A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Cổ nhân nói: “Thân tuy chưa đến đất hoa sen, tâm đã gởi trước trời An Dưỡng”. Lại nói: “Tây Phương bạn quý đợi lâu rồi, thâu thập thân tâm về sớm thôi” là nói đến chuyện này).

(Sớ) Từ Tôn ngôn hỗ thị giả, phụ viết ngô hỗ, mẫu viết ngô thị. Phật dĩ đại từ đại bi tiếp dẫn chúng sanh, thị hoài ngã dĩ thánh thai, tự ngã dĩ pháp nhũ, tức kim nội ngoại thân tâm, mạc bất hà kỳ ân lực nhi đắc thành lập. Cù lao chi đức, hạo thiên võng cực, nhi nãi bạn khí bổn sanh, minh linh dị tánh, duy ưng hoài mộ chung thân, tả hữu vô phương, định tỉnh bất vi nhi dĩ.

(Diễn) Phật dĩ đại từ hạ, song ước Sự Lý. Ước Sự, tắc tứ thập bát nguyện, quảng độ hữu tình, thị tiếp dẫn chúng sanh. Thử phương niệm Phật, bỉ độ tiêu danh, thị hoài ngã dĩ thánh thai. Thủy, điểu, thụ lâm, hàm tuyên diệu pháp, thị tự ngã dĩ pháp nhũ. Phật từ gia bị, thân tâm tinh tấn, bất thoái Bồ Đề, thị hà kỳ ân lực nhi đắc thành lập dã. Ước Lý, tắc tự tánh Di Đà, niệm niệm bất ly, thị từ bi tiếp dẫn. Chân Như bổn giác, nội huân vô minh, thị hoài ngã dĩ thánh thai. Phục tác cảnh giới chi tánh, dẫn phát hiện hành, thị tự ngã dĩ pháp nhũ. Chiết toàn phủ ngưỡng, xuyên y, khiết phạn, bất ly giá cá, thị hà kỳ ân lực nhi đắc thành lập dã. Cổ vân: “Dã lão phụ tân quy. Thôn phụ liên tiêu chức. Khán tha gia sự mang, thả đạo bằng thùy lực? Vấn ông, ông bất tri. Vấn cừ, cừ bất thức. Ta tai, kim cổ nhân, kỷ cá tri ân đức!”, thị dã. Cù lao chi đức giả, Thi vân: “Ai ai phụ mẫu, sanh ngã cù lao, dục báo chi ân, hạo thiên võng cực”. Minh linh dị tánh giả, Thi vân: “Minh linh hữu tử, quả lõa phụ chi, giáo hối nhĩ tử, thức cốc tự chi”. Hoài mộ chung thân giả, Thư vân: “Nhân thiếu tắc mộ phụ mẫu, tri hảo sắc, tắc mộ thiếu ngải. Đại hiếu chung thân mộ phụ mẫu”. Tả hữu vô phương giả, Lễ Ký Đàn Cung Thiên vân: “Sự thân hữu ẩn nhi vô phạm, tả hữu tựu dưỡng vô phương”. Định tỉnh bất vi giả, Lễ Ký Khúc Lễ Thượng Thiên: “Phàm vi nhân tử giả, Đông ôn nhi hạ sảnh. Hôn định nhi thần tỉnh”. Thử tam cú, ước Lý, tắc niệm niệm hồi quang phản chiếu, tùy thuận Chân Như. Ước Sự, tắc tùng sanh chí lão, hành, trụ, tọa, ngọa, túc hưng dạ mị, nhất cú Di Đà vô gián đoạn dã.

(疏)慈尊言怙恃者，父曰吾怙，母曰吾恃。佛以大慈大悲接引眾生，是懷我以聖胎，飼我以法乳，即今內外身心，莫不荷其恩力而得成立。劬勞之德，昊天罔極，而乃叛棄本生，螟蛉異姓，惟應懷慕終身，左右無方，定省不違而已。

(演)佛以大慈下，雙約事理。約事 ，則四十八願 ，廣

度有情，是接引眾生。此方念佛，彼土標名，是懷我以聖胎。水鳥樹林，咸宣妙法，是飼我以法乳。佛慈加被，身心精進，不退菩提，是荷其恩力而得成立也。約理，則自性彌陀。念念不離，是慈悲接引。真如本覺，內熏無明，是懷我以聖胎。復作境界之性，引發現行，是飼我以法乳。折旋俯仰，穿衣喫飯，不離這個，是荷其恩力而得成立也。古云：野老負薪歸，村婦連宵織，看他家事忙，且道憑誰力？問翁翁不知，問渠渠不識。嗟哉今古人，幾個知恩德！是也。劬勞之德者。詩云：哀哀父母。生我劬勞。欲報之恩。昊天罔極。螟蛉異姓者。詩云：螟蛉有子。蜾臝負之。教誨爾子。式穀似之。懷慕終身者。書云：人少則慕父母。知好色。則慕少艾。大孝終身慕父母。左右無方者。禮記檀弓篇云：事親有隱而無犯。左右就養無方。定省不違者。禮記曲禮上篇：凡為人子者。冬溫而夏凊。昏定而晨省。此三句。約理。則念念迴光反照。隨順真如。約事。則從生至老。行住坐臥。夙興夜寐。一句彌陀無間斷也。

(Sớ: Đức Từ Tôn được gọi là “hỗ thị”, cha gọi là hỗ, mẹ gọi là thị. Đức Phật do lòng đại từ đại bi tiếp dẫn chúng sanh, dùng thánh thai để chứa đựng ta, dùng sữa pháp nuôi dưỡng ta, tức là trong và ngoài thân tâm này chẳng có gì không nhờ ân đức và thần lực của Phật để thành lập. Ân đức cù lao, trời cao mênh mông khôn sánh, thế mà ngỗ nghịch, vứt bỏ đấng sanh ra mình, làm con nuôi cho kẻ khác họ, chỉ nên nhớ tưởng, ngưỡng mộ suốt đời, phụng dưỡng mọi lẽ, sáng thăm, tối viếng, chẳng trái nghịch mà thôi.

Diễn: Từ câu “Phật do lòng đại từ” trở đi là cùng ước theo Sự và Lý. Nói theo Sự thì bốn mươi tám nguyện rộng độ hữu tình là tiếp dẫn chúng sanh. Niệm Phật ở phương này, danh nêu ở cõi kia, đấy là “dùng thánh thai để chứa đựng ta”. Nước, chim, rừng cây, đều nói diệu pháp là “nuôi ta bằng sữa pháp”. Phật từ gia bị, thân tâm tinh tấn, chẳng lui sụt nơi Bồ Đề, là nhận lãnh ân lực mà được thành lập vậy. Ước theo Lý thì “niệm niệm chẳng lìa tự tánh Di Đà” là “từ bi tiếp dẫn”. “Chân Như bổn giác hun đúc vô minh bên trong” là “chứa đựng ta bằng thánh thai”. Lại làm cho tánh cảnh giới dẫn phát hiện hành; đấy là “nuôi nấng ta bằng sữa pháp”. Bẻ, xoay, cúi, ngửa, mặc áo, ăn cơm, chẳng rời điều này là “do nhờ vào ân lực mà được thành lập”.

Cổ nhân nói: “Lão tiều gánh củi về, mụ quê suốt đêm dệt, thấy họ bận việc nhà, hỏi nhờ vào sức ai? Hỏi ông, ông chẳng biết. Hỏi mụ, mụ không hay. Than ôi, người xưa nay, mấy ai biết ân đức” chính là ý này.

“Ân đức cù lao”: Kinh Thi chép: “Xót thay cha mẹ, sanh ta nhọc nhằn, muốn báo thâm ân, trời cao lồng lộng”. “Minh linh dị tánh” (làm con nuôi cho kẻ khác họ): Kinh Thi chép: “Sâu rầy sanh con, tò vò nuôi

nấng, dạy con cho ngươi, tiếp nối nghiệp lành”.

“Nhớ tưởng, ngưỡng mộ suốt đời”: Kinh Thư chép: “Người lúc bé thì mến mộ cha mẹ. Khi nhận biết sắc đẹp, bèn mến mộ dáng vẻ trẻ trung, xinh xắn. Kẻ đại hiếu sẽ suốt đời mến mộ cha mẹ”. “Phụng dưỡng mọi lẽ”: Thiên Đàn Cung trong sách Lễ Ký có chép: “Thờ cha mẹ thì cha mẹ có lỗi bèn ẩn giấu, đừng công khai chống đối. Chăm sóc phụng dưỡng đủ mọi lẽ, đừng nề hà một phương cách nào”.

“Sáng thăm tối viếng chẳng trái nghịch”: Thiên Khúc Lễ trong sách Lễ Ký nói: “Phàm là kẻ làm con, mùa Đông giữ ấm, mùa Hè quạt mát, sáng thăm, tối viếng”. Ba câu này, ước theo Lý, niệm niệm hồi quang phản chiếu, tùy thuận Chân Như. Ước theo Sự, từ lúc sanh ra cho đến khi già, đi, đứng, nằm, ngồi, sáng dậy, tối ngủ, một câu Di Đà chẳng gián đoạn).

Tam, nguyên kỷ thích kinh.

(Tự) Nhưng dĩ tâm hoài kiêm lợi, đạo quý hoằng thông, khái cổ sớ tiển kiến kỳ toàn, duy sổ giải cẩn hành ư thế. Từ tuy thiết nhi thái giản. Lý vi lộ nhi bất chương, bất cực luận kỳ hoằng công, trù phát khởi hồ chân tín? Đốn vong phu kiến, ký kiệt tâm tư, tổng thâu bộ loại ngũ kinh, trực cứ Văn Thù nhất hạnh, nhi phục hội quy huyền chỉ, tắc phần nhập Tạp Hoa, quán xuyên chư môn, tắc bác tổng quần điển. Vô nhất bất tiêu quy tự kỷ, hữu nguyện giai hồi hướng Bồ Đề. Triển thử tinh thành, khất cầu gia bị.

(Diễn) Tâm thị đại sư phổ tâm. Đạo thị Phật pháp đại đạo. Tiển

kiến kỳ toàn giả, cổ lai phi vô diệu sớ, đản ư đoạn giản tàn biên, lược kiến nhất, nhị, tiển kiến toàn văn dã. Sổ giải cẩn hành giả, duy Hải Đông sớ, Việt Khê giải, Đại Hựu lược giải nhi dĩ. Tổng thâu bộ loại giả, thử kinh dữ Đại Di Đà Kinh vi đồng bộ. Dữ Thập Lục Quán, Cổ Âm Vương, Hậu Xuất Di Đà Kệ Kinh vi đồng loại. Bộ giả bộ thư, kỳ văn tuy bất đồng, nhi đồng nhất hạnh môn, thị nhất bộ thư dã. Loại giả lưu loại, vị hành tuy bất đồng, nhi đồng quy Tịnh Độ, thị nhất lưu loại dã. Nhất Hạnh giả, Văn Thù Bát Nhã hội. Vân hà danh Nhất Hạnh tam muội? Phật ngôn pháp giới nhất tướng, hệ duyên pháp giới, thị danh Nhất Hạnh tam muội. Tu thị tam muội giả, bất thủ tướng mạo, hệ tâm nhất Phật, chuyên xưng danh tự, tùy Phật phương sở, đoan thân chánh hướng. Ư nhất Phật, niệm niệm tương tục, tức nhất niệm trung, năng kiến quá khứ, vị lai chư Phật đẳng. Hội quy huyền chỉ giả, dĩ Tịnh Độ nhất môn, hội quy Hoa Nghiêm thập huyền diệu chỉ, như hậu Phần Viên trung sở minh. Quán xuyên chư môn giả, dĩ Niệm Phật nhất môn, quán xuyên nhất đại thời giáo chư hành pháp môn, như hậu thích nhất tâm bất loạn xứ sở minh. Tiêu quy tự kỷ, tức như hậu văn, tiết tiết xứng Lý chi đàm, thị dã. Hồi hướng Bồ Đề, tức như hạ văn, đồng đăng Tịch Quang vô thượng quả, thị dã.

三、原己釋經

(序)仍以心懷兼利，道貴弘通，慨古疏尠見其全，惟數解僅行於世，辭雖切而太簡，理微露而不彰，不極論其宏功。儔發起乎真信？頓忘膚見，既竭心思，總收部類五經，直據文殊一行，而復會歸玄旨，則分入雜華，貫穿諸門，則博綜群典，無一不消歸自己，有願皆回向菩提，展此精誠，乞求加被。

(演)心是大師普心。道是佛法大道。尠見其全者，古來非無妙疏。但於斷簡殘編，略見一二，尟見全文也。數解僅行者，惟海東疏、越溪解、大佑略解而已。總收部類者。此經與大彌陀經為同部。與十六觀、鼓音王、後出彌陀偈經為同類。部者部書，其文雖不同，而同一行門，是一部書也。類者流類，為行雖不同，而同歸淨土，是一流類也。一行者，文殊般若會。云何名一行三昧？佛言法界一相，繫緣法界，是名一行三昧。修是三昧者。不取相貌。繫心一佛，專稱名字，隨佛方所，端身正向，於一佛念念相續，即一念中能見過去未來諸佛等。會歸玄旨者，以淨土一門，會歸華嚴十玄妙旨，如後分圓中所明。貫穿諸門者，以念佛一門，貫穿一代時教諸行法門，如後釋一心不亂處所明。銷歸自己。即如後文。節節稱理之談。是也。回向菩提。即如下文。同證寂光無上果。是也。

(Ba, nêu lý do vì sao mình chú giải kinh này.

Tựa: Do tâm vẫn nặng lòng làm lợi cho người khác, đạo quý ở chỗ được lưu truyền rộng rãi. Cảm khái bởi những bản sớ giải cổ ít thấy có bộ nào còn trọn vẹn, chỉ thấy vài bản chú giải ít ỏi được lưu hành trong cõi đời. [Những bản chú giải ấy] từ ngữ tuy thiết thực, nhưng quá đơn giản, lý được hé lộ đôi chút, nhưng chưa nêu rõ ràng, chẳng luận đến cùng cực công đức to lớn của bộ kinh này, làm sao phát khởi lòng tin chân thật nơi mọi người? [Do vậy, tôi bèn] mau chóng quên mình kiến giải hời hợt, dốc cạn tâm tư, gồm thâu năm bộ kinh cùng bộ, cùng loại, trực tiếp dựa trên Nhất Hạnh của ngài Văn Thù, lại còn dung hội tông chỉ huyền nhiệm, có đôi phần dung nhập kinh Hoa Nghiêm, xuyên suốt các pháp môn, tổng hợp rộng khắp các sách vở, không gì chẳng nhằm tiêu trừ mọi kiến giải phân biệt, kết quy tự tánh. Có nguyện nào cũng đều hồi hướng Bồ Đề, giãi bày tấm lòng tinh thành này, cầu xin [Tam Bảo] gia bị.

Diễn: Chữ “tâm” [trong lời tựa] chỉ cái tâm rộng khắp của đại sư. “Đạo” là Phật pháp đại đạo. “Ít thấy bộ nào trọn vẹn”: Từ xưa đến nay, không phải là chẳng có những bộ sớ giải hay, nhưng bị đứt đầu, đứt đuôi, thiếu sót, chỉ thấy đại lược một hai phần, ít thấy có bộ nào còn giữ được toàn bộ nội dung.

“Chỉ có mấy bản chú giải ít ỏi được lưu hành”: Chỉ có bản sớ giải của ngài Hải Đông, bản chú giải của ngài Việt Khê, và bản lược giải của ngài Đại Hựu mà thôi.

“Gồm thâu các kinh cùng bộ, cùng loại”: Kinh này cùng bộ với Đại Di Đà Kinh, cùng loại với các kinh Thập Lục Quán, Cổ Âm Vương, và Hậu Xuất Di Đà Kệ Kinh. “Bộ” là bộ thư (sách nói về cùng một pháp). [Ý nói] lời văn tuy khác nhau, nhưng cùng [giảng về] một hạnh môn, nên là sách đồng bộ vậy. “Loại” là những thứ có liên quan với nhau, tức là hành trì khác nhau, nhưng cùng hướng về Tịnh Độ, nên

chúng là cùng một loại.

Nhất Hạnh [xuất phát từ] hội Bát Nhã của ngài Văn Thù. Thế nào là Nhất Hạnh tam muội? Đức Phật nói pháp giới một tướng, hệ duyên nơi pháp giới thì gọi là Nhất Hạnh tam muội. Để tu tam muội này thì chẳng giữ lấy tướng mạo, buộc tâm nơi một đức Phật, chuyên xưng danh hiệu của Ngài. Tùy theo Ngài ở nơi chốn nào bèn giữ cho thân ngay thẳng, hướng thẳng về đó. Đối với một vị Phật mà niệm niệm tiếp nối thì sẽ có thể từ ngay trong một niệm mà thấy quá khứ và vị lai chư Phật.

“Dung hội về ý chỉ huyền nhiệm” là đem một môn Tịnh Độ dung hội, quy kết vào mười ý chỉ huyền diệu của kinh Hoa Nghiêm, như trong phần giải thích ý nghĩa “kinh Di Đà có vài phần Viên Đốn” trong đoạn sau sẽ giảng.

“Quán thông các môn”: Do một môn Niệm Phật xuyên suốt các môn hành pháp trong giáo pháp của suốt một đời đức Phật, như trong phần giải thích về “nhất tâm bất loạn” trong phần sau sẽ giảng rõ.

“Kết quy tự tánh”: Tức là như trong những đoạn văn ở phía sau, đoạn nào cũng luận đàm xứng Lý. “Hồi hướng Bồ Đề”: Tức là như trong các đoạn văn ở phía sau, [đều phát nguyện] đạt lên Tịch Quang vô thượng quả).

(Sớ) Vị năng tự lợi, tiên năng lợi nhân giả, Bồ Tát phát tâm. Cố bất nhẫn độc thiện kỳ thân, tâm hoài kiêm lợi dã. Kiêm lợi chi đạo, hoằng pháp vi tiên. Nhi thử kinh chú sớ, kim đa mẫn một, kê cổ vô diêu, tuy nhất nhị cẩn tồn, lược cử đại đoan, vị sướng quyết chỉ. Hoằng công giả, tức bất khả tư nghị công đức dã. Bất tri thử kinh cụ hữu như thị công đức, tắc nghi nhi bất tín, tín diệc bất chân. Sớ Sao chi tác, bất dung dĩ dã.

(Diễn) Bất khả tư nghị, bất xuất y, chánh, nhân, quả. Y tắc Đồng Cư tức Tịch Quang. Chánh tắc Ứng Hóa tức Pháp Thân. Nhân tắc thất nhật tiện đắc công thành. Quả tắc nhất sanh tiện tức Bất Thoái. Hà khả tư nghị?

(疏)未能自利，先能利人者，菩薩發心。故不忍獨善其身，心懷兼利也。兼利之道，弘法為先。而此經註疏，今多泯沒，稽古無繇，雖一二僅存，略舉大端，未暢厥旨。宏功者，即不可思議功德也，不知此經具有如是功德，則疑而不信，信亦不真，疏鈔之作，不容已也。

(演)不可思議，不出依正因果。依則同居即寂光。正則應化即法身。因則七日便得功成。果則一生便即不退。何可思議？

(Sớ: Chưa thể tự lợi mà đã có thể làm lợi cho người khác trước, đấy là Bồ Tát phát tâm. Vì thế, chẳng nỡ hưởng tốt lành cho riêng mình, nặng lòng toan làm lợi cho người khác. Đạo làm lợi cho người khác lấy hoằng pháp làm đầu; nhưng chú thích, sớ giải của kinh này nay phần nhiều đã thất lạc, không có cách nào tìm được [trọn vẹn]. Các bản chú giải cổ tuy hãy còn một hai bản, nhưng những bản ấy chỉ nêu đại lược đầu mối, chưa diễn giải thông suốt tông chỉ của kinh này. “Hoằng công” tức là công đức chẳng thể nghĩ bàn. Chẳng biết kinh này trọn đủ công đức như thế, sẽ nghi ngờ chẳng tin; dẫu có tin thì cũng chẳng tin tưởng thật sự. Cho nên tôi chẳng đặng đừng phải viết Sớ Sao.

Diễn: “Chẳng thể nghĩ bàn” chẳng ra ngoài y báo, chánh báo, và nhân quả. Y báo thì cõi Đồng Cư chính là cõi Tịch Quang. Chánh báo thì Ứng Thân và Hóa Thân chính là Pháp Thân. Nhân thì bảy ngày liền được thành công. Quả thì hễ vãng sanh liền Bất Thoái. Sao có thể nghĩ bàn cho được?)

(Sớ) Phu kiến giả, cơ phu tại biểu, sở nhập bất thâm, dụ thiển kiến dã. Thiển kiến hề năng trắc Phật thâm nghĩa? Nhi dĩ cứu thế tâm ân, đốn vong kỳ lậu dã.

(Diễn) Cơ phu tại biểu, sở nhập bất thâm giả, Sơ Tổ dục phản Thiên Trúc, mạng môn nhân viết: “Nhữ đẳng tận ngôn sở đắc”. Đạo Phó đối viết: “Như ngã sở kiến, bất chấp văn tự, bất ly văn tự, nhi vi đạo dụng”. Tổ viết: “Nhữ đắc ngã bì”. Ni Tổng Trì viết: “Ngã kim sở giải, như Khánh Hỷ kiến A Súc Phật quốc, nhất kiến cánh bất tái kiến”. Tổ viết: “Nhữ đắc ngã nhục”. Đạo Dục viết: “Tứ Đại bổn không, Ngũ Ấm phi hữu, nhi ngã kiến xứ, vô nhất pháp khả đắc”. Tổ viết: “Nhữ đắc ngô cốt”. Tối hậu, Huệ Khả lễ bái, y vị nhi lập. Tổ viết: “Nhữ đắc ngã tủy”. Kim ngôn phu giả, vị sở kiến thậm thiển dã.

(疏)膚見者。肌膚在表，所入不深，喻淺見也。淺見奚能測佛深義？而以救世心殷，頓忘其陋也。

(演)肌膚在表，所入不深者。初祖欲返天竺，命門人曰：汝等盡言所得。道付對曰：如我所見，不執文字，不離文字，而為道用。祖曰：汝得我皮。尼總持曰：我今所解，如慶喜見阿閦佛國，一見更不再見。祖曰：汝得我肉。道育曰：四大本空，五陰非有，而我見處，無一法可得。祖曰：汝得吾骨。最後慧可禮拜。依位而立。祖曰：汝得我髓。今言膚者，謂所見甚淺也。

(Sớ: “Kiến giải hời hợt”: Da thịt ở bên ngoài, sở nhập chẳng sâu, [dùng hình ảnh này] để sánh ví kiến giải nông cạn. Kiến giải nông cạn thì làm sao có thể suy lường nghĩa lý sâu xa của Phật? Nhưng do tâm cứu đời tha thiết, nhanh chóng quên mất chính mình thô hèn.

Diễn: “Da thịt ở bên ngoài, sở nhập chẳng sâu”: Sơ Tổ (Bồ Đề Đạt Ma) sắp quay về Thiên Trúc, bảo các môn nhân: “Các ông hãy nói hết những gì mình đã đạt được”. Đạo Phó thưa. “Như con thấy thì chẳng chấp vào văn tự, chẳng lìa văn tự là tác dụng của đạo”. Tổ nói: “Ông được phần da của ta”. Ni sư Tổng Trì nói: “Sự hiểu biết của con hiện nay giống như ngài A Nan thấy cõi nước của A Súc Phật, đã thấy rồi thì chẳng còn thấy nữa”. Tổ nói: “Bà được phần thịt của ta”. Đạo Dục nói: “Tứ Đại vốn là Không, Ngũ Ấm chẳng có, nhưng theo chỗ con thấy, không có pháp nào để có thể đạt được”. Tổ nói: “Ông được phần xương của ta”. Cuối cùng, Huệ Khả lễ bái, đứng yên tại chỗ. Tổ nói: “Ông được phần tủy của ta”. Nay nói đến “da”, hàm ý: Sở kiến quá nông cạn).

(Sớ) Tâm tư giả, tâm chi quan tắc tư. Nghiêu Thuấn chi thánh, thượng kiệt tâm tư, ngã hà nhân tư, dung khả hốt dã.

(Diễn) Nghiêu Thuấn thượng kiệt tâm tư giả, Thư vân: “Nghiêu Thuấn chi đạo, bất dĩ nhân chánh, bất năng bình trị thiên hạ”. Hựu viết: “Ký kiệt tâm tư yên, kế chi dĩ bất nhẫn nhân chi chánh, nhi nhân phú thiên hạ hỹ”.

(疏)心思者，心之官則思。堯舜之聖，尚竭心思，我何人斯，庸可忽也。

(演)堯舜尚竭心思者，書云：堯舜之道，不以仁政，不能平治天下。又曰：既竭心思焉，繼之以不忍人之政，而仁覆天下矣。

(Sớ: “Tâm tư”: Công năng của tâm là suy nghĩ. Nghiêu, Thuấn là thánh nhân mà còn phải dốc cạn tâm tư, tôi là hạng người như thế nào

mà dám dễ dãi [chẳng suy nghĩ cặn kẽ]!

Diễn: “Nghiêu, Thuấn còn phải dốc cạn tâm tư”: Kinh Thư chép: “Đạo của Nghiêu Thuấn là nếu chẳng cai trị bằng lòng nhân, sẽ chẳng thể bình trị thiên hạ”. Lại còn chép: “Đã dốc cạn tâm tư, lại còn cai trị bằng chánh sách chẳng tàn nhẫn đối với con người, lòng nhân trùm khắp thiên hạ vậy!”)

(Sớ) Bộ loại giả, chuyên đàm Cực Lạc Đại Bổn đẳng ngũ kinh dã. Văn Thù giả, Văn Thù Bát Nhã kinh, chuyên xưng danh tự Nhất Hạnh tam muội dã. Tạp Hoa giả, dĩ Hoa Nghiêm tánh hải vi Tông, minh giáo phi quyền thiển dã.

(Diễn) Tánh hải vi Tông giả, Hoa Nghiêm tứ phần, ngũ châu, lục tướng, thập huyền, tứ chủng pháp giới, nhị thập chủng Hoa Tạng, cập vô lượng hương thủy hải, giai tùng nhất tâm lưu xuất, cố dĩ “Tánh hải vi Tông” dã.

(疏)部類者，專談極樂大本等五經也 。文殊者 ，文殊

般若經，專稱名字一行三昧也。雜華者。以華嚴性海為宗，明教非權淺也。

(演)性海為宗者，華嚴四分。五周。六相，十玄，四種法界，二十重華藏，及無量香水海，皆從一心流出，故以性海為宗也。

(Sớ: “Bộ loại” là những kinh chuyên giảng về Cực Lạc như năm kinh [Tịnh Độ] tức Đại Bổn v.v... Nói “Văn Thù” là chỉ kinh Văn Thù Bát Nhã, [kinh này giảng về] Nhất Hạnh tam muội chuyên xưng niệm danh hiệu Phật. Kinh Tạp Hoa lấy Hoa Nghiêm tánh hải làm Tông, nhằm chỉ rõ giáo pháp này chẳng phải là quyền biến hay nông cạn.

Diễn: “Tánh hải làm Tông”: Kinh Hoa Nghiêm có bốn phần (giáo, lý, hạnh, quả), và năm tầng [nhân quả], sáu tướng, mười huyền môn, bốn thứ pháp giới, hai mươi thứ Hoa Tạng, và vô lượng biển nước thơm, đều từ nhất tâm lưu xuất. Vì thế, lấy Tánh hải làm Tông).

(Sớ) Quần điển giả, dẫn chư kinh luận dĩ chứng minh, ngôn phi ức kiến dã. Tường như nghĩa lý bộ loại nhị môn, cập hậu kinh văn trung biện. Tiêu quy tự kỷ giả, minh bất chuyên sự tướng, cứu kỳ quy trước, tất giai tiêu hóa, dung hội, quy ư ngã chi bổn tánh. Lương diêu thế xuất thế gian, vô nhất pháp xuất ư tâm ngoại. Tịnh Độ sở hữu y báo, chánh báo, nhất nhất giai thị Bổn Giác diệu minh. Thí chi bình, hoàn, thoa, xuyến, khí khí duy kim. Khê, giản, giang, hà, lưu lưu nhập hải. Vô bất tùng thử pháp giới lưu, vô bất hoàn quy thử pháp giới dã.

(Diễn) Thế xuất thế gian, bất xuất tâm ngoại giả. Thế gian nhiễm pháp, xuất thế gian tịnh pháp. Nhiễm tịnh tuy thù, bất ly tự tâm. Dĩ ly tâm vô lục đạo, ly tâm vô tam thừa cố. Tịnh Độ y chánh, giai thị Bổn Giác giả, y tức bảo trì, hàng thụ đẳng, chánh tức Phật cập Bồ Tát, tam bối, cửu phẩm đẳng, như hậu văn sở minh. Bảo trì tức tự tánh chi uông dương xung dung. Hàng thụ tức tự tánh chi xuất sanh chúng thiện. Thanh Văn tức tự tánh Chân. Bồ Tát tức tự tánh Tục. Phật tức tự tánh Trung đẳng. Hựu phục nhất niệm cụ túc tam thiên, nhi tam thiên trung, sanh ấm nhị thiên vi chánh. Quốc độ nhất thiên thuộc y. Quốc độ y chánh ký cư nhất tâm, nhất tâm khởi phân Năng, Sở? Cố viết nhất nhất giai thị. Khí khí duy kim, thị toàn vọng toàn chân nghĩa. Lưu lưu nhập hải, thị hội vọng quy chân nghĩa. Vô bất tùng thử pháp giới lưu, vô bất hoàn quy thử pháp giới giả, pháp giới vị Nhất Chân pháp giới, tức Khởi Tín Tâm Chân Như môn. Lưu hữu lưu xuất nghĩa, vị tùng bình đẳng pháp giới, nhất niệm bất giác, lưu xuất tam tế lục thô chủng chủng cảnh giới. Hoàn hữu hoàn chuyển nghĩa, vị: Nhược ly tâm niệm, tắc vô nhất thiết cảnh giới chi tướng, nhi nhất thiết cảnh giới toàn thị diệu minh.

(疏)群典者，引諸經論以證明，言非臆見也。詳如義理部類二門，及後經文中辯。消歸自己者，明不專事相，究其歸著，悉皆消化融會，歸於我之本性。良繇世出世間，無一法出於心外，淨土所有依報正報，一一皆是本覺妙明。譬之瓶環釵釧，器器唯金。溪澗江河，流流入海。無不從此法界流，無不還歸此法界也。

(演)世出世間不出心外者，世間染法，出世間淨法。染淨雖殊。不離自心。以離心無六道，離心無三乘故。淨土依正，皆是本覺者。依即寶池行樹等，正即佛及菩薩三輩九品等。如後文所明。寶池即自性之汪洋沖融，行樹即自性之出生眾善。聲聞即自性真，菩薩即自性俗，佛即自性中等。又復一念具足三千，而三千中，生陰二千為正。國土一千屬依。國土依正既居一心，一心豈分能所？故曰一一皆是。器器唯金，是全妄全真義。流流入海，是會妄歸真義。無不從此法界流，無不還歸此法界者，法界謂一真法界，即起信心真如門。流有流出義，謂從平等法界，一念不覺，流出三細六粗種種境界。還有還轉義，謂若離心念，則無一切境界之相，而一切境界全是妙明。

(Sớ: “Quần điển” (các sách vở): Dẫn các kinh luận để chứng minh, ý nói chẳng phải là đoán mò. Muốn biết tường tận nghĩa lý của hai môn Bộ và Loại thì đến phần kinh văn ở phía sau sẽ biện định. “Tiêu quy tự kỷ” ý nói: Chẳng chuyên luận về sự tướng; xét đến chỗ quy kết, ắt sẽ tiêu hóa, dung hội, gộp về bổn tánh của ta. Ấy là vì thế gian và xuất thế gian, không một pháp nào ra ngoài tâm. Tất cả y báo và chánh báo của Tịnh Độ, mỗi thứ đều là bổn giác diệu minh. Thí như bình, hoa tai, thoa, xuyến, món nào cũng chỉ là vàng. Khe, ngòi, rạch, sông, dòng nước nào cũng đều đổ vào biển cả. Không gì chẳng từ pháp giới này lưu

xuất, không có gì chẳng trở về pháp giới này.

Diễn: “Thế gian và xuất thế gian chẳng ra ngoài tâm”: Thế gian là nhiễm pháp, xuất thế gian là tịnh pháp. Nhiễm và tịnh tuy khác, chẳng lìa tự tâm. Do lìa khỏi tâm, sẽ không có lục đạo, lìa khỏi tâm sẽ chẳng có tam thừa.

Y báo và chánh báo của Tịnh Độ đều là Bổn Giác. Y báo là ao báu, hàng cây v.v... Chánh báo là Phật, Bồ Tát, và ba bậc chín phẩm vãng sanh v.v... Như trong phần sau [của Sớ Sao] sẽ giảng: Ao báu chính là tự tánh mênh mông, bát ngát. Hàng cây chính là tự tánh xuất sanh các điều lành. Thanh Văn là Chân trong tự tánh, Bồ Tát là Tục trong tự tánh, Phật là Trung trong tự tánh v.v... Lại nữa, một niệm trọn đủ ba ngàn điều, nhưng trong ba ngàn điều ấy, chúng sanh và Ngũ Ấm gồm hai ngàn điều là chánh báo. Một ngàn điều trong phạm vi cõi nước thuộc về y báo. Cõi nước, y báo, và chánh báo đã thuộc trong nhất tâm thì làm sao có thể chia nhất tâm thành Năng và Sở? Cho nên nói “mỗi pháp đều là [nhất tâm]”.

“Món nào cũng chỉ là vàng” tức là ý nghĩa toàn thể chân tức là vọng, toàn thể vọng tức là chân. “Dòng nào cũng đổ vào biển” là ý nghĩa dung thông vọng để quy kết vào chân. Không gì chẳng từ pháp giới này lưu xuất, không gì chẳng trở về pháp giới này. Nói “pháp giới” nghĩa là Nhất Chân pháp giới, tức là Tâm Chân Như Môn trong Khởi Tín Luận. “Lưu” có nghĩa là lưu xuất, ý nói: Từ pháp giới bình đẳng, do một niệm bất giác, mà lưu xuất ba tế tướng, sáu thô tướng, và các thứ cảnh giới. “Hoàn” có nghĩa là hoàn chuyển (xoay trở về), ý nói: Nếu lìa tâm niệm thì không có tướng của hết thảy các cảnh giới, mà hết thảy cảnh giới hoàn toàn là diệu minh).

(Sớ) Hồi hướng Bồ Đề giả, phàm sở tu vi, hàm nguyện vãng sanh, thị danh Hồi Hướng. Nhi hướng vô tha hướng, hồi hướng Tây Phương giả, hồi hướng tự tánh dã. Mạt nhị cú, nhiếp tiền khởi hậu, dục hưng thiện sự, tất trượng Phật gia. Bồ Tát thả nhiên, huống phục phàm phẩm. Tinh giả vô nhị, thành giả bất hư. Cổ vị: “Tinh thành chi cực, quỷ thần dữ thông”, nhi huống Tam Bảo đại từ, mẫn niệm chúng sanh, do như xích tử. Đản hữu lợi ư chúng sanh, tinh thành cầu chi, ninh bất gia bị?

(Diễn) Quỷ thần dữ thông giả, Quản Tử vân: “Tư chi, tư chi, hựu trùng tư chi. Tư chi bất đắc, quỷ thần kỳ tương thông chi”. Phi quỷ thần chi dữ thông, nãi tinh thành chi cực dã.

(疏)回向菩提者，凡所修為，咸願往生，是名回向。而向無他向，回向西方者，回向自性也。末二句。攝前起後。欲興善事，必仗佛加。菩薩且然，況復凡品。精者無二，誠者不虛。古謂精誠之極，鬼神與通，而況三寶大慈，憫念眾生，猶如赤子。但有利於眾生。精誠求之。寧不加被？

(演)鬼神與通者。管子云：思之思之，又重思之，思之不得，鬼神其將通之，非鬼神之與通，乃精誠之極也。

(Sớ: “Hồi hướng Bồ Đề” là phàm những gì tu tập, thực hiện, đều nguyện vãng sanh. Đó gọi là hồi hướng, nhưng không hướng về nơi nào khác, hồi hướng Tây Phương là hồi hướng tự tánh. Hai câu cuối nhằm tóm thâu ý nghĩa trong phần trước, dấy khởi ý nghĩa cho phần sau, [ý nói] muốn làm chuyện tốt lành, ắt cậy nhờ Phật gia bị. Bồ Tát còn phải như vậy, huống là hạng phàm phu! Tinh là không hai, Thành là chẳng dối. Cổ nhân nói: “Tinh thành đến cùng cực, sẽ cảm thông quỷ thần”, huống chi Tam Bảo đại từ, nghĩ thương xót chúng sanh như con đỏ. Chỉ cần có lợi cho chúng sanh, dùng lòng tinh thành cầu nguyện, lẽ nào [Tam Bảo] chẳng gia hộ?

Diễn: “Cảm thông quỷ thần”: Quản Tử nói: “Hãy nghĩ đi, hãy

nghĩ đi, lại suy nghĩ nữa đi. Suy nghĩ không ra thì quỷ thần sẽ giúp cho thông suốt”. Chẳng phải là quỷ thần giúp cho thông suốt, mà đấy là do lòng tinh thành đến tột bậc [cảm vời] vậy).

Ngũ, thỉnh gia

(Tự) Quy mạng Sa Bà thuyết pháp chủ, Tây Phương tiếp dẫn đại từ tôn, bất khả tư nghị Phật hộ kinh, Xá Lợi, Văn Thù chư thánh giả. Nhị độ lục phương biến trần sát, quá khứ, kiến tại, cập đương lai, vô tận Tam Bảo hàm chứng tri, duy nguyện từ bi nhiếp thọ ngã. Ngã kim vọng dĩ uế độ kiến, lãi trắc Như Lai thanh tịnh tâm. Ngưỡng thừa Tam Bảo đại oai thần, gia bị phàm ngu thành thắng trí, sử ngã ngôn ngôn phù Phật ý. Lưu thông hà nhĩ ích hàm linh. Kiến văn tùy hỷ tất vãng sanh, đồng chứng Tịch Quang vô thượng quả.

(Diễn) Kệ trung sơ bát cú, thị tiên quy mạng. Thứ bát cú, thị chánh thỉnh gia. Sơ trung hựu nhị. Sơ tứ cú, tựu bổn kinh Tam Bảo. Hậu tứ cú, chỉ vô tận Tam Bảo. Thứ trung hữu tam, sơ nhị cú, tiên xuất thỉnh gia sở dĩ. Trung tam cú, thị chánh cầu gia bị, hậu tam cú, thị hồi hướng Bồ Đề. Sa Bà, thử vân Kham Nhẫn, Phật cụ tam duyên từ danh Đại Từ. Thử kinh Thanh Văn chúng trung, Xá Lợi vi thủ, Bồ Tát chúng trung, Văn Thù vi thủ, cố đặc tiêu xuất. Nhị độ cú, thị hoành biến nhất thiết xứ. Quá khứ cú, thị thụ biến nhất thiết thời. Như Lai thanh tịnh tâm giả, Như Lai tùng Thật Tướng Bát Nhã lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, cố thử kinh tức thị Như Lai thanh tịnh tâm. Tịch Quang vô thượng quả giả, tứ thập nhất vị Pháp Thân đại sĩ, giai chứng Tịch Quang nhi phi vô thượng. Duy Diệu Giác nhất vị, nãi vi vô thượng quả dã.

五、請加

(序)歸命娑婆說法主，西方接引大慈尊，不可思議佛護經，舍利文殊諸聖者。二土六方遍塵剎，過去見在及當來，無盡三寶咸證知，惟願慈悲攝受我。我今妄以穢土見，蠡測如來清淨心。仰承三寶大威神，加被凡愚成勝智。使我言言符佛意。流通遐邇益含靈。見聞隨喜悉往生，同證寂光無上果。

(演)偈中初八句，是先皈命。次八句，是正請加。初中又二。初四句。就本經三寶。後四句，指無盡三寶。次中有三，初二句，先出請加所以。中三句，是正求加被。後三句，是回向菩提。娑婆，此云堪忍。佛具三緣慈名大慈，此經聲聞眾中舍利為首，菩薩眾中文殊為首，故特標出。二土句，是橫遍一切處。過去句，是豎遍一切時。如來清淨心者。如來從實相般若流出文字般若，故此經即是如來清淨心。寂光無上果者 ，四十一位法身大士 ，皆證寂

光而非無上。唯妙覺一位，乃為無上果也。

(Năm, xin gia hộ.

Tựa: Quy mạng Sa Bà thuyết pháp chủ, Tây Phương tiếp dẫn đại từ tôn, kinh Phật hộ niệm chẳng nghĩ bàn, Xá Lợi, Văn Thù, các đức thánh. Hai cõi, sáu phương khắp trần sát, quá khứ, hiện tại và tương lai, vô tận Tam Bảo cùng chứng tri, kính nguyện từ bi nhiếp thọ con. Con nay lầm lạc dùng uế độ kiến giải, dò đoán Như Lai thanh tịnh tâm. Vâng nhờ Tam Bảo đại oai thần, gia bị phàm phu thành trí sáng. Khiến con từng chữ hợp ý Phật. Lưu thông xa gần lợi hàm linh. Thấy, nghe, tùy hỷ ắt vãng sanh, cùng chứng Tịch Quang vô thượng quả.

Diễn: Trong tám câu kệ, trước hết quy mạng [Tam Bảo]. Tám câu kế tiếp là phần chính thức thỉnh Tam Bảo gia bị. Trong phần đầu, lại gồm hai phần nhỏ. Bốn câu đầu chính là [nêu rõ] Tam Bảo trong kinh này. Bốn câu cuối nêu ra vô tận Tam Bảo. Phần tiếp theo gồm ba đoạn: Hai câu đầu là trước hết nêu lên lý do thỉnh cầu gia bị. Ba câu trong đó là chính thức cầu gia bị, ba câu sau là hồi hướng Bồ Đề.

Sa Bà được cõi này dịch là Kham Nhẫn. Đức Phật có đủ ba thứ duyên từ, nên gọi là “đại từ”. Trong kinh này, ngài Xá Lợi Phất là thượng thủ trong chúng Thanh Văn, ngài Văn Thù là thượng thủ trong chúng Bồ Tát, nên đặc biệt nêu tên hai vị. Câu “hai cõi...” là theo chiều ngang, trọn khắp hết thảy mọi nơi. Câu “quá khứ” là theo chiều dọc trọn hết thảy các thời. “Tâm thanh tịnh của Như Lai”: Như Lai từ Thật Tướng Bát Nhã lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, nên kinh này chính là tâm thanh tịnh của Như Lai. “Tịch Quang vô thượng quả”: Bốn mươi mốt địa vị Pháp Thân đại sĩ đều chứng Tịch Quang, nhưng chưa vô thượng. Chỉ có địa vị Diệu Giác mới là quả vô thượng).

(Sớ) Quy mạng, như Ba La Mật lệ, đảo ngữ pháp dã. Quy nghĩa hữu nhị: Nhất giả quy đầu nghĩa, ngôn thế nhân chí trọng giả thân mạng. Cử thân mạng nhi quy y, thành kính chi chí, vô nhị tâm dã.

(Diễn) Quy đầu giả, như điểu đầu lâm, như khách đầu chủ, như bần nhân đầu đại gia.

(疏)歸命，如波羅密例，倒語法也。歸義有二：一者歸投義，言世人至重者身命。舉身命而歸依，誠敬之至，無二心也。

(演)歸投者。如鳥投林。如客投主。如貧人投大家。

(Sớ: Quy mạng là theo thể lệ như chữ Ba La Mật, cú pháp đảo ngược. “Quy” có hai nghĩa: Nghĩa thứ nhất là quay về nương tựa vào, ý nói: Người đời coi trọng thân mạng nhất. Đem trọn thân mạng quy y, thành kính tột bậc, chẳng có hai lòng.

Diễn: “Quay về nương tựa vào”: Như chim nương cậy rừng, như khách nương cậy chủ, như kẻ nghèo nương cậy người giàu có).

(Sớ) Nhị giả, quy nguyên nghĩa, cử thân mạng nhi quy y, tức thị tổng nhiếp lục căn hoàn quy nhất tâm dã.

(Diễn) Tổng nhiếp lục căn giả, lục căn thị biệt, thân mạng thị tổng. Hoàn quy nhất tâm giả, nguyên y nhất tinh minh, phân thành lục hòa hợp; kim phản lục hòa hợp, hoàn quy nhất tinh minh dã.

(疏)二者歸元義，舉身命而歸依，即是總攝六根還歸一心也。

(演)總攝六根者。六根是別。身命是總。還歸一心者，元依一精明，分成六和合，今返六和合，還歸一精明也。

(Sớ: Nghĩa thứ hai là trở về nguồn, dốc trọn thân mạng quy y chính là nhiếp trọn sáu căn trở về nhất tâm.

Diễn: “Nhiếp trọn sáu căn”: Sáu căn là biệt, thân mạng là tổng. “Trở về nhất tâm”: Vốn là nương vào một cái tinh minh mà chia thành sáu thứ hòa hợp, nay quay ngược sáu thứ hòa hợp trở về một cái tinh minh).

(Sớ) Sa Bà ngôn Thích Ca, Tây Phương ngôn Di Đà. Tiên Thích Ca giả, giáo sở diêu hưng dã. Nhụ tử phong hầu, thượng bất bối bổn; phàm phu nhập thánh, khởi đắc cô ân? Cổ hữu lâm chung, phần hương tiên cúng dường Thích Ca giả, chánh thử ý dã.

(Diễn) Nhụ tử phong hầu giả, Trần Bình vi thời, vị lý xã phân

nhục thậm quân. Xã lão xưng “nhụ tử thiện tể”. Bình viết: “Sử Bình đắc tể thiên hạ, diệc như thị nhục hỹ”. Nhụ Tử toại dĩ thử tri danh. Hậu Ngụy Vô Tri tiến ư Cao Đế, phong công thần thời, phong Trần Bình vi Khúc Nghịch Hầu. Bình viết: “Thần phi Ngụy Vô Tri, vô do đắc tiến”. Đế viết: “Nhược tử khả vị bất bối bổn hỹ”. Lâm chung tiên cúng Thích Ca giả, Lưu Di Dân lâm chung kiến Phật, nãi phần hương, tạ vân: “Nhược phi Thích Ca Như Lai tán dương Tịnh Độ, yên hữu kim nhật sự”. Bái tạ dĩ, nãi tùy Phật vãng sanh.

(疏)娑婆言釋迦，西方言彌陀。先釋迦者，教所繇興也，孺子封侯，尚不背本，凡夫入聖，豈得辜恩？古有臨終焚香先供養釋迦者，正此意也。

(演)孺子封侯者。陳平微時。為里社分肉甚均。社老稱孺子善宰。平曰：使平得宰天下亦如是肉矣。孺子遂以此知名。後魏無知薦於高帝。封功臣時。封陳平為曲逆侯。平曰：臣非魏無知。無由得進。帝曰：若子可謂不背本矣。臨終先供釋迦者。劉遺民臨終見佛。乃焚香謝云：若非釋迦如來贊揚淨土。焉有今日事。拜謝已。乃隨佛往生。

(Sớ: Ở cõi Sa Bà là nói đến Phật Thích Ca, tại Tây Phương là nói tới Phật Di Đà. Nói tới Phật Thích Ca trước là vì giáo pháp do Ngài mà hưng khởi. Trẻ thơ được phong hầu, còn chẳng quên cội gốc. Phàm phu dự vào bậc thánh, há lẽ phụ ơn? Xưa kia có người lâm chung bèn thắp hương cúng dường Phật Thích Ca trước, chính là vì ý này vậy.

Diễn: “Trẻ thơ được phong hầu”: Trần Bình lúc còn hàn vi, vì làng xã chia thịt rất đều, các cụ trong xã gọi ông ta là “thằng bé khéo cắt”. Trần Bình thưa: “Nếu Bình được làm tể tướng trong thiên hạ thì cũng sẽ [cai trị công bằng] như chia thịt vậy”. Do vậy, ông ta được nổi tiếng với danh xưng là Nhụ Tử (thằng bé con, thằng nhóc). Về sau, Ngụy Vô Tri tiến cử Trần Bình với Hán Cao Đế (Lưu Bang). Đến khi phong công thần, Trần Bình được phong làm Khúc Nghịch Hầu. Trần Bình tâu: “Nếu không nhờ Ngụy Vô Tri, thần không có cách nào được tiến cử!” Vua nói: “Như ngươi thì có thể gọi là kẻ chẳng chối bỏ nguồn gốc vậy”.

“Lâm chung cúng Phật Thích Ca trước”: Ông Lưu Di Dân lâm chung thấy Phật, bèn đốt hương, cảm tạ: “Nếu đức Thích Ca Như Lai chẳng tán dương Tịnh Độ, làm sao có chuyện như ngày hôm nay”. Bái

tạ xong, ông theo Phật vãng sanh).

(Sớ) Thuyết pháp chủ giả, thuyết pháp độ sanh, nhất độ chi trung, vô nhị Phật cố. Tiếp dẫn giả, chúng sanh niệm Phật, Phật thùy tiếp dẫn. Dụ như hành lộ, nhược giả tiếp nhi tế chi, mê giả dẫn nhi đạo chi dã. Phục hữu nhị nghĩa: Hiện sanh tiếp dẫn, tắc tư kỳ đạo tâm; lâm chung tiếp dẫn, tắc nhiếp kỳ thần thức.

(Diễn) Hiện sanh tiếp dẫn giả, bất hiện thân ngữ, minh minh gia bị. Tinh tâm ấm tốc, phát bỉ thần thức dã. Lâm chung tiếp dẫn giả, hiện thân ngữ ý, nhiếp kỳ thần thức, quy ư Tịnh Độ dã.

(疏)說法主者，說法度生，一土之中，無二佛故。接引者，眾生念佛，佛垂接引，喻如行路，弱者接而濟之，迷者引而導之也。復有二義：現生接引，則資其道心；臨終接引，則攝其神識。

(演)現生接引者。不現身語，冥冥加被。精心陰速，發彼神識也。臨終接引者。現身語意。攝其神識，歸於淨土也。

(Sớ: “Thuyết pháp chủ”: Thuyết pháp độ sanh, trong một cõi, không có hai vị Phật. “Tiếp dẫn”: Chúng sanh niệm Phật, Phật rủ lòng tiếp dẫn. Ví như đi đường, đối với người yếu đuối, bèn nâng, dìu, giúp đỡ; đối với kẻ lạc đường, bèn dẫn dắt, chỉ bảo. Lại có hai nghĩa: Tiếp dẫn trong lúc còn sống nhằm vun bồi đạo tâm cho người ấy; tiếp dẫn lúc lâm chung thì nhiếp thọ thần thức của người ấy.

Diễn: “Tiếp dẫn ngay trong khi còn sống”: Chẳng hiện thân hay nói năng, mà âm thầm gia bị. Nhanh chóng ngấm ngầm cảm thông với cái tâm tinh thuần, khiến cho thần thức của kẻ ấy phát khởi tác dụng. “Tiếp dẫn lúc lâm chung”: Hiện thân, ngữ, ý, nhiếp thọ thần thức của người ấy về Tịnh Độ).

(Sớ) Đại từ tôn giả, như mẫu ức tử, danh chi viết Từ. Từ vô dĩ gia, danh chi viết Đại. Tôn tức chủ nghĩa. Giao hỗ ngôn chi, diệc khả Thích Ca thử độ chi tôn, Di Đà bỉ độ chi chủ dã. Kiêm nhị Như Lai, thị vị Phật Bảo. Bất Khả Tư Nghị Phật Hộ Niệm Kinh, thử kinh nguyên danh dã, thị vị Pháp Bảo. Xá Lợi, Văn Thù đẳng, văn kinh chúng dã, thị vị Tăng Bảo. Xưng chi vi Bảo, lược hữu lục nghĩa: Nhất, hy hữu nghĩa. Nhị, ly cấu nghĩa. Tam, thế lực nghĩa. Tứ, trang nghiêm nghĩa. Ngũ, tối thắng nghĩa. Lục, bất cải nghĩa. Cụ như Yếu Tập trung thuyết.

(Diễn) Hy hữu giả, như Tùy châu, Biện phác, thế sở hy hữu. Kim Phật tắc như Ưu Đàm hoa thời nhất hiện nhĩ, Pháp tắc Như Lai nhân trung xả thân nhi cầu bán kệ, Tăng tắc Thiên Đế thượng phát nguyện vi Mạt Pháp tỳ kheo, khởi phi dĩ hy hữu chi cố? Ly cấu giả, như mỹ ngọc vô hà, tinh kim xuất khoáng. Kim Phật phá ngũ trụ ô nhiễm, Pháp xưng ly dục, Tăng ly thế nhiễm dã. Thế lực giả, như tiền khả thông thần, năng sử vong giả tục, tử giả sanh, thế lực dã. Kim Tam Bảo năng hàng phục chư ma, chế chư ngoại đạo, hà đẳng thế lực? Trang nghiêm giả, như anh lạc nghiêm thân, thất bảo nghiêm độ, trang nghiêm dã. Kim Tam Bảo hiện vi diệu thân, thành vi diệu độ, thuyết vi diệu pháp, hóa vi diệu chúng, hà đẳng trang nghiêm? Tối thắng giả, thế gian thắng diệu vô quá thất bảo. Kim Phật xưng vi Lưỡng Túc Tôn, Pháp xưng Ly Dục Tôn, Tăng xưng Chúng Trung Tôn, thị tối thắng dã. Bất cải giả, tinh kim bách luyện, dũ tân dũ diệu. Kim Phật tắc Pháp Thân thường trụ, vô hữu biến dị. Pháp tắc hỏa bất năng phần, thủy bất năng phiêu. Tăng tắc phùng ma bất thoái, ngộ nạn chuyển kiên, thị bất cải dã.

(疏)大慈尊者。如母憶子，名之曰慈。慈無以加，名之曰大。尊即主義。交互言之，亦可釋迦此土之尊。彌陀彼土之主也。兼二如來，是謂佛寶。不可思議佛護念經，此經原名也，是謂法寶。舍利文殊等，聞經眾也，是謂僧寶。稱之為寶，略有六義。一、希有義。二、離垢義。三、勢力義。四、莊嚴義。五、最勝義。六、不改義。具如要集中說。

(演)希有者。如隋珠卞璞。世所希有。今佛則如優曇華時一現耳。法則如來因中捨身而求半偈。僧則天帝尚發願為末法比丘。豈非以希有之故？離垢者。如美玉無瑕。精金出礦。今佛破五住污染。法稱離欲。僧離世染也。勢力者，如錢可通神，能使亡者續，死者生，勢力也。今三寶能降伏諸魔，制諸外道，何等勢力？莊嚴者。如瓔珞嚴身。七寶嚴土。莊嚴也。今三寶現微妙身。成微妙土。說微妙法。化微妙眾。何等莊嚴？最勝者，世間勝妙無過七寶。今佛稱為兩足尊，法稱離欲尊，僧稱眾中尊，是最勝也。不改者，精金百煉，愈新愈妙。今佛則法身常住，無有變異。法則火不能焚，水不能漂。僧則逢魔不退，遇難轉堅，是不改也。

(Sớ: “Đại từ tôn”: Như mẹ nhớ con, nên gọi là Từ. Lòng Từ không gì hơn được, nên gọi là Đại. Tôn có nghĩa là “chủ”. Gộp chung [các ý nghĩa này] để nói thì có thể dùng [danh xưng Đại Từ Tôn] để gọi đức Thích Ca trong cõi này, Phật Di Đà là giáo chủ trong cõi kia. Hai vị Như Lai cùng được gọi là Phật Bảo. Bất Khả Tư Nghị Phật Hộ Niệm Kinh là tên gốc của kinh này, đây là nói về Pháp Bảo. Xá Lợi, Văn Thù v.v... là những người nghe kinh, đây là nói tới Tăng Bảo. Gọi là “của báu” vì đại lược có sáu nghĩa: Nghĩa thứ nhất là hy hữu. Nghĩa thứ hai là lìa nhơ. Nghĩa thứ ba là thế lực. Nghĩa thứ tư là trang nghiêm. Nghĩa thứ năm là tối thắng. Nghĩa thứ sáu là không thay đổi. Nói đầy đủ thì như trong Yếu Tập đã nói.

Diễn: “Hy hữu”: Như viên châu của Tùy Hầu, như bảo ngọc của Biện Hòa, hiếm có trong cõi đời. Nay Phật như hoa Ưu Đàm rất lâu mới xuất hiện. Pháp thì như đức Như Lai trong khi tu nhân đã xả thân để cầu nửa bài kệ. Tăng thì như Thiên Đế còn phát nguyện làm tỳ kheo trong đời Mạt Pháp. Há chẳng coi là hy hữu ư?

“Lìa nhơ”: Như mỹ ngọc không tỳ vết, vàng ròng ra khỏi quặng. Nay Phật đã phá ngũ trụ nhiễm ô, Pháp được ca tụng là ly dục, Tăng lìa những nhơ bẩn trong cõi đời.

“Thế lực”: Như tiền có thể cảm thông thần, có thể khiến cho cái đã mất lại được tiếp tục, cái đã chết lại sống. Đấy là thế lực. Nay Tam Bảo có thể hàng phục các loại ma, chế ngự các ngoại đạo, thế lực nào bằng?

“Trang nghiêm”: Như anh lạc trang nghiêm thân, bảy báu trang nghiêm cõi nước. Đó là trang nghiêm. Nay Tam Bảo hiện thân vi diệu, thành tựu cõi vi diệu, nói pháp vi diệu, hóa độ đại chúng vi diệu, trang nghiêm chi bằng?

“Tối thắng”: Sự thắng diệu trong thế gian không gì hơn bảy báu. Nay Phật được gọi là Lưỡng Túc Tôn, Pháp được gọi là Ly Dục Tôn, Tăng được gọi là Chúng Trung Tôn; đó là tối thắng.

“Không thay đổi”: Vàng ròng qua trăm lần nung luyện, càng mới,

càng đẹp. Nay Phật là Pháp Thân thường trụ, chẳng hề đổi khác. Pháp thì lửa chẳng thể đốt, nước chẳng thể cuốn trôi. Tăng thì gặp ma chẳng

lui sụt, gặp nạn càng kiên cố. Đó là chẳng thay đổi vậy.

(Sớ) Thôi nhi cực chi, Cực Lạc, Sa Bà nhị độ, tứ duy, thượng, hạ, thập phương, dĩ chí vi trần Phật sát, tắc biến nhất thiết xứ. Quá, hiện, vị lai, tắc biến nhất thiết thời. Ư trung, Tam Bảo hoành cai thụ triệt, vô cùng tận dã. Hựu Tam Bảo giả, phục phân Sự Lý, hữu biệt, hữu đồng, như hậu văn biện. Kim thị nội, ngoại, tự, tha, tất quy mạng dã. Cổ vân: “Phật diệt độ hậu, phàm chư đệ tử, sở hữu trước thuật, giai quy Tam Bảo”. Lương diêu thánh cảnh cao huyền, Phật ngôn vi diệu, nhi dục dĩ phàm phu hào mạt chi trí, võng tự bình lượng, thị nãi dụng lãi trắc hải, trì quản khuy thiên, mạn tự bì lao, sở đắc kỷ hà. Cố tất quy mạng Tam Bảo, minh hy gia bị!

(Diễn) Sự Lý đồng biệt giả, Trụ Trì Tam Bảo vi Sự, Nhất Thể Tam Bảo vi Lý. Phật bất thị pháp đẳng, vi biệt. Hựu Phật hữu tam thân, tứ giáo, Pháp hữu giáo, hành, lý, quả, Tăng hữu Thập Thánh, Tam Hiền, Tứ Quả, Tứ Hướng, giai biệt dã. Đồng thể Tam Bảo vi đồng. Nội tự ước Lý, ngoại tha ước Sự. Trước thuật giai quy Tam Bảo giả, thị học hữu sở tông, bất cảm tự dụng, tự chuyên dã. Dụng lãi trắc hải giả, Đông Phương Sóc đáp khách nạn vân: “Dĩ quản khuy thiên, dĩ lãi trắc hải, dĩ đĩnh tràng chung, khởi năng thông kỳ điều quán, khảo kỳ thiển thâm, phát kỳ âm thanh tai?”

(疏)推而極之，極樂娑婆二土，四維上下十方，以至微塵佛剎，則遍一切處，過、現、未來，則遍一切時。於中三寶，橫該豎徹，無窮盡也。又三寶者，復分事理，有別有同。如後文辯。今是內外自他悉歸命也。古云：佛滅度後，凡諸弟子，所有著述，皆歸三寶。良繇聖境高玄，佛言微妙，而欲以凡夫毫末之智，罔自評量，是乃用蠡測海，持管窺天，漫自疲勞，所得幾何。故必歸命三寶，冥希加被。

(演)事理同別者，住持三寶為事，一體三寶為理。佛不是法等為別。又佛有三身四教，法有教行理果，僧有十聖三賢，四果四向，皆別也。同體三寶為同。內自約理，外他約事。著述皆皈三寶者，示學有所宗，不敢自用自專也。用蠡測海者 ， 東方朔答客難云 ： 以管窺天 ， 以蠡測

海，以梃撞鐘，豈能通其條貫，考其淺深，發其音聲哉？

(Sớ: Suy luận đến tột cùng. Trong bốn phương, trên, dưới, và mười phương của hai cõi Cực Lạc và Sa Bà, cho đến các cõi Phật nhiều như vi trần, trọn khắp hết thảy các nơi. Quá khứ, hiện tại, vị lai là trọn khắp hết thảy thời. Tam Bảo trong ấy vô cùng, vô tận, trọn khắp theo chiều dọc, tột cùng theo chiều ngang. Lại nữa, Tam Bảo lại chia thành Sự và Lý, có khác biệt, có tương đồng, như trong các phần sau sẽ biện định. Nay thì trong, ngoài, tự, tha đều cùng quy mạng. Cổ nhân nói: “Sau khi đức Phật diệt độ, hễ các đệ tử có trước thuật gì đều quy mạng Tam Bảo”. Ấy là vì thánh cảnh cao vời, huyền diệu, lời Phật vi diệu, muốn dùng cái trí vụn vặt của phàm phu để tự lầm lạc phê phán, đánh giá, đấy là dùng bầu đong biển, cầm ống ngắm trời, đã chậm chạp, lại còn tự nhọc nhằn, hiểu biết được mấy! Vì thế, ắt phải quy mạng Tam Bảo để mong được ngấm ngầm gia bị.

Diễn: “Sự giống nhau và khác nhau giữa Sự và Lý”: Trụ Trì Tam Bảo là Sự, Nhất Thể Tam Bảo là Lý. Phật chẳng phải là Pháp v.v… Đó là biệt. Lại nữa, Phật có ba thân, bốn giáo, Pháp có giáo, lý, hành, quả, Tăng có Thập Thánh, Tam Hiền, Tứ Quả, Tứ Hướng, đều khác biệt. Tam Bảo có cùng một Thể, đó là đồng. Ước theo bên trong và chính mình thì là Lý, ước theo bên ngoài và người khác thì là Sự.

“Trước thuật đều quy mạng Tam Bảo”: Biểu thị học vấn có cội nguồn, chẳng dám tự bày vẽ, tự chuyên.

“Dùng bầu đong biển”: Đông Phương Sóc đáp lời khách cật vấn như sau: “Dùng ống ngắm trời, dùng bầu đong biển, dùng que giộng chuông, há có thể thông hiểu [bầu trời] tường tận, biết được biển sâu hay cạn, làm chuông phát ra âm thanh hay chăng?”)

(Sớ) Oai thần giả, như kinh ngôn “Phật lực bất khả tư nghị, Pháp lực bất khả tư nghị, hiền thánh lực bất khả tư nghị”. Trượng Tam Bảo lực, năng sử ngu trung, hốt thành thắng trí. Phàm khẩu sở thuật, minh thông thánh tâm dã. Hà nhĩ giả, kiêm xứ dữ thời. Xứ tắc diêu nhất ngung, dĩ chí châu biến thập phương. Thời tắc diêu sát na, dĩ chí tận vị lai tế, giai danh “tự nhĩ cập hà” dã. Hàm linh giả, giản phi mộc, thạch, vị nhất thiết hữu tình dã. Kiến văn tùy hỷ giả, đản ư thử kinh, mục lãm nhĩ thính, dĩ chí tạm nhĩ tùy thuận, sanh hoan hỷ giả, giai thực thiện căn, đồng sanh bỉ quốc dã. Tịch Quang giả, Như Lai chân Tịnh Độ. Sanh bỉ quốc dĩ, kiến Phật văn pháp, ngộ Vô Sanh

Nhẫn, đắc tự bổn tâm, Tịch Chiếu bất nhị, danh Thường Tịch Quang.

(Diễn) Như Lai chân Tịnh Độ giả, thượng tam độ vị vi chân, nhi Tịch Quang nãi vi chân. Nhiên Tịch Quang diệc hữu tịnh uế bất đồng. Tứ thập nhất vị Pháp Thân đại sĩ sở cư vi uế độ, duy Phật nhất nhân sở cư vi Tịnh Độ. Kim viết “Như Lai chân Tịnh Độ”, tắc thị Thường Tịch Quang Tịnh Độ dã. Danh chi vi chân giả, Diệu Tông Sao vân: “Chư Phật Như Lai sở du cư xứ, chân thường cứu cánh cực vi Tịnh Độ”, thị dã. Tịch Chiếu bất nhị giả, vị Tịch nhi thường Chiếu, Chiếu nhi thường Tịch, tức Tịch, tức Chiếu, tức Chiếu, tức Tịch. Danh Thường Tịch Quang giả, Thường tức Pháp Thân, Tịch tức Giải Thoát, Quang tức Bát Nhã. Thị tam điểm bất tung hoành tịnh biệt, danh Bí Mật Tạng. Chư Phật trụ xứ, vô lượng thậm thâm pháp tánh dã.

(疏)威神者，如經言佛力不可思議，法力不可思議，賢聖力不可思議。仗三寶力，能使愚衷忽成勝智。凡口所述，冥通聖心也。遐邇者，兼處與時。處則繇一隅以至周遍十方，時則繇剎那以至盡未來際，皆名自邇及遐也。含靈者，揀非木石，謂一切有情也。見聞隨喜者。但於此經，目覽耳聽。以至暫爾隨順生歡喜者，皆植善根，同生彼國也。寂光者，如來真淨土，生彼國已，見佛聞法，悟無生忍，得自本心，寂照不二，名常寂光。

(演)如來真淨土者，上三土未為真，而寂光乃為真。然寂光亦有淨穢不同。四十一位法身大士所居為穢土，唯佛一人所居為淨土。今曰如來真淨土，則是常寂光淨土也。名之為真者。妙宗鈔云：諸佛如來所游居處，真常究竟極為淨土，是也。寂照不二者，謂寂而常照，照而常寂。即寂即照，即照即寂。名常寂光者。常即法身，寂即解脫，光即般若。是三點不縱橫並別，名秘密藏。諸佛住處，無量甚深法性也。

(Sớ: “Oai thần” là như kinh nói “Phật lực chẳng thể nghĩ bàn, Pháp lực chẳng thể nghĩ bàn, hiền thánh lực chẳng thể nghĩ bàn”. Nhờ sức Tam Bảo, khiến cho đầu óc ngu muội chợt trở thành trí huệ thù thắng. Phàm những lời nói ra đều ngầm thông thánh tâm. “Xa gần” bao gồm nơi chốn và thời gian. Nơi chốn thì từ một góc cho đến trọn khắp mười phương; thời gian thì từ một sát na cho đến hết đời vị lai, đều gọi là “từ gần đến xa”.

[Gọi là] “hàm linh” nhằm phân biệt chẳng phải là gỗ, đá, mà là nói về hết thảy hữu tình.

“Thấy, nghe, tùy hỷ”: Đối với kinh này, chỉ cần mắt nhìn, tai nghe, cho đến tạm thời tùy thuận, sanh lòng vui mừng, thì đều gieo trồng thiện căn, cùng sanh về cõi kia.

Tịch Quang là Tịnh Độ thật sự của Như Lai. Sanh về cõi ấy, thấy Phật, nghe pháp, ngộ Vô Sanh Nhẫn, đắc bổn tâm của chính mình. Tịch,

Chiếu chẳng hai, gọi là Thường Tịch Quang.

Diễn: “[Nói cõi Tịch Quang] là Tịnh Độ thật sự của Như Lai”: Ba cõi trước đó chưa phải là thật, cõi Tịch Quang mới là thật. Nhưng cõi Tịch Quang cũng có tịnh và uế khác nhau. Cõi mà bốn mươi mốt địa vị Pháp Thân đại sĩ ở là uế độ, chỉ có mình cõi đức Phật ngự là Tịnh Độ. Nay nói “cõi Tịnh Độ chân thật của Như Lai” thì chính là [nói tới] cõi Thường Tịch Quang Tịnh Độ vậy, đặt tên cho nó là “chân”. Sách Diệu Tông Sao nói: “Chỗ chư Phật Như Lai dạo chơi, cư trụ, chân thường rốt ráo tột bậc là Tịnh Độ”, chính là nói về ý này.

“Tịch Chiếu bất nhị”, nghĩa là: Tịch mà thường Chiếu, Chiếu nhưng thường Tịch, vừa Tịch vừa Chiếu, vừa Chiếu vừa Tịch, thì gọi là Thường Tịch Quang. Thường là Pháp Thân, Tịch là Giải Thoát, Quang là Bát Nhã. Ba điều này chẳng phải là ngang hay dọc, đồng thời hay sai khác, nên gọi là Kho Bí Mật. Trụ xứ của chư Phật là pháp tánh rất sâu vô lượng).

(Sớ) Vô Thượng Quả giả, Phật chứng viên mãn Đại Giác, siêu việt Nhị Thừa cập chư Bồ Tát. Thử quả chi thượng cánh vô quá giả, danh Vô Thượng Quả, thị chứng Phật Nhất Thiết Chủng Trí dã. Kinh vân: “Giai đắc bất thoái chuyển ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, tắc tri đản đắc vãng sanh, tất cánh thành Phật. Cố vân: “Đồng chứng Tịch Quang Vô Thượng Quả” dã. Khất cầu gia bị, ý cái như thử, dĩ thượng Thông Tự nhất kinh đại ý cánh.

(Diễn) Viên mãn Đại Giác giả, ly mê viết Giác, ly tiểu viết Đại, ly nhân viết viên mãn. Cánh vô quá giả, Thiên Thai vân: “Vô Thượng Sĩ giả, như thập ngũ nhật nguyệt, viên mãn cụ túc, chúng tinh trung vương, tối thượng, tối thắng, oai đức đặc tôn, cánh vô quá giả”, thị dã. Nhất Thiết Chủng Trí giả, cứu tận chư pháp Thật Tướng, biên tế trí mãn, Chủng Giác đốn viên dã. Kinh vân hạ, thị phòng phục nạn, khủng hữu nhân vấn: “Tài đắc vãng sanh, hà nãi tiện chứng Vô Thượng Quả?” Cố vân vân dã.

(疏)無上果者，佛證圓滿大覺，超越二乘及諸菩薩，此果之上更無過者，名無上果，是證佛一切種智也。經云：皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提。則知但得往生，畢竟成佛。故云：同證寂光無上果也。乞求加被，意蓋如此，以上通序一經大意竟。

(演)圓滿大覺者，離迷曰覺，離小曰大，離因曰圓滿。更無過者，天台云：無上士者，如十五日月，圓滿具足，眾星中王，最上最勝，威德特尊，更無過者，是也。一切種智者。究盡諸法實相，邊際智滿，種覺頓圓也。經云下。是防伏難 。 恐有人問 ： 纔得往生 。 何乃便證無上

果？故云云也。

(Sớ: “Vô Thượng Quả”: Phật chứng Đại Giác viên mãn, vượt trội hơn Nhị Thừa và các Bồ Tát. Quả này không có gì hơn được, nên gọi là Vô Thượng Quả, tức là chứng Nhất Thiết Chủng Trí của Phật vậy. Kinh dạy: “Đều đắc bất thoái chuyển nơi Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”, nên biết chỉ cần được vãng sanh, sẽ rốt ráo thành Phật. Vì thế nói: “Cùng chứng Tịch Quang Vô Thượng Quả”. Ý nghĩa “cầu xin gia bị” là như vậy. Trên đây là đoạn “đại ý của kinh này” trong phần Thông Tự đã được giảng xong.

Diễn: “Viên mãn Đại Giác”: Lìa mê gọi là Giác, lìa Tiểu gọi là Đại, lìa nhân gọi là viên mãn. “Không gì hơn được” là như ngài Thiên Thai (Trí Giả đại sư) đã nói: “Vô Thượng Sĩ như trăng ngày Rằm, viên mãn đầy đủ, là vua trong các ngôi sao, tối thượng, tối thắng, oai đức đặc biệt tôn quý, không chi hơn được” là nói về điều này vậy.

“Nhất Thiết Chủng Trí”: Thấu suốt tột cùng Thật Tướng của các pháp, trí đã viên mãn không còn bờ mé, nhanh chóng viên mãn Nhất Thiết Chủng Trí.

Từ “kinh nói” trở đi là để ngăn ngừa, chế phục kẻ cật vấn, vì sợ có người hỏi rằng: “Vừa mới được vãng sanh, sao lại chứng Vô Thượng Quả?” cho nên nói như thế đó).

Nhị, khai chương thích văn (nhị): Sơ, lược tiêu. Nhị, tường thích.

Sơ, lược tiêu.

Tương thích thử kinh, tổng khải thập môn, nhất giáo khởi sở nhân, nhị tạng giáo đẳng nhiếp, tam nghĩa lý thâm quảng, tứ sở bị giai phẩm, ngũ năng thuyên thể tánh, lục tông thú chỉ quy, thất bộ loại sai biệt, bát dịch thích tụng trì, cửu tổng thích danh đề, thập biệt giải văn nghĩa.

(Diễn) Giáo khởi sở nhân giả, thánh nhân ngôn bất hư phát, động tất hữu do, phi vô nhân duyên, nhi tuyên tư điển. Cố thủ chi dĩ khởi giáo nhân duyên. Phật giáo tuy quảng, bất xuất Tam Tạng thập nhị bộ. Vị ủy thử kinh hà sở nhiếp thuộc, cố thọ chi dĩ tạng giáo đẳng nhiếp. Dĩ tri thử kinh Tam Tạng chi trung Tu đa la nhiếp, ngũ giáo chi trung thuộc Chung Đốn Viên, vị tri Viên Đốn chi nghĩa thâm thiển quảng hiệp. Cố thọ chi dĩ nghĩa lý thâm quảng. Ký tri nghĩa lý bao bác xung thâm, vị thẩm thử kinh bị hà căn khí, cố thọ chi dĩ sở bị giai phẩm. Dĩ tri thử kinh bị cơ phổ biến, vị tri năng thuyên hà vi thể tánh, cố thọ chi dĩ năng thuyên thể tánh. Dĩ tri năng thuyên chi Thể như thị cai la, vị thẩm sở tông tôn sùng hà nghĩa, cố thọ chi dĩ tông thú chỉ quy. Dĩ tri thử kinh chỉ thú xung huyền, vị thẩm đương bộ đẳng loại vi hữu kỷ chủng, cố thọ chi dĩ bộ loại sai biệt. Dĩ tri bộ loại tường lược đồng biệt, vị ủy dịch tự hà thời, phàm hữu kỷ dịch. Dĩ chí chú thích trì tụng, hữu hà linh nghiệm, cố thọ chi dĩ dịch thích tụng trì. Đại chỉ ký trần, tùy văn giải thích. Tiên minh tổng đề, sử tri cương lãnh. Cố thọ chi tổng thích danh đề. Tổng nghĩa tuy tri, biệt văn nan hiểu. Tùng “như thị ngã văn” chí chung, vi hà đẳng văn, thị hà đẳng nghĩa? Sử trầm ẩn chi nghĩa chương ư hàn mặc. Cố thọ chi dĩ biệt giải văn nghĩa dã.

二、開章釋文(二)：初、略標。二、詳釋。

初、略標。

將釋此經，總啟十門：一教起所因，二藏教等攝，三義理深廣，四所被階品，五能詮體性，六宗趣旨歸，七部類差別，八譯釋誦持，九總釋名題，十別解文義。

(演)教起所因者。聖人言不虛發，動必有由，非無因緣而宣斯典，故首之以起教因緣。佛教雖廣。不出三藏十二部。未委此經何所攝屬，故受之以藏教等攝。已知此經三藏之中修多羅攝。五教之中屬終頓圓。未知頓圓之義深淺廣狹，故受之以義理深廣。既知義理包博沖深，未審此經被何根器，故受之以所被階品。已知此經被機普遍。未知能詮何為體性，故受之以能詮體性。已知能詮之體如是該羅，未審所宗尊崇何義，故受之以宗趣旨歸。已知此經旨趣沖玄，未審當部等類為有幾種，故受之以部類差別。已知部類詳略同別。未委譯自何時，凡有幾譯。以至註釋持誦有何靈驗，故受之以譯釋誦持。大旨既陳。隨文解釋。先明總題，使知綱領，故受之總釋名題。總義雖知，別文難曉。從如是我聞至終。為何等文，是何等義？使沈隱之義彰於翰墨。故受之以別解文義也。

(Chia thành chương đoạn để giải thích kinh văn (gồm hai phần):

Một là nêu đại lược, hai là giải thích cặn kẽ.

Thứ nhất là nêu đại lược.

Để giải thích kinh này, chia thành mười môn tổng quát như sau: Một là nhân duyên phát khởi giáo pháp, hai là kinh này thuộc về tạng nào và giáo nào, ba là nghĩa lý sâu rộng, bốn là các địa vị và phẩm vị được kinh này nhiếp thọ, năm là thể tánh được trình bày bởi kinh này, sáu là tông, thú, ý chỉ quy kết, bảy là sự sai khác giữa các kinh đồng bộ và đồng loại, tám là dịch, chú giải, tụng trì, chín là giải thích tổng quát tên kinh, mười là giải thích ý nghĩa riêng biệt của từng đoạn kinh văn.

Diễn: “Cái nhân khiến cho giáo pháp được phát khởi”: Thánh nhân chẳng thốt lời suông, hễ làm gì đều có nguyên do; chẳng phải là không có nhân duyên mà tuyên nói bản kinh này. Vì thế, trước hết nêu ra nhân duyên phát khởi giáo pháp này. Sự giáo hóa của đức Phật tuy rộng, chẳng ra ngoài Tam Tạng mười hai phần giáo. Chưa rõ kinh này nhiếp thuộc ra sao, nên chỉ ra kinh này thuộc về tạng nào, giáo nào. Đã biết kinh này thuộc về Kinh Tạng trong Tam Tạng, trong ngũ giáo, kinh này thuộc về Chung Giáo, Đốn Giáo và Viên Giáo. Do chưa biết ý nghĩa Viên Đốn sâu, cạn, rộng hẹp [như thế nào], nên nêu ra sự sâu rộng của nghĩa lý. Đã biết nghĩa lý bao dung, mênh mông, tinh xác, thăm thẳm, nhưng chưa rõ kinh này thích hợp với căn khí nào, nên phải nêu bày những địa vị, phẩm vị được tiếp độ bởi kinh này. Đã biết kinh này thích hợp trọn khắp các căn cơ, chưa biết thể tánh dùng để giảng giải là như thế nào, nên nêu ra thể tánh đã dùng để giảng giải. Đã biết cái Thể để nói kinh này bao trùm như thế, chưa biết rõ [kinh này] đề cao tôn sùng những nghĩa lý như thế nào, nên nêu ra Tông, Thú, chỉ quy. Đã biết chỉ thú của kinh này mênh mông, huyền diệu, nhưng chưa rõ những kinh có cùng bộ loại với kinh này gồm bao nhiêu thứ. Vì thế, phải nêu ra bộ loại sai biệt. Đã biết bộ loại tường tận hay sơ lược, giống nhau hay khác nhau rồi, chưa rõ [kinh này] được dịch từ thời nào, có mấy bản dịch; cho đến chú giải, trì tụng có linh nghiệm như thế nào; vì thế, nêu lên các chi tiết về dịch thuật, chú giải, tụng trì. Tông chỉ đại lược đã trần thuật rồi, bèn dựa theo lời kinh để giải thích. Trước hết phải giảng rõ tên gọi chung của cả bộ kinh, để [người đọc] biết cương lãnh [của bộ kinh này]. Do vậy, nêu ra phần “giải thích chung danh hiệu của kinh”. Tuy đã biết ý nghĩa chung, nhưng từng lời kinh văn riêng biệt vẫn còn khó hiểu. Từ “như thị ngã văn” cho đến hết kinh, hành văn như thế nào, có nghĩa như thế nào? Để khiến cho những ý nghĩa ẩn kín được phơi bày trên giấy mực, cho nên phải giải thích ý nghĩa của từng đoạn văn riêng biệt).

(Sớ) Thử lệ Hoa Nghiêm Sớ chỉ, lược vi thập môn, tiền bát nghĩa môn, hậu nhị chánh thích. Hựu thử dữ Thiên Thai Ngũ Trùng Huyền Nghĩa, đại đồng tiểu dị. Cái khai chi thành thập, thúc chi thành ngũ, sảo hữu tường lược vân nhĩ.

(Diễn) Ngũ Trùng Huyền Nghĩa giả, nãi năng triệu chi Danh, sở thuyên chi Thể, hội Thể chi Tông, Tông sở thành Dụng, thượng tứ giáo tướng, như Thiên Thai giáo. Kim Hiền Thủ tắc hữu thập môn sai biệt. Đại đồng tiểu dị, sảo hữu tường lược giả, thử tường bỉ lược dã. Thử trung Thích Danh, tức Thiên Thai Danh. Thử trung Năng Thuyên Thể Tánh, tức Thiên Thai Thể. Tông Thú Chỉ Quy, tức Thiên Thai Tông. Sở Bị Giai Phẩm, tức Thiên Thai Dụng. Dư ngũ tức Thiên Thai Giáo Tướng dã.

(疏)此例華嚴疏旨。略為十門，前八義門。後二正釋。又此與天台五重玄義，大同小異。蓋開之成十，束之成五，稍有詳略云爾。

(演)五重玄義者，乃能召之名，所詮之體，會體之宗，宗所成用，上四教相，如天台教。今賢首。則有十門差別。大同小異。稍有詳略者，此詳彼略也。此中釋名，即天台名。此中能詮體性，即天台體。宗趣旨歸，即天台宗。所被階品，即天台用。餘五即天台教相也。

(Sớ: Đây là tuân theo thể lệ của bộ Hoa Nghiêm Sớ, chia đại lược thành mười môn. Tám môn đầu thuộc về nghĩa môn, hai môn cuối là phần chánh thức giải thích kinh văn. Phần này lại tương đồng, chỉ sai khác đôi chút [nếu đem so với] năm tầng Huyền Nghĩa của tông Thiên Thai. Bởi lẽ, tách ra thì thành mười, rút gọn lại thì thành năm, chỉ sai khác đôi chút ở chỗ cặn kẽ hay đại lược mà thôi.

Diễn: “Năm tầng Huyền Nghĩa”: Cái Danh có thể chiêu vời, cái Thể để giảng nói, Tông tương ứng với Thể, Dụng nhằm thành tựu Tông. Bốn giáo tướng đầu [trong mười môn của tông Hiền Thủ] giống như phần Phán Giáo trong tông Thiên Thai. Nay tông Hiền Thủ bèn có mười môn sai biệt, giống nhau ở những điểm chánh yếu, sai khác nơi những chi tiết nhỏ nhặt.

“Có tường tận hay đại lược khác biệt đôi chút” là do cách này nói tường tận, cách kia nói khái lược. Phần Thích Danh ở đây chính là phần Thích Danh trong [Ngũ Trùng Huyền Nghĩa của] tông Thiên Thai. Phần Năng Thuyên Thể Tánh ở đây chính là phần Biện Thể trong tông Thiên Thai. Phần Tông Thú Chỉ Quy chính là phần Minh Tông trong tông Thiên Thai. Phần Sở Bị Giai Phẩm là phần Dụng trong tông Thiên Thai. Năm phần còn lại tương ứng với phần Giáo Tướng của tông Thiên Thai).

Nhị, tường thích (thập): Sơ, giáo khởi sở nhân chí (thập) biệt giải văn nghĩa.

Sơ, giáo khởi sở nhân (nhị): Sơ, tổng. Nhị, biệt.

Sơ, tổng.

Tiên minh Tổng giả, vị Như Lai duy vị nhất đại sự nhân duyên xuất hiện ư thế, tắc nhất đại thời giáo, tổng kỳ đại ý, duy dục chúng sanh khai thị ngộ nhập Phật chi tri kiến. Kim thử kinh giả, trực chỉ chúng sanh dĩ niệm Phật tâm, nhập Phật tri kiến cố.

(Diễn) Tiên minh tổng giả, tổng quát nhất đại thời giáo dã. Nhất đại sự nhân duyên giả, phi tam, phi ngũ, vi nhất. Xứng Thể nhi châu viết Đại. Xuất thế nghi tắc viết Sự. Chúng sanh bổn cụ vi Nhân, chư Phật chỉ thị vi Duyên. Khai thị ngộ nhập Phật chi tri kiến giả, tam trí viên hiển, viết Phật Tri, ngũ nhãn viên minh, viết Phật Kiến. Chư Phật tri kiến, chúng sanh bổn cụ. Trụ, Hạnh, Hướng, Địa, vị khai thị ngộ nhập. Khai giả, như khai thiên niên bảo tạng. Thị giả, nhất nhất chỉ trần. Ngộ giả, khoát nhiên hiểu liễu. Nhập giả, hòa thân nhất đảo dã. Niệm Phật tâm, tức tối sơ Sự Lý nhị trì chi tâm. Nhập Phật tri kiến, nãi tối hậu Tịch Quang vô thượng quả. Tức thử Sự Lý nhị trì, giai tùng hữu niệm nhi khởi. Niệm chi ký cửu, căn trần tự không, chư niệm tự lạc. Nhược phục tinh tấn bất dĩ, hòa niệm Phật chi niệm diệc phục thoát lạc, đốn nhập Vô Tâm tam muội. Tự nhiên Ngũ Ấm câu tiêu, viên minh phát hóa. Như thị nãi siêu Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Tứ Gia Hạnh Tâm, Bồ Tát sở hành Kim Cang Thập Địa, Đẳng Giác viên minh, nhập ư Như Lai diệu trang nghiêm hải. Viên mãn Bồ Đề, quy vô sở đắc. Thị chi vị nhập Phật tri kiến dã.

二、詳釋(十)：初、教起所因至(十)別解文義。

初、教起所因(二)：初、總。二、別。

初、總。

先明總者，謂如來唯為一大事因緣出現於世，則一代時教 ， 總其大意 ， 唯欲眾生開示悟入佛之知見 。 今此經

者，直指眾生以念佛心入佛知見故。

(演)先明總者，總括一代時教也。一大事因緣者，非三非五為一。稱體而周曰大。出世儀則曰事。眾生本具為因，諸佛指示為緣。開示悟入佛之知見者。三智圓顯曰佛知，五眼圓明曰佛見。諸佛知見，眾生本具。住行向地，為開示悟入。開者，如開千年寶藏。示者，一一指陳。悟者，豁然曉了。入者，和身一倒也。念佛心，即最初事理二持之心。入佛知見，乃最後寂光無上果。即此事理二持，皆從有念而起。念之既久，根塵自空，諸念自落。若復精進不已，和念佛之念亦復脫落，頓入無心三昧。自然五陰俱消，圓明發化。如是乃超十信、十住、十行、十迴向、四加行心，菩薩所行金剛十地，等覺圓明。入於如來妙莊嚴海。圓滿菩提，歸無所得。是之謂入佛知見也。

(Hai, giải thích cặn kẽ (gồm mười phần): Một là nhân duyên khởi giáo (cho đến mười) là giải thích ý nghĩa riêng biệt của từng đoạn kinh văn.

Thứ nhất là nhân duyên khởi giáo (gồm hai phần): Thứ nhất là Tổng, thứ hai là Biệt.

Trước hết, nói rõ nhân duyên chung, chính là Như Lai chỉ vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời; cho nên ý nghĩa chung của toàn bộ giáo pháp trong một đời đức Phật chỉ là “vì muốn làm cho chúng sanh khai thị ngộ nhập tri kiến của Phật”. Nay kinh này chỉ thẳng cho chúng sanh biết: Hãy dùng cái tâm niệm Phật để nhập tri kiến của Phật.

Diễn: “Trước hết, nói rõ nhân duyên chung”: Nêu nhân duyên chung của toàn bộ giáo pháp trong suốt một đời đức Phật. “Một đại sự nhân duyên”: Chẳng phải ba thừa, chẳng phải năm thừa, mà là một (Nhất Thừa). Tương ứng trọn khắp với Thể thì gọi là Đại. Là pháp tắc để xuất thế nên gọi là Sự. Chúng sanh sẵn có là Nhân, chư Phật chỉ dạy

là Duyên.

