phải làm, nhưng không thể làm hết mọi việc [cùng một lúc] được, cho nên họ lo liệu những chuyện cần làm gấp trước”).

(Sớ) Vân hà thủ ước? Lương dĩ Quán tuy thập lục, ngôn Phật tiện châu. Phật tuy chí cực, duy tâm tức thị. Kim văn Phật danh, nhất tâm chấp trì, khả vị chí giản, chí dị, công bất phồn thi, nhi vạn pháp duy tâm, tâm thanh tịnh cố, hà sự bất biện? Sát na vận tưởng, y chánh uyển nhiên. Cử niệm dục sanh, tiện đăng bỉ quốc. Thị tắc nan thành chi Quán, bất tập nhi thành. Cố dĩ trì danh niệm Phật, sở thủ vưu vi yếu ước dã. Thiên Như vị: “Đại thánh bi lân, trực khuyến chuyên trì danh hiệu”, thị dã.

(Diễn) “Quán tuy thập lục, ngôn Phật tiện châu” giả, Thập Lục Quán Kinh, đề viết Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh giả, dĩ thập lục Quán pháp, bất xuất y, chánh, chủ, bạn. Phật thị chánh báo, cử chánh túc dĩ nhiếp y. Nhật, địa, hàng thụ, bảo trì đẳng, vô bất nhiếp cố. Phật thị hóa chủ, cử chủ túc dĩ nhiếp bạn. Quán Âm, Thế Chí, nãi chí cửu phẩm vãng sanh, vô bất nhiếp cố. Phật tuy chí cực, duy tâm tức thị giả. Phật tuy thị vạn đức quả nhân, thật bất ly đương nhân hiện kim nhất niệm. Dĩ tâm ngoại mịch Phật, tức tà ma cố. Chí giản, chí dị giả, nhất tâm chấp trì, chí giản nhi bất phồn, chí dị nhi bất nan, thử thủ ước dã. Vạn pháp duy tâm giả, cổ vân: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Hựu vân: “Ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo”. Tâm thanh tịnh cố, hà sự bất biện giả, ký đắc kỳ bổn, bất sầu kỳ mạt dã. Hạ văn lục cú, chánh thích thử cú chi nghĩa. Vận tưởng uyển nhiên giả, vị tam muội ký thành, tưởng hàng thụ tắc hàng thụ minh, tưởng bảo trì tắc bảo trì hiện, tưởng Bồ Tát tắc Bồ Tát tại tiền, tưởng Như Lai tắc Như Lai uyển nhĩ, dĩ tam muội tâm trung tùy tâm hiện tướng cố. Cử niệm tiện đăng giả, Giải Thoát trưởng giả ngôn: “Ngã dục kiến A Di Đà Phật, tùy ý tức kiến”, thị dã. Thử thí bác dã. Đại thánh bi lân giả, Thiên Như vân: “Quán pháp lý vi, chúng sanh tâm tạp. Tạp tâm tu Quán, quán tưởng nan thành. Đại thánh bi lân, trực khuyến chuyên trì danh hiệu”.

(疏)云何守約？良以觀雖十六，言佛便周。佛雖至極，惟心即是。今聞佛名，一心執持，可謂至簡至易，功不繁施。而萬法惟心，心清淨故，何事不辦？剎那運想，依正宛然，舉念欲生，便登彼國，是則難成之觀，不習而成。故以持名念佛，所守尤為要約也。天如謂大聖悲憐，直勸專持名號是也。

(演)觀雖十六，言佛便周者，十六觀經，題曰觀無量壽佛經者，以十六觀法，不出依正主伴。佛是正報，舉正足以攝依。日地行樹，寶池等，無不攝故。佛是化主，舉主足以攝伴。觀音勢至，乃至九品往生，無不攝故。佛雖至極，唯心即是者。佛雖是萬德果人。實不離當人現今一念。以心外覓佛，即邪魔故。至簡至易者，一心執持，至簡而不繁，至易而不難，此守約也。萬法唯心者，古云：三界唯心，萬法唯識。又云：應觀法界性，一切唯心造。心清淨故，何事不辦者。既得其本，不愁其末也。下文六句，正釋此句之義。運想宛然者，謂三昧既成，想行樹則行樹明，想寶池則寶池現，想菩薩則菩薩在前，想如來則如來宛爾，以三昧心中隨心現相故。舉念便登者，解脫長者言：我欲見阿彌陀佛，隨意即見，是也。此施博也。大聖悲憐者。天如云：觀法理微。眾生心雜。雜心修觀觀想難成。大聖悲憐。直勸專持名號。

(Sớ: “Giữ lấy cách giản ước” là như thế nào? Ấy là vì tuy có mười sáu phép Quán, nhưng nói “Phật” là đã trọn đủ. Phật tuy là tột bậc, nhưng tâm chính là Phật. Nay nghe danh hiệu Phật, nhất tâm chấp trì, có thể nói là đơn giản nhất, dễ dàng nhất, thực hiện chẳng rắc rối gì; nhưng vạn pháp duy tâm, tâm đã thanh tịnh thì có chuyện gì mà chẳng hoàn tất được? Quán tưởng trong khoảng một sát na, y báo và chánh báo rành rành. Khởi ý niệm muốn vãng sanh, liền vượt lên cõi kia. Đây là phép Quán khó thành, chẳng tu tập mà được thành tựu. Vì vậy, lấy trì danh niệm Phật [làm phương pháp tu hành], thì sự chọn lựa càng thật là tinh yếu, giản ước. Ngài Thiên Như nói: “Đại thánh xót thương, khuyên thẳng thừng hãy nên trì danh” chính là nói tới điều này.

Diễn: “Tuy có mười sáu phép Quán, nhưng nói tới Phật là đã trọn đủ”: Tựa đề của Thập Lục Quán Kinh là Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh, vì mười sáu phép Quán chẳng ra ngoài y báo, chánh báo, chủ, bạn. Phật là chánh báo, nêu lên chánh báo là đủ để bao gồm y báo, [các phép Quán như] mặt trời, đất, hàng cây, ao báu v.v... không gì chẳng được bao gồm. Phật là hóa chủ, nêu ra chủ đủ để gồm thâu bạn. Từ Quán Âm, Thế Chí cho đến chín phẩm vãng sanh, không gì chẳng thâu gồm. Phật tuy là chí cực, nhưng tâm chính là Phật. Phật tuy là bậc đắc quả vị vạn đức, nhưng thật sự chẳng lìa nhất niệm hiện tiền của hành giả, vì tìm Phật ngoài tâm sẽ chính là tà ma.

“Đơn giản nhất, dễ dàng nhất”: Nhất tâm chấp trì, đơn giản nhất, chẳng rắc rối, dễ dàng nhất, chẳng khó khăn; đấy là giữ lấy cách giản ước vậy. “Vạn pháp duy tâm”: Cổ nhân nói: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Lại nói: “Hãy nên quán tánh của pháp giới, hết thảy đều do tâm tạo”.

“Tâm thanh tịnh thì có chuyện gì mà chẳng hoàn tất”: Đã đạt được cái gốc, lo chi cái ngọn? Sáu câu dưới đây nhằm giải thích ý nghĩa của câu này. “Quán tưởng rành rành”: Tam muội đã thành thì tưởng hàng cây, hàng cây bèn rõ rệt, tưởng ao báu, ao báu bèn hiện, tưởng Bồ Tát, Bồ Tát liền ở trước mặt, tưởng Như Lai thì Như Lai rành rành như vậy. Đó là vì trong tâm tam muội có thể tùy ý hiện tướng.

“Khởi niệm liền vượt lên”: Trưởng giả Giải Thoát nói: “Tôi muốn thấy A Di Đà Phật, tùy ý liền thấy” là nói về ý này. “Đại thánh thương xót”: Ngài Thiên Như nói: “Quán pháp, lý vi diệu, [thế mà] tâm chúng sanh tạp loạn. Tạp tâm mà tu quán, quán tưởng sẽ khó thành tựu. Đại thánh thương xót, khuyên thẳng thừng hãy nên chuyên trì danh hiệu”).

(Sớ) Cử danh giả, Phật hữu vô lượng đức, kim đản tứ tự danh hiệu, túc dĩ cai chi. Dĩ Di Đà tức thị toàn thể nhất tâm. Tâm bao chúng đức, Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, Bổn Giác, Thỉ Giác, Chân Như, Phật Tánh, Bồ Đề, Niết Bàn, bách thiên vạn danh, giai thử nhất danh nhiếp vô bất tận.

(Diễn) Di Đà tức thị toàn thể nhất tâm, hữu nhị nghĩa: Nhất giả, A Di Đà Phật tức thị toàn thể nhất tâm, dĩ Phật phục bổn nguyên cứu cánh giác thể. Cố Khởi Tín vân: “Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến. Pháp giới nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp Thân”. Phù pháp giới nhất tướng, thị ly niệm chi tâm thể dã. Nhi tức thị Như Lai, tắc Như Lai khởi bất thị toàn thể nhất tâm? Nhị giả, A Di Đà Phật tứ tự, tức thị toàn thể nhất tâm. Thử tứ tự tại ngã tâm trung, minh minh, lịch lịch, huýnh nhiên độc chiếu. Tứ tự chi ngoại vô ngã tâm, ngã tâm chi ngoại vô tứ tự, khởi bất tức thị toàn thể nhất tâm? Hựu phục chân niệm Phật giả, duy sắc, duy tâm, duy quán, duy cảnh; nhất danh, nhất tự, vô phi Thật Tướng, khởi bất tức thị toàn thể nhất tâm? Tâm bao chúng đức giả, dĩ Chân Như thể trung, cụ túc vô lậu tánh công đức cố. Thử tâm bất vị tam tế thiên lưu, viết Thường. Bất vị nhị tử bức bách, viết Lạc. Cụ bát tự tại, viết Ngã. Ly ngũ trụ ô nhiễm, viết Tịnh. Bổn lai diệu minh, viết Bổn Giác. Phương thỉ xuất triền, viết Thỉ Giác. Bất vọng bất biến, viết Chân Như. Ly quá tuyệt phi, viết Phật Tánh. Chư Phật sở đắc chi trí, viết Bồ Đề. Chư Phật sở chứng chi Lý, viết Niết Bàn.

(疏)舉名者，佛有無量德，今但四字名號足以該之。以彌陀即是全體一心，心包眾德，常樂我淨，本覺始覺，真如佛性，菩提涅槃，百千萬名，皆此一名攝無不盡。

(演)彌陀即是全體一心有二義：一者，阿彌陀佛即是全體一心，以佛復本源究竟覺體。故起信云：離念相者，等虛空界，無所不遍，法界一相，即是如來平等法身。夫法界一相，是離念之心體也。而即是如來，則如來豈不是全體一心？二者，阿彌陀佛四字，即是全體一心。此四字在我心中，明明歷歷。迥然獨照。四字之外無我心，我心之外無四字，豈不即是全體一心？又復真念佛者，唯色唯心，唯觀唯境。一名一字，無非實相，豈不即是全體一心？心包眾德者。以真如體中，具足無漏性功德故。此心不為三際遷流曰常。不為二死逼迫曰樂。具八自在曰我。離五住污染曰淨。本來妙明曰本覺。方始出纏曰始覺。不妄不變曰真如 。離過絕非曰佛性 。諸佛所得之智曰菩提。

諸佛所證之理曰涅槃。

(Sớ: “Nêu lên danh hiệu”: Phật có vô lượng đức, nay chỉ dùng danh hiệu gồm bốn chữ đã đủ để bao gồm trọn hết. Do Di Đà chính là toàn thể nhất tâm, tâm bao gồm các đức: Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, Bổn Giác, Thỉ Giác, Chân Như, Phật Tánh, Bồ Đề, Niết Bàn. Trăm ngàn vạn danh hiệu đều được một danh hiệu này gồm thâu, không gì chẳng trọn hết.

Diễn: “Di Đà là toàn thể nhất tâm” có hai nghĩa:

Một, A Di Đà Phật chính là toàn thể nhất tâm, vì Phật đã khôi phục cội nguồn giác thể rốt ráo. Vì vậy, Khởi Tín Luận chép: “Lìa niệm tướng, giống như hư không giới, không đâu chẳng trọn khắp. Pháp giới một tướng chính là Pháp Thân bình đẳng của Như Lai”. Pháp giới nhất tướng là tâm thể ly niệm, mà còn chính là Như Lai. Vậy thì Như Lai há chẳng phải là toàn thể nhất tâm ư?

Hai, bốn chữ A Di Đà Phật chính là toàn thể nhất tâm. Bốn chữ ấy sáng ngời vằng vặc trong tâm ta, riêng chiếu rạng ngời. Ngoài bốn chữ chẳng có tâm ta, ngoài tâm ta chẳng có bốn chữ, há chẳng phải là toàn thể nhất tâm ư? Lại nữa, thật sự niệm Phật là sắc, là tâm, là quán, là cảnh; mỗi danh hiệu, mỗi chữ, không gì chẳng phải là Thật Tướng, há chẳng phải là toàn thể nhất tâm ư?

“Tâm bao gồm các đức”: Do trong cái Thể của Chân Như có đủ các công đức của tánh vô lậu. Trong ba đời, tâm này chẳng bị dời đổi, nên gọi là Thường. Chẳng bị hai thứ chết (Biến Dịch Sanh Tử và Phần Đoạn Sanh Tử) bức bách, nên gọi là Lạc. Có đủ tám điều tự tại thì gọi là Ngã. Lìa ngũ trụ ô nhiễm thì gọi là Tịnh. Vốn sẵn diệu minh gọi là Bổn Giác. Vừa mới thoát khỏi trói buộc thì gọi là Thỉ Giác. Chẳng hư vọng, chẳng biến đổi, gọi là Chân Như. Lìa lỗi tuyệt sai thì gọi là Phật Tánh. Trí chư Phật đã đắc gọi là Bồ Đề. Lý được chứng bởi chư Phật thì gọi là Niết Bàn).

(Sớ) Chuyên trì giả, chúng sanh học Phật, diệc hữu vô lượng hành pháp. Kim đản trì danh nhất pháp, túc dĩ cai chi. Dĩ trì danh tức thị trì thử nhất tâm. Tâm cai bách hạnh, Tứ Đế, Lục Độ, nãi chí bát vạn tứ thiên Hằng sa vi trần nhất thiết hạnh môn, nhiếp vô bất tận. Cố danh thủ ước.

(Diễn) Tứ Đế giả, Khổ, Tập, Diệt, Đạo dã. Khổ vi bức bách tướng, Tập vi chiêu cảm tướng. Thử thế gian nhân quả dã. Đạo vi khả tu tướng, Diệt vi khả chứng tướng. Thử xuất thế gian nhân quả dã. Thử Tứ Đế thông Đại Tiểu Thừa, hữu sanh diệt, vô sanh, vô lượng, vô tác, tứ giáo bất đồng. Nhiên Tứ Đế thị cảnh, phi hạnh, kim vân hạnh giả, cử sở quán chi cảnh, hiển năng quán chi hạnh dã.

(疏)專持者。眾生學佛，亦有無量行法。今但持名一法，足以該之。以持名即是持此一心，心該百行，四諦六度，乃至八萬四千恆沙微塵一切行門，攝無不盡。故名守約。

(演)四諦者。苦集滅道也，苦為逼迫相，集為招感相。此世間因果也。道為可脩相，滅為可證相，此出世間因果也。此四諦通大小乘，有生滅、無生、無量、無作。四教不同，然四諦是境非行。今云行者 ，舉所觀之境 ，顯

能觀之行也。

(Sớ: “Chuyên trì”: Chúng sanh học Phật, cũng có vô lượng phương pháp để hành trì. Nay chỉ một pháp trì danh đã đủ để bao gồm trọn hết. Do trì danh chính là trì nhất tâm này, tâm gồm thâu trăm hạnh, Tứ Đế, Lục Độ, cho đến tám vạn bốn ngàn Hằng sa vi trần hết thảy hạnh môn, thâu nhiếp không cùng tận. Cho nên [phép Trì Danh được] gọi là “giữ lấy cách hành trì giản ước”.

Diễn: Tứ Đế là Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Khổ là tướng bức bách, Tập là tướng cảm vời. Đấy là nhân quả thế gian. Đạo là tướng có thể tu, Diệt là tướng có thể chứng. Đấy là nhân quả xuất thế gian. Tứ Đế chung cho cả Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa, có [bốn loại Tứ Đế] là sanh diệt, vô sanh, vô lượng và vô tác [tương ứng với] bốn giáo khác nhau (Tạng, Thông, Biệt, Viên); nhưng Tứ Đế là cảnh, không phải hạnh. Nay nói tới hạnh thì nêu lên cảnh được quán nhằm chỉ rõ cái hạnh để quán).

Nhị, cứu minh lợi ích (tam): Sơ, nhân thành. Nhị, quả chứng. Tam, tổng kết.

Sơ, nhân thành.

(Tự) Tùng tư nhi vạn lự hàm hưu, cứu cực hồ nhất tâm bất loạn.

(Diễn) Vạn lự hàm hưu, thị vọng tâm sơ tức. Nhất tâm bất loạn thị chánh niệm thành tựu. “Tùng tư” thừa “chuyên trì” lai, “cứu cực” căn “hàm hưu” lai.

二、究明利益(三) ： 初、因成 。 二、果證 。 三、總

結。

初、因成。

(序)從茲而萬慮咸休，究極乎一心不亂。

(演)萬慮咸休，是妄心初息。一心不亂。是正念成就。從茲承專持來。究極根咸休來。

(Hai, nêu rõ lợi ích rốt ráo (gồm ba phần): Một, tu nhân thành tựu; hai, quả chứng; ba, tổng kết.

Thứ nhất, tu nhân thành tựu.

Tựa: Từ đây, muôn mối lo đều dứt, đạt đến rốt ráo cùng cực là nhất tâm bất loạn.

Diễn: “Muôn mối lo đều dứt” là vọng tâm vừa mới ngưng dứt. “Nhất tâm bất loạn” là chánh niệm thành tựu. “Từ đây” là do “chuyên trì” mà ra, “đạt đến rốt ráo cùng cực” là do “đều ngưng dứt”).

(Sớ) Bất niệm Phật tiền, niệm niệm trần lao, sở vị: “Nhất sát na gian, cửu bách sanh diệt”. Sanh, trụ, dị, diệt, phân tễ đầu số vô lượng vô biên, thiên nhãn mạc thứ, danh vạn lự dã.

(Diễn) Niệm niệm trần lao giả, trần giả bất tịnh, lao giả bất dật. Tụ duyên nội dao, xu ngoại bôn dật, thị kỳ tướng dã. Sát na trung, hữu cửu bách sanh diệt giả, sát na, thời cực tốc dã. Kinh vân: “Chúng sanh nhất niệm, hữu cửu thập sát na. Nhất sát na trung, hữu cửu bách sanh diệt”. Sanh trụ dị diệt giả, hữu vi tứ tướng dã. Sanh biểu thử pháp tiên phi hữu, diệt biểu thử pháp hậu thị vô, dị biểu thử pháp phi ngưng nhiên, trụ biểu thử pháp tạm hữu dụng. Phân tễ đầu số giả, thử phi bỉ viết phân tễ; các hữu tự viết đầu số.

(疏)不念佛前，念念塵勞，所謂一剎那間九百生滅，生住異滅分劑頭數無量無邊，天眼莫覷，名萬慮也。

(演)念念塵勞者，塵者不淨，勞者不逸。聚緣內搖，趨外奔逸，是其相也。剎那中有九百生滅者，剎那，時極速也。經云：眾生一念，有九十剎那，一剎那中，有九百生滅。生住異滅者，有為四相也。生表此法先非有，滅表此法後是無，異表此法非凝然，住表此法暫有用。分劑頭數者。此非彼曰分劑。各有緒曰頭數。

(Sớ: Trước khi niệm Phật thì niệm nào cũng là trần lao, như đã

nói: “Trong một sát na, có chín trăm lần sanh diệt”. Thứ tự sanh, trụ, biến đổi, diệt trong từng loại khác biệt nhiều đến vô lượng vô biên, ngay cả thiên nhãn cũng chẳng thể thấy được. Đó gọi là “vạn lự”.

Diễn: “Niệm niệm trần lao”: Trần là chẳng tịnh, Lao là chẳng thảnh thơi. Duyên tụ tập xáo động bên trong, hướng ra ngoài rong ruổi; đó là tướng trạng của “trần lao”. “Trong một sát na có chín trăm lần sanh diệt”: Sát na là khoảng thời gian rất nhanh. Kinh dạy: “Một niệm của chúng sanh có chín mươi sát na, trong một sát na có chín trăm lần sanh diệt”.

Sanh, trụ, dị, diệt là bốn tướng hữu vi vậy. “Sanh” biểu thị pháp này trước đó chẳng có, “diệt” biểu thị pháp này sau đấy sẽ không còn, “dị” biểu thị pháp này chẳng ngưng đọng, “trụ” biểu thị pháp này tạm thời có tác dụng. “Lớp lang trong từng loại riêng biệt”: Do cái này chẳng phải là cái kia nên gọi là “phân tễ”. Mỗi thứ có lớp lang riêng nên gọi là “đầu số”).

(Sớ) Thử vạn lự giả, Giáp diệt, tắc Ất sanh, nga khứ, tắc thúc phản, bách kế trừ chi, chung mạc năng đắc. Kim dĩ trì danh chi lực, chánh niệm tài cử, tạp tưởng tự trừ. Dụ như sư tử xuất quật, bách thú tiềm tung, cảo nhật chiếu sương, thiên lâm thất bạch, danh hàm hưu dã.

(Diễn) Giáp diệt, Ất sanh giả, ước bỉ thử thuyết, như tham diệt, sân sanh đẳng. Nga khứ thúc phản giả, ước nhất pháp thuyết; như tài diệt phục hiện dã. Sư tử, cảo nhật dụ chánh niệm. Bách thú dữ sương dụ vạn lự. Xuất quật, tiềm tung giả, sư tử xuất quật thời, tứ túc cứ địa, chấn vĩ xuất thanh. Thủy tánh chi thuộc, tiềm một thâm uyên. Lục hành chi loại, tàng thoán khổng huyệt. Phi giả đọa lạc, chư đại hương tượng, bôn tẩu thất phẩn, danh hàm hưu dã. Dĩ thượng thị chánh thích.

(疏)此萬慮者，甲滅則乙生，俄去則倏返，百計除之，終莫能得。今以持名之力，正念纔舉，雜想自除。喻如獅子出窟，百獸潛蹤，杲日照霜，千林失白，名咸休也。

(演)甲滅乙生者，約彼此說。如貪滅瞋生等。俄去倏返者，約一法說。如纔滅復現也。獅子杲日喻正念。百獸與霜喻萬慮。出窟潛蹤者。獅子出窟時。四足踞地。振尾出聲。水性之屬。潛沒深淵。陸行之類。藏竄孔穴。飛者墮落。諸大香象。奔走失糞。名咸休也。以上是正釋。

(Sớ: “Muôn mối lo ấy”: Giáp diệt, Ất sẽ sanh, [ý niệm trong] khoảnh khắc này vừa đi, [ý niệm trong] khoảnh khắc sau đã trở lại. Dùng trăm phương cách để trừ khử, rốt cuộc vẫn chẳng thể trừ được. Nay nhờ vào sức trì danh, chánh niệm vừa dấy lên, những ý tưởng tạp loạn tự trừ. Ví như sư tử ra khỏi hang, trăm loài thú đều ẩn giấu tung tích; mặt trời rạng rỡ chiếu màn sương, ngàn khu rừng đều hết màu trắng. Đó gọi là “đều ngưng dứt” vậy.

Diễn: “Giáp diệt, Ất sanh” là dựa theo niệm này, niệm kia để nói; như ý niệm tham vừa diệt, ý niệm sân bèn sanh v.v... “Khoảnh khắc này vừa đi, khoảnh khắc sau trở lại” là ước theo một pháp để nói, như vừa mới hiện lại diệt. Chánh niệm được ví như sư tử hay mặt trời rực rỡ. Vạn mối lo được ví như trăm loài thú hoặc màn sương.

“Ra khỏi hang, ẩn giấu tung tích”: Khi sư tử ra khỏi hang, bốn

chân giẫm trên mặt đất, vẫy đuôi gầm lên, các loài dưới nước bèn lặn sâu xuống vực thẳm, những loài sống trên đất ẩn trốn trong hang hốc, những loài đang bay rơi xuống, những con đại hương tượng rảo chạy văng cả phân, đó gọi là “đều ngưng dứt”. Trên đây là phần giải thích chánh yếu).

(Sớ) Cố Vĩnh Minh vị: “Hữu nhân sổ tức, giác quán bất hưu, niệm Phật xưng danh, tức phá giác quán”, thử kỳ nghiệm dã. Hưu chi hựu hưu, cùng kỳ nguyên bổn, cố vân “cứu cực”. Chí ư nhất tâm bất loạn, thị vị thành tựu Niệm Phật tam muội.

(Diễn) Cố Vĩnh Minh dĩ hạ, thị dẫn chứng. Sổ Tức giả, Sổ Tức Quán dã. Sổ xuất nhập tức, tùng nhất chí thập, đối trị tán loạn pháp dã. Thử pháp thông thế gian xuất thế gian Thiền, như căn bản Thiền, đa do Sổ Tức nhi nhập, nhi Lục Diệu Môn, diệc tiên dĩ Sổ Tức vi thủ. Thỉnh Quán Âm diệc tất dĩ Sổ Tức vi trợ dã. Sơ tâm tại duyên viết Giác, tế tâm quán sát viết Quán, chánh thị thử nhân Sổ Tức công phu. Đản cừ công phu ký thành, cánh dục tăng tấn giác. Giác quán bất hưu, diệc tức thị bệnh; toại tá xưng danh vi chuyển trị dã. Đản tự tự phân minh, diệc thị Giác. Cú cú tiếp tục, diệc thị Quán. Vân hà tức phá giác quán? Cái thị dĩ độc công độc, dụng binh chỉ binh. Độc tận, binh tiêu, thân tâm an lạc nhĩ. Hựu hoặc thử nhân kính tựu Lý trì, nghiên cứu chi cực, đốn nhập vô tâm tam muội, diệc bất khả tri. Thử chánh thị nhất cá hàm hưu dạng tử, cố thủ chi dĩ vi nghiệm dã. Hưu chi vị hưu, tức sở vị “tinh tấn cánh tinh tấn, phóng hạ hựu phóng hạ” dã. Nguyên bổn thị vạn lự chi nguyên đầu căn bản. Cận ngôn chi, tức thị dung thông vọng tưởng, dĩ vi kỳ bổn. Cùng vị phù tưởng tiêu trừ, ư giác minh tâm, như khử trần cấu, thử tức thị Sự nhất tâm dã. Viễn ngôn chi, tắc thị võng tượng hư vô, điên đảo vọng tưởng, dĩ vi kỳ bổn. Cùng vị thúc nhiên huy liệt, viên minh tinh tâm, ư trung phát hóa. Thử tức thị Lý nhất tâm dã. Sự Lý nhất tâm, giai vi thành tựu Niệm Phật tam muội. Tam muội giả, Phạn ngữ, thử vân Chánh Định, diệc vân Chánh Thọ. Ly tà danh Chánh, ly tán danh Định. Dĩ nhất tâm bất loạn, bất đồng phàm phu chi bất định, ngoại đạo chi tà định dã. Bất thọ chư thọ, danh vi Chánh Thọ. Dĩ nhất tâm bất loạn, vô nhất pháp đương tình, danh Chánh Thọ dã.

(疏)故永明謂：有人數息，覺觀不休，念佛稱名，即破覺觀，此其驗也。休之又休，窮其源本，故云究極。至於一心不亂，是為成就念佛三昧。

(演)故永明以下是引證。數息者，數息觀也。數出入息，從一至十，對治散亂法也。此法通世間出世間禪，如根本禪，多由數息而入。而六妙門。亦先以數息為首。請觀音亦必以數息為助也。初心在緣曰覺，細心觀察曰觀，正是此人數息工夫。但渠工夫既成。更欲增進覺。覺觀不休，亦即是病。遂借稱名為轉治也。但字字分明，亦是覺。句句接續，亦是觀。云何即破覺觀？蓋是以毒攻毒，用兵止兵，毒盡兵消，身心安樂耳。又或此人徑就理持，研究之極，頓入無心三昧，亦不可知。此正是一個咸休樣子，故取之以為驗也。休之又休，即所謂精進更精進，放下又放下也。源本，是萬慮之源頭根本。近言之，即是融通妄想，以為其本。窮謂浮想消除，於覺明心，如去塵垢，此即是事一心也。遠言之，則是罔象虛無，顛倒妄想，以為其本。窮謂倏然隳裂，圓明精心，於中發化，此即是理一心也。事理一心，皆為成就念佛三昧。三昧者，梵語。此云正定，亦云正受。離邪名正，離散名定。以一心不亂，不同凡夫之不定、外道之邪定也。不受諸受，名為正受。以一心不亂，無一法當情，名正受也。

(Sớ: Vì thế, ngài Vĩnh Minh nói: “Có người tu Sổ Tức, giác quán chẳng ngớt, niệm Phật xưng danh liền phá trừ giác quán”. Đấy là sự hiệu nghiệm của [pháp trì danh niệm Phật]. Đã ngưng dứt lại càng ngưng dứt hơn, thấu tột cội nguồn, nên nói là “cứu cực” (đạt đến rốt ráo cùng cực), còn đối với nhất tâm bất loạn thì pháp này sẽ thành tựu Niệm Phật tam muội.

Diễn: Từ “vì thế, ngài Vĩnh Minh” trở đi là dẫn chứng. Sổ Tức là Sổ Tức Quán, [tức là] đếm hơi thở ra vào từ một đến mười, là phương pháp để đối trị tán loạn. Pháp này chung cho Thiền thế gian lẫn xuất thế gian, như các phép Thiền căn bản phần nhiều do cách đếm hơi thở mà nhập, nhưng Lục Diệu Môn cũng trước hết lấy cách đếm hơi thở làm đầu. Thỉnh Quán Âm tam muội cũng dùng Sổ Tức để phụ trợ. Lúc ban đầu, tâm nhận biết chỗ để nó duyên vào thì gọi là Giác, sự quán sát khi tâm đã vi tế hơn thì gọi là Quán. Đấy chính là công phu đếm hơi thở của người ấy; nhưng công phu của người ấy đã thành, càng muốn tăng tấn Giác. Giác quán chẳng ngơi thì cũng chính là bệnh, bèn chuyển sang nhờ vào phép xưng danh để chữa trị. Nhưng từng chữ phân minh cũng là Giác, từng câu tiếp nối thì cũng là Quán, làm sao có thể phá giác quán? Ấy là vì dùng độc trị độc, dùng binh dẹp binh. Độc hết, binh tiêu, thân tâm an lạc vậy. Lại có khi người ấy sẽ mau chóng dùng cách Lý Trì, nghiên cứu đến tột cùng, nhanh chóng chứng nhập vô tâm tam muội cũng không chừng! Đây chính là một thí dụ về “muôn mối phiền não đều dứt” cho nên nêu ra để làm chứng nghiệm vậy.

“Đã ngưng dứt lại càng ngưng dứt hơn”, ý nói: Đã tinh tấn lại càng tinh tấn hơn, đã buông xuống lại càng buông xuống hơn. “Cội nguồn” là gốc rễ đầu mối của mọi mối lo sầu. Nói gần gũi thì chính là dung thông vọng tưởng, lấy nó (tức vô minh) làm gốc. “Cùng” có nghĩa là tiêu trừ những vọng tưởng hời hợt nơi tâm giác minh như trừ khử bụi nhơ. Đây chính là Sự nhất tâm.

Nói xa xôi thì là những thứ huyễn mị, hư vô, vọng tưởng điên đảo, lấy nó làm gốc. “Cùng” có nghĩa là đột nhiên vỡ nát, cái tâm tinh thuần viên minh phát khởi tác dụng từ trong ấy. Đấy chính là Lý nhất tâm vậy.

Sự nhất tâm và Lý nhất tâm đều là thành tựu Niệm Phật tam muội. Tam muội là tiếng Phạn, cõi này dịch là Chánh Định, còn dịch là Chánh Thọ. Do lìa tà nên gọi là Chánh, do lìa tán loạn nên gọi là Định. Do nhất tâm bất loạn nên chẳng giống với phàm phu bất định và tà định của ngoại đạo. Do chẳng nhận lãnh các cảm thọ, nên gọi là Chánh Thọ. Do nhất tâm bất loạn, không có một pháp nào là tình thức, nên gọi là Chánh Thọ).

Nhị, quả chứng.

(Tự) Nãi tri phỉ ly khuể bộ, bảo trì dũng tứ sắc chi hoa. Bất xuất hộ đình, kim địa nhiễu thất trùng chi thụ. Xứ xứ Di Đà thuyết pháp, thời thời liên nhụy hóa sanh. Trân cầm dữ thứ điểu giai âm, quỳnh viện cộng mão đường tịnh thái.

(Diễn) Nãi tri hạ, thị minh Lý nhất tâm cảnh giới. Phỉ ly tứ cú, chánh thuyết duy tâm Tịnh Độ dã. Xứ xứ lưỡng cú, ngôn xúc xứ đỗng nhiên. Trân cầm lưỡng cú, ngôn nhất vị bình đẳng. Tế ngoạn chú trung tự kiến. Khuể bộ dũng hoa giả, vị tâm hoa xán phát, tả hữu phùng nguyên, thanh tịnh quang minh chi Thể, đương xứ xuất sanh dã. Hựu tâm bao pháp giới, ký diệu ngộ nhất tâm, tức vạn ức sát ngoại chi liên hoa, diệc bất ly thốn bộ dã. Hộ đình nhiễu thụ giả, vị giác lâm tăng trưởng, đạo thụ tư vinh, trưởng dưỡng chúng thiện chi Thể, tùy xứ phát hiện dã. Hựu pháp giới duy tâm. Ký diệu ngộ nhất tâm, tức vạn ức sát ngoại chi hàng thụ, diệc bất xuất hộ đình dã. Di Đà thuyết pháp giả, thước táo, nha minh, tận thị thâm đàm Bát Nhã; khê quang, sơn sắc, vô phi toàn lộ Giá Na dã. Xứ xứ giả, tức cổ nhân sở vị xí nhiên thuyết, vô gián hiết dã. Liên hoa hóa sanh giả, tùng ngộ nhi mê, thị vi thai tạng thọ sanh. Tùng mê nhi ngộ, thị vi liên hoa hóa sanh dã. Thời thời giả, tức kinh trung sở vị, thường tại ư kỳ trung, kinh hành cập tọa ngọa dã. Cầm điểu chỉ hữu tình, đường viện chỉ vô tình, cử thử nhị chủng, kiến tình dữ vô tình, đồng thành Chánh Giác dã. Giai âm tịnh thái, chánh thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ xứ.

二、果證。

(序)乃知匪離跬步，寶池涌四色之華。不出戶庭，金地遶七重之樹。處處彌陀說法，時時蓮蕊化生。珍禽與庶鳥偕音，瓊院共茆堂並彩。

(演)乃知下，是明理一心境界。匪離四句，正說唯心淨土也。處處兩句，言觸處洞然。珍禽兩句，言一味平等。細玩註中自見。跬步湧華者。謂心華燦發，左右逢源，清淨光明之體，當處出生也。又心包法界 ，既妙悟一心，即萬億剎外之蓮花，亦不離寸步也。戶庭繞樹者。謂覺林增長，道樹滋榮，長養眾善之體，隨處發現也。又法界唯心。既妙悟一心，即萬億剎外之行樹，亦不出戶庭也。彌陀說法者，鵲噪鴉鳴盡是深談般若，溪光山色無非全露遮那也。處處者，即古人所謂熾然說無間歇也。蓮花化生者。從悟而迷，是為胎藏受生。從迷而悟。是為蓮花化生也。時時者，即經中所謂，常在於其中，經行及坐臥也。禽鳥指有情，堂院指無情，舉此二種，見情與無情，同成正覺也。偕音並彩，正是法平等，無有高下處。

(Hai, chứng quả.

Tựa: Bèn biết: Chẳng lìa nửa bước, ao báu trổ hoa bốn màu. Chẳng ra khỏi sân, khỏi cửa, bảy hàng cây vây quanh đất vàng. Chốn chốn Di Đà thuyết pháp, thời thời hóa sanh trong hoa sen. Chim quý lẫn chim thường hòa tiếng hót nhịp nhàng, lầu quỳnh cùng lều tranh cùng nhau khoe sắc.

Diễn: Từ chữ “bèn biết” trở đi, nói về cảnh giới Lý nhất tâm. Bốn câu “chẳng lìa...” nói thẳng vào duy tâm Tịnh Độ. Hai câu “chốn chốn” ý nói những chỗ tiếp xúc đều rỗng rang. Hai câu “chim quý” ý nói “một vị bình đẳng”. Từ những lời chú thích, hãy suy ngẫm cặn kẽ, sẽ tự thấy từng ý nghĩa thú vị. “Nửa bước, trổ hoa” ý nói tâm hoa nở rạng rỡ, đâu đâu cũng gặp nguồn, Thể thanh tịnh quang minh xuất sanh từ ngay nơi ấy. Lại nữa, tâm chứa trọn pháp giới. Đã diệu ngộ nhất tâm thì hoa sen ở ngoài vạn ức cõi cũng chẳng cách xa một tấc bước chân nào.

“Cửa, sân, hàng cây vây quanh”, ý nói: Rừng giác tăng trưởng, cây đạo tốt tươi, nuôi dưỡng lớn cái Thể của các điều thiện, nó sẽ hiển lộ ở mọi nơi. Lại nữa, pháp giới duy tâm. Đã diệu ngộ nhất tâm thì ngay cả hàng cây ở ngoài vạn ức cõi cũng chẳng ra khỏi cửa, khỏi sân vậy. “Di Đà thuyết pháp”: Chim khách hót, quạ kêu, đều là đàm luận Bát Nhã sâu xa; ánh khe, sắc núi, không gì chẳng hiển lộ trọn vẹn [Pháp Thân của Phật Tỳ Lô] Giá Na.

“Xứ xứ” là như cổ nhân đã bảo “nói cuồn cuộn, không gián đoạn” vậy. “Hóa sanh trong hoa sen”: Từ ngộ thành mê, bèn thọ sanh trong bào thai. Từ mê mà ngộ thì hóa sanh trong hoa sen. “Thời thời” là như trong kinh có nói: “Thường kinh hành và ngồi, nằm ở trong ấy”. “Chim chóc” chỉ hữu tình, “nhà viện” chỉ vô tình, nêu lên hai thứ ấy để thấy hữu tình và vô tình cùng thành Chánh Giác. “Hòa tiếng hót nhịp nhàng, cùng nhau khoe sắc” nhằm chỉ rõ pháp bình đẳng, không có chỗ nào cao hay thấp).

(Sớ) Ký đắc nhất tâm bất loạn, thỉ tri liên hoa, hàng thụ, chủng chủng trang nghiêm, tịnh phi tâm ngoại. Hà tất nhĩ thính kim ngôn, phương thị Di Đà thuyết pháp? Sa Bà ấn hoại, thỉ danh Tịnh Độ văn thành giả tai? Nhiên tắc trân cầm, thứ điểu, quỳnh viện, mão đường, hà liệt, hà ưu, hà tịnh, hà uế? Cố viết: Tây Phương tại mục tiền dã.

(Diễn) Ký đắc tứ cú minh tức thử nhất tâm, tức thị Tịnh Độ. Hà tất tứ cú minh “bất tất vãng sanh, phương thành Tịnh Độ”. Nhiên tắc tứ cú, hiển duy tâm cảnh giới, vô sai biệt tướng, đẳng đồng nhất vị dã, cố viết cú tổng kết. Ấn hoại văn thành giả, Niết Bàn nhị thập thất vân: “Thí như lạp ấn ấn nê, ấn dữ nê hợp, ấn diệt văn thành”. Dĩ dụ phàm phu hiện tại Ấm diệt, Trung Hữu Ấm sanh. Kim tá thử văn, dĩ dụ vãng sanh hành nhân, thử độ Ấm diệt, bỉ quốc Ấm sanh. Tu tri: Thùy chung tự kiến tọa kim liên thân, dĩ thị bỉ quốc sanh Ấm cố dã. Thành luận minh cực thiện, cực ác, câu bất kinh Trung Ấm, như toản mâu ly thủ dã.

(疏)既得一心不亂，始知蓮華行樹，種種莊嚴，並非心外。何必耳聽金言，方是彌陀說法？娑婆印壞，始名淨土文成者哉？然則珍禽庶鳥，瓊院茆堂 ，何劣何優 ，何淨

何穢？故曰：西方在目前也。

(演)既得四句。明，即此一心，即是淨土。何必四句明不必往生，方成淨土。然則四句，顯唯心境界，無差別相，等同一味也。故曰句總結。印壞文成者，涅槃二十七云：譬如蠟印印泥，印與泥合，印滅文成。以喻凡夫現在陰滅。中有陰生。今借此文，以喻往生行人，此土陰滅，彼國陰生。須知垂終自見坐金蓮身，已是彼國生陰故也。成論明極善極惡，俱不經中陰。如鑽矛離手也。

(Sớ: Đã đắc nhất tâm bất loạn mới biết hoa sen, hàng cây, các thứ

trang nghiêm, trọn chẳng ở ngoài tâm. Cần gì phải tai nghe lời vàng thì mới là Phật Di Đà thuyết pháp? [Há phải là] cái ấn cõi Sa Bà đã nát thì mới gọi là “nét khắc nơi Tịnh Độ” được thành ư? Vậy thì chim quý, chim thường, viện quỳnh, lều tranh, gì là kém, gì là hơn, gì là tịnh, gì là uế? Cho nên nói: Tây Phương ở ngay trước mắt.

Diễn: Bốn câu kể từ chữ “đã đắc” trở đi nhằm chỉ rõ: Chính cái nhất tâm này là Tịnh Độ. Bốn câu bắt đầu bằng chữ “cần gì” [trong lời Sớ] chỉ rõ: “Cần gì phải vãng sanh thì mới thành Tịnh Độ”. Bốn câu từ chữ “nhiên tắc” (vậy thì) trở đi, hiển thị cảnh giới duy tâm, không có tướng sai biệt, bình đẳng, có cùng một vị. Câu “cho nên nói” là lời tổng kết. “Ấn nát, nét khắc thành hình” là như kinh Niết Bàn quyển thứ hai mươi bảy đã chép: “Ví như ấn sáp đem đóng xuống bùn, ấn áp vào bùn, ấn nát, mà nét khắc trên ấn đã thành hình [trên bùn]”. [Câu này] nhằm tỷ dụ thân Ngũ Ấm trong hiện tại của phàm phu đã diệt, thân Trung Ấm đã sanh. Nay nhờ vào đoạn văn này để tỷ dụ hành nhân vãng sanh, Ngũ Ấm trong cõi này diệt, Ngũ Ấm trong cõi kia được sanh ra. Cần biết rằng: Người lâm chung tự thấy thân mình ngồi trên hoa sen vàng, tức là Ngũ Ấm của chính mình đã sanh trong cõi kia. Thành Duy Thức Luận nói kẻ cực thiện hay cực ác đều không trải qua giai đoạn Trung Ấm, như cái đục hay cái mâu lìa khỏi tay vậy).

Tam, tổng kết.

(Tự) Cái diêu niệm không chân niệm, sanh nhập vô sanh, niệm Phật tức thị niệm tâm, sanh bỉ bất ly sanh thử. Tâm, Phật, chúng sanh nhất thể, trung lưu, lưỡng ngạn bất cư. Cố vị “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”.

(Diễn) Niệm không chân niệm giả, niệm tức niệm Phật chi niệm. Chân niệm tức Chân Như Thể. Niệm đáo cực xứ, hòa niệm thoát lạc, đốn ly niệm tướng, vị chi “niệm Không”. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới. Pháp giới nhất tướng, tức thị bình đẳng Pháp Thân, cố vân “chân niệm”. Sanh nhập vô sanh giả, sanh tức sanh tử chi sanh, vô sanh tức Vô Sanh Nhẫn. Sanh bổn vô Thể, dĩ niệm vi Thể. Khởi Tín vân: “Nhất thiết chư pháp, duy y vọng niệm, nhi đắc trụ trì”. Kim ký niệm Không, sở vị: Bì ký bất tồn, mao tương an phụ? Tự nhiên độc lâu phấn toái, Ngũ Ấm tiêu vong, tùng hữu sanh ngộ nhập Vô Sanh hỹ. Hựu sanh tức niệm Phật chi tâm, vô sanh vị Vô Sanh chi lý. Tuy niệm tánh nguyên sanh diệt, ký do hữu niệm đắc nhập vô niệm, thị tùng sanh diệt đốn nhập Vô Sanh hỹ. Niệm Phật, niệm tâm giả, ký đáo chân niệm điền địa, tắc kỳ niệm Phật dĩ vô năng sở. Năng niệm tâm ngoại, vô hữu Phật vi ngã sở niệm. Sở niệm Phật ngoại, vô hữu tâm năng niệm ư Phật. Trí ngoại vô Như, Như ngoại vô Trí. Như, Trí bất nhị, danh niệm Phật tức thị niệm tâm dã. Sanh bỉ, sanh thử giả, ký đáo vô sanh điền địa, tắc kỳ Tịnh Độ dĩ vô bỉ thử. Du thần ức sát, thật sanh hồ tự kỷ tâm trung. Dựng chất cửu liên, phỉ đào hồ sát na tế nội. Bỉ tức thị thử, thử tức thị bỉ, bỉ thử vô phân, vân sanh bỉ bất ly sanh thử dã. Tâm, Phật, chúng sanh nhất Thể giả, Phật giả quả đức chi xưng, chúng sanh uế ác chi hiệu, tâm giả linh minh chi Thể. Niệm Phật vị chí nhất tâm, tâm bất thị Phật, Phật bất thị sanh, phán nhiên bất nhất. Kim ký niệm Phật tức thị niệm tâm, tắc phản bổn hoàn nguyên, bất kiến sanh, Phật giả danh. Duy nhất diệu minh, châu biến pháp giới. Dĩ tức Phật chi sanh, niệm tức tâm chi Phật, vô nhị tướng dã. Trung lưu, lưỡng ngạn bất cư giả, khổ vực thị thử ngạn, lạc bang thị bỉ ngạn. Phi khổ phi lạc thị trung lưu. Niệm Phật vị chí nhất tâm, trung lưu, lưỡng ngạn, tiệt nhiên bất đồng. Kim ký sanh bỉ bất ly sanh thử, tắc bất kiến bỉ ngạn, bất kiến thử ngạn, tịnh bất kiến phi bỉ, phi thử chi trung lưu hỹ. Cổ vân: “Hải tạng đa la nhất diệp châu. Bất cư lưỡng ngạn, bất trung lưu. Nhất cao xanh xuất hư không ngoại, nhạ đắc xuân phong tiếu điểm đầu”, thị dã.

三、總結。

(序)蓋繇念空真念。生入無生。念佛即是念心。生彼不離生此。心佛眾生一體。中流兩岸不居。故謂自性彌陀。唯心淨土。

(演)念空真念者。念即念佛之念，真念即真如體，念到極處，和念脫落，頓離念相，謂之念空。離念相者，等虛空界，法界一相，即是平等法身，故云真念。生入無生者，生即生死之生，無生即無生忍。生本無體，以念為體。起信云：一切諸法，唯依妄念而得住持。今既念空，所謂皮既不存，毛將安附？自然髑髏粉碎，五陰消亡，從有生悟入無生矣。又生即念佛之心，無生謂無生之理。雖念性元生滅，既由有念得入無念，是從生滅頓入無生矣。念佛念心者。既到真念田地，則其念佛已無能所。能念心外，無有佛為我所念。所念佛外，無有心能念於佛。智外無如，如外無智，如智不二，名念佛即是念心也。生彼生此者，既到無生田地，則其淨土已無彼此。遊神億剎，實生乎自己心中。孕質九蓮，匪逃乎剎那際內。彼即是此，此即是彼，彼此無分，云生彼不離生此也。心佛眾生一體者。佛者果德之稱，眾生穢惡之號，心者靈明之體。念佛未至一心，心不是佛，佛不是生，判然不一。今既念佛即是念心。則返本還源。不見生佛假名。惟一妙明，周遍法界。以即佛之生，念即心之佛，無二相也。中流兩岸不居者。苦域是此岸，樂邦是彼岸。非苦非樂是中流。念佛未至一心。中流兩岸，截然不同。今既生彼不離生此。則不見彼岸，不見此岸，并不見非彼非此之中流矣。古云：海藏多羅一葉舟。不居兩岸不中流。一篙撐出虛空外，惹得春風笑點頭，是也。

(Ba, tổng kết.

Tựa: Ấy là do niệm tới mức mọi đối đãi rỗng không, sẽ là chân niệm, từ sanh tử nhập Vô Sanh Nhẫn, niệm Phật chính là niệm tâm. Sanh về cõi kia, nhưng chẳng lìa sanh trong cõi này. Tâm, Phật, và chúng sanh có cùng một Thể, giữa dòng và hai bên bờ đều chẳng ở. Do vậy nói: “Tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”.

Diễn: “Niệm tới mức mọi đối đãi rỗng không thì sẽ là chân niệm”: Chữ “niệm” [trong câu trên đây] chính là chữ niệm trong niệm Phật. “Chân niệm” chính là bản thể của Chân Như. Niệm đến mức tột cùng, năng niệm (cái tâm niệm Phật) lẫn sở niệm (vị Phật được niệm) đều mất, nhanh chóng lìa khỏi tướng niệm, nên gọi là “niệm Không”. Lìa khỏi tướng niệm, sẽ bằng với hư không giới. Pháp giới nhất tướng, tức là Pháp Thân bình đẳng, cho nên gọi là “chân niệm”.

“Sanh nhập vô sanh”: Chữ “Sanh” [đầu tiên trong câu này] là chữ Sanh trong sanh tử, “vô sanh” là Vô Sanh Nhẫn. Sanh vốn không có Thể, lấy niệm làm Thể. Khởi Tín Luận viết: “Hết thảy các pháp chỉ do nương vào vọng niệm mà được tồn tại liên tục”. Nay niệm đã rỗng không, tức là nói: “Da đã chẳng còn, lông dính vào đâu?” Tự nhiên đầu lâu nát vụn như bột, Ngũ Ấm mất tiêu, từ có sanh bèn ngộ nhập Vô Sanh vậy.

Lại nữa, Sanh chính là cái tâm niệm Phật, Vô Sanh là lý Vô Sanh. Tuy tánh của niệm vốn là sanh diệt, nhưng do hữu niệm mà nhập vô niệm, tức là từ sanh diệt mà nhanh chóng nhập Vô Sanh vậy.

“Niệm Phật, niệm tâm”: Đã đạt đến cảnh giới chân niệm thì sự

niệm Phật ấy không có Năng và Sở. Ngoài cái tâm niệm Phật, không có đức Phật để ta niệm. Ngoài đức Phật được niệm, không có cái tâm niệm Phật. Ngoài trí không có Như, ngoài Như không có trí. Trí và Như chẳng hai, thì gọi là “niệm Phật chính là niệm tâm”.

“Sanh cõi kia, sanh trong cõi này”: Đã đến địa vị Vô Sanh thì Tịnh Độ chẳng có đây hay kia. Thần thức ngao du trong một ức cõi nước, nhưng thật sự là sanh trong tâm của chính mình. Hoài thai nơi sen chín phẩm, chưa đầy trong khoảng sát na. Kia chính là đây, đây chính là kia, đây và kia không chia cách, nên nói: “Sanh về kia, chẳng rời sanh nơi đây”.

Tâm, Phật, và chúng sanh là một Thể. Phật là danh xưng của quả đức, “chúng sanh” là tên gọi của uế ác, “tâm” là cái Thể linh minh. Niệm Phật mà chưa đạt đến nhất tâm, thì tâm chẳng phải là Phật; Phật chẳng phải là chúng sanh, rành rành chẳng phải là một. Nay đã là “niệm Phật chính là niệm tâm” thì là trở về cội nguồn, chẳng thấy các giả danh “chúng sanh” và “Phật” nữa, diệu minh duy nhất trọn khắp pháp giới. Dùng “chúng sanh vốn sẵn là Phật” ấy để niệm vị Phật ở

ngay trong tâm thì không có hai tướng.

“Chẳng ở giữa dòng hay hai bên bờ”: Cõi khổ là bờ này, nước vui là bờ kia. Chẳng khổ chẳng sướng là giữa dòng. Niệm Phật mà chưa đạt đến nhất tâm thì giữa dòng và hai bờ khác nhau rành rành. Nay đã sanh về cõi kia, chẳng lìa sanh trong cõi này, sẽ chẳng thấy bờ này hay bờ kia, trọn chẳng thấy là giữa dòng, chẳng phải bờ này, hay bờ kia. Cổ nhân nói: “Biển cả Đa La một lá thuyền. Giữa dòng, đôi bến đều không trụ. Một sào chống vượt ngoài trời thẳm. Cười đón gió Xuân khẽ gật đầu” chính là ý này).

(Sớ) Thừa thượng thù nhân diệu quả, chánh diêu niệm Phật chí ư nhất tâm, tắc niệm cực nhi không, vô niệm chi niệm, vị chi chân niệm. Hựu niệm Thể bổn không, niệm thật vô niệm, danh chân niệm dã.

(Diễn) Niệm cực nhi không, ước Tu biên thuyết. Niệm Thể bổn không, ước Tánh biên thuyết. Vô niệm chi niệm, thị chung nhật vô niệm, chung nhật niệm Phật dã. Niệm thật vô niệm, thị chung nhật niệm Phật, chung nhật vô niệm dã. Hựu thử nhị nghĩa, diệc nãi tương tu. Do niệm cực nhi không, phương tri niệm Thể bổn không. Công phu bất đáo, bất ngộ bổn thể dã. Hựu do niệm Thể bổn không, phương đắc niệm cực nhi không. Bổn thể bất không, túng niệm bất

không dã.

(疏)承上殊因妙果，正繇念佛至於一心。則念極而空，無念之念，謂之真念。又念體本空。念實無念，名真念也。

(演)念極而空，約修邊說。念體本空，約性邊說。無念之念，是終日無念，終日念佛也。念實無念，是終日念佛，終日無念也。又此二義，亦乃相須。由念極而空，方知念體本空，工夫不到，不悟本體也。又由念體本空，方得念極而空。本體不空，縱念不空也。

(Sớ: Nhân thù thắng, quả nhiệm mầu như được nói trên đây chính là do niệm Phật đạt đến nhất tâm, tức là niệm đến cùng cực thì rỗng không, vô niệm mà niệm, nên gọi là “chân niệm”. Lại nữa, Thể của niệm vốn là Không, niệm thật sự là vô niệm, nên gọi là “chân niệm”.

Diễn: “Niệm đến cùng cực thì rỗng không” là nói theo phương diện tu tập. “Thể của niệm vốn là không” là ước theo phương diện Tánh để nói. Niệm trong “vô niệm” là suốt ngày vô niệm mà suốt ngày niệm Phật. Niệm mà thật sự vô niệm là suốt ngày niệm Phật, mà suốt ngày vô niệm. Lại nữa, hai nghĩa này cũng bổ trợ lẫn nhau. Do niệm đến tột cùng bèn rỗng không [mọi ý niệm đối đãi], mới biết Thể của niệm là Không. Do công phu chưa đạt, cho nên chẳng ngộ bổn thể. Lại do Thể của niệm vốn là Không, cho nên mới niệm tới mức cùng cực, sẽ rỗng không các ý niệm đối đãi. Do bổn thể chẳng không, dẫu niệm mà vẫn chẳng không).

(Sớ) Sanh vô sanh giả, đạt sanh Thể bất khả đắc, tắc sanh nhi bất sanh, bất sanh nhi sanh. Thị danh “dĩ niệm Phật tâm, nhập Vô Sanh Nhẫn”, như hậu Giáo Khởi trung biện. Cố tri chung nhật niệm Phật, chung nhật niệm tâm, xí nhiên vãng sanh, tịch nhiên vô vãng hỹ.

(Diễn) Đạt sanh thể bất khả đắc giả, do tâm không cố, đại địa bình trầm, hư không phấn toái; thôi cầu Ngũ Ấm, sắc, tâm, liễu bất khả đắc dã. Bất sanh nhi sanh giả, như dĩ bất sanh vi bất sanh, phi chân bất sanh dã. Sanh tức bất sanh, thị chân bất sanh. Cố Vĩnh Gia vị: “Thùy vô niệm, thùy vô sanh? Nhược thật vô sanh, vô bất sanh” đẳng. Hựu sanh tức niệm niệm sanh diệt, thử sanh diệt vọng tâm, bổn tự hư vọng, vô hữu thật thể. Cố vân “Thể bất khả đắc”. Đạt giả, ngộ tâm chi bổn không dã. Ký ngộ tâm không, tắc chung nhật niệm Phật, chung nhật vô niệm, sanh nhi bất sanh dã. Chung nhật vô niệm, chung nhật niệm Phật, bất sanh nhi sanh dã. Sanh nhi bất sanh, tắc sanh nguyên bất khả đắc. Bất sanh nhi sanh, tắc bất sanh diệc bất khả đắc, thị chân vô sanh dã. Cố vân “dĩ niệm Phật tâm, nhập Vô Sanh Nhẫn”.

(疏)生無生者，達生體不可得，則生而不生，不生而生，是名以念佛心入無生忍，如後教起中辯。故知終日念佛，終日念心，熾然往生，寂然無往矣。

(演)達生體不可得者。由心空故。大地平沉，虛空粉碎 ，推求五陰色心，了不可得也。不生而生者，如以不生為不生，非真不生也。生即不生。是真不生。故永嘉謂：誰無念，誰無生？若實無生無不生等。又生即念念生滅，此生滅妄心，本自虛妄，無有實體，故云體不可得。達者悟心之本空也。既悟心空。則終日念佛，終日無念，生而不生也。終日無念，終日念佛，不生而生也。生而不生，則生元不可得，不生而生，則不生亦不可得，是真無生也。故云以念佛心，入無生忍。

(Sớ: “Sanh mà vô sanh”: Thông đạt Thể của sanh là “chẳng thể

được” thì sanh mà chẳng sanh, chẳng sanh mà sanh. Đó gọi là dùng cái tâm niệm Phật để nhập Vô Sanh Nhẫn, như trong phần Giáo Khởi Nhân Duyên thuộc đoạn sau sẽ luận định. Vì thế biết là suốt ngày niệm Phật, suốt ngày niệm tâm, hăm hở vãng sanh, [mà vẫn] lặng lẽ chẳng vãng sanh vậy.

Diễn: “Thông đạt cái Thể của sanh là chẳng thể được”: Do tâm rỗng không, đại địa chìm lỉm, hư không nát vụn như bột, suy lường, tìm cầu Ngũ Ấm, sắc, tâm, trọn chẳng thể được! “Chẳng sanh mà sanh”: Nếu hiểu “chẳng sanh” là “không hề sanh” thì không phải là “chẳng sanh” thật sự. Sanh chính là vô sanh mới là “chẳng sanh” thật sự. Vì thế, ngài Vĩnh Gia nói: “Ai vô niệm, ai vô sanh? Nếu nói thật ra thì không có sanh mà cũng chẳng có bất sanh” v.v...

Lại nữa, “sanh” chính là sanh diệt trong mỗi niệm. Cái vọng tâm sanh diệt ấy vốn hư vọng, chẳng có thật thể, nên nói: “Cái Thể chẳng thể được”. “Đạt” là ngộ cái tâm vốn là Không. Đã ngộ tâm là Không thì suốt ngày niệm Phật mà suốt ngày vô niệm, sanh mà chẳng sanh. Suốt ngày vô niệm mà suốt ngày niệm Phật, [tức là] chẳng sanh mà sanh vậy. “Sanh mà bất sanh” tức là sanh vốn chẳng thể được, “bất sanh mà sanh” thì bất sanh cũng chẳng thể được. Đấy là chân vô sanh. Vì thế nói: “Dùng cái tâm niệm Phật để nhập Vô Sanh Nhẫn”).

(Sớ) Tâm, Phật, chúng sanh giả, kinh vân: “Tâm, Phật, cập chúng sanh, thị tam vô sai biệt”. Cái tâm tức thị Phật, Phật tức thị sanh, chư Phật tâm nội chúng sanh, niệm chúng sanh tâm trung chư Phật dã. Cố vân nhất thể.

(Diễn) Tam vô sai biệt giả, vị: Mê thử pháp, hữu chúng sanh danh. Ngộ thử pháp, hữu chư Phật danh. Thử pháp chư pháp trung, thật hữu tâm danh. Nhiên nhi mê ngộ bổn không, trung biên bất lập, chư Phật, chúng sanh, cập tâm, giai giả danh dã. Giả danh vô thật, toàn thể tức chân. Cố tam pháp tương tức, vô hữu sai biệt!

(疏)心佛眾生者。經云：心佛及眾生，是三無差別。蓋心即是佛，佛即是生 ，諸佛心內眾生 ，念眾生心中諸佛

也。故云一體。

(演)三無差別者，謂迷此法有眾生名，悟此法有諸佛名，此法諸法中實有心名。然而迷悟本空，中邊不立，諸佛眾生及心，皆假名也。假名無實 ，全體即真 。故三法相

即，無有差別。

(Sớ: “Tâm, Phật, chúng sanh”: Kinh dạy: “Tâm, Phật, và chúng sanh, ba thứ này không sai khác”. Bởi lẽ, tâm chính là Phật, Phật chính là chúng sanh. Chúng sanh trong tâm chư Phật, niệm chư Phật ở trong tâm chúng sanh, nên nói là “nhất thể”.

Diễn: “Ba thứ không sai biệt”, ý nói: Mê pháp này bèn có cái tên chúng sanh, ngộ pháp này bèn có danh xưng chư Phật. Trong các pháp, pháp này quả thật có cái danh xưng là “tâm”, nhưng mê và ngộ vốn là Không, chính giữa và hai bên chẳng lập; chư Phật, chúng sanh, và tâm đều là giả danh. Giả danh không thật, toàn thể chính là chân. Cho nên ba pháp chính là lẫn nhau, chẳng có sai biệt).

(Sớ) Trung lưu lưỡng ngạn giả, Sa Bà dụ thử, Cực Lạc dụ bỉ. Thỉ yên yếm khổ hân lạc. Ký yên khổ lạc song vong, chung yên diệc bất trụ ư phi khổ phi lạc, sở vị: “Nhị biên bất trước, Trung Đạo bất an

dã”.

(Diễn) Nhị biên vị hữu vô, Trung Đạo vị phi hữu phi vô, diệc hữu diệc vô. Bất trước bất an, chánh thị ly tứ cú xứ.

(疏)中流兩岸者，娑婆喻此，極樂喻彼。始焉厭苦欣樂。既焉苦樂雙亡。終焉亦不住於非苦非樂。所謂：二邊不著，中道不安也。

(演)二邊謂有無，中道謂非有非無，亦有亦無。不著不安，正是離四句處。

(Sớ: “Giữa dòng, hai bên”: Sa Bà ví như bên này, Cực Lạc ví như bên kia. Bắt đầu bằng chán khổ, thích vui, khổ và sướng đã cùng mất rồi; cuối cùng, cũng không trụ trong “chẳng khổ, chẳng sướng”, cho nên nói: “Chẳng chấp vào hai bên, mà cũng chẳng an trụ nơi Trung Đạo”.

Diễn: Nhị Biên là Có và Không, Trung Đạo là chẳng phải Có, chẳng phải Không, mà cũng là Có, vừa là Không. “Chẳng chấp trước, chẳng an trụ” chính là lìa khỏi bốn câu (có, không, cũng có cũng không, chẳng phải có chẳng phải không).

(Sớ) Tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ, ý cái như thị. Thị tắc Thiền Tông, Tịnh Độ, thù đồ đồng quy, dĩ bất ly tự tâm, tức thị Phật cố, tức thị Thiền cố. Bỉ chấp Thiền nhi báng Tịnh Độ, thị báng tự bổn tâm dã, thị báng Phật dã, thị tự báng kỳ Thiền dã, diệc phất tư nhi dĩ hỹ.

(Diễn) Tự tâm thị Phật, thị Thiền giả. Tự tâm giác chiếu tức thị Phật. Tự tâm tĩnh lự tức thị Thiền. Báng tự bổn tâm giả, dĩ Tịnh Độ nãi tự tâm chi Tịnh Độ cố. Thị báng Phật giả, dĩ bất ly tự tâm tức thị Phật cố. Thị tự báng kỳ Thiền giả, dĩ bất ly tự tâm tức thị Thiền cố.

(疏)自性彌陀，唯心淨土，意蓋如是。是則禪宗淨土，殊途同歸，以不離自心，即是佛故，即是禪故。彼執禪而謗淨土，是謗自本心也，是謗佛也，是自謗其禪也，亦弗思而已矣。

(演)自心是佛是禪者。自心覺照即是佛，自心靜慮即是禪。謗自本心者。以淨土乃自心之淨土故。是謗佛者，以不離自心即是佛故。是自謗其禪者，以不離自心即是禪故。

(Sớ: “Tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ” có ý nghĩa như thế đó.

Do vậy, Thiền Tông và Tịnh Độ là khác đường, nhưng cùng về một nơi. Do chẳng lìa tự tâm, cho nên chính là Phật, chính là Thiền. Kẻ nào chấp Thiền, báng Tịnh Độ thì chính là hủy báng bổn tâm của chính mình, báng Phật, báng Thiền của chính mình. Đấy cũng là do chẳng suy nghĩ đó thôi!

Diễn: “Tự tâm là Phật” thì là Thiền. “Tự tâm giác chiếu” chính là Phật. “Tự tâm tĩnh lự” chính là Thiền. [Hủy báng Tịnh Độ] là báng bổn tâm của chính mình, vì Tịnh Độ chính là Tịnh Độ trong tự tâm. [Báng Tịnh Độ] “là báng Phật”: Vì chẳng lìa tự tâm thì chính là Phật. “Là tự báng Thiền” vì chẳng lìa tự tâm thì chính là Thiền).

Tứ, quảng hiển trì danh sở bị.

(Tự) Thử tắc lý chi nhất tâm, toàn quy thượng trí, diệc phục thông hồ sự tướng, khúc vị độn căn.

(Diễn) Thử tắc Lý chi nhất tâm giả, dĩ nhất tâm niệm Phật hữu Sự, hữu Lý. Thượng văn sở chỉ nãi Lý nhất tâm dã. Toàn quy thượng trí giả, dĩ Lý nhất tâm vô phương sở, vô hình tướng, bất khả thấu bạc, vô dung nghĩ nghị, phi túc cụ Bát Nhã linh căn, đơn đao trực nhập giả, tiễn năng ngộ nhập. Thông hồ sự tướng giả, bất ngộ tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ, đản dĩ vọng niệm niệm Phật, ly thử sanh bỉ, thị tắc sanh Phật uyển nhiên, tịnh uế lịch nhiên. Dĩ ngã chi sanh, cầu bỉ chi Phật, yếm thử ngũ trược, hân bỉ lạc bang, dữ bỉ lý tánh, toàn vô giao thiệp. Thử tắc độn căn sở hành dã.

四、廣顯持名所被。

(序)此則理之一心，全歸上智，亦復通乎事相，曲為鈍根。

(演)此則理之一心者，以一心念佛有事有理，上文所指乃理一心也。全歸上智者。以理一心，無方所，無形相，不可湊泊，無容擬議，非宿具般若靈根，單刀直入者，鮮能悟入。通乎事相者。不悟自性彌陀，唯心淨土。但以妄念念佛，離此生彼，是則生佛宛然，淨穢歷然，以我之生，求彼之佛，厭此五濁，欣彼樂邦，與彼理性，全無交涉，此則鈍根所行也。

(Bốn, nói cặn kẽ về những căn cơ thích hợp với pháp Trì Danh.

Tựa: Những điều này (tức những điều luận định trong những

phần trước) chính là Lý nhất tâm, hoàn toàn quy về bậc thượng trí, nhưng cũng thông với sự tướng, mà cũng nhằm thích ứng với hàng độn căn.

Diễn: “Đây chính là Lý nhất tâm”: Do nhất tâm niệm Phật có Sự và Lý; đoạn văn trên đây nói về Lý nhất tâm. “Hoàn toàn quy về bậc thượng trí”: Vì Lý nhất tâm không có nơi chốn, không có hình tướng, chẳng thể nắm níu được, không thể nào suy lường, luận định. Nếu chẳng phải là bậc sẵn có căn cơ Bát Nhã thần diệu từ trước, một mình ôm đao tiến thẳng vào, hiếm có kẻ nào mà có thể ngộ nhập được!

“Thông với sự tướng”: Chẳng ngộ “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, chỉ dùng vọng niệm để niệm Phật, lìa cõi này, sanh sang cõi kia, [thấy có] Phật và chúng sanh rành rành, tịnh và uế phân minh, thấy ta là chúng sanh cầu đức Phật trong cõi kia, chán nhàm cõi ngũ trược này, ưa thích cõi vui sướng kia, hoàn toàn chẳng dính dáng đến lý tánh, thì đấy chính là cách hành trì của hàng độn căn vậy).

(Sớ) Lý Sự nhất tâm, tường kiến hậu văn. Kim vị tự tánh duy tâm, chánh chỉ kinh trung Lý nhất tâm bất loạn ngôn nhĩ. Thượng trí nãi khắc thừa đương, độn căn vị năng lãnh hà. Cố thử nhất tâm, bất chuyên chủ Lý, nhi diệc thông Sự. Dĩ Sự nhất tâm, nhân giai khả hành. Sở vị phu phụ chi ngu bất tiếu, nhi dữ tri dữ năng giả dã. Như thiên phổ cái, tự địa phổ kình, đại tạo chi trung, vô khí vật cố.

(疏)理事一心，詳見後文 。今謂自性唯心 ，正指經中

理一心不亂言耳。上智乃克承當。鈍根未能領荷。故此一心，不專主理，而亦通事。以事一心，人皆可行。所謂夫婦之愚不肖，而與知與能者也。如天普蓋，似地普擎。大造之中，無棄物故。

(Sớ: Đối với Lý nhất tâm và Sự nhất tâm, hãy xem giải thích chi tiết trong phần sau. Nay nói “tự tánh duy tâm” thì chính là nói tới Lý nhất tâm bất loạn như trong kinh đã nói, bậc thượng trí mới có thể gánh vác, kẻ độn căn chưa thể lãnh ngộ, gánh vác được.

Vì thế, nhất tâm chẳng chuyên chú trọng vào Lý, mà còn thông với Sự; bởi lẽ, Sự nhất tâm thì ai cũng có thể hành được. Ý nói: Kẻ ngu phu ngu phụ chẳng đáng kể tới mà vẫn có thể biết, vẫn có thể hành được. Như trời che khắp, như đất nâng đều, trong đại tự nhiên, chẳng bỏ vật nào).

Tam, cảm thời (tam): Sơ, tổng thán. Nhị, biệt thán. Tam, kết thán.

Sơ, tổng thán.

(Tự) Nại hà thủ ngu chi bối, trước Sự nhi Lý vô văn, tiểu huệ chi lưu, chấp Lý nhi Sự toại phế. Trước Sự nhi mê Lý, loại mông đồng độc cổ thánh chi thư. Chấp Lý nhi di Sự, tỷ bần sĩ hoạch hào gia chi khoán.

(Diễn) Thủ ngu chi bối giả, ngu diệc bất năng chướng đạo. Cố vân: “Nhân nhất năng chi, kỷ bách chi” đẳng, nhi quá tại “thủ” tự, nãi cao thôi thánh cảnh, hoạch địa tự hạn chi bối. Tiểu huệ chi lưu giả, học Bát Nhã Bồ Tát, tu cầu đại trí huệ. Tiểu huệ giả, cuồng huệ dã, thiên huệ dã, phi chân trí huệ. Hựu thử nhị nhân chi bệnh, tại “chấp trước” lưỡng tự. Cố kinh vân: “Chúng sanh xứ xứ trước, dẫn chi linh đắc xuất”.

三、感時(三)：初、總歎。二、別歎。三、結歎。

初、總歎。

(序)奈何守愚之輩，著事而理無聞，小慧之流，執理而事遂廢 。 著事而迷理 ， 類蒙童讀古聖之書 。 執理而遺

事，比貧士獲豪家之券。

(演)守愚之輩者，愚亦不能障道，故云：人一能之己百之等，而過在守字，乃高推聖境，畫地自限之輩。小慧之流者，學般若菩薩，須求大智慧。小慧者，狂慧也，偏慧也，非真智慧。又此二人之病，在執著兩字。故經云：眾生處處著，引之令得出。

(Ba, cảm thán trước thời thế (gồm ba phần): Một là lời cảm thán chung. Hai là lời cảm thán riêng. Ba là tổng kết lời cảm thán.

Trước hết là lời cảm thán chung.

Tựa: Hiềm rằng những kẻ chấp chặt ngu hèn, chấp vào Sự mà chẳng nghe Lý, phường trí huệ nhỏ nhoi do chấp Lý bèn phế Sự. Chấp Sự mê Lý, giống như trẻ thơ ngây ngô đọc sách của bậc thánh hiền thời cổ. Chấp Lý bỏ Sự, giống như kẻ nghèo có được bằng khoán của nhà giàu có.

Diễn: “Những kẻ chấp chặt ngu hèn”: Ngu cũng chẳng thể chướng ngại đạo, cho nên nói: “Người khác làm một lần bèn thành công, ta gắng sức cả trăm lần [thì cũng thành công]” v.v... nhưng lỗi là ở chữ Thủ (chấp giữ), chính là nói về hạng người đề cao thánh cảnh, tự vạch đất hạn định. “Phường trí huệ nhỏ nhoi”: Bồ Tát học Bát Nhã cần phải cầu đại trí huệ. “Tiểu huệ” là cuồng huệ, hoặc trí huệ lệch lạc, chẳng phải là trí huệ chân thật. Căn bệnh của hai hạng người này là do hai chữ “chấp trước”. Cho nên kinh nói: “Chúng sanh chỗ nào cũng chấp, dẫn dắt cho họ thoát khỏi”).

(Sớ) Thượng ngôn Phật Từ song bị trí ngu, kim ngôn chúng sanh bất thể Phật ý, hữu thiện giáo, vô thiện học, cố khả thán dã. Thủ ngu giả, ngu nhi cam ngu. Tiểu huệ giả, huệ nhi bất huệ. Lương dĩ Sự y Lý khởi, Lý đắc Sự chương, Sự Lý giao tư, bất khả thiên phế. Trước thử chấp bỉ, quyết tệ đẳng nhĩ.

(Diễn) Sự y Lý khởi giả, Sự bất tự Sự, nhân Lý nhi Sự. Nhân tự tánh Di Đà, cố khuyến nhân niệm Di Đà. Nhân duy tâm Tịnh Độ, cố khuyến nhân sanh Tịnh Độ. Lý đắc Sự chương giả, Lý bất tự chương, do Sự nãi chương. Nhân niệm Di Đà, phương hiển tự tánh Di Đà. Nhân cầu Tịnh Độ, nãi ngộ duy tâm Tịnh Độ. Do thị tâm thị Phật, phương nãi thị tâm tác Phật. Nhân thị tâm tác Phật, phương hiển tự tâm thị Phật cố.

(疏)上言佛慈雙被智愚，今言眾生不體佛意，有善教，無善學，故可歎也。守愚者，愚而甘愚。小慧者，慧而不慧。良以事依理起 ， 理得事彰 ， 事理交資 ， 不可偏

廢。著此執彼，厥弊等耳。

(演)事依理起者，事不自事，因理而事。因自性彌陀，故勸人念彌陀。因唯心淨土，故勸人生淨土。理得事彰者。理不自彰，由事乃彰。因念彌陀。方顯自性彌陀。因求淨土。乃悟唯心淨土。由是心是佛，方乃是心作佛。因是心作佛，方顯自心是佛故。

(Sớ: Trong phần trên nói lòng Từ của Phật phủ khắp kẻ trí lẫn người ngu, nay nói chúng sanh chẳng thấu hiểu ý Phật, tuy có người khéo dạy, nhưng chẳng có kẻ khéo học, cho nên đáng than thở vậy. “Thủ ngu” là ngu mà cam tâm chịu ngu. “Tiểu huệ” là có huệ, nhưng không phải là trí huệ. Ấy là vì Sự nương theo Lý mà khởi, Lý nhờ Sự mà hiển lộ, Sự và Lý giúp đỡ lẫn nhau, chẳng thể bỏ phế một phía nào. Chấp bên này hay chấp bên kia, mắc lỗi như nhau!

Diễn: “Sự nương vào Lý khởi”: Sự chẳng thể tự có Sự được, do Lý mà có Sự. Do “tự tánh Di Đà”, nên khuyên người ta niệm Di Đà. Do “duy tâm Tịnh Độ”, nên khuyên mọi người sanh về Tịnh Độ. “Lý nhờ Sự mà hiển lộ”: Lý chẳng thể tự phô rõ, phải do Sự mới được phô bày. Do niệm Di Đà, mới hiển lộ tự tánh Di Đà. Do cầu Tịnh Độ, bèn ngộ duy tâm Tịnh Độ. Do “tâm này là Phật”, nên tâm này mới làm Phật. Do “tâm này làm Phật”, nên mới hiển lộ tự tâm là Phật).

(Sớ) Mông đồng dụ toàn ngu. Hôn trĩ vị khai, cẩn năng độc văn, liễu bất giải nghĩa. Sở vị “chung nhật niệm Phật, bất tri Phật niệm” giả dã. Bần sĩ dụ tiểu huệ. Tích hữu quẫn nhân, lộ hoạch di khoán. Kiến kỳ sở tải điền, viên, cung thất, kim, bạch, mễ, túc, chủng chủng số mục, đại hỷ quá vọng, tự vân cự phú, bất tri sổ tha nhân bảo, ư kỷ hà thiệp? Sở vị: Tuy tri “tức Phật, tức tâm”, phán nhiên tâm bất thị Phật giả dã.

(Diễn) Sổ tha bảo giả, Hoa Nghiêm vân: “Như nhân sổ tha bảo, tự vô bán tiền phân” đẳng. Phán nhiên tâm bất thị Phật giả, thị khẩu khẩu đàm không, bộ bộ hành hữu, khiết đắc nhục dĩ bão, lai tầm tăng thuyết Thiền giả.

(疏)蒙童喻全愚。昏稚未開，僅能讀文，了不解義。所謂終日念佛，不知佛念者也。貧士喻小慧。昔有窘人。路獲遺券。見其所載田園宮室，金帛米粟，種種數目，大喜過望。自云巨富，不知數他人寶，於己何涉？所謂雖知即佛即心，判然心不是佛者也。

(演)數他寶者。華嚴云：如人數他寶，自無半錢分等。判然心不是佛者，是口口談空，步步行有，喫得肉已飽，來尋僧說禪者。

(Sớ: “Trẻ nhỏ ngu ngơ” ví như kẻ hoàn toàn ngu muội. Tối tăm, non nớt, đầu óc chưa mở mang, chỉ có thể đọc văn từ, trọn chẳng hiểu nghĩa. Đó gọi là “suốt ngày niệm Phật, mà chẳng biết vị Phật mà ta đang niệm là gì”.

“Kẻ nghèo” ví như hạng tiểu huệ. Xưa kia, có kẻ cùng quẫn, trên đường nhặt được tờ bằng khoán đánh rơi, thấy trên đó ghi chép ruộng, vườn, nhà cửa, vàng, lụa, gạo thóc, số lượng mỗi loại, liền mừng rỡ khôn cùng, tự bảo là giàu to, chẳng biết: Đếm tài sản của người khác, liên can chi đến mình? Đó gọi là: Tuy biết “Phật chính là tâm, tâm chính là Phật”, nhưng rành rành tâm chưa phải là Phật vậy!

Diễn: “Đếm món báu của người khác”: Kinh Hoa Nghiêm nói: “Như người đếm món báu của người khác, chính mình chẳng có nửa đồng”. “Rành rành tâm chưa phải là Phật”: Tức là miệng luôn nói là Không, nhưng bước nào cũng là Có. Ăn thịt no kềnh, đến tìm Tăng nói chuyện Thiền).

(Sớ) Thị cố, ước Lý, tắc vô khả niệm. Ước Sự, tắc vô khả niệm trung, ngô cố niệm chi. Dĩ niệm tức vô niệm cố, Lý Sự song tu, tức Bổn Trí nhi cầu Phật Trí, phù nhiên hậu vị chi Đại Trí dã.

(Diễn) Thị cố hạ thân chánh nghĩa. Ước Lý, vô khả niệm giả, dĩ Thật Tướng Lý trung, tuyệt tư, tuyệt nghị. Cử tâm tức thác, động niệm tức quai cố. Niệm tức vô niệm giả, dĩ tức Sự tức Lý, tức niệm vô niệm. Xả niệm nhi cầu vô niệm, thị do bát ba cầu thủy, diệt khí cầu kim, thị Đoạn Diệt Kiến, khoát đạt không, phi vô niệm bổn thể dã. Tức Bổn Trí nhi cầu Phật Trí giả, Bổn Trí tức bổn hữu chi trí, bất nhân tu đắc, bất do học thành. Bổn tự cụ túc giả, sở vị Bổn Giác thị dã. Phật Trí do đoạn Hoặc nhi hiển, tu chứng nhi thành, xuất triền phương đắc giả, tức sở vị Thỉ Giác thị dã. Bổn Trí ước Lý cụ, Phật Trí ước Sự tạo dã.

(疏)是故約理則無可念，約事則無可念中吾固念之。以念即無念故，理事雙修，即本智而求佛智，夫然後謂之大智也。

(演)是故下伸正義。約理無可念者。以實相理中絕思絕議。舉心即錯，動念即乖故。念即無念者，以即事即理，即念無念。捨念而求無念，是猶撥波求水，滅器求金，是斷滅見，豁達空，非無念本體也。即本智而求佛智者，本智即本有之智，不因修得，不由學成。本自具足者，所謂本覺是也。佛智由斷惑而顯，修證而成，出纏方得者，即所謂始覺是也。本智約理具，佛智約事造也。

(Sớ: Vì thế, ước theo mặt Lý, thì không có gì để có thể niệm, ước theo Sự thì trong cái “không có gì để có thể niệm”, ta cứ kiên cố niệm. Do niệm chính là vô niệm, cho nên Lý và Sự cùng tu. Do từ ngay Bổn Trí mà cầu Phật Trí, cho nên sau đấy mới gọi là Đại Trí vậy.

Diễn: Từ chữ “vì thế” trở đi nhằm trình bày ý nghĩa chính xác.

“Ước theo Lý, thì không có gì để có thể niệm”: Vì trong Lý Thật Tướng, dứt bặt nghĩ bàn. Dấy tâm liền trật, khởi niệm liền sai. “Niệm chính là vô niệm”: Do Sự chính là Lý, Lý chính là Sự, nên niệm là vô niệm. Bỏ niệm để cầu vô niệm, khác nào gạt bỏ sóng để cầu nước, diệt các món đồ để tìm vàng. Đó là kiến giải Đoạn Diệt, là rỗng không, chẳng phải là bản thể của vô niệm.

“Từ ngay Bổn Trí mà cầu Phật Trí”: Bổn Trí chính là trí vốn sẵn có, chẳng do tu mà được, chẳng do học mà thành, vốn tự đầy đủ. Cái được gọi là Bổn Giác chính là nó đấy. Phật Trí là do đoạn phiền não mà hiển lộ, do tu chứng mà thành, thoát khỏi trói buộc thì mới đạt được. Cái được gọi là Thỉ Giác chính là nó đấy. Bổn Trí ước theo mặt Lý thì sẵn có, Phật Trí ước theo mặt Sự thì nó là do tu tập mà thành).

Nhị, biệt thán.

(Tự) Nhiên trước Sự nhi niệm năng tương kế, bất hư nhập phẩm chi công. Chấp Lý, nhi tâm thật vị minh, phản thọ lạc không chi họa.

(Diễn) Tương kế, vị nhất tự nhất tự phân minh, nhất cú nhất cú tiếp tục. Bất hư nhập phẩm giả, vị đản năng niệm niệm tiếp tục, vô hữu gián đoạn, tắc dĩ năng phục vọng, đắc thiểu phần tịnh, khả thành mạt phẩm. Hựu hoặc thử nhân, túc hữu linh căn, tức ư thử thời, đốn minh đế lý, tùy kỳ thiển thâm, hoặc trung, hoặc thượng, câu bất khả tri, cố viết “bất hư”. “Minh” vị ư tự bổn tâm, hốt nhiên khế hợp, tức sở vị: “Nhất phát, nhất thiết phát” dã. Phản thọ họa giả, vị nhược thị tu hành nhân, tắc đọa tà ngoại. Nhược phàm phu, ngoại đạo, tắc phước tận thọ luân. Nhược khẩu khẩu đàm Không, bộ bộ hành Hữu giả, tắc kính đọa tam đồ, vô hữu hưu tức, cố vân “thọ họa”.

二、別歎。

(序)然著事而念能相繼，不虛入品之功。執理，而心實未明，反受落空之禍。

(演)相繼，謂一字一字分明，一句一句接續。不虛入品者，謂但能念念接續，無有間斷，則已能伏妄。得少分淨，可成末品。又或此人夙有靈根，即於此時頓明諦理，隨其淺深，或中或上，俱不可知，故曰不虛。明謂於自本心忽然契合，即所謂一發一切發也。反受禍者，謂若是修行人，則墮邪外。若凡夫外道，則福盡受輪。若口口談空，步步行有者，則徑墮三途，無有休息，故云受禍。

(Hai, lời cảm thán riêng.

Tựa: Nhưng chấp Sự mà có thể niệm liên tục, sẽ chẳng uổng công lao, được nhập phẩm vị. Chấp Lý, nhưng chưa thật sự minh tâm, đâm ra mắc họa, chẳng đạt kết quả gì.

Diễn: “Nối tiếp” là từng chữ phân minh, từng câu tiếp nối. “Chẳng uổng công lao, được nhập phẩm vị”, ý nói: Chỉ cần niệm niệm tiếp tục, chẳng gián đoạn, là đã có thể khuất phục vọng, đạt được ít phần tịnh, sẽ có thể thành tựu phẩm cuối cùng. Hoặc là do kẻ ấy đã có linh căn từ đời trước, ngay trong lúc ấy, nhanh chóng hiểu đế lý, tùy theo [sự giải ngộ] cạn hay sâu, mà vãng sanh trong bậc Trung, hoặc bậc Thượng, đều không thể biết, cho nên nói là “chẳng uổng công lao”. “Minh” là đột nhiên khế hợp bổn tâm, tức là nói: “Một thứ phát, hết thảy đều phát”.

“Đâm ra mắc họa” nghĩa là: Tuy là người tu hành, nhưng đọa trong tà môn, ngoại đạo. Nếu là phàm phu, ngoại đạo, khi hết phước, sẽ phải luân hồi.

Nếu miệng luôn nói Không, bước bước hành Có, sẽ nhanh chóng đọa trong tam đồ, chẳng hề ngưng nghỉ, nên nói là “mắc họa”).

(Sớ) Thượng văn song yết nhị bệnh. Kim ư nhị bệnh, biệt cử kỳ vưu. Vị trước Sự, nhi tín tâm bất thiết, cố vô túc luận. Giả sử chuyên trì danh hiệu, niệm niệm tương kế, vô hữu gián đoạn, tuy hoặc bất minh đế lý, dĩ năng thành tựu tịnh thân, phẩm vị túng ty, vãng sanh tất hỹ. Sở vị “sĩ nhân tác bảng vĩ, đăng khoa diệc bất ố, đản khủng bảng thượng vô danh nhĩ”. An đắc dĩ thủ ngu bệnh chi?

(Diễn) Trước Sự nhi tín bất thiết giả, như kim thế nhân, khẩu niệm Di Đà, tâm trì ngũ dục, không đàm Tịnh Độ, hệ niệm Sa Bà dã. Thành tựu tịnh thân giả, vị tam nghiệp hào vô nhiễm ô, tức sở vị thuần thanh tuyệt điểm, nhất điều bạch luyện dã. Vĩnh Minh vân: “Cầu Tịnh Độ giả, túng nhiêu vị minh đạo nhãn, dã tu thành tựu tịnh thân”.

(疏)上文雙揭二病。今於二病，別舉其尤。謂著事而信心不切，固無足論。假使專持名號，念念相繼，無有間斷，雖或不明諦理，已能成就淨身，品位縱卑，往生必矣。所謂士人作榜尾登科亦不惡，但恐榜上無名耳。安得以守愚病之？

(演)著事而信不切者。如今世人，口念彌陀，心馳五欲，空談淨土，繫念娑婆也。成就淨身者，謂三業毫無染污。即所謂純清絕點，一條白練也。永明云：求淨土者，縱饒未明道眼，也須成就淨身。

(Sớ: Đoạn văn trên đây nêu ra hai thứ bệnh. Nay đối với hai thứ bệnh, riêng nêu lên căn bệnh nặng nhất. Nghĩa là: Nếu chấp Sự mà tín tâm chẳng tha thiết, cố nhiên chẳng đáng để bàn tới! Giả sử chuyên trì danh hiệu, niệm niệm tiếp nối chẳng gián đoạn, dẫu chưa hiểu rõ đế lý, đã có thể thành tựu thân thanh tịnh, phẩm vị dẫu hèn, ắt được vãng sanh. Đó gọi là “học trò tên đề cuối bảng, vẫn là thi đậu, chẳng xấu hổ, chỉ sợ trên bảng chẳng có tên!” Há nên coi “giữ phận ngu” là khuyết điểm ư?

Diễn: Chấp Sự mà lòng tin chẳng tha thiết, như người trong cõi đời này, miệng niệm Di Đà, tâm đuổi theo ngũ dục, bàn suông Tịnh Độ, tâm dính chặt Sa Bà. “Thành tựu tịnh thân” nghĩa là ba nghiệp chẳng ô nhiễm mảy may. Đấy gọi là “trong sạch đến tột bậc như một dải lụa tẩy gột trắng ngần”.

Ngài Vĩnh Minh nói: “Người cầu sanh về Tịnh Độ, nếu như đạo nhãn chưa sáng tỏ, vẫn cần phải thành tựu tịnh thân”).

(Sớ) Nãi chí chấp Lý nhi tâm thật liễu minh, diệc bất tất luận. Giả sử sính trì cuồng huệ, đam trước ngoan hư, ư tự bổn tâm tằng vị khai ngộ, nhi khinh đàm Tịnh Độ, miệt thị vãng sanh, vi hại phi tế, sở vị “khoát đạt không”, bát nhân quả, mãng mãng đãng đãng, chiêu

ương họa giả dã.

(Diễn) Tâm thật liễu minh, vị tam trí nhất tâm trung đắc. Dĩ đăng Sơ Địa, nhập Vô Sanh Nhẫn, ư tự bổn tâm hữu đại khai ngộ giả. Bất chánh chi vị Cuồng. Cuồng huệ giả, tuy hữu trí huệ, phi chân huệ dã. Hữu tùng học vấn đắc giả, hữu tùng công phu đắc giả, hữu tùng tà sư đắc giả, chủng chủng bất đồng. Trì sính giả, đại suất vị thập phương chư Phật nhất khẩu thôn tận, hà xứ cánh mịch Di Đà? Thập phương thế giới triệt để hiên phiên, hà phương biệt cầu Tịnh Độ? Tái thuyết niệm Phật cầu sanh, tảo thị bát vu an bính, đầu thượng gia đầu dã. Bất minh chi vị ngoan. Ngoan hư giả, tuy trước Không lý, phi Chân Không dã. Như si nhân khẩu khẩu đàm Không, phàm phu Tứ Vô Sắc Định, ngoại đạo Vô Tưởng, dĩ cập Phi Phi Tưởng Ấm Cảnh Không Ma, nãi chí viên hư vô tâm, chủng chủng bất nhất. Đam trước giả, đại suất kiên thủ chấp trước, nhất hướng nhập Không, các các tự vị thành Vô Thượng Đạo dã. Khinh đàm, vị hình ư khẩu. Miệt thị, vị tồn ư tâm.

(疏)乃至執理而心實了明，亦不必論。假使騁馳狂慧，耽著頑虛，於自本心曾未開悟，而輕談淨土，蔑視往生，為害非細，所謂豁達空、撥因果，莽莽蕩蕩招殃禍者也。

(演)心實了明，謂三智一心中得。已登初地。入無生忍。於自本心有大開悟者。不正之謂狂。狂慧者，雖有智慧，非真慧也。有從學問得者，有從工夫得者，有從邪師得者，種種不同。馳騁者，大率謂十方諸佛一口吞盡，何處更覓彌陀？十方世界徹底掀翻，何方別求淨土？再說念佛求生，早是缽盂安柄，頭上加頭也。不明之謂頑，頑虛者，雖著空理，非真空也。如痴人口口談空，凡夫四無色定，外道無想，以及非非想陰境空魔，乃至圓虛無心，種種不一。耽著者，大率堅守執著，一向入空，各各自謂成無上道也。輕談，謂形於口。蔑視，謂存於心。

(Sớ: Còn như chấp Lý mà tâm đã thật sự liễu giải thông suốt, cũng chẳng cần phải bàn tới. Giả sử là kẻ cuồng huệ luông tuồng, đắm chấp hư vô trơ trơ, đối với bổn tâm của chính mình, chưa hề khai ngộ, mà thốt lời rẻ rúng Tịnh Độ, coi thường vãng sanh, gây hại chẳng nhỏ. [Hạng người đó] gọi là kẻ khoát đạt rỗng tuếch, bài bác nhân quả, chuốc lấy tai ương, họa hại mênh mông bát ngát vậy!

Diễn: “Tâm thật sự liễu minh” có nghĩa là đã đắc nhất tâm nơi Tam Trí, đã đạt Sơ Địa, nhập Vô Sanh Nhẫn. Đối với bổn tâm của chính mình có khai ngộ to lớn. Bất chánh thì gọi là Cuồng. “Cuồng huệ”: Tuy có trí huệ, nhưng không phải là trí huệ chân thật. Có kẻ do học vấn mà được thông minh, có kẻ do công phu mà thành thông minh, có kẻ do tà sư mà thông minh, đủ loại khác nhau. “Sính trì” (luông tuồng) thì là nói bừa bãi: “Mười phương chư Phật một ngụm nuốt sạch, chỗ nào tìm được Di Đà nữa? Mười phương thế giới đều lật ngược hết lên, riêng cầu Tịnh Độ ở chỗ nào?” Lại nói: “Niệm Phật cầu vãng sanh, đúng là lắp

thêm cán vào bát, trên đầu chồng thêm đầu”.

Chẳng hiểu rõ thì gọi là “ngoan” (trơ trơ). “Ngoan hư”: Tuy chấp vào lý Không, nhưng chẳng phải là Chân Không. Như kẻ si miệng luôn bàn về lẽ Không; Tứ Vô Sắc Định của phàm phu, Vô Tưởng Định của ngoại đạo, và Phi Phi Tưởng, Không Ma trong Ấm cảnh, cho đến vô tâm viên hư, đủ thứ khác nhau [đều là “ngoan hư”]. “Đắm chấp”: Nói chung là chấp giữ chặt chẽ, một mực nhập vào Không, ai nấy tự bảo ta đã thành Vô Thượng Đạo. “Thốt lời rẻ rúng” là thể hiện ra miệng, “coi thường” là nghĩ trong lòng).

(Sớ) Vấn: Hà cố bất cữu độn nhân, phản ức lợi giả?

(Diễn) Bất cữu độn nhân, phản ức lợi giả, vị trước Sự độn căn, bất tri Lý tánh, ưng đương ha trách. Khai kỳ huệ tánh, phá kỳ ngu mông, sử do Sự nhập Lý, khả dã. Hà nãi xả bỉ ngu phu, phản ức lợi giả? Cái dĩ độn nhân tự tri bất như, cân cân tự thủ, vô kiêu, vô thị, vô quá, vô phi. Lợi giả bất nhiên, cố ức chi dã.

(疏)問：何故不咎鈍人，反抑利者？

(演)不咎鈍人，反抑利者，謂著事鈍根，不知理性，應當呵責，開其慧性，破其愚蒙，使由事入理可也。何乃捨彼愚夫，反抑利者？蓋以鈍人自知不如，斤斤自守，無驕無恃，無過無非。利者不然，故抑之也。

(Sớ: Hỏi: Sao không bắt lỗi kẻ độn căn, mà ngược lại chèn ép bậc lợi căn?

Diễn: “Chẳng bắt lỗi kẻ độn căn, ngược lại chèn ép người lợi căn”, ý nói: Đối với kẻ độn căn chấp trước Sự, chẳng biết Lý tánh, lẽ ra nên quở trách để mở mang huệ tánh, phá trừ sự ngu si, mê muội cho họ, khiến cho họ sẽ từ Sự mà nhập Lý thì mới là điều nên làm. Sao lại bỏ kẻ ngu phu ấy, ngược ngạo chèn ép người lợi căn vậy? Ấy là vì người độn căn tự biết chẳng bằng ai, tự giữ gìn cẩn thận từng chút một, chẳng kiêu ngạo, chẳng ỷ y, không lỗi, không sai. Kẻ lợi căn không được như vậy, cho nên phải chèn ép họ).

(Sớ) Đáp: Lợi giả thị tài cao cử, thường vị viễn thắng độn nhân. Kim vị thử thuyết, sử chi họa hổ phất tựu, phản lạc nhất trù. Ký bỉ tri phi, hồi tâm niệm Phật, phi viết ức chi, thật tích chi nhĩ.

(Diễn) Họa hổ phất tựu giả, Mã Viện giới tử vân: “Long Bá Cao

đôn hậu, châu thận. Đỗ Quý Lương hào hiệp, háo nghĩa. Hiệu Bá Cao bất đắc, do vi cẩn sắc chi sĩ. Sở vị khắc hộc bất thành, thượng loại vụ giả dã. Hiệu Quý Lương bất đắc, hãm vi thiên hạ khinh bạc tử, sở vị họa hổ bất thành, phản loại cẩu giả dã”.

(疏)答：利者恃才高舉，常謂遠勝鈍人。今為此說，使之畫虎弗就，反落一籌。冀彼知非，回心念佛，非曰抑之，實惜之耳。

(演)畫虎弗就者。馬援戒子云：龍伯高敦厚周慎。杜季良豪俠好義。效伯高不得猶為謹敕之士。所謂刻鵠不成尚類鶩者也。效季良不得陷為天下輕薄子。所謂畫虎不成反類狗者也。

(Sớ: Đáp: Kẻ lợi căn thường cậy tài, ngạo nghễ, ngã mạn, thường nói: “Ta vượt xa những kẻ độn căn”. Nay vì hạng người này mà nói, khiến cho họ là những kẻ vẽ cọp chẳng thành, đâm ra thua mất một thẻ. Mong họ biết sai, hồi tâm niệm Phật, chứ không phải là chèn ép họ, thật ra là tiếc nuối cho họ.

Diễn: “Vẽ hổ chẳng thành”: Mã Viện dạy con: “Long Bá Cao đôn hậu, chu đáo, thận trọng. Đỗ Quý Lương hào hiệp, chuộng nghĩa. Học theo Bá Cao chẳng được thì vẫn là một người cẩn thận, nghiêm túc. Đó gọi là khắc chim hộc chẳng thành thì vẫn còn giống con cò. Học theo Quý Lương chẳng xong, sẽ đâm ra là kẻ khinh bạc trong thiên hạ. Đó

gọi là vẽ hổ chẳng thành, đâm ra giống chó”).

Tam, kết thán.

(Tự) Toại sử thùy thủ đồ cần, ỷ môn không vọng, thượng cô

Phật hóa, hạ phụ kỷ linh, kim sanh dĩ cập đa sanh, nhất ngộ nhi thành bách ngộ, cam tâm khổ thú, thúc thủ tử môn, vô cứu, vô quy, khả bi, khả thống.

(Diễn) Toại sử thùy thủ đồ cần giả, Di Đà từ phụ, chung nhật thùy kim sắc tý, tiếp dẫn niệm Phật chúng sanh, chúng sanh bất khẳng niệm Phật, thị thùy thủ đồ cần. Di Đà chung nhật vọng chúng sanh cầu sanh Tịnh Độ, như từ mẫu ỷ môn vọng tử, chúng sanh bất khẳng niệm Phật, thị ỷ môn không vọng. Nhược ước Lý quán giả, thủ biểu đề huề chi Bi, mục biểu chiếu liễu chi Trí. Đồng thể chi Bi, bất ly chúng sanh, vi thùy thủ thâm uyên. Tự nhiên chi trí, biến tại lục thú, vi ỷ môn vọng tử. Đồ cần không vọng, thị Chân Như nội huân vô minh, nhi vô minh toàn bất cố Chân Như dã. Kim sanh, đa sanh, nhất ngộ bách ngộ giả, kim sanh ngộ thử thù thắng pháp môn, như cửu khách tha hương, sạ văn gia tín, ưng đương dũng mãnh, tinh tấn, cầu nguyện vãng sanh, nhi nãi du du dương dương, mạc nhiên bất cố, khởi phi đại ngộ? Hựu bất duy kim sanh chi ngộ, kim sanh dĩ cập đa sanh, nhất ngộ nhi thành bách ngộ dã. Cổ vân: “Hiệp lộ tương phùng như bất tiến, giá hồi yếu kiến định hoàn nan”, thị dã.

三、結歎。

(序)遂使垂手徒勤，倚門空望，上孤佛化，下負己靈。今生以及多生，一誤而成百誤，甘心苦趣，束手死門，無救無歸，可悲可痛。

(演)遂使垂手徒勤者。彌陀慈父，終日垂金色臂，接引念佛眾生，眾生不肯念佛，是垂手徒勤。彌陀終日望眾生求生淨土，如慈母倚門望子，眾生不肯念佛，是倚門空望。若約理觀者。手表提攜之悲。目表照了之智。同體之悲，不離眾生，為垂手深淵。自然之智，遍在六趣，為倚門望子。徒勤空望，是真如內熏無明，而無明全不顧真如也。今生多生，一誤百誤者，今生遇此殊勝法門。如久客他鄉，乍聞家信，應當勇猛精進，求願往生。而乃悠悠揚揚，漠然不顧，豈非大誤？又不唯今生之誤，今生以及多生，一誤而成百誤也。古云：狹路相逢如不薦，這回要見定還難，是也。

(Ba, kết lại lời than thở.

Tựa: Khiến cho [đấng Từ Phụ] uổng công siêng khổ xòe tay [tiếp dẫn], tựa cửa ngóng nhìn suông, trên cô phụ sự giáo hóa của Phật, dưới phụ bạc linh tánh của chính mình. Đời này cùng nhiều đời, lầm lẫn một điều thành trăm điều lầm lẫn, cam lòng ở trong nẻo khổ, bó tay nơi cửa tử, không được cứu, không chỗ quay về, đáng buồn, đáng đau thay!

Diễn: “Khiến cho [đấng Từ Phụ] uổng công siêng khổ xòe tay [tiếp dẫn]”: Di Đà từ phụ suốt ngày duỗi cánh tay sắc vàng nhằm tiếp dẫn chúng sanh niệm Phật, nhưng chúng sanh chẳng chịu niệm Phật, đó là “uổng công siêng khổ xòe tay”. Phật Di Đà suốt ngày mong chúng sanh cầu sanh về Tịnh Độ như mẹ hiền tựa cửa ngóng chờ con, chúng sanh chẳng chịu niệm Phật là “tựa cửa ngóng nhìn suông”. Nếu nhìn theo Lý, thì tay biểu thị lòng Bi nâng đỡ, mắt biểu thị Trí chiếu soi thấu suốt. Lòng Bi đồng thể, chẳng lìa chúng sanh, là duỗi tay xuống tận vực sâu. Trí tự nhiên trọn khắp sáu đường là tựa cửa ngóng chờ con. “Uổng công siêng khổ, ngóng chờ suông” là Chân Như hun đúc vô minh bên trong, nhưng vô minh hoàn toàn chẳng đoái hoài Chân Như.

“Đời này, nhiều đời, lầm một, lầm cả trăm”: Đời này gặp được pháp môn thù thắng này, như khách xa quê lâu ngày, vừa mới nghe tin nhà, hãy nên dũng mãnh, tinh tấn cầu nguyện vãng sanh, thế mà cứ rề rà, mặc kệ chẳng đoái hoài, há chẳng phải là lầm lẫn to lớn ư? Lại nữa, chẳng phải chỉ lầm lạc đời này, mà đời này cùng với nhiều đời, lầm lạc một điều, trở thành trăm điều lầm lạc. Cổ nhân nói: “Đường hẹp gặp nhau không đón lấy, lần sau muốn gặp khó khôn cùng!” là nói về chuyện này vậy).

(Sớ) Thùy thủ giả, cổ vân: “Tẩu nịch, viện chi dĩ thủ”. Ỷ môn giả, Vương Tôn Cổ mẫu vân: “Nhữ triêu xuất nhi bất hoàn, tắc ngô ỷ môn nhi vọng”. Kim vị chúng sanh một ư khổ thú, Phật viện chi như thùy thủ thâm uyên. Chúng sanh bối giác hiệp trần, Phật niệm chi như ỷ môn vọng tử. Viện chi tuy ân, niệm chi tuy thiết, thâm trầm bất khởi, viễn thệ vô hoàn, thị cô Phật hóa dã. Hạ phụ giả, phàm quyết hữu tâm, định đương tác Phật. Cố Phật giáo trì danh, dục nhân niệm ngã tự tâm, thành ngã tự Phật, nhi mạc nhiên bất tín, ninh bất phụ kỷ

linh hồ?

(Diễn) Phàm quyết hữu tâm, định đương tác Phật giả, Khuê Phong vân: “Khoảnh dĩ đạo phi thường đạo, chư hành vô thường. Kim tri tâm thị Phật tâm, định đương tác Phật”. Cố Phật giáo trì danh, phi giáo niệm tha Phật dã, nãi niệm ngã tự tâm, phi giáo thành bỉ Phật dã, nãi thành ngã tự Phật nhĩ.

(疏)垂手者，古云：嫂溺援之以手。倚門者，王孫賈母云：汝朝出而不還，則吾倚門而望。今謂眾生沒於苦趣。佛援之如垂手深淵。眾生背覺合塵，佛念之如倚門望子。援之雖殷，念之雖切，深沉不起，遠逝無還，是孤佛化也。下負者。凡厥有心，定當作佛。故佛教持名。欲人念我自心，成我自佛。而漠然不信，寧不負己靈乎？

(演)凡厥有心 。 定當作佛者 。 圭峰云 ： 頃以道非常

道。諸行無常。今知心是佛心。定當作佛。故佛教持名。非教念他佛也。乃念我自心。非教成彼佛也。乃成我自佛耳。

(Sớ: “Xòe tay” là như cổ nhân nói: “Chị dâu chết đuối, [em chồng] đưa tay cứu giúp”. “Tựa cửa” là như bà mẹ ông Vương Tôn Cổ nói: “Buổi sáng ngươi ra khỏi nhà [mà tối] chưa về, ta tựa cửa trông ngóng”. Ở đây có ý nói: Chúng sanh chìm đắm trong nẻo khổ, Phật giúp đỡ như duỗi tay [cứu người sa chân nơi] vực thẳm. Chúng sanh trái nghịch tánh giác, xuôi theo trần lao, đức Phật nghĩ nhớ như mẹ tựa cửa ngóng con. Tuy giúp đỡ ân cần, dẫu nghĩ nhớ thiết tha, nhưng [lòng phát nguyện cầu sanh Tịnh Độ của chúng sanh] chìm sâu, chẳng dấy lên, trốn đi xa chẳng trở về. Đó là cô phụ sự giáo hóa của Phật vậy. “Dưới là phụ bạc”: Phàm những ai có tâm, nhất định sẽ thành Phật. Do vậy, Phật dạy trì danh, muốn cho con người niệm tự tâm của chính mình, thành vị Phật của chính mình. Thế mà vẫn lơ là chẳng tin, há chẳng phải là phụ bạc linh tánh của chính mình ư?

Diễn: Phàm là hữu tâm, nhất định sẽ thành Phật. Ngài Khuê Phong nói: “Vì đạo chẳng phải là thường đạo, các hành vô thường, nay biết tâm là Phật tâm, chắc chắn sẽ thành Phật”.

Vì thế, đức Phật dạy trì danh, chẳng dạy niệm đức Phật khác, mà dạy niệm tự tâm của ta. Chẳng dạy thành vị Phật kia, mà là thành vị Phật của chính mình).

(Sớ) Kim sanh đa sanh giả, sanh sanh đọa lạc, vô hữu cùng dĩ dã. Nhất ngộ, bách ngộ giả, thử sanh tha quá, đa kiếp nan phùng dã. Nhập khổ thú, tự dăng thư ứ ư xí trung. Phó tử môn, loại ngưu dương tựu hồ đồ tứ, mạc vị cứu bạt, vô khả quy bằng, khởi bất ai tai?

(疏)今生多生者，生生墮落，無有窮已也。一誤百誤者，此生磋過，多劫難逢也 。入苦趣 ，似蠅蛆飫於廁中。

赴死門，類牛羊就乎屠肆。莫為救拔，無可歸憑，豈不哀哉？

(Sớ: “Đời này, nhiều đời”: Đời đời đọa lạc chẳng có cùng tận. “Một lầm, trăm lầm” là đời này bỏ lỡ, nhiều kiếp khó gặp. Vào nẻo khổ, dường như giòi tửa no ứ trong nhà xí; vào cửa tử giống như trâu, dê bước vào lò mổ, chẳng được cứu vớt, không chỗ nương về, há chẳng đau buồn ư?)

Tứ, thuật ý (tam): Sơ, quý kỷ bất đức. Nhị, minh kỷ sở thượng. Tam, nguyên kỷ thích kinh.

Sơ, quý kỷ bất đức.

(Tự) Châu Hoằng, Mạt Pháp hạ phàm, cùng tưu vãn học, võng thông huyền lý, tố bỉ không đàm, họa bính hà ích cơ trường, Yên thạch nan vu cổ mục!

(Diễn) Mạt Pháp đối Chánh Tượng ngôn. Chánh giả, chứng dã. Dĩ Hiện Lượng Trí, chứng Thật Tướng Lý, sơ nhất thiên niên, hữu giáo hành lý quả, cố viết Chánh dã. Tượng giả, tự dã. Dĩ Tỷ Lượng Trí, y hy kiến đạo, phảng phất, bất chân. Đệ nhị thiên niên, hữu giáo, hành, lý, nhi vô quả chứng, cố viết Tượng dã. Mạt Pháp tắc không đằng tự lượng, duy thượng đấu tranh, đồ hữu giáo lý, nhi vô hành quả, cố viết Mạt dã. Tứ giáo các hữu nội ngoại phàm. Nhược nãi vị thông tứ giáo, bác địa phàm ngu, danh hạ phàm dã. Tưu giả, thiên ngung dã. Cùng, cực dã. Thử phương tại Diêm Phù Đề chi cực Đông, cố danh Chấn Đán quốc. Đại sư nhất sanh tự cư học địa, bất cảm dĩ tiên bối tự xử, cố xưng vãn học. Võng thông huyền lý, vị vị năng thật khế diệu tâm. Không đàm, tức y thông Thiền khách, văn tự học nhân, thính kỳ ngôn dã, siêu hiền thánh chi tiền. Kê kỳ hành dã, lạc phàm dung chi hậu. Tố bỉ, vị bình tố tự bỉ.

四、述意(三)：初、愧己不德。二、明己所尚。三、原己釋經。

初、愧己不德。

(序)袾宏。末法下凡。窮陬晚學。罔通玄理，素鄙空談，畫餅何益饑腸，燕石難誣賈目。

(演)末法對正像言。正者，證也，以現量智，證實相理。初一千年，有教行理果，故曰正也。像者，似也。以比量智，依稀見道，彷彿不真。第二千年，有教行理，而無果證，故曰像也。末法則空騰似量，唯尚鬥爭，徒有教理而無行果，故曰末也。四教各有內外凡。若乃未通四教，博地凡愚，名下凡也。陬者，偏隅也。窮，極也。此方在閻浮提之極東，故名震旦國。大師一生自居學地，不敢以先輩自處，故稱晚學。罔通玄理，謂未能實契妙心。空談，即依通禪客，文字學人 。聽其言也 ，超賢聖之前；

稽其行也，落凡庸之後。素鄙，謂平素自鄙。

(Bốn, nêu bày dụng ý [viết Sớ Sao] (gồm ba phần): Một, thẹn mình chẳng có đức hạnh. Hai, nói rõ điều mình kính chuộng. Ba, trình bày nguyên do vì sao giải thích kinh.

Trước hết là phần nêu bày sự hổ thẹn vì chính mình chẳng có đức hạnh.

Tựa: Châu Hoằng là phàm phu hạ căn đời Mạt Pháp, kiến giải lệch lạc tột cùng, học Phật muộn màng. Chẳng thông lý diệu huyền, trọn thẹn bàn suông, bánh vẽ ích gì bụng đói, đá non Yên khó lừa mắt kẻ lái buôn [sành sõi].

Diễn: Mạt Pháp là đối với Chánh Pháp và Tượng Pháp mà nói. Chánh là chứng. Dùng Hiện Lượng Trí để chứng Thật Tướng Lý. Trong một ngàn năm thứ nhất, do có giáo, hành, lý, quả, nên nói là Chánh. Tượng là tương tự. Dùng Tỷ Lượng Trí [để lãnh hội Phật pháp], kẻ thấy đạo ít ỏi, [Phật pháp trong thời này] hơi giống [với thời Chánh Pháp], chứ không thật. Trong một ngàn năm thứ hai, có giáo, hành, lý, nhưng không có chứng quả, cho nên gọi là Tượng. Mạt Pháp thì tưng bừng so đo bằng tri kiến lệch lạc của chính mình, chỉ chuộng tranh chấp, chỉ có giáo lý, nhưng không có người hành và chứng quả, nên gọi là Mạt. Trong bốn giáo, mỗi giáo đều có nội phàm và ngoại phàm. Nếu chưa thông hiểu tứ giáo, là hạng phàm ngu sát đất thì gọi là “hạ phàm”.

“Tưu” là lệch về một góc, “cùng” là tột bậc. Phương này ở phía

cực Đông của châu Diêm Phù Đề, nên gọi là nước Chấn Đán. Đại sư cả đời tự coi mình thuộc địa vị học trò, chẳng dám tự xưng là người thuộc lớp trước [so với người khác]; vì thế xưng là “vãn học” (kẻ học muộn màng).

“Chẳng thông lý huyền diệu”, ý nói: Chưa thể thật sự khế hợp diệu tâm. “Nói suông”: Tức là giống như những kẻ thông hiểu Thiền, những người học thông hiểu văn tự, nghe lời họ nói [cảm thấy] vượt trội hơn bậc hiền thánh. Xét đến những gì họ làm, thua cả hạng phàm phu tầm thường! “Tố bỉ” nghĩa là tự khinh mình tầm thường).

(Sớ) Thượng minh niệm Phật hoạch như thị ích, bất niệm Phật chiêu như thị tổn, cố thuật kỷ ý, duy sùng niệm Phật, kim sơ tiên dĩ độn căn tự lượng dã.

(Diễn) Tự lượng nhị tự cực giai, thánh chi sở dĩ thành thánh, hiền chi sở dĩ ích hiền dã.

(疏)上明念佛獲如是益，不念佛招如是損，故述己意，唯崇念佛。今初先以鈍根自量也。

(演)自量二字極佳，聖之所以成聖，賢之所以益賢也。

(Sớ: Trong phần trên đã nói rõ niệm Phật đạt được lợi ích như thế, không niệm Phật chuốc lấy tổn thất như vậy, cho nên trình bày ý mình: Chỉ đề cao niệm Phật. Nay, trước hết, tự xét thấy mình là kẻ độn căn.

Diễn: Hai chữ “tự lượng” tuyệt hay, thánh sở dĩ thành thánh, hiền sở dĩ càng thêm hiền [là do biết tự lượng]).

(Sớ) Mạt Pháp, tắc sanh chi bất thời.

(Diễn) Sanh chi bất thời giả, bất sanh Chánh, Tượng, khứ thánh thời dao dã.

(疏)末法，則生之不時。

(演)生之不時者，不生正像。去聖時遙也。

(Sớ: Mạt Pháp là sanh chẳng đúng thời.

Diễn: “Sanh chẳng đúng thời”: ” Chẳng sanh vào thời Chánh Pháp và Tượng Pháp, thời gian cách Phật đã xa).

(Sớ) Hạ phàm, tắc báo chi bất thắng.

(Diễn) Báo chi bất thắng giả, phi thánh hiền ứng tích, thị

nghiệp hệ phàm phu dã.

(疏)下凡，則報之不勝。

(演)報之不勝者，非聖賢應蹟，是業繫凡夫也。

(Sớ: Hạ phàm thì quả báo chẳng thù thắng.

Diễn: “Quả báo chẳng thù thắng”: Chẳng phải là thánh hiền thị hiện, mà là phàm phu bị nghiệp chướng trói buộc).

(Sớ) Cùng tưu, tắc kiến chi bất quảng.

(Diễn) Kiến chi bất quảng giả, bất sanh Trung Hoa Phật quốc, thân chá đa hiền quảng kỳ văn kiến dã.

(疏)窮陬，則見之不廣。

(演)見之不廣者，不生中華佛國，親炙多賢廣其聞見也。

(Sớ: “Cùng tưu” là kiến giải chẳng rộng rãi.

Diễn: “Kiến giải chẳng rộng rãi”: Chẳng sanh trong Trung Hoa Phật quốc, thân cận nhiều vị hiền nhân hòng mở rộng sự hiểu biết).

(Sớ) Vãn học, tắc trí chi bất thâm. Sự thả vị năng, huống phục tri Lý? Minh sở ngôn bất túc thủ tín ư nhân dã.

(Diễn) Trí chi bất thâm giả, phi vi kỳ sư túc đức, cửu tu đạo hạnh, trí huệ thâm viễn dã.

(疏)晚學，則智之不深。事且未能，況復知理？明所言不足取信於人也。

(演)智之不深者，非為耆師宿德，久修道行，智慧深遠也。

(Sớ: “Vãn học” là trí chẳng sâu. Sự còn chưa thể [tu tập], huống còn biết Lý? Biết rõ lời của mình chẳng đáng cho người khác tin tưởng.

Diễn: “Trí chẳng sâu”: Chẳng phải là bậc thầy tuổi cao, đức trọng, tu tập đạo hạnh đã lâu, trí huệ sâu xa).

(Sớ) Tố bỉ giả, tự tri thiển liệt, quý bỉ không đàm, sở vị: Sỉ kỳ ngôn, nhi quá kỳ hạnh dã. Họa bính khả tri, dụ không đàm dã. Yên thạch giả, tự ngọc nhi phi ngọc giả dã. Cổ hồ giả, Tây Vực cổ nhân thiện biệt bảo giả dã. Tích hữu đắc Yên thạch giả, tự vị du cẩn, kiêu huyễn tục mục, ký đắc trọng thụ, dĩ thị cổ hồ, viết: “Thạch dã”, đại tàm nhi phản. Dụ y hy kiến đạo, phảng phất bất chân, minh nhãn

nhân tiền, kham tác nhất tiếu.

(疏)素鄙者，自知淺劣，愧鄙空談，所謂恥其言而過其行也。畫餅可知。喻空談也。燕石者，似玉而非玉者也。賈胡者，西域賈人善別寶者也。昔有得燕石者。自謂瑜瑾。驕眩俗目，冀得重售。以示賈胡，曰：石也。大慚而返。喻依稀見道，彷彿不真，明眼人前，堪作一笑。

(Sớ: “Trọn thẹn” là tự biết mình nông cạn, hèn tệ, xấu hổ vì nói suông, nghĩa là: Hổ thẹn vì lời nói vượt quá việc làm. [Tỷ dụ] bánh vẽ [trong lời Tựa] ý nghĩa dễ hiểu, sánh ví chuyện bàn suông. Đá non Yên giống như ngọc, nhưng chẳng phải là ngọc. “Cổ hồ”: Lái buôn Tây Vực giỏi phân biệt các vật báu. Xưa kia có người có được một tảng đá từ non Yên, tự bảo là ngọc quý, kiêu căng, khoe khoang với những kẻ gà mờ, mong bán cao giá. Hắn đưa cho lái buôn Tây Vực xem, người ấy bảo: “Đá đấy mà!” Kẻ đó hết sức xấu hổ, tháo lui. [Dùng chuyện này để] sánh ví kẻ thấy đạo ít ỏi, chỉ mường tượng chẳng thật, đáng làm trò cười trước người mắt sáng).

Nhị, minh kỷ sở thượng.

(Tự) Chi thừa tiên sắc, đốc phụng tư kinh, vọng Lạc quốc vi gia hương, ngưỡng Từ Tôn như hỗ thị.

(Diễn) Tư kinh tán dương Cực Lạc, khuyến sanh Cực Lạc. Cố vọng Lạc quốc vi gia hương. Tư kinh chỉ thị Di Đà, khuyến niệm Di Đà, cố ngưỡng Từ Tôn như hỗ thị. Thiên sanh lưu lãng, bất tri hà xứ thị ngã gia hương. Vạn kiếp đào vong, vị thức hà nhân thị ngã phụ mẫu? Tư kinh chỉ xuất, cảm bất huyền vọng, nhi xí ngưỡng da?

二、明己所尚。

(序)祗承先敕，篤奉斯經，望樂國為家鄉，仰慈尊如怙恃。

(演)斯經贊揚極樂，勸生極樂。故望樂國為家鄉。斯經指示彌陀，勸念彌陀，故仰慈尊如怙恃。千生流浪，不知何處是我家鄉。萬劫逃亡，未識何人是我父母？斯經指出，敢不懸望而企仰耶？

(Hai, nói rõ điều mình ưa chuộng.

Tựa: Kính vâng theo lời sắc truyền từ trước, dốc lòng vâng theo

kinh này, mong ngóng quê nhà nơi Lạc quốc, ngưỡng vọng đấng Từ Tôn như cha mẹ.

Diễn: Kinh này tán dương Cực Lạc, khuyên hãy sanh về Cực Lạc. Cho nên mong mỏi Lạc quốc là nơi quê nhà. Kinh này chỉ bày Phật Di Đà, khuyên niệm danh hiệu Phật Di Đà; vì thế, ngưỡng vọng đấng Từ Tôn như cha mẹ. Ngàn đời trôi giạt, chẳng biết chốn nào là quê hương của mình. Muôn kiếp trốn tránh, chưa biết ai là cha mẹ ta? Kinh này đã chỉ ra, dám đâu chẳng trông ngóng, ngưỡng vọng ư?)

(Sớ) Ký sủy độn căn, sự tất sư cổ.

(Diễn) Ký sủy độn căn giả, vi nhân bất khả bất tự sủy. Tự sủy nhược quả lợi căn, tắc trượng phu tự hữu xung tiêu chí, bất hướng Như Lai hành xứ hành. Kim ký độn căn, tất tu sư cổ. “Sư cổ” nhị tự xuất Thượng Thư, vị hậu giác giả, tất hiệu tiên giác chi sở vi dã.

(疏)既揣鈍根，事必師古。

(演)既揣鈍根者，為人不可不自揣。自揣若果利根，則丈夫自有沖霄志，不向如來行處行。今既鈍根，必須師古。師古二字出尚書，謂後覺者，必效先覺之所為也。

(Sớ: Đã xét mình là độn căn, ắt phải tuân theo, tôn cổ nhân làm thầy.

Diễn: “Đã tự xét mình là độn căn”: Làm người chẳng thể không tự suy xét. Tự xét thấy chính mình nếu thật sự là lợi căn thì trượng phu tự có chí hướng xông trời thẳm, chẳng noi theo hành xứ của Như Lai để hành. Nay đã là độn căn, ắt phải tôn cổ nhân làm thầy. Hai chữ “sư cổ” xuất phát từ sách Thượng Thư, ý nói: Kẻ hậu giác ắt phải noi theo hành vi của bậc tiên giác).

(Sớ) Chi giả, kính dã. Thế chủ ngọc âm, Pháp Vương kim khẩu, quân danh viết “sắc”. Đốc phụng giả, phụng chi chí dã. Lạc quốc ngôn gia hương giả, tịch diệt Tịnh Độ, nãi đương nhân an thân lập mạng xứ, nhi xả ly cố lý, phiêu bạc tha hương, du tử linh đinh, duy hữu tư quy nhất niệm nhi dĩ.

(Diễn) Tịch diệt Tịnh Độ hạ, thật tựu Lý thuyết. Đản phiêu bạc tư quy, diệc khả song ước Sự Lý. Tịch diệt Tịnh Độ, tức Thường Tịch Quang Độ dã. Thử nãi đương nhân cố hương điền địa, thị an ngã Pháp Thân, lập ngã huệ mạng xứ. Xả ly phiêu bạc giả, mê tự bổn tâm, tùy trục lục trần dã. Ước Sự, tắc thị bất nguyện vãng sanh, tham luyến thử độ. Tư quy nhất niệm, thị niệm niệm xứng Lý, nhi quán đại sự vị minh, như táng khảo tỷ dã. Ước Sự, tắc thị thường ức, thường niệm, tự tự phân minh, cú cú tiếp tục, hành, trụ, tọa, ngọa, duy thử nhất niệm, vô đệ nhị niệm dã. Cổ vân: “Thân tuy vị đáo liên hoa thổ, tiên tống tâm quy Cực Lạc thiên”. Hựu vân: “Tây Phương thắng hữu đãi đa thời, thâu thập thân tâm tảo quy khứ”, thị dã.

(疏)祗者，敬也。世主玉音，法王金口，均名曰敕。篤奉者，奉之至也。樂國言家鄉者，寂滅淨土，乃當人安身立命處。而捨離故里，飄泊他鄉，遊子伶仃，唯有思歸一念而已。

(演)寂滅淨土下。實就理說。但飄泊思歸。亦可雙約事理。寂滅淨土，即常寂光土也。此乃當人故鄉田地，是安我法身，立我慧命處。捨離飄泊者。迷自本心。隨逐六塵也。約事。則是不願往生，貪戀此土。思歸一念，是念念稱理，而觀大事未明，如喪考妣也。約事，則是常憶常念，字字分明，句句接續，行住坐臥，唯此一念，無第二念也。古云：身雖未到蓮花土，先送心歸極樂天。又云：西方勝友待多時，收拾身心早歸去。是也。

(Sớ: “Chi” là kính. Tiếng châu ngọc của đế vương trong cõi đời, miệng vàng của đấng Pháp Vương, đều gọi là Sắc. “Đốc phụng”: Vâng giữ đến tột bậc. Nói “Lạc quốc là quê nhà”: Cõi Tịnh Độ tịch diệt chính là chỗ an thân lập mạng của hành nhân, nhưng lìa bỏ quê cũ, trôi giạt quê người, đứa con lang thang, lênh đênh, chỉ có một niệm nghĩ quay về mà thôi!

Diễn: Từ chữ “tịch diệt Tịnh Độ” trở đi, thật ra là nói theo Lý; nhưng đoạn văn nói tới chuyện “trôi giạt, nghĩ quay về” cũng có thể thuộc về Lý lẫn Sự. Tịch diệt Tịnh Độ chính là cõi Thường Tịch Quang. Đấy chính là ruộng đất nơi quê cũ của hành nhân, là nơi ta an Pháp Thân, lập huệ mạng. Lìa bỏ phiêu giạt, mê nơi bổn tâm của chính mình, đuổi theo sáu trần: Theo mặt Sự thì chính là chẳng nguyện vãng sanh, tham luyến cõi này. Một niệm nghĩ quay về, niệm niệm xứng lý, nhưng chưa thấy đại sự rõ ràng, [bèn nghiêm cẩn siêng gắng] giống như đang phải chôn cha mẹ vậy. Ước theo Sự thì là thường nhớ, thường nghĩ, từng chữ phân minh, từng câu tiếp nối. Đi, đứng, nằm, ngồi, chỉ có một niệm

này, không có niệm thứ hai.