A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(疏)若據平等法門，非垢非淨，則欣厭無地，折攝何施？但今生死凡夫，迷心逐境，備歷輪迴，頭出頭沒，甘心忍受，曾無一念省發奮勵，求願出離，而復遮其欣厭，欲令直悟自心，是猶田蛙井鮒，不與之水，而反責以沖霄，祇益沈淪，於事何濟？於是無苦樂中。示苦示樂。苦以折伏，樂以攝受。折則激其頑迷，而令起厭離。攝則揚其懈怠，而俾生欣樂。然後久在泥塗，始嫌污穢，乍聞淨妙，浚起願求。此大火聚，彼清涼池，炎燒眾生不得不避此而趨彼矣。方便度生，法自應爾，生彼國已，見佛聞法，得無生忍，方悟此心本來平等。

(演)迷心逐境者，不知心之本空，從始洎終，念念生滅，是謂迷心。不識境之本寂。隨逐六塵，對境造業，是謂逐境。田蛙井鮒者。莊子云：田蛙不可語於海者。拘於墟也。易經井卦爻辭云：井谷射鮒。 於事何濟者。謂若是大鵬金翅。搏風九萬。水激三千者。可責以沖霄。田蛙井鮒。責之何益？若是上根利智。心遊域外。足蹈大方者。可教直悟自心。生死凡夫。教之何用？得無生忍者。無生指法性而言。無少法生。無少法滅。故曰無生。忍者。指始覺智言。以始覺智。契法性理。心中了了。吐露不出。如忍事人。非懷非出。名無生忍也。

(Sớ: Nếu dựa trên pháp môn bình đẳng chẳng cấu, chẳng tịnh thì ưa thích và chán nhàm chẳng còn chỗ tồn tại, hai môn Chiết và Nhiếp thi thố vào đâu? Chỉ vì hàng phàm phu sanh tử trong hiện thời, mê tâm đuổi theo cảnh, trải đủ mọi nỗi luân hồi, thoạt ra, thoạt vào, cam tâm chịu đựng, chưa hề có một niệm phản tỉnh, phát tâm dũng mãnh, cầu nguyện thoát lìa! Thế nhưng lại ngăn lấp cái tâm ưa chán [của họ], mà cứ muốn làm cho họ trực tiếp ngộ cái tâm, sẽ giống như chẳng ban nước cho con ếch ngoài đồng hay con cá diếc dưới giếng, lại ngược ngạo trách chúng chẳng thể tung mình vọt lên tận trời thẳm. [Hóa độ kiểu đó] chỉ càng [làm cho kẻ phàm phu sanh tử] tăng thêm trầm luân, có ích gì đâu? Do vậy, trong không có khổ và vui, bèn thị hiện khổ vui. Dùng khổ để chiết phục, dùng vui để nhiếp thọ. Chiết là khích động kẻ u mê, bướng bỉnh, khiến họ khởi lòng chán lìa. Nhiếp là cổ vũ khiến kẻ biếng nhác phấn chấn, ngõ hầu họ sẽ sanh lòng vui ưa. Sau đấy, ở trong đường bùn lầy đã lâu mới hiềm ô uế, vừa nghe sự tịnh diệu, liền hăng hái nguyện cầu. Cõi này là đống lửa lớn, cõi kia là ao thanh lương. Chúng sanh bị lửa dữ thiêu đốt, chẳng thể không tránh né nơi này, hướng về nơi kia. Phương tiện độ sanh pháp vốn là như thế. Sanh sang cõi ấy rồi, thấy Phật, nghe pháp, đắc Vô Sanh Nhẫn, mới ngộ tâm này vốn sẵn bình đẳng.

Diễn: Mê tâm đuổi theo cảnh, chẳng biết tâm vốn là không, từ đầu đến cuối niệm niệm sanh diệt. Đó là mê tâm. Chẳng biết cảnh vốn vắng lặng, chạy theo sáu trần, đối cảnh tạo nghiệp, thì gọi là “đuổi theo cảnh”.

“Con ếch ngoài đồng, con cá diếc trong giếng”: Trang Tử nói: “Chẳng thể nói đến biển với con ếch ngoài đồng, vì nó câu nệ nơi gò đụn”. Phần Hào Từ của quẻ Tỉnh trong kinh Dịch chép: “Từ miệng giếng mà bắn con cá diếc [trong giếng]” (ý nói làm chuyện không thích đáng, phí công vô ích). “Có ích gì đâu?”: Nếu là đại bằng kim xí điểu [có thể] lướt gió bay cao chín vạn dặm, quẫy nước chấn động tam thiên đại thiên, sẽ có thể trách nó chẳng chịu bay vọt lên trời thẳm, chứ đối với con ếch ngoài đồng, con cá diếc trong giếng mà chê trách thì có ích gì? Nếu là bậc thượng căn lợi trí, tâm vượt ngoài cõi nước, chân giẵm khắp chốn, thì có thể dạy người ấy trực ngộ tự tâm, chứ dạy cho hạng phàm phu sanh tử thì có ích gì?