“Khai thị ngộ nhập tri kiến của Phật”: Ba trí hiển lộ trọn vẹn là Phật Tri, ngũ nhãn viên minh là Phật Kiến. Chúng sanh vốn sẵn trọn đủ tri kiến của chư Phật. Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Địa là khai, thị, ngộ, nhập. “Khai”: Giống như mở kho báu ngàn năm. “Thị” là chỉ bày từng điều một. “Ngộ” là hiểu thông suốt. “Nhập” là hòa làm một với bản thân.

Tâm niệm Phật chính cái tâm Sự Trì và Lý Trì ban đầu. Nhập tri kiến của Phật chính là cái quả sau cùng, tức Vô Thượng Tịch Quang. Hai thứ Sự Trì và Lý Trì này đều bắt đầu từ hữu niệm. Niệm đã lâu ngày, căn và trần tự rỗng không, các niệm tự mất hết. Nếu lại tinh tấn chẳng ngơi, ngay cả ý niệm niệm Phật cũng mất, sẽ nhanh chóng nhập Vô Tâm tam muội. Tự nhiên Ngũ Ấm đều tiêu, viên minh sẽ phát khởi tác dụng. Như thế cho đến vượt thoát Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Tứ Gia Hạnh Tâm, hạnh Kim Cang Thập Địa của hàng Bồ Tát, Đẳng Giác viên minh, vào trong biển trang nghiêm mầu nhiệm của Như Lai, viên mãn Bồ Đề, trở về chỗ không thể đạt được. Điều đó gọi là “nhập tri kiến của Phật”).

(Sớ) Đại sự nhân duyên giả, dẫn Pháp Hoa kinh văn. Bỉ kinh dĩ Như Lai xuất thế, bổn dục độ chư chúng sanh, tất giai thành Phật. Bất đắc dĩ cố, quyền thuyết tam thừa, hậu chí cơ thục, hội tam quy nhất, phương thù bổn ý. Cố tri Hoa Nghiêm dĩ hậu, Pháp Hoa dĩ tiền, tuy hữu chủng chủng pháp môn, thiển thâm bất nhất, vô phi vị thử đại sự nhân duyên. Trừ thử nhất đại sự ngoại, cánh vô nhị sự. Kim đản nhất tâm trì danh, tức đắc Bất Thoái, thử nãi trực chỉ phàm phu tự tâm cứu cánh thành Phật; nhược năng đế tín, hà tu biến lịch tam thừa, cửu kinh đa kiếp, bất việt nhất niệm, đốn chứng Bồ Đề, khởi phi đại

sự?

(Diễn) Bổn dục độ sanh thành Phật giả, Pháp Hoa vân: “Phật tự trụ Đại Thừa, như kỳ sở đắc pháp, Định Huệ lực trang nghiêm, dĩ thử độ chúng sanh. Nhược dĩ Tiểu Thừa hóa, nãi chí ư nhất nhân, ngã tắc đọa xan tham, thử sự vi bất khả”. Bất đắc dĩ quyền thuyết Tam Thừa giả, Pháp Hoa vân: “Ngã sở đắc trí huệ, vi diệu tối đệ nhất, chúng sanh chư căn độn, vân hà nhi khả độ? Tầm niệm quá khứ Phật, sở hành phương tiện lực, ngã kim sở đắc đạo, diệc ưng thuyết Tam Thừa”. Hậu chí cơ thục, hội tam quy nhất giả, Pháp Hoa vân: “Thập phương Phật độ trung, duy hữu Nhất Thừa pháp, vô nhị, diệc vô tam, trừ Phật phương tiện thuyết. Duy thử nhất sự thật, dư nhị tắc phi chân. Chung bất dĩ Tiểu Thừa, tế độ ư chúng sanh”. Phương thù bổn ý giả, Pháp Hoa vân: “Ngã bổn lập thệ nguyện, dục linh nhất thiết chúng, như ngã đẳng vô dị, như ngã tích sở nguyện, kim giả dĩ mãn túc”. Chủng chủng pháp môn thiển thâm bất nhất giả, như A Hàm bảo chứng, Phương Đẳng đàn ha, Bát Nhã đào thải đẳng. Hà tu biến lịch Tam Thừa giả, như tiền việt tam kỳ ư nhất niệm, tề chư thánh ư phiến ngôn đẳng.

(疏)大事因緣者。引法華經文。彼經以如來出世。本欲度諸眾生。悉皆成佛。不得已故。權說三乘。後至機熱。會三歸一。方酬本意。故知華嚴以後。法華以前。雖有種種法門。淺深不一。無非為此大事因緣。除此一大事外。更無二事。今但一心持名，即得不退，此乃直指凡夫自心究竟成佛。若能諦信，何須遍歷三乘，久經多劫，不越一念，頓證菩提，豈非大事？

(演)本欲度生成佛者。法華云：佛自住大乘，如其所得法，定慧力莊嚴，以此度眾生；若以小乘化，乃至於一人，我則墮慳貪，此事為不可。不得已權說三乘者。法華云：我所得智慧，微妙最第一，眾生諸根鈍，云何而可度？尋念過去佛，所行方便力，我今所得道，亦應說三乘。後至機熟會三歸一者。法華云：十方佛土中，唯有一乘法，無二亦無三，除佛方便說。唯此一事實，餘二則非真。終不以小乘濟度於眾生。方酬本意者，法華云：我本立誓願，欲令一切眾，如我等無異，如我昔所願，今者已滿足。種種法門淺深不一者。如阿含保證，方等彈呵，般若淘汰等。何須遍歷三乘者。如前越三祇於一念。齊諸聖於片言等。

(Sớ: “Đại sự nhân duyên” xuất phát từ kinh văn của kinh Pháp Hoa. Kinh ấy nói đức Như Lai xuất thế vì vốn muốn độ các chúng sanh thảy đều thành Phật. Vì bất đắc dĩ, Ngài quyền biến nói ba thừa. Về sau, cho đến khi căn cơ [của chúng sanh] đã chín muồi, Ngài bèn gom ba thừa thành Nhất Thừa thì mới phù hợp bổn ý. Vì thế, biết rằng: Sau hội Hoa Nghiêm, trước hội Pháp Hoa, tuy có đủ mọi pháp môn cạn sâu khác nhau, không pháp nào chẳng vì một đại sự nhân duyên này. Ngoài đại sự ấy ra, chẳng có hai sự. Nay chỉ nhất tâm trì danh liền đạt được Bất Thoái. Đấy chính là chỉ thẳng thừng: Từ tự tâm của phàm phu mà rốt ráo thành Phật. Nếu có thể tin tưởng chắc chắn [điều này], cần gì phải trải khắp ba thừa, trải qua nhiều kiếp lâu xa, chẳng ngoài một niệm mà nhanh chóng chứng Bồ Đề. Đấy há chẳng phải là đại sự ư?

Diễn: “Vốn muốn độ chúng sanh thành Phật”: Kinh Pháp Hoa nói: “Phật tự trụ Đại Thừa, đạt được pháp như vậy, sức Định Huệ trang nghiêm, dùng đấy độ chúng sanh. Nếu dùng Tiểu Thừa độ, dẫu chỉ độ một người, ta bèn đọa keo tham, chuyện ấy chẳng thể được”.

“Bất đắc dĩ quyền biến nói pháp Tam Thừa”: Kinh Pháp Hoa nói: “Trí huệ ta chứng đắc, vi diệu tột bậc nhất, các chúng sanh căn độn, làm thế nào để độ? Nghĩ lại Phật quá khứ, cũng hành sức phương tiện. Nay với đạo ta đắc, cũng nên nói Tam Thừa”.

“Về sau, đến khi căn cơ [của chúng sanh] chín muồi, bèn gom tam thừa về Nhất Thừa”: Kinh Pháp Hoa chép: “Trong mười phương cõi Phật, chỉ có pháp Nhất Thừa, không hai, cũng chẳng ba, trừ Phật phương tiện nói. Chỉ một sự thật này, hai thứ kia chẳng thật. Trọn chẳng dùng Tiểu Thừa, để tế độ chúng sanh.

“Mới phù hợp với bổn ý”: Kinh Pháp Hoa chép: “Ta vốn lập thệ nguyện, muốn hết thảy mọi loài, giống như ta chẳng khác. Như xưa ta phát nguyện, nay đã được trọn vẹn”.

“Đủ mọi pháp môn sâu hay cạn khác nhau”: Như A Hàm bảo đảm, Phương Đẳng quở trách, bài xích, Bát Nhã đào thải v.v…

“Há cần trải khắp ba thừa”: Như trong phần trước đã nói: “Vượt khỏi ba đại A tăng kỳ trong một niệm, bằng với chư thánh bởi một lời”).

Nhị, biệt.

Biệt tắc chuyên tựu thử kinh. Phục hữu thập nghĩa. Nhất, đại bi mẫn niệm Mạt Pháp, vị tác tân lương cố.

(Diễn) Mẫn niệm Mạt Pháp giả, Mạt Pháp, tắc khứ thánh thời dao, thánh hiền ẩn phục, tà pháp xí thịnh chi thời, tối khả mẫn cố.

二、別。

別則專就此經。復有十義。一、大悲憫念末法，為作津梁故。

(演)憫念末法者，末法，則去聖時遙 。聖賢隱伏 。邪

法熾盛之時。最可憫故。

(Hai, biệt nhân duyên.

Biệt tức là chuyên nói về [nhân duyên phát khởi của riêng] kinh này. Lại có mười nghĩa: Một là do đại bi nghĩ thương đời Mạt Pháp, nên

làm cầu bến.

Diễn: “Nghĩ thương đời Mạt Pháp”: Mạt Pháp là thời cách biệt đức Phật đã lâu, là lúc thánh hiền ẩn tàng, tà pháp lừng lẫy, đáng thương xót nhất).

Nhị, đặc ư vô lượng pháp môn, xuất thắng phương tiện cố.

(Diễn) Xuất thắng phương tiện giả, chúng sanh hữu Hằng sa phiền não, Phật thuyết Hằng hà pháp môn, giai phương tiện dã. Duy thử pháp môn, phương tiện trung chi phương tiện, cố viết “thắng phương tiện”.

二、特於無量法門，出勝方便故。

(演)出勝方便者，眾生有恆沙煩惱。佛說恆河法門，皆方便也。唯此法門，方便中之方便，故曰勝方便。

(Hai, đây là phương tiện đặc biệt thù thắng nổi trội trong vô lượng pháp môn.

Diễn: “Phương tiện xuất thắng”: Chúng sanh có phiền não nhiều như cát sông Hằng, đức Phật nói Hằng hà pháp môn, đều là phương tiện. Chỉ có pháp môn này là phương tiện nhất trong các phương tiện, nên gọi là phương tiện thù thắng).

Tam, khích dương sanh tử phàm phu, linh khởi hân yếm cố.

(Diễn) Khích dương sanh tử phàm phu giả, phàm phu xuất sanh nhập tử, khoáng kiếp trầm luân, bất tri sanh tử khả yếm, Niết Bàn khả hân. Như Pháp Hoa Kinh vân: “Bất thức khổ tận đạo, bất tri cầu giải thoát” cố.

三、激揚生死凡夫，令起欣厭故。

(演)激揚生死凡夫者，凡夫出生入死，曠劫沉淪，不知生死可厭，涅槃可欣。如法華經云：不識苦盡道，不知求解脫故。

(Ba là vì dấy động, cổ vũ sanh tử phàm phu, khiến họ khởi lòng ưa [Cực Lạc] chán [sanh tử].

Diễn: “Dấy động, cổ vũ phàm phu sanh tử”: Phàm phu ra sanh, vào tử, trầm luân bao kiếp dài lâu, chẳng biết sanh tử đáng chán, Niết Bàn đáng ưa.

Như kinh Pháp Hoa đã nói: “Chẳng biết đạo hết khổ, chẳng biết cầu giải thoát”).

Tứ, hóa đạo Nhị Thừa chấp Không, bất tu Tịnh Độ cố.

(Diễn) Hóa đạo Nhị Thừa giả, Nhị Thừa đản chứng Thiên Không, bất ngộ Pháp Tánh, trầm không trệ tịch, trung chỉ hóa thành, bất tín hữu tha phương Tịnh Độ cố.

四、化導二乘執空，不修淨土故。

(演)化導二乘者，二乘，但證偏空，不悟法性。沈空滯寂。中止化城。不信有他方淨土故。

(Bốn là nhằm giáo hóa, hướng dẫn hàng Nhị Thừa chấp Không chẳng tu Tịnh Độ.

Diễn: “Hóa đạo Nhị Thừa”: Nhị Thừa chỉ chứng Thiên Không, chẳng ngộ Pháp Tánh, đắm chìm nơi Không, vướng mắc nơi Tịch. Dừng nơi hóa thành ở giữa đường [chẳng tiến lên cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác], vì chẳng tin có Tịnh Độ ở phương khác).

Ngũ, miễn tấn sơ tâm Bồ Tát, thân cận Như Lai cố.

(Diễn) Miễn tấn sơ tâm giả, Sơ Phát tâm Bồ Tát, dục ư Sa Bà thế giới cứu độ chúng sanh, nhẫn lực vị sung, tự tha câu nịch, hữu hà lợi ích? Tất tu cầu sanh Tịnh Độ, thân kiến Di Đà, đắc Nhẫn phương khả hoàn lai cố.

五、勉進初心菩薩，親近如來故。

(演)勉進初心者 ，初發心菩薩 ，欲於娑婆世界救度眾

生，忍力未充，自他俱溺，有何利益？必須求生淨土，親見彌陀，得忍方可還來故。

(Năm là vì khuyến khích, sách tấn hàng sơ tâm Bồ Tát thân cận Như Lai.

Diễn: “Khuyến khích kẻ sơ tâm”: Hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát muốn cứu độ chúng sanh trong cõi Sa Bà, nhưng sức nhẫn nại chưa đầy đủ, mình lẫn người đều chết đuối, có lợi ích gì đâu? Ắt cần phải cầu sanh Tịnh Độ, đích thân gặp Phật Di Đà, đắc [Vô Sanh] Nhẫn rồi mới có thể trở lại).

Lục, tận nhiếp lợi độn chư căn, tất giai độ thoát cố.

(Diễn) “Tận nhiếp lợi độn” giả, giáo tiểu, tắc bất bị đại căn. Giáo đại, tắc hạ căn tuyệt phần. Kim tắc thượng tự Bồ Tát, hạ cập du du phàm phu, vô cơ bất tiếp cố.

六、盡攝利鈍諸根，悉皆度脫故。

(演)盡攝利鈍者。教小，則不被大根。教大，則下根絕分。今則上自菩薩，下及悠悠凡夫，無機不接故。

(Sáu vì có thể nhiếp trọn các căn lợi và độn, đều làm cho họ được giải thoát.

Diễn: “Nhiếp trọn các căn lợi độn”: Dạy pháp Tiểu Thừa sẽ chẳng hợp với căn tánh đại căn. Dạy pháp Đại Thừa, kẻ hạ căn trọn chẳng có phần. Nay thì trên từ hàng Bồ Tát, dưới đến kẻ phàm phu lơ mơ, không căn cơ nào chẳng tiếp độ).

Thất, hộ trì đa chướng hành nhân, bất tao đọa lạc cố.

(Diễn) Hộ trì đa chướng giả, thử độ nghiệp phong hạo đại, trần cảnh thô cường, nan ư tu tấn. Kim tắc niệm Phật chúng sanh, Phật thường trụ đảnh, vĩnh vô ma sự cố.

七、護持多障行人，不遭墮落故。

(演)護持多障者，此土業風浩大。塵境粗強，難於修進。今則念佛眾生，佛常住頂，永無魔事故。

(Bảy là vì hộ trì hành nhân nhiều chướng ngại [khiến cho người ấy] chẳng bị đọa lạc.

Diễn: Hộ trì kẻ nhiều nghiệp chướng: Cõi này gió nghiệp to lớn mênh mông, trần cảnh thô tháp, mạnh mẽ, khó thể tu hành tăng tấn. Nay chúng sanh niệm Phật thì Phật thường ở trên đỉnh đầu, vĩnh viễn không có ma sự).

Bát, đích chỉ tức hữu niệm tâm, đắc nhập vô niệm cố.

(Diễn) Đích chỉ hữu niệm tâm giả, hữu niệm, tức niệm Phật chi tâm, vô niệm, tức Chân Như chi Thể. Nhất thiết pháp môn, vô phi giáo nhân ly niệm, quy ư Chân Như. Kim thử pháp môn, bất tất xả niệm, đắc nhập vô niệm cố.

八、的指即有念心，得入無念故。

(演)的指有念心者，有念，即念佛之心 ，無念 ，即真

如之體。一切法門，無非教人離念，歸於真如。今此法門，不必捨念，得入無念故。

(Tám là nhằm chỉ đích xác: Dùng ngay cái tâm hữu niệm để niệm Phật hòng nhập vô niệm.

Diễn: “Chỉ đích xác dùng cái tâm hữu niệm để niệm Phật”: Hữu niệm là cái tâm niệm Phật, vô niệm là Thể của Chân Như. Hết thảy các pháp môn, không pháp môn nào chẳng dạy người ta lìa niệm, trở về Chân Như. Nay pháp môn này không cần xả niệm mà nhập vô niệm).

Cửu, xảo thị nhân ư vãng sanh, thật ngộ Vô Sanh cố.

(Diễn) Thật ngộ Vô Sanh giả, pháp bổn vô sanh. Chúng sanh mê muội, ư vô sanh trung, vọng kiến sanh diệt, thọ đại khổ não. Túng dục diệt sanh quy vô, kỳ sanh chuyển xí. Kim nãi xảo thị vãng sanh, thật ngộ Vô Sanh cố. Ngộ vô sanh hữu nhị, hoặc ư thử độ, lý nhất tâm thành, tức ngộ Vô Sanh. Hoặc vãng sanh chi hậu, kiến Phật văn pháp, nãi ngộ Vô Sanh.

九、巧示因於往生，實悟無生故。

(演)實悟無生者，法本無生。眾生迷昧，於無生中，妄見生滅。受大苦惱。縱欲滅生歸無，其生轉熾。今乃巧示往生，實悟無生故。悟無生有二。或於此土。理一心成。即悟無生。或往生之後。見佛聞法。乃悟無生。

(Chín là khéo léo chỉ bày: Do vãng sanh mà thật sự ngộ Vô Sanh.

Diễn: “Thật ngộ Vô Sanh”: Pháp vốn vô sanh. Chúng sanh mê

muội, từ trong Vô Sanh mà lầm lạc thấy có sanh diệt, chịu đại khổ não. Nếu muốn diệt “sanh diệt” để trở về vô sanh, thì cái tâm sanh diệt ấy càng mạnh mẽ. Nay bèn khéo chỉ bày vãng sanh để thật sự ngộ Vô Sanh vậy. “Ngộ Vô Sanh” có hai loại: Hoặc là trong cõi này, thành tựu Lý nhất tâm, liền ngộ Vô Sanh. Hoặc là sau khi vãng sanh, thấy Phật, nghe pháp, bèn ngộ Vô Sanh).

Thập, phục minh kính lộ tu hành, kính trung chi kính cố.

(Diễn) Kính trung chi kính giả, niệm Phật, dĩ thị tu hành kính lộ, nhi trì danh niệm Phật, đản dĩ tứ tự hồng danh, trực đăng Bất Thoái, sự bất phồn nhi công cực đại, cố vi kính trung chi kính.

十、復明徑路修行，徑中之徑故。

(演)徑中之徑者，念佛，已是修行徑路。而持名念佛，但以四字洪名，直登不退，事不繁而功極大，故為徑中之徑。

(Mười, lại chỉ rõ đường tắt tu hành, là đường tắt nhất trong các

đường tắt.

Diễn: “Đường tắt nhất trong các đường tắt”: Niệm Phật đã là đường tắt trong tu hành, mà trì danh niệm Phật chỉ dùng bốn chữ hồng danh để lên thẳng Bất Thoái, hành trì chẳng phiền phức mà thành công to lớn nhất, cho nên nó là đường tắt nhất trong các con đường tắt).

(Sớ) Thích kiến hạ văn, nhi sanh khởi hữu tự, dụ như câu tỏa. Sơ, dĩ chúng sanh mê nịch, vị tác tân lương. Nhị, sở dĩ năng vi tân lương giả, vị hữu tối thắng phương tiện cố. Tam, hà danh tối thắng phương tiện? Dĩ năng trực độ phàm phu cố. Tứ, khởi độc phàm phu, diệc độ Nhị Thừa thánh nhân cố. Ngũ, khởi độc Nhị Thừa, diệc độ Bồ Tát cố. Lục, khởi độc nhân trung, diệc phổ độ nhất thiết chúng sanh cố. Thất, khởi độc bình xứ độ sanh, thiên độ chướng nạn cố. Bát, tuy vân độ sanh như thị quảng đại, thật bất ly chúng sanh nhất niệm đắc nhập vô niệm cố. Cửu, ký tức niệm đắc vô niệm, diệc tức sanh đắc vô sanh cố. Thập, thông cai tiền cửu. Tri thử trì danh niệm Phật, kính trung chi kính cố. Hựu diêu thị kính trung chi kính, nãi năng tân lương Mạt Pháp cố. Tắc hậu tiên thứ đệ, chung thỉ tuần hoàn, cố vân câu tỏa.

(Diễn) Niệm nhập vô niệm giả, niệm thể bổn Không, nhân vọng cố hữu. Kim dĩ vọng tức vọng, như dĩ độc công độc, bệnh dũ thể bình, vọng cùng chân lộ cố. Sanh đắc vô sanh giả, sanh vô hữu Thể, dĩ niệm vi Thể. Niệm bất không, tắc sanh bất không. Niệm không, tắc sanh

không cố.

(疏)釋見下文。而生起有序，喻如鉤鎖。初、以眾生迷溺，為作津梁。二、所以能為津梁者，為有最勝方便故。三、何名最勝方便？以能直度凡夫故。四、豈獨凡夫，亦度二乘聖人故。五、豈獨二乘，亦度菩薩故。六、豈獨人中，亦普度一切眾生故。七、豈獨平處度生，偏度障難故。八、雖云度生如是廣大，實不離眾生一念得入無念故。九、既即念得無念，亦即生得無生故。十、通該前九。知此持名念佛，徑中之徑故，又繇是徑中之徑，乃能津梁末法故。則後先次第。終始循環。故云鉤鎖。

(演)念入無念者，念體本空，因妄故有。今以妄息妄，如以毒攻毒，病愈體平，妄窮真露故。生得無生者，生無有體，以念為體。念不空，則生不空，念空，則生空故。

(Sớ: Lời giải thích xin xem trong kinh văn ở phần sau. Nhưng sanh khởi có thứ tự, ví như các mắt xích móc vào nhau. Điều thứ nhất, do chúng sanh mê muội, chìm đắm, nên làm cầu bến cho họ. Thứ hai, sở dĩ có thể làm cầu bến là vì có phương tiện tối thắng. Ba, vì sao gọi là phương tiện tối thắng? Do có thể trực tiếp độ phàm phu. Bốn, há chỉ độ phàm phu mà còn độ thánh nhân Nhị Thừa. Năm, há chỉ độ Nhị Thừa, mà còn độ Bồ Tát. Sáu, há chỉ độ loài người, mà còn độ khắp hết thảy chúng sanh. Bảy, nào phải chỉ độ những chúng sanh bình thường, mà còn riêng độ [những kẻ gặp] chướng nạn. Tám, tuy nói độ sanh rộng lớn như thế, nhưng thật ra chúng sanh chẳng lìa nhất niệm mà được nhập vô niệm. Chín, đã do niệm mà đắc vô niệm, thì cũng do sanh mà đắc vô sanh. Điều thứ mười bao gồm cả chín điều trước, biết pháp trì danh niệm Phật này là đường tắt nhất trong các con đường tắt. Lại nữa, do là con đường tắt nhất trong các con đường tắt, nên mới có thể làm cầu bến trong thời Mạt Pháp. Vậy là thứ tự trước sau, từ đầu đến cuối tuần hoàn, do vậy bảo là “mắt xích móc vào nhau”.

Diễn: “Từ hữu niệm nhập vô niệm”: Bản thể của niệm vốn là Không, do vọng mà thành Có. Nay dùng vọng để dứt vọng, như dùng độc trị độc, bệnh lành, thân thể bình phục, vọng hết, chân lộ. “Do sanh mà đắc vô sanh”: Sanh không có Thể, lấy niệm làm Thể. Do Niệm chẳng không, nên sanh chẳng phải là không; nếu niệm là không thì sanh cũng không).

Sơ, đại bi mẫn niệm Mạt Pháp vị tác tân lương giả, Phật thành đạo thời, dĩ đương trược thế, huống kim Mạt Pháp, chánh nhập đấu tranh, chuyển triển lăng di, hậu chi hựu hậu, giai lại thử kinh thần lực, cứu bạt dư sanh. Khởi phi chí cực bi tâm, dự thùy tế độ?

(Diễn) Vị tác tân lương giả, tân, tế độ xứ; lương, kiều dã. Dĩ nhất cú Di Đà, vận thử ngạn chúng sanh, trí ư bỉ ngạn; thị vị tác tân lương dã. Phật thành đạo hạ, tuy văn hữu tam chuyển, thuyết đại bi hữu tam, nhi chánh ý trọng tại Mạt Pháp, quán đề trung Mạt Pháp nhị tự khả tri.

初、大悲憫念末法為作津梁者，佛成道時，已當濁世。況今末法，正入鬥爭，轉展陵夷 ，後之又後 ，皆賴此

經神力，救拔餘生，豈非至極悲心，預垂濟度？

(演)為作津梁者，津，濟度處；梁，橋也。以一句彌陀，運此岸眾生置於彼岸，是為作津梁也。佛成道下，雖文有三轉，說大悲有三，而正意重在末法，觀題中末法二字可知。

(Thứ nhất, “đại bi nghĩ thương đời Mạt Pháp mà làm cầu bến”: Khi đức Phật thành đạo, đã nhằm đời trược, huống chi nay là đời Mạt Pháp, đúng vào lúc tranh đấu, hiếp đáp lẫn nhau. Đời đã sau lại càng sau hơn nữa, đều nương vào thần lực của kinh này để cứu vớt các chúng sanh trong đời sau, há chẳng phải là bi tâm đến tột bậc rủ lòng ban sẵn cách tế độ ư?

Diễn: “Làm cầu bến”: Tân là chỗ tế độ, Lương là cầu. Dùng một câu Di Đà đưa chúng sanh từ bờ này sang bờ kia, đấy là “làm cầu bến”. Từ chữ “Phật thành đạo” trở đi, tuy lời văn có ba lần chuyển ý, chỉ ra lòng đại bi có ba thứ, nhưng ý nghĩa chánh yếu là chú trọng thời Mạt Pháp. Nhìn vào hai chữ Mạt Pháp trong tựa đề, ta có thể biết được ý nghĩa ấy).

(Sớ) Dĩ đương trược thế giả, nhân thọ nhị vạn tuế thời, tức nhập Kiếp Trược. Thích Ca xuất thời, nhân thọ bách tuế, cửu kinh

trược thế, dĩ vi khả mẫn!

(Diễn) Nhị vạn tuế thời tức nhập Kiếp Trược giả, dĩ nhị vạn tuế

tiền, phiền não khinh vi, tà kiến bạc thiểu, nhân thiên chúng thịnh, tam ác đạo hy, thọ mạng cửu trường, thời do vị trược cố. Thích Ca xuất thời, nhân thọ bách tuế giả, ư Trụ Kiếp trung, kim đương đệ cửu lộc lô tiểu kiếp, hữu tứ Phật xuất. Kiếp sơ bát vạn tuế, giảm chí lục vạn tuế, Câu Lưu Tôn Phật xuất. Giảm chí tứ vạn tuế, Câu Na Hàm Phật xuất. Giảm chí nhị vạn tuế, Ca Diếp Phật xuất. Giảm chí bách tuế, Thích Ca Phật xuất. Giảm chí tam thập tuế, tiểu tam tai tức khởi. Chí ư thập tuế, giảm chi cực dã. Hựu quá bách niên, tăng nhất tuế, tăng chí bát vạn tứ thiên tuế. Kim Luân Vương xuất thế, tăng chi cực dã. Quá thị dĩ hậu, đệ thập tiểu kiếp, hựu quá bách niên, giảm nhất tuế. Giảm chí bát vạn tuế thời, Di Lặc hạ sanh. Thử hậu phục hữu cửu bách cửu thập ngũ Phật tương kế nhi xuất. Tận nhị thập tiểu kiếp mãn, đại tam tai khởi, hoại thế giới dã.

(疏)已當濁世者。人壽二萬歲時 ，即入劫濁 。釋迦出

時，人壽百歲。久經濁世。已為可憫。

(演)二萬歲時即入劫濁者，以二萬歲前煩惱輕微邪見薄少，人天眾盛，三惡道稀，壽命久長，時猶未濁故。釋迦出時人壽百歲者，於住劫中，今當第九轆轤小劫，有四佛出。劫初八萬歲，減至六萬歲。拘留孫佛出。減至四萬歲，拘那含佛出。減至二萬歲，迦葉佛出。減至百歲，釋迦佛出。減至三十歲，小三災即起。至於十歲，減之極也。又過百年增一歲，增至八萬四千歲。金輪王出世，增之極也。過是以後，第十小劫，又過百年減一歲，減至八萬歲時，彌勒下生。此後復有九百九十五佛相繼而出，盡二十小劫滿。大三災起，壞世界也。

(Sớ: “Đã thuộc đời Trược”: Khi con người thọ hai vạn năm, chính là lúc bước vào Kiếp Trược. Khi Phật Thích Ca ra đời, con người thọ một trăm tuổi, [tức là] đã thuộc đời trược khá lâu, đáng thương xót thay!

Diễn: “Khi tuổi thọ còn hai vạn năm, bèn bước vào Kiếp Trược”: Do trước khi tuổi thọ của con người chỉ còn hai vạn năm, phiền não nhẹ ít, tà kiến mỏng ít, chúng trời người đông đảo, tam ác đạo thưa thớt, thọ

mạng lâu dài, nên thời kiếp chưa trược.

“Khi Phật Thích Ca ra đời, con người thọ một trăm tuổi”: Trong Trụ Kiếp, nay đang lần lượt chuyển đến tiểu kiếp thứ chín, có bốn vị Phật xuất hiện. Đầu tiểu kiếp này, [tuổi thọ của con người] là tám vạn năm, giảm xuống sáu vạn năm, Câu Lưu Tôn Phật ra đời. [Tuổi thọ của nhân loại] giảm đến bốn vạn năm, Câu Na Hàm Phật ra đời. Giảm đến hai vạn năm, Ca Diếp Phật ra đời. Giảm đến một trăm tuổi, Phật Thích Ca ra đời. [Tuổi thọ] giảm đến ba mươi tuổi, tiểu tam tai bèn dấy lên. Cho đến [khi tuổi thọ chỉ còn] mười năm, tức là đã giảm đến tột cùng. Lại qua một trăm năm, bèn tăng một tuổi, tăng cho đến [khi tuổi thọ của con người là] tám vạn bốn ngàn năm. Khi Kim Luân Vương ra đời [là lúc tuổi thọ con người] tăng đến tột cùng. Sau thời gian ấy, trong tiểu kiếp thứ mười, [tuổi thọ của con người] sau một trăm năm, bèn giảm một tuổi, giảm đến khi tuổi thọ là tám vạn năm, Di Lặc Phật hạ sanh.

Sau đấy, lại có chín trăm chín mươi lăm vị Phật kế tiếp nhau xuất thế, cho đến hết hai mươi tiểu kiếp. Đại tam tai dấy lên, thế giới bị hư hoại).

(Sớ) Chánh nhập đấu tranh giả, tiền ngũ bách niên, giải thoát kiên cố. Tiệm thứ ngũ bách, Thiền Định, đa văn, nhi cập tháp tự. Kim đương đấu tranh kiên cố chi thời, cánh vi khả mẫn. Hậu chi hựu hậu giả, nãi chí pháp diệt, bội cánh khả mẫn. Cố Phật thuyết thử kinh, lược nhi kế chi, đại bi hữu tam. Nhất giả, Phật tại thế thời, lân thử Ngũ Trược, thuyết nan tín pháp. Thị vi đệ nhất trùng đại bi mẫn niệm chúng sanh. Nhị giả, Phật diệt độ hậu, phước huệ nhật thiển, tội chướng ích thâm. Cố thuyết thử kinh, hàm linh vị lai tuy bất kiến Phật, Phật diệt pháp tồn, đản hữu tín giả, tốc siêu sanh tử. Thị vi đệ nhị trùng đại bi mẫn niệm chúng sanh. Tam giả, như Đại Bổn ngôn: “Phật diệt cửu viễn, đương lai chi thế, kinh đạo diệt tận, độc lưu thử kinh trụ thế độ sanh, tối hậu phương diệt, tắc tri thao thiên chi tế, thượng tác Từ hàng. Đại dạ phương trầm, do xưng pháp cự. Thị vi đệ tam trùng đại bi mẫn niệm chúng sanh dã.

(Diễn) Kinh đạo diệt tận giả, thỉ tự Thủ Lăng Nghiêm Kinh, Ban Châu Tam Muội Kinh, chung chí thập nhị phần giáo, tất giai diệt tận. Độc lưu A Di Đà Kinh trụ thế bách niên, tối hậu phương diệt dã. Pháp diệt thời, ca sa tự nhiên biến bạch. Tạng kinh tự nhiên vô tự, thập lục La Hán tận thâu thế gian nhất thiết kinh pháp, trữ ư đồng tháp, nhiễu tháp kinh hành, thán ngôn: “Thích Ca pháp diệt”. Nhiên hậu, thử tháp trầm chí Kim Cang Tế, tắc thế giới pháp diệt dã. Thao thiên chi tế, đại dạ phương trầm giả, dụ chúng sanh phiền não nhật thâm, vô minh nhật hậu. Cổ vân: “Si vân ái đãi tánh thiên hôn, thức

hỏa giao tiên tâm đỉnh phí”, thị dã.

(疏)正入鬥爭者，前五百年。解脫堅固。漸次五百，禪定多聞而及塔寺。今當鬥爭堅固之時，更為可憫。後之又後者。乃至法滅，倍更可憫。故佛說此經，略而計之，大悲有三。一者佛在世時，憐此五濁，說難信法，是為第一重大悲憫念眾生。二者佛滅度後，福慧日淺，罪障益深。故說此經，咸令未來雖不見佛，佛滅法存，但有信者，速超生死，是為第二重大悲憫念眾生。三者如大本言：佛滅久遠，當來之世，經道滅盡，獨留此經住世度生，最後方滅，則知滔天之際，尚作慈航，大夜方沈，猶稱法炬，是為第三重大悲憫念眾生也。

(演)經道滅盡者，始自首楞嚴經 ，般舟三昧經 ，終至

十二分教，悉皆滅盡，獨留阿彌陀經住世百年，最後方滅也。法滅時袈裟自然變白。藏經自然無字，十六羅漢盡收世間一切經法貯於銅塔，遶塔經行。歎言：釋迦法滅。然後此塔沈至金剛際，則世界法滅也。滔天之際、大夜方沈者，喻眾生煩惱日深，無明日厚，古云：痴雲靉靆性天昏，識火交煎心鼎沸是也。

(Sớ: “Đúng là lúc bước vào thời tranh đấu”: Năm trăm năm đầu, giải thoát kiên cố. Trong những giai đoạn năm trăm năm lần lượt kế tiếp là các thời Thiền Định, đa văn, và chùa tháp [kiên cố]. Nay đang là lúc tranh đấu kiên cố, càng đáng thương lắm!

“Đã sau lại còn sau hơn”: Cho đến khi pháp diệt, càng đáng thương gấp nhiều lần. Vì thế, đức Phật nói kinh, nếu tính đại lược thì có ba thứ tâm đại bi:

Một là thuở đức Phật tại thế, do thương xót đời Ngũ Trược này mà nói pháp khó tin. Đây là tầng thứ nhất của lòng đại bi nghĩ thương chúng sanh.

Hai là sau khi đức Phật diệt độ, phước huệ [của chúng sanh] ngày càng nông cạn, tội chướng càng sâu. Vì thế, nói kinh này để cho các chúng sanh trong đời mai sau tuy chẳng thấy Phật, đức Phật đã diệt, nhưng pháp vẫn còn, chỉ cần có lòng tin, sẽ mau vượt thoát sanh tử. Đây là tầng thứ hai của lòng đại bi nghĩ thương chúng sanh.

Thứ ba là như kinh Đại Bổn nói: “Phật diệt độ đã lâu xa, trong đời tương lai, kinh đạo diệt hết, riêng lưu lại kinh này trong cõi đời để độ chúng sanh, [kinh này] diệt mất sau cùng”. Cho nên biết là khi nước ngập tận trời, [kinh này] còn làm chiếc bè Từ, thuở đêm sâu tối mịt, vẫn xứng làm đuốc pháp. Đây là tầng thứ ba của lòng đại bi nghĩ thương chúng sanh.

Diễn: “Kinh đạo diệt hết”: Bắt đầu từ kinh Thủ Lăng Nghiêm và kinh Ban Châu Tam Muội, cuối cùng là đến mười hai phần giáo thảy đều diệt sạch, riêng lưu lại kinh A Di Đà tồn tại trên đời một trăm năm, diệt mất cuối cùng. Khi pháp diệt, áo ca sa tự nhiên đổi thành màu trắng, Tạng kinh tự nhiên không còn chữ.

Mười sáu vị La Hán gom sạch hết thảy các kinh pháp trong thế gian, chứa trong tháp đồng, đi kinh hành quanh tháp, than thở: “Pháp của Phật Thích Ca đã diệt”. Sau đó, tháp ấy chìm xuống tận Kim Cang Tế, tức là pháp diệt mất trên toàn thế giới.

“Khi nước ngập tận trời, thuở đêm sâu tối mịt”: Sánh ví chúng sanh phiền não ngày một sâu, vô minh ngày càng dầy. Cổ nhân nói: “Mây si dồn phủ khiến bầu trời chân tánh tối om, lửa thức chen nhau nung cái vạc tâm sôi sùng sục” là nói về chuyện này).

(Sớ) Thí chi từ phụ, ưu niệm hậu côn, tâm vô tận cố, trí vi sanh kế, năng sử viễn duệ tàn chi, chí ư gia phá, thân bần, do kham tư tịch. Cố viết: “Chí cực bi tâm, dự thùy tế độ”.

(疏)譬之慈父。憂念後昆。心無盡故。置為生計。能使遠裔殘支。至於家破身貧。猶堪資藉。故曰：至極悲心。預垂濟度。

(Sớ: Ví như cha lành, lo nghĩ cho con cháu, tấm lòng vô tận, lập kế sanh nhai, ngõ hầu cháu chắt xa thẳm mai sau, dẫu nhà tan, thân nghèo, vẫn còn có cái để đắp đổi. Vì thế nói: “Bi tâm đến tột bậc rủ lòng ban sẵn cách tế độ”).

Nhị, đặc ư vô lượng pháp môn, xuất thắng phương tiện giả, nhập đạo đa môn, bổn vô giản trạch, hiểm di khúc trực, nan dị du phân. Tắc vô lượng môn trung, Niệm Phật nhất môn, tối vi phương tiện.

(Diễn) Nhập đạo đa môn giả, như Lăng Nghiêm, nhị thập ngũ

nhân các thuyết Viên Thông phương tiện. Tịnh Danh, tam thập nhị sĩ, cộng đàm Bất Nhị pháp môn đẳng.

二、特於無量法門出勝方便者，入道多門，本無揀擇，險夷曲直，難易攸分，則無量門中，念佛一門，最為方便。

(演)入道多門者，如楞嚴，二十五人各說圓通方便。淨名。三十二士。共談不二法門等。

(Hai, “đặc biệt trong vô lượng pháp môn, nêu ra phương tiện thù thắng”: Có nhiều môn để vào đạo, vốn không chọn lựa, nhưng chia ra thành [các đường lối] hiểm trở, thông suốt, cong, thẳng, khó, dễ, rất khác nhau! Trong vô lượng môn, một môn Niệm Phật là thuận tiện nhất.

Diễn: “Nhiều môn để vào đạo”: Như trong kinh Lăng Nghiêm, hai mươi lăm vị Bồ Tát mỗi vị nói ra phương tiện Viên Thông. Trong kinh Tịnh Danh (kinh Duy Ma Cật), ba mươi vị [thiện tri thức] cùng

đàm luận pháp môn Bất Nhị v.v…)

Lược trần hữu tứ: Nhất, bất trị Phật thế, đắc thường kiến Phật phương tiện.

(Diễn) Bất trị Phật thế, vị Thích Ca dĩ quá, Từ Thị vị lai. Đắc thường kiến Phật hữu tam nghĩa: Nhất, lâm chung chi tế, Phật lai tiếp dẫn. Nhị, dĩ sanh chi hậu, thường kiến Di Đà. Tam, Thiền Quán chi trung, đắc đổ thánh tướng.

略陳有四：一、不值佛世，得常見佛方便。

(演)不值佛世，謂釋迦已過。慈氏未來。得常見佛有三義。一、臨終之際，佛來接引。二、已生之後，常見彌陀。三、禪觀之中，得睹聖相。

(Nêu đại lược thì có bốn điều như sau: Một, [niệm Phật là] phương tiện [khiến cho hành giả] dù không gặp lúc Phật tại thế, vẫn thường được thấy Phật.

Diễn: “Chẳng gặp Phật tại thế”, ý nói: Phật Thích Ca đã diệt độ, Di Lặc Phật chưa giáng thế. “Thường được thấy Phật” có ba ý nghĩa: Một, lúc lâm chung, Phật đến tiếp dẫn. Hai, sau khi đã vãng sanh, thường gặp Phật Di Đà. Ba, trong lúc Thiền Quán, được thấy hình tướng của chư thánh).

Nhị, bất đoạn Hoặc nghiệp, đắc xuất luân hồi phương tiện.

(Diễn) Bất đoạn Hoặc phương tiện giả, như Tiểu Thừa tất đoạn

tận Kiến Tư, phương xuất tam giới. Đại Thừa nhân trực chí mạng căn đoạn tận, nghiệp thức khô càn, thỉ xuất sanh tử. Cố vân: “Hào ly hệ niệm, tam đồ nghiệp nhân; miết nhĩ tình sanh, vạn kiếp ky tỏa”. Kim thử niệm Phật, đản năng phục vọng, tức đắc vãng sanh cố.

二、不斷惑業，得出輪迴方便。

(演)不斷惑方便者，如小乘必斷盡見思，方出三界。大乘人直至命根斷盡，業識枯乾，始出生死。故云：毫釐繫念，三途業因，瞥爾情生，萬劫羈鎖。今此念佛，但能伏妄，即得往生故。

(Hai, [đây là] phương tiện [khiến cho hành giả] chẳng đoạn Hoặc nghiệp mà vẫn thoát khỏi luân hồi.

Diễn: “Phương tiện chẳng đoạn Hoặc”: Như Tiểu Thừa ắt phải

đoạn hết Kiến Tư phiền não thì mới thoát khỏi tam giới. Người Đại Thừa thì mãi cho đến khi mạng căn đoạn sạch, nghiệp thức khô ran, mới ra khỏi sanh tử. Cho nên nói: “Mảy may hệ niệm là nghiệp nhân trong tam đồ, tình sanh trong chớp mắt, ràng buộc vạn kiếp”. Nay pháp niệm Phật này, chỉ cần khuất phục vọng niệm, liền được vãng sanh).

Tam, bất tu dư hạnh, đắc Ba La Mật phương tiện.

(Diễn) Bất tu dư hạnh phương tiện giả, như Bố Thí, tất tu tam luân không tịch. Trì Giới, tắc bất khuyết, bất phá. Nãi chí tùy Định cụ túc, phương viết Ba La Mật. Thành phi dị tu dã! Kim tư niệm Phật, bất xuất nhất tâm, vạn hạnh cụ túc cố.

三、不修餘行，得波羅密方便。

(演)不修餘行方便者，如布施，必須三輪空寂。持戒，則不缺不破。乃至隨定具足，方曰波羅密。誠非易修也。今茲念佛，不出一心，萬行具足故。

(Ba, [đây là] phương tiện [khiến cho hành giả] chẳng tu các hạnh khác, mà đắc Ba La Mật.

Diễn: “Phương tiện chẳng tu các hạnh khác”: Như Bố Thí ắt cần phải tam luân không tịch. Trì Giới thì chẳng thiếu sót, chẳng phá giới. Cho đến Định phải đầy đủ thì mới gọi là Ba La Mật. Thật chẳng dễ tu vậy! Nay pháp niệm Phật này chẳng ra ngoài nhất tâm, mà muôn hạnh đầy đủ).

Tứ, bất kinh đa kiếp, đắc tật giải thoát phương tiện.

(Diễn) Đắc tật giải thoát phương tiện giả, y dư pháp tu, thiên sanh luyện tánh, bách kiếp điều tâm, phương đắc giải thoát. Thiền môn tuy vân nhất sanh liễu đạo, diệc nãi đa kiếp huân tu. Như Vĩnh Gia vân: “Ngô tảo tằng kinh đa kiếp tu, bất thị đẳng nhàn sanh cuống hoặc”, thị dã. Kim tư niệm Phật, đản xưng niệm Di Đà, tật đăng bỉ ngạn cố.

四、不經多劫，得疾解脫方便。

(演)得疾解脫方便者。依餘法修，千生煉性，百劫調心，方得解脫。禪門雖云一生了道，亦乃多劫熏修。如永嘉云：吾早曾經多劫修，不是等閒生誑惑是也。今茲念佛，但稱念彌陀，疾登彼岸故。

(Bốn, [đây là] phương tiện [khiến cho hành giả] chẳng trải qua nhiều kiếp mà mau được giải thoát.

Diễn: “Mau được giải thoát”: Nương theo pháp khác để tu thì ngàn đời luyện tánh, trăm kiếp điều phục cái tâm, mới hòng giải thoát. Thiền môn tuy nói “liễu đạo trong một đời”, vẫn là nhiều kiếp huân tu. Như ngài Vĩnh Gia nói: “Tôi đã tu qua bao nhiêu kiếp từ lâu, chẳng phải là chuyện dễ dãi mà hòng dối gạt, mê hoặc [người đời]”, chính là nói về chuyện này. Nay pháp Niệm Phật này chỉ xưng niệm Di Đà bèn mau chóng lên bờ kia).

(Sớ) Pháp môn giả, đạo thể u huyền, tùng môn thỉ nhập, vị môn bất đồng, cố vân vô lượng. Quyền xảo tiếp dẫn, linh đắc nhập môn, danh vi phương tiện.

(Diễn) Pháp môn giả, quỹ sanh vật giải viết “pháp”, thánh trí thông du viết “môn”. Đạo thể u huyền giả, đạo vô hình tướng, vô phương sở, bất khả thấu bạc, vô dung nghĩ nghị. Luận Ngữ vân: “Ngưỡng chi di cao, toản chi di kiên, chiêm chi tại tiền, hốt yên tại hậu”, thị dã. Tùng môn thỉ nhập giả, Lăng Nghiêm vân: “Hốt mông thiên vương tứ dữ hoa ốc, yếu nhân môn nhập”. Luận Ngữ vân: “Bất đắc kỳ môn nhi nhập, bất kiến tông miếu chi mỹ, bách quan chi phú”. Quyền xảo tiếp dẫn linh đắc nhập môn giả, thử môn biến nhất thiết xứ, đầu đầu khả nhập, pháp pháp kham quy. Cổ vân: “Xứ xứ lục dương kham hệ mã, gia gia hữu lộ thấu Trường An”. Kỳ như chúng sanh bất tri, xứ xứ phùng cừ, đầu đầu thác quá dã.

(疏)法門者，道體幽玄，從門始入，為門不同，故云無量。權巧接引，令得入門，名為方便。

(演)法門者，軌生物解曰法，聖智通游曰門。道體幽玄者。道無形相，無方所。不可湊泊，無容擬議。論語云：仰之彌高，鑽之彌堅，瞻之在前，忽焉在後是也。從門始入者。楞嚴云：忽蒙天王賜與華屋，要因門入。論語云：不得其門而入，不見宗廟之美、百官之富。權巧接引令得入門者，此門遍一切處。頭頭可入，法法堪歸。古云：處處綠楊堪繫馬 ，家家有路透長安 ，其如眾生不知，

處處逢渠，頭頭錯過也。

(Sớ: “Pháp môn”: Đạo thể sâu xa, huyền diệu, từ cửa mà bắt đầu

tiến vào. Do cửa vào khác nhau, nên nói là “vô lượng”. Quyền xảo tiếp dẫn khiến cho được vào cửa, gọi là “phương tiện”.

Diễn: “Pháp môn”: Tuân theo sẽ khiến cho hữu tình chúng sanh nẩy sanh sự hiểu biết thì gọi là “pháp”; nhờ đó mà thông đạt trí của chư thánh thì gọi là “môn”.

“Đạo thể u huyền”: Đạo không có hình tướng, không có nơi chốn, chẳng thể nắm bắt, không thể suy tưởng, bàn luận được. Sách Luận Ngữ có chép: “Càng ngẩng lên nhìn thì càng thấy cao, càng khoét thì càng cứng, mới nhìn thấy đằng trước, đã chợt ở đằng sau” là nói về ý này vậy.

“Từ cửa mà bắt đầu tiến vào”: Kinh Lăng Nghiêm chép: “Chợt được vua trời ban cho căn nhà đẹp đẽ, phải do cửa để vào”. Sách Luận Ngữ chép: “Chẳng tìm được cửa để vào, chẳng thấy tông miếu đẹp đẽ, trăm quan giàu có”.

“Quyền biến khéo léo tiếp dẫn, khiến vào được cửa”: Môn này trọn khắp hết thảy các nơi, thứ gì cũng đều có thể nhập, pháp nào cũng đáng về. Cổ nhân nói. “Chốn chốn dương xanh kham buộc ngựa, nhà nhà có lối thấu Trường An”. Nếu chúng sanh chẳng biết, thì ở đâu cũng gặp trở ngại, đối với bất cứ chuyện gì cũng lỡ làng).

(Sớ) Nhi ngôn thắng giả, phương tiện trung phương tiện dã, tức Quán Kinh sở vị “dị” dã. Đa môn giả, hoặc vị môn môn khả dĩ nhập đạo, hà tất niệm Phật vãng sanh? Nhi hữu dị, hữu nan, bất phương vô giản trạch trung, nhi thuyết giản trạch. Hiểm giả, khi khu nan hành; khúc giả, vu hồi nan đáo, dụ dư môn dã. Di thản tắc dị hành, dụ niệm Phật nhân giai khả vi. Trực tiệp tắc dị đáo, dụ niệm Phật tốc siêu sanh tử. Như Vy Đề Hy, diệc biến quán thập phương thế giới, nhi duy nguyện sanh Cực Lạc dã.

(Diễn) Khi khu nan hành giả, như tiền hạo bác nan trì, u thâm võng thố đẳng. Vu hồi nan đáo giả, như Tăng kỳ tích hạnh, khoáng kiếp cần tu đẳng. Vy Đề biến quán nguyện sanh Cực Lạc giả, Thế Tôn tùng đảnh phóng quang, chiếu thập phương giới. Phục thâu bảo quang, kết vi kim đài, kỳ trung phổ hiện thập phương Phật độ, linh Vy Đề biến quán. Vy Đề độc nguyện sanh ư Cực Lạc dã.

(疏)而言勝者，方便中方便也。即觀經所謂異也。多門者，或謂門門可以入道，何必念佛往生？而有易有難。不妨無揀擇中而說揀擇。險者崎嶇難行，曲者紆迴難到，喻餘門也。夷坦則易行，喻念佛人皆可為。直捷則易到，喻念佛速超生死。如韋提希，亦遍觀十方世界，而惟願生極樂也。

(演)崎嶇難行者，如前浩博難持，幽深罔措等。紆迴難到者。如僧祇積行，曠劫勤修等。韋提遍觀願生極樂者。世尊從頂放光，照十方界。復收寶光，結為金臺，其中普現十方佛土，令韋提遍觀，韋提獨願生於極樂也。

(Sớ: Nói “thắng” tức là [pháp này] là phương tiện bậc nhất trong các phương tiện, chính là như Quán Kinh gọi là “dị” (khác lạ) vậy. “Nhiều môn”: Có kẻ nói: “Môn nào cũng đều có thể nhập đạo, sao cứ phải niệm Phật vãng sanh?” [Đúng là do môn nào cũng đều có thể nhập đạo], nhưng các pháp môn có dễ, có khó; chẳng ngại gì nói “chọn lựa” trong cái “vốn không chọn lựa”.

“Hiểm” là gập ghềnh khó đi, “khúc” là ngoắt ngoéo khó đến. [Dùng chữ “hiểm khúc”] để sánh ví các pháp môn khác. Bằng phẳng thì dễ đi, ví như niệm Phật ai cũng có thể làm được. Thẳng tắt sẽ dễ đến, ví như niệm Phật mau vượt thoát sanh tử. Như bà Vy Đề Hy cũng quán khắp mười phương thế giới, nhưng chỉ nguyện sanh về Cực Lạc.

Diễn: “Gập ghềnh khó đi” là như trong phần trước đã nói: Mênh mông, bát ngát khó nắm giữ, sâu thẳm khó thể thực hiện v.v... “Ngoắt ngoéo khó đến”: Như tích tập công hạnh trong A tăng kỳ kiếp, siêng tu bao kiếp dài lâu v.v... “Vy Đề Hy quán khắp [mười phương thế giới chư Phật], nguyện sanh về Cực Lạc”: Đức Thế Tôn từ đỉnh đầu phóng quang, chiếu mười phương cõi nước. Lại thâu quang minh báu, kết thành đài vàng, trong ấy, hiện khắp các cõi Phật trong mười phương, bảo Vy Đề Hy hãy nhìn trọn khắp, nhưng Vy Đề Hy chỉ mong sanh vào Cực Lạc).

(Sớ) Đắc thường kiến Phật giả, Khởi Tín Luận ký thị Chân Như tam muội, cập nhị môn Chỉ Quán cánh, phục vân: “Hữu sơ học thị pháp, kỳ tâm khiếp nhược; dĩ Sa Bà bất thường trị Phật, cụ vị tín tâm nan tựu. Như Lai hữu thắng phương tiện, nhiếp hộ tín tâm, vị chuyên ý niệm Phật, tức sanh Phật độ, thường kiến ư Phật”. Như Tu Đa La thuyết: “Chuyên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, tức đắc vãng sanh, chung vô hữu thoái”. Thử kinh tắc thất nhật nhất tâm, Phật hiện tại tiền, thị dã. Cố tri Linh Sơn dĩ quá, Long Hoa vị lai, vô Phật thế trung, nhi đắc kiến Phật, thị danh tối thắng đệ nhất

phương tiện.

(Diễn) Chân Như tam muội, hữu chánh quán, hữu phương tiện. Chánh Quán, tức pháp giới nhất tướng, nhất thiết chư pháp, bình đẳng vô nhị. Phương tiện giả, vị thôi cầu Ngũ Ấm, Sắc chi dữ tâm, chung bất khả đắc. Nhược năng quán sát, tri tâm vô niệm, tức đắc tùy thuận nhập Chân Như môn cố. Nhị môn Chỉ Quán giả, Chỉ, vị chỉ nhất thiết cảnh giới tướng. Hữu ly cảnh, trừ tâm, nhị pháp. Quán vị phân biệt nhân duyên sanh diệt tướng; hữu pháp tướng, đại bi, đại nguyện, tinh tấn, tứ hạnh. Thị pháp, chỉ tu hành ngũ môn, vị: Nhất thí, nhị giới, tam nhẫn, tứ tinh tấn, ngũ Chỉ Quán dã. Sơ học thị pháp giả, chỉ Bất Định Tụ chúng sanh. Tu tín vị mãn giả, kỳ tâm khiếp nhược, thị nội tâm ký liệt. Sa Bà bất thường trị Phật, thị ngoại khuyết thắng duyên, cố tín hạnh nan thành, tương dục thoái dã. Tín tâm hữu tứ chủng: Nhất giả, tín căn bản, sở vị nhạo niệm Chân Như pháp cố. Nhị giả, tín Phật hữu vô lượng công đức, thường niệm thân cận cúng dường, cung kính, phát khởi thiện căn, nguyện cầu Nhất Thiết Trí cố. Tam giả, tín pháp hữu đại lợi ích, thường niệm tu hành chư Ba La Mật cố. Tứ giả, tín Tăng năng chánh tu hành, tự lợi, lợi tha, thường nhạo thân cận chư Bồ Tát chúng, cầu học như thật hạnh cố. Tựu giả, thành tựu, tức tín thành tựu phát tâm dã. Luận vân: “Tín thành tựu phát tâm giả, phát hà đẳng tâm? Lược thuyết tam chủng: Nhất giả, trực tâm, chánh niệm Chân Như pháp cố; nhị giả, thâm tâm, nhạo tập nhất thiết chư thiện hạnh cố; tam giả, đại bi tâm, dục bạt nhất thiết chúng sanh khổ cố. Nan giả, vị tu hành tín tâm, kinh nhất vạn kiếp, phương đắc thành tựu cố. Chung vô hữu thoái, ước hữu tam chủng: Nhất, như liên hoa vị khai thời, tín hạnh vị mãn, vị danh Bất Thoái, đản dĩ xử vô thoái duyên, cố xưng Bất Thoái. Nhị, tín vị mãn túc dĩ khứ, hoa khai kiến Phật, nhập Thập Trụ vị, đắc thiểu phần kiến Pháp Thân, trụ Chánh Định vị dã. Tam giả, Tam Hiền vị mãn, nhập Sơ Địa dĩ khứ, chứng biến mãn Pháp Thân, sanh vô biên Phật độ, như Phật ký Long Thọ đẳng, trụ Sơ Địa, sanh Tịnh Độ dã. Thử kinh tắc thất nhật nhị cú, thị dẫn bổn kinh vi chứng, nhi tứ đoạn văn trung, giai dẫn bổn kinh vi chứng giả, minh phân thử tứ chủng, phi ức kiến dã.

(疏)得常見佛者，起信論既示真如三昧，及二門止觀竟。復云：有初學是法，其心怯弱，以娑婆不常值佛，懼謂信心難就。如來有勝方便，攝護信心，謂專意念佛，即生佛土，常見於佛。如修多羅說：專念西方極樂世界阿彌陀佛，即得往生，終無有退，此經則七日一心，佛現在前，是也。故知靈山已過，龍華未來，無佛世中而得見佛，是名最勝第一方便。

(演)真如三昧，有正觀、有方便。正觀，即法界一相，一切諸法，平等無二。方便者，謂推求五陰色之與心，終不可得。若能觀察知心無念，即得隨順入真如門故。二門止觀者。止，謂止一切境界相。有離境、除心，二法。觀謂分別因緣生滅相。有法相、大悲、大願、精進，四行。是法，指修行五門。謂一施。二戒。三忍。四精進。五止觀也。 初學是法者，指不定聚眾生，修信未滿者。其心怯弱，是內心既劣，娑婆不常值佛，是外缺勝緣，故信行難成，將欲退也。信心有四種。一者信根本，所謂樂念真如法故。二者信佛有無量功德，常念親近供養恭敬，發起善根，願求一切智故。三者信法有大利益，常念修行諸波羅蜜故。四者信僧能正修行，自利利他，常樂親近諸菩薩眾，求學如實行故。就者，成就，即信成就發心也。論云：信成就發心者，發何等心？略說三種。一者直心，正念真如法故；二者深心，樂習一切諸善行故；三者大悲心，欲拔一切眾生苦故。難者，謂修行信心，經一萬劫，方得成就故。終無有退，約有三種。一、如蓮花未開時，信行未滿，未名不退，但以處無退緣，故稱不退。二、信位滿足以去，華開見佛，入十住位。得少分見法身，住正定位也。三者三賢位滿，入初地以去，證遍滿法身，生無邊佛土，如佛記龍樹等，住初地，生淨土也。此經則七日二句，是引本經為證，而四段文中皆引本經為證者，明分此四種，非臆見也。

(Sớ: “Được thường được thấy Phật”: Khởi Tín Luận đã dạy Chân Như tam muội và hai môn Chỉ Quán xong, lại nói: “Có kẻ mới học pháp này, tâm kẻ ấy khiếp hãi, yếu ớt, vì nghĩ trong cõi Sa Bà chẳng thường gặp Phật mà hoảng sợ cho rằng tín tâm khó trọn. Như Lai bèn có phương tiện thù thắng để nhiếp trì, bảo vệ tín tâm, đó là: Dốc trọn ý niệm Phật, liền được sanh vào cõi Phật, thường thấy Phật”. Như Khế Kinh có dạy: “Chuyên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, liền được vãng sanh, trọn chẳng thoái chuyển”. Kinh này nói bảy ngày nhất tâm, Phật bèn hiện ra trước mặt, chính là nói tới ý đó. Vì thế biết: Hội Linh Sơn đã qua, thời Long Hoa chưa tới, trong đời không có Phật mà được thấy Phật, cho nên gọi là “phương tiện tối thắng bậc nhất”.

Diễn: Chân Như tam muội có chánh quán và phương tiện. Chánh Quán là pháp giới nhất tướng, hết thảy các pháp bình đẳng, không hai. Phương tiện là truy tìm Ngũ Ấm, sắc và tâm, trọn chẳng thể được! Nếu có thể quán sát biết tâm vô niệm, liền được tùy thuận nhập Chân Như môn.

“Hai môn Chỉ và Quán”: “Chỉ” là dứt hết thảy các tướng cảnh giới. Có hai pháp Chỉ là lìa cảnh và trừ tâm. Quán là phân biệt tướng nhân duyên sanh diệt. Quán có bốn hạnh là pháp tướng, đại bi, đại nguyện, và tinh tấn. Chữ “thị pháp” (pháp này) [trong đoạn văn trích dẫn từ Khởi Tín Luận trong lời Sớ] chỉ năm môn tu hành, tức là: Một là Giới, hai là Thí, ba là Nhẫn, bốn là Tinh Tấn, và năm là Chỉ Quán. Từ ngữ “kẻ mới học pháp này” chỉ Bất Định Tụ chúng sanh, thuộc địa vị tu tín chưa viên mãn. Tâm kẻ ấy khiếp nhược tức là nội tâm kém hèn. “Sa Bà chẳng thường gặp Phật” tức là bên ngoài thiếu duyên thù thắng; vì

thế, tín hạnh khó thành, sắp bị thoái chuyển.

Tín tâm có bốn loại:

Thứ nhất là tin vào căn bản, nghĩa là: Thích nghĩ đến pháp Chân Như.

Hai là tin Phật có vô lượng công đức, thường nghĩ thân cận, cúng dường, cung kính, phát khởi thiện căn, nguyện cầu Nhất Thiết Trí.

Ba là tin pháp có lợi ích to lớn, thường nghĩ tu hành các Ba La Mật.

Bốn là tin Tăng có thể tu hành chân chánh, tự lợi, lợi người, thường thích thân cận các vị Bồ Tát để cầu học hạnh như thật.

“Tựu” là thành tựu, tức là lòng tin thành tựu bèn phát tâm. Luận chép: “Lòng tin thành tựu bèn phát tâm, phát những tâm nào? Nói đại lược thì có ba thứ: Một là trực tâm, vì chánh niệm pháp Chân Như. Hai là thâm tâm, vì thích tu tập hết thảy các thiện hạnh. Ba là đại bi tâm, vì muốn dẹp trừ nỗi khổ của hết thảy chúng sanh”. “Khó khăn” ý nói: Tu hành [hòng thành tựu] lòng tin, phải mất một vạn kiếp mới được thành tựu.

“Trọn chẳng thoái chuyển”, nói đại lược, gồm có ba thứ:

Một, như lúc hoa sen chưa nở, tín hạnh chưa trọn vẹn, chưa thể gọi là Bất Thoái, chỉ vì đã ở trong hoàn cảnh không có duyên gây thoái chuyển, cho nên gọi là Bất Thoái.

Hai là sau khi đã viên mãn địa vị Thập Tín, hoa nở thấy Phật, bước vào địa vị Thập Trụ. Được thấy Pháp Thân ít phần, trụ trong địa vị Chánh Định.

Ba là đã viên mãn địa vị Tam Hiền, đã chứng từ Sơ Địa trở lên, chứng Pháp Thân trọn khắp, sanh trong vô biên cõi Phật, như đức Phật thọ ký cho ngài Long Thọ v.v... trụ Sơ Địa, sanh trong Tịnh Độ.

Hai câu “kinh này nói bảy ngày...” chính là dẫn kinh này (kinh A Di Đà) để làm chứng. Trong bốn đoạn văn, đều dẫn kinh này làm chứng, nhằm chỉ rõ: [Lời Sớ] chia [tín tâm] thành bốn loại như thế, chẳng phải là đoán mò).

(Sớ) Đắc xuất luân hồi giả, diêu Hoặc khởi nghiệp, diêu nghiệp cảm báo, vãng lai lục đạo, luân chuyển vô cùng. Y dư pháp tu, trực chí Hoặc tận, thỉ đắc xuất ly. Nhi thác chất thế gian, thăng trầm vị bảo. Duy tư Niệm Phật, đới Hoặc vãng sanh, dĩ kỷ niệm lực, cập Phật nhiếp thọ đại thần lực cố, nhất sanh bỉ quốc, tức siêu tam giới, bất thọ luân chuyển. Kinh vân: “Chúng sanh sanh giả, giai thị A Bệ Bạt Trí”,

thị dã. Thị vi tối thắng đệ nhị phương tiện.

(Diễn) Trực chí Hoặc tận, thỉ đắc xuất ly giả, Tư Hoặc bất tận, bất xuất tam giới. Trần Sa bất tận, bất xuất Nhị Thừa giới. Vô minh bất tận, bất xuất Bồ Tát giới. Đới Hoặc vãng sanh giả, Quán Kinh Thượng Thượng Phẩm sanh giả, đoạn Vô Minh Hoặc; Trung Thượng Phẩm sanh giả, đoạn Kiến Tư Hoặc; nãi chí Trung Hạ Phẩm sanh giả, thỉ đoạn Kiến Hoặc. Nhược hạ bối tam phẩm, tắc toàn vị đoạn Hoặc, đản sảo năng phục vọng, thành tựu tịnh thân, tức sanh bỉ quốc. Cố vân “đới Hoặc vãng sanh” giả.

(疏)得出輪迴者，繇惑起業，繇業感報，往來六道，輪轉無窮，依餘法修，直至惑盡，始得出離。而託質世間，升沈未保。唯茲念佛，帶惑往生，以己念力，及佛攝受大神力故。一生彼國，即超三界 ，不受輪轉 。經云：眾

生生者，皆是阿鞞跋致，是也。是為最勝第二方便。

(演)直至惑盡始得出離者，思惑不盡 ，不出三界 。塵

沙不盡，不出二乘界。無明不盡，不出菩薩界。帶惑往生者。觀經上上品生者，斷無明惑；中上品生者，斷見思惑；乃至中下品生者，始斷見惑。若下輩三品，則全未斷惑。但稍能伏妄，成就淨身。即生彼國。故云帶惑往生也。

(Sớ: “Được thoát luân hồi”: Do Hoặc khởi nghiệp, do nghiệp cảm báo, qua lại sáu đường, luân chuyển vô cùng, nương theo các pháp khác để tu thì phải mãi cho đến khi đã hết Hoặc mới được lìa thoát; nhưng gởi thân trong thế gian thì thăng hay trầm chẳng đảm bảo. Chỉ có pháp Niệm Phật này là mang theo Hoặc nghiệp vãng sanh, nhờ vào niệm lực của chính mình và đại thần lực của Phật nhiếp thọ, hễ sanh về cõi kia, liền vượt thoát tam giới, chẳng bị luân chuyển. Kinh dạy: “Chúng sanh sanh về Cực Lạc đều là A Bệ Bạt Trí” chính là nói về ý này. Đây là phương tiện tối thắng thứ hai.

Diễn: “Mãi cho đến khi hết Hoặc, mới được thoát lìa”: Tư Hoặc chưa hết, chẳng ra khỏi tam giới. Chưa đoạn hết Trần Sa phiền não, chưa ra khỏi giới hạn Nhị Thừa. Vô minh chưa hết, chẳng ra khỏi phạm vi của Bồ Tát.

“Mang theo Hoặc nghiệp vãng sanh”: Theo Quán Kinh, người vãng sanh trong Thượng Thượng Phẩm đoạn Vô Minh Hoặc; người vãng sanh trong Trung Thượng Phẩm đoạn Kiến Tư Hoặc; cho đến người vãng sanh trong Trung Hạ Phẩm thì mới đoạn Kiến Hoặc. Nếu là ba phẩm thuộc bậc Hạ thì hoàn toàn chưa đoạn Hoặc, chỉ có thể hơi khuất phục vọng, thành tựu tịnh thân, liền sanh về cõi ấy. Vì thế nói là “đới Hoặc vãng sanh”).

(Sớ) Đắc Ba La Mật giả, chư Bồ Tát chúng, hữu Hằng sa kiếp trung, tu Lục Độ vạn hạnh, vị năng mãn túc. Nhi kim nhất tâm niệm Phật, vạn duyên tự xả, tức Bố Thí Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, chư ác tự chỉ, tức Trì Giới Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, tâm tự nhu nhuyễn, tức Nhẫn Nhục Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, vĩnh bất thoái đọa, tức Tinh Tấn Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, dư tưởng bất sanh, tức Thiền Định Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, chánh niệm phân minh, tức Bát Nhã Ba La Mật. Thôi nhi cực chi, bất xuất nhất tâm, vạn hạnh cụ túc. Như Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Nhược ngã thành Phật, quốc trung hữu tình, bất hoạch thần thông tự tại Ba La Mật Đa, bất thủ Chánh Giác”. Thị vi đệ tam thắng phương tiện.

(Diễn) Lục Độ vạn hạnh, hữu Đại, Tiểu Thừa, Sự, Lý bất đồng, nhi Lý trung, hữu phục thâm thiển, như Thiên Thai Tứ Giáo sở minh. Bất xuất nhất tâm vạn hạnh cụ túc giả, thử nhất tâm diệc phân Sự, Lý. Nhược Lý nhất tâm cụ túc vạn hạnh, tự bất tất thuyết. Tức Sự nhất tâm, tuy vị nhập Lý, nhi ư Tạng Giáo Sự Lục Độ, Sự vạn hạnh, diệc khả vân cụ túc dã.

(疏)得波羅密者。諸菩薩眾，有恆沙劫中，修六度萬行，未能滿足。而今一心念佛。萬緣自捨，即布施波羅密。一心念佛，諸惡自止，即持戒波羅密。一心念佛，心自柔軟，即忍辱波羅密。一心念佛，永不退墮，即精進波羅密。一心念佛，餘想不生，即禪定波羅密。一心念佛，正念分明，即般若波羅密。推而極之，不出一心，萬行具足。如大本法藏願云：若我成佛，國中有情，不獲神通自在波羅密多，不取正覺。是為第三勝方便。

(演)六度萬行，有大小乘事理不同，而理中，又復深淺，如天台四教所明。不出一心萬行具足者，此一心亦分事理，若理一心具足萬行，自不必說 。即事一心 ，雖未入

理，而於藏教事六度、事萬行，亦可云具足也。

(Sớ: “Đắc Ba La Mật”: Các hàng Bồ Tát có vị trải số kiếp nhiều

như cát sông Hằng tu Lục Độ, muôn hạnh, nhưng chưa thể trọn vẹn; thế mà nay nhất tâm niệm Phật, vạn duyên tự bỏ, tức là Bố Thí Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, các ác tự dứt, tức là Trì Giới Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, tự tâm mềm mại, tức Nhẫn Nhục Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, vĩnh viễn chẳng lui sụt, đọa lạc, tức là Tinh Tấn Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, chẳng sanh khởi suy tưởng gì khác, tức là Thiền Định Ba La Mật. Nhất tâm niệm Phật, chánh niệm phân minh, chính là Bát Nhã Ba La Mật.

Suy xét đến cùng cực thì chẳng ngoài nhất tâm mà vạn hạnh trọn đủ. Như trong kinh Vô Lượng Thọ, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Nếu tôi thành Phật mà các hữu tình trong nước tôi chẳng đắc thần thông tự tại Ba La Mật Đa, tôi chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác”. Đấy là phương tiện thù thắng thứ ba.

Diễn: Lục Độ vạn hạnh có Đại Thừa, Tiểu Thừa, Sự, Lý khác nhau, nhưng trong Lý lại có mức độ sâu và cạn [khác nhau] như trong Tứ Giáo của tông Thiên Thai đã nói. “Chẳng ra ngoài nhất tâm mà vạn hạnh trọn đủ”: Nhất tâm này cũng chia thành Sự nhất tâm và Lý nhất tâm. Nếu là Lý nhất tâm đầy đủ vạn hạnh thì chẳng cần phải bàn nữa. Ngay như Sự nhất tâm, tuy chưa nhập Lý, nhưng đối với Lục Độ và vạn hạnh thuộc mặt Sự trong Tạng Giáo cũng có thể nói là trọn đủ).

(Sớ) Đắc tật giải thoát giả, Trí Luận vân: “Hữu chư Bồ Tát, tự niệm báng Đại Bát Nhã, đọa ác đạo trung, lịch vô lượng kiếp, tuy tu dư hạnh, bất năng diệt tội. Hậu ngộ tri thức, giáo niệm A Di Đà Phật, nãi đắc diệt chướng, siêu sanh Tịnh Độ”. Hựu Thập Trụ Đoạn Kết Kinh vân: “Thị thời tọa trung, hữu tứ ức chúng, tự tri tử thử sanh bỉ, khiên liên bất đoạn, dục vi chi nguyên, nhạo sanh vô dục quốc độ, Phật ngôn: Tây Phương khứ thử vô số quốc độ, hữu Phật danh Vô Lượng Thọ. Kỳ độ thanh tịnh, vô dâm, nộ, si, liên hoa hóa sanh, bất diêu phụ mẫu. Nhữ đương sanh bỉ”. Cố Đại Bổn vân: “Bồ Tát dục linh chúng sanh tốc tật an trụ Vô Thượng Bồ Đề giả, ưng đương khởi tinh tấn lực, thính thử pháp môn”. Thị tri nghĩ sơn phong thủy, trì tật thiên thù. Cổ vị “dục đắc nhất sanh thủ biện, tiện ư thị pháp lưu tâm”. Thị danh tối thắng đệ tứ phương tiện.

(Diễn) Trí Luận trung tội tức thị chướng, dĩ tội năng chướng đạo. Cố phục vân chướng dã. Thử niệm Phật nãi đắc diệt giả, bỉ Phật hữu bất tư nghị oai thần lực cố, bất tư nghị đại nguyện lực cố. Cố thử niệm A Di Đà Phật, tức Đại Bát Nhã. Như nhân tùng địa đảo, hoàn tùng địa khởi dã. Thử tật đắc giải thoát chi nhất chứng. Thập Trụ Đoạn Kết Kinh trung, tử thử sanh bỉ, giai nhân dục cố. Tây Phương vô dục, cố đốn siêu sanh tử. Thử tật đắc giải thoát chi nhị chứng. Khởi tinh tấn lực thính thử pháp môn giả, thính pháp hữu tam: Nhĩ thính, tâm thính, cập ư thần thính. Hạ sĩ nhĩ thính, như phong quá nhĩ. Trung sĩ tâm thính, phả năng giải nghĩa. Thượng sĩ thần thính, thâm ngộ Thật Tướng. Kim ngôn tinh tấn thính pháp, thị bất dĩ duyên tâm thính pháp, dĩ thần thính dã. Nghĩ sơn phong thủy giả, Liên Tông Bảo Giám vân: “Dư môn học đạo, như nghĩ tử thượng ư cao sơn. Niệm Phật vãng sanh, tự phong phàm dương ư thuận thủy”.

(疏)得疾解脫者，智論云：有諸菩薩，自念謗大般若，墮惡道中，歷無量劫，雖修餘行，不能滅罪，後遇知識，教念阿彌陀佛，乃得滅障，超生淨土。又十住斷結經云：是時座中，有四億眾，自知死此生彼，牽連不斷，欲為之源，樂生無欲國土。佛言西方去此無數國土，有佛名無量壽，其土清淨，無淫怒痴，蓮華化生，不繇父母，汝當生彼。故大本云：菩薩欲令眾生速疾安住無上菩提者，應當起精進力，聽此法門。是知蟻山風水，遲疾天殊。古謂欲得一生取辦，便於是法留心，是名最勝第四方便。

(演)智論中罪即是障。以罪能障道。故復云障也。此念佛乃得滅者。彼佛有不思議威神力故，不思議大願力故。故此念阿彌陀佛，即大般若。如人從地倒，還從地起也，此疾得解脫之一證。十住斷結經中，死此生彼，皆因欲故。西方無欲，故頓超生死，此疾得解脫之二證。起精進力聽此法門者，聽法有三：耳聽、心聽及於神聽。下士耳聽，如風過耳；中士心聽，頗能解義；上士神聽，深悟實相。今言精進聽法，是不以緣心聽法，以神聽也。蟻山風水者，蓮宗寶鑑云：餘門學道，如蟻子上於高山。念佛往生，似風帆揚於順水。

(Sớ: “Mau chóng được giải thoát”: Trí Độ Luận nói: “Có các Bồ

Tát tự nghĩ mình hủy báng Đại Bát Nhã, đọa vào trong ác đạo, trải vô lượng kiếp, tuy tu các hạnh, nhưng chẳng thể diệt tội; sau đấy gặp tri thức dạy họ niệm A Di Đà Phật, bèn diệt được chướng, siêu sanh Tịnh Độ”. Lại nữa, Thập Trụ Đoạn Kết Kinh chép: “Hiện diện [trong hội giảng kinh] khi ấy, có bốn ức người tự biết ‘chết đây, sanh kia, dây dưa chẳng dứt’, do dục là cội nguồn, [nên họ] thích sanh về cõi vô dục. Đức Phật dạy: ‘Ở phương Tây, cách đây vô số cõi nước, có vị Phật tên là Vô Lượng Thọ. Cõi nước của Ngài thanh tịnh, không có dâm, giận, si, hóa sanh trong hoa sen, chẳng do cha mẹ [sanh ra]. Các ông nên sanh về đó”. Vì thế, kinh Đại Bổn nói: “Bồ Tát muốn làm cho chúng sanh mau chóng an trụ nơi Vô Thượng Bồ Đề, hãy nên dấy lên sức tinh tấn, nghe [ta giảng] pháp môn này”. Do vậy biết: Con kiến trèo lên núi và thuyền đã thuận gió lại còn thuận nước, nhanh hay chậm khác biệt một trời một vực. Cổ nhân nói: “Muốn được thành tựu trong một đời thì phải lưu tâm nơi pháp này”. Đấy gọi là phương tiện tối thắng thứ tư.

Diễn: Theo Trí Độ Luận, tội chính là chướng, vì tội có thể chướng ngại đạo. Cho nên lại nói là “chướng”. Chướng này do niệm Phật bèn được diệt trừ. Vị Phật ấy có sức oai thần chẳng thể nghĩ bàn, có đại nguyện lực chẳng thể nghĩ bàn. Do điều này, niệm A Di Đà Phật chính là Đại Bát Nhã. Như người do đất mà ngã, vẫn phải từ đất mà đứng dậy. Đây chính là chứng minh thứ nhất cho [điều khẳng định] “mau được giải thoát”. Trong kinh Thập Trụ Đoạn Kết có nói: “Chết đây sanh kia đều vì lòng dục”. Tây Phương không có dục, nên nhanh chóng vượt thoát sanh tử. Đây là chứng minh thứ hai cho sự giải thoát nhanh chóng.

“Dấy lên sức tinh tấn nghe pháp môn này”: Nghe pháp có ba loại: Nghe bằng tai, nghe bằng tâm thức, và nghe bằng chân tâm. Kẻ căn cơ bậc hạ nghe bằng tai, như gió thoảng qua tai. Người căn cơ bậc trung chú tâm nghe, khá hiểu ý nghĩa. Người căn cơ bậc thượng nhất tâm nghe, ngộ Thật Tướng sâu xa. Nay nói “tinh tấn nghe pháp” thì chẳng phải là dùng cái tâm phan duyên để nghe pháp, mà là dùng nhất tâm để nghe.

“Nghĩ sơn, phong thủy”: Sách Liên Tông Bảo Giám viết: “Học đạo trong các môn khác, như con kiến trèo lên non cao”. Niệm Phật vãng sanh giống như buồm căng gió, lướt theo con nước thuận).

Tam, khích dương sanh tử phàm phu linh khởi hân yếm giả, dĩ chư chúng sanh trầm mê tự tánh, cam thọ luân hồi, khoáng kiếp chí kim, tằng vô tỉnh lệ. Cố thị khổ lạc lưỡng độ, viên khai Chiết Nhiếp nhị môn, khích chi, dương chi, tỷ hân, tỷ yếm. Thắng tâm ký phát, tịnh nghiệp tư thành.

(Diễn) Khích dương sanh tử phàm phu giả, sanh nhi tử, tử nhi sanh, vạn kiếp thiên sanh, vô hữu cùng dĩ, cố danh sanh tử phàm phu. Khích giả, khích lệ, linh nhân khởi yếm. Dương giả, cổ dương, linh nhân khởi hãn. Trầm mê tự tánh giả, mê giả, hôn mê; trầm giả, mê chi cực dã. Tự tánh, tức chú trung bình đẳng pháp môn. Do tối sơ nhất niệm vô minh, sanh khởi lục thô, tam tế, toại tánh tâm thất chân, điên đảo hành sự, luân hồi thị trung, tự thủ lưu chuyển dã. Thị khổ lạc lưỡng độ giả, vị Lạc Bang chi dữ khổ vực. Kim bảo chi dữ nê sa. Thai ngục chi vọng hoa trì. Cức lâm chi tỷ quỳnh thụ. Thành do tâm phân cấu tịnh, kiến lưỡng độ chi thăng trầm dã. Khai Chiết Nhiếp nhị môn giả, chúng sanh đam luyến Sa Bà, Phật tắc cực ngôn Sa Bà chi khổ dĩ chiết phục chi. Chúng sanh võng tri Tịnh Độ, Phật tắc cực ngôn Tịnh Độ chi lạc dĩ nhiếp thọ chi. Thị ư niệm Phật nhất pháp, cụ Chiết Nhiếp nhị môn dã. Thắng tâm, vị dũng mãnh tâm, tinh tấn tâm. Tịnh nghiệp sở dĩ bất đắc thành tựu, giai do du du dương dương, tâm bất mãnh lợi nhĩ. Quả năng nhất nhật dụng lực, phát đại dũng mãnh, phát đại tinh tấn, công phu vô bất thành tựu. Cố vân thắng tâm ký phát, Tịnh nghiệp tư thành.

三、激揚生死凡夫令起欣厭者。以諸眾生沈迷自性。甘受輪迴，曠劫至今，曾無省勵。故示苦樂兩土，爰開折攝二門，激之揚之，俾欣俾厭，勝心既發，淨業斯成。

(演)激揚生死凡夫者，生而死，死而生。萬劫千生，無有窮已，故名生死凡夫。激者，激勵。令人起厭。揚者，鼓揚，令人起忻。沈迷自性者，迷者，昏迷；沈者，迷之極也。自性，即註中平等法門。由最初一念無明，生起六粗三細。遂性心失真，顛倒行事，輪迴是中，自取流轉也。示苦樂兩土者，謂樂邦之與苦域。金寶之與泥沙。胎獄之望華池。棘林之比瓊樹。誠由心分垢淨，見兩土之升沈也。開折攝二門者。眾生耽戀娑婆，佛則極言娑婆之苦以折伏之。眾生罔知淨土。佛則極言淨土之樂以攝受之。是於念佛一法，具折攝二門也。勝心，謂勇猛心、精進心。淨業所以不得成就，皆由悠悠揚揚，心不猛利耳。果能一日用力，發大勇猛，發大精進，工夫無不成就。故云勝心既發，淨業斯成。

(Ba là khích động hàng phàm phu sanh tử dấy lòng ưa chán. Do các chúng sanh trầm luân, mê mất tự tánh, cam chịu luân hồ, từ bao kiếp đến nay, chưa từng tỉnh ngộ, gắng sức. Vì thế, chỉ bày hai cõi khổ vui, bèn mở hai môn Chiết, Nhiếp, khích động, cổ vũ, khiến cho [chúng sanh] vui mừng và chán nhàm. Tâm thù thắng đã phát, Tịnh nghiệp bởi đó mà được thành tựu.

Diễn: “Khích động, cổ vũ hàng phàm phu sanh tử”: Sống rồi chết, chết rồi sống, muôn kiếp vạn đời chẳng có cùng tận, nên gọi là “sanh tử phàm phu”. “Khích” là khích lệ, khiến cho con người sanh lòng chán ngán. Dương là cổ vũ, tán dương, khiến cho con người dấy lòng hớn hở. “Trầm mê tự tánh”: “Mê” là hôn mê, “trầm” là mê đến tột cùng. Tự tánh chính là pháp môn bình đẳng được nhắc tới trong lời chú giải. Do một niệm vô minh lúc thoạt đầu, mà sanh khởi sáu tướng thô, ba tướng tế, cho nên tánh tâm mất đi sự chân thật, làm việc điên đảo, luân hồi ở trong ấy, tự mình giữ lấy sự lưu chuyển.

“Chỉ bày hai cõi khổ vui”: Nói tới Lạc Bang và cõi khổ sở. Vàng, chất báu và bùn, cát. Trong thai ngục ngóng về ao hoa; so sánh rừng gai góc với cây quỳnh. Đúng là do tâm chia ra nhơ và sạch, cho nên thấy có sự thăng trầm nơi hai cõi.

“Mở hai môn Chiết và Nhiếp”: Chúng sanh say đắm, quyến luyến Sa Bà, đức Phật bèn cực lực nêu ra nỗi khổ trong Sa Bà để chiết phục. Chúng sanh chẳng biết Tịnh Độ, đức Phật bèn cực lực giảng về niềm vui nơi cõi Tịnh Độ để nhiếp thọ họ. Trong một pháp niệm Phật, có đủ cả hai môn Chiết và Nhiếp. Tâm thù thắng là tâm dũng mãnh, tâm tinh tấn. Sở dĩ Tịnh nghiệp chẳng thành tựu, đều là vì cái tâm lần chần, do dự, chẳng mạnh mẽ, quả quyết vậy. Nếu có thể dùng sức trong một ngày, phát đại dũng mãnh, phát đại tinh tấn, không ai chẳng thành tựu công phu. Cho nên nói: “Tâm thù thắng đã phát, Tịnh nghiệp nhờ đấy mà thành”).

(Sớ) Nhược cứ bình đẳng pháp môn, phi cấu, phi tịnh, tắc hân yếm vô địa, Chiết Nhiếp hà thi? Đản kim sanh tử phàm phu, mê tâm trục cảnh, bị lịch luân hồi, đầu xuất, đầu một, cam tâm nhẫn thọ, tằng vô nhất niệm tỉnh phát phấn lệ, cầu nguyện xuất ly, nhi phục giá kỳ hân yếm, dục linh trực ngộ tự tâm. Thị do điền oa, tỉnh phụ, bất dữ chi thủy, nhi phản trách dĩ xung tiêu, chỉ ích trầm luân, ư sự hà tế? Ư thị, vô khổ lạc trung, thị khổ, thị lạc. Khổ dĩ chiết phục, lạc dĩ nhiếp thọ. Chiết tắc khích kỳ ngoan mê, nhi linh khởi yếm ly. Nhiếp tắc dương kỳ giải đãi, nhi tỷ sanh hân nhạo. Nhiên hậu, cửu tại nê đồ, thỉ hiềm ô uế, sạ văn tịnh diệu, tuấn khởi nguyện cầu. Thử đại hỏa tụ, bỉ thanh lương trì, viêm thiêu chúng sanh bất đắc bất tỵ thử, nhi xu bỉ hỹ. Phương tiện độ sanh, pháp tự ưng nhĩ. Sanh bỉ quốc dĩ, kiến Phật văn pháp, đắc Vô Sanh Nhẫn, phương ngộ thử tâm bổn lai bình đẳng.

(Diễn) Mê tâm trục cảnh giả, bất tri tâm chi bổn không. Tùng thỉ kịp chung, niệm niệm sanh diệt, thị vị mê tâm. Bất thức cảnh chi bổn tịch, tùy trục lục trần, đối cảnh tạo nghiệp, thị vị trục cảnh. Điền oa tỉnh phụ giả, Trang Tử vân: “Điền oa bất khả ngữ ư hải giả, câu ư khư dã”. Dịch Kinh Tỉnh quái Hào Từ vân: “Tỉnh cốc xạ phụ”. Ư Sự hà tế giả, vị nhược thị đại bằng kim xí, bác phong cửu vạn, thủy kích tam thiên giả, khả trách dĩ xung tiêu. Điền oa, tỉnh phụ, trách chi hà ích? Nhược thị thượng căn lợi trí, tâm du vực ngoại, túc đạo đại phương giả, khả giáo trực ngộ tự tâm, sanh tử phàm phu, giáo chi hà dụng? Đắc Vô Sanh Nhẫn giả, Vô Sanh chỉ Pháp Tánh nhi ngôn. Vô thiểu pháp sanh, vô thiểu pháp diệt. Cố viết Vô Sanh. Nhẫn giả, chỉ Thỉ Giác trí ngôn. Dĩ Thỉ Giác Trí, khế Pháp Tánh Lý, tâm trung liễu liễu, thổ lộ bất xuất. Như nhẫn Sự nhân, phi hoài, phi xuất, danh Vô Sanh Nhẫn dã.