“Đắc Vô Sanh Nhẫn”: Vô Sanh là nói đến pháp tánh, chẳng có chút pháp nào sanh, chẳng có chút pháp nào diệt. Vì thế nói là Vô Sanh. “Nhẫn” là nói đến Thỉ Giác Trí. Dùng Thỉ Giác Trí khế hợp Pháp Tánh Lý, trong tâm hiểu rành rẽ, nhưng chẳng thể thốt ra lời được! Như người có thể chịu đựng các sự, chẳng ôm giữ trong lòng, chẳng thốt ra miệng. Đó là Vô Sanh Nhẫn).

Tứ, hóa đạo Nhị Thừa chấp Không bất tu Tịnh Độ giả, lương dĩ sạ đắc Ngã Không, tức sanh đam trệ, văn thuyết tịnh Phật quốc độ, giáo hóa chúng sanh, tâm bất hỷ nhạo. Cố linh hồi Tiểu hướng Đại, phát ý vãng sanh.

(Diễn) Nhị Thừa chấp Không giả, Nhị Thừa nhân đơn tu chánh quán giả, đản niệm Không, Vô Tướng, Vô Tác. Kiêm tu trợ quán giả, đa do Tứ Không dĩ nhập Diệt Tận, cố giai chấp Không. Hựu phục Thanh Văn nhân, đa ư Tứ Đế trung, cư Diệt dĩ hưu, cánh bất tiền tấn, thành Triền Không chủng. Duyên Giác nhân đa ư giác minh trung, tức lập Niết Bàn, nhi bất tiền tấn, sanh bất hóa chủng. Cố đa chấp Không, bất tu Tịnh Độ giả. Tự vị dĩ đắc Niết Bàn cố, hựu phục yếm ly hữu vi cố. Sạ đắc Ngã Không giả, Không hữu tứ chủng: Nhất Nhân Không, nhị Pháp Không, tam Không Không, tứ Không Không Diệc Không. Kim đản sơ đắc Nhân Không dã. Tức sanh đam trệ giả, vị trầm không trệ tịch, đọa vô vi khanh, ẩm tam muội tửu dã. Tịnh Phật quốc độ giáo hóa chúng sanh giả, Tịnh Danh Kinh vân: “Bồ Tát thủ ư tịnh quốc, giai vị nhiêu ích chư chúng sanh cố. Bảo Tích! Đương tri trực tâm thị Bồ Tát Tịnh Độ. Bồ Tát thành Phật thời, bất siểm chúng sanh, lai sanh kỳ quốc. Thâm tâm thị Bồ Tát Tịnh Độ, Bồ Tát thành Phật thời, cụ túc công đức chúng sanh, lai sanh kỳ quốc”. Nãi chí lục độ vạn hạnh đẳng. Tâm bất hỷ nhạo giả, hướng do trước Hữu, cố thọ luân hồi. Kim đắc Nhân Không, luân hồi sạ tức, vị trước Thiên Không Niết Bàn chi lạc. Văn thuyết Bồ Tát quảng hành vạn hạnh, Tịnh Độ

hóa sanh, tự nhiên bất sanh nhất niệm háo nhạo chi tâm dã.

四、化導二乘執空不修淨土者，良以乍得我空，即生耽滯。聞說淨佛國土，教化眾生，心不喜樂，故令回小向大，發意往生。

(演)二乘執空者，二乘人單修正觀者，但念空無相無作。兼修助觀者，多由四空以入滅盡，故皆執空。又復聲聞人，多於四諦中，居滅已休，更不前進，成纏空種。緣覺人多於覺明中，即立涅槃，而不前進，生不化種。故多執空、不修淨土者。自謂已得涅槃故，又復厭離有為故。乍得我空者，空有四種：一人空，二法空，三空空，四空空亦空。今但初得人空也。即生耽滯者，謂沈空滯寂，墮無為坑，飲三昧酒也。淨佛國土教化眾生者。淨名經云：菩薩取於淨國，皆為饒益諸眾生故。寶積。當知直心是菩薩淨土，菩薩成佛時，不諂眾生來生其國。深心是菩薩淨土，菩薩成佛時，具足功德眾生來生其國。乃至六度萬行等。心不喜樂者，向由著有。故受輪迴。今得人空。輪迴乍息。味著偏空涅槃之樂。聞說菩薩廣行萬行，淨土化生，自然不生一念好樂之心也。

(Bốn là giáo hóa, hướng dẫn hàng Nhị Thừa chấp Không chẳng tu Tịnh Độ: Ấy là vì họ vừa đắc Ngã Không, bèn sanh lòng đắm chấp, vướng mắc, nghe nói đến cõi nước thanh tịnh của Phật và giáo hóa chúng sanh, lòng chẳng vui thích, cho nên [đức Phật nói kinh A Di Đà] để làm cho họ hồi Tiểu hướng Đại, dấy lên ý nguyện vãng sanh.

Diễn: “Nhị Thừa chấp Không”: Người Nhị Thừa chỉ tu pháp chánh quán, chỉ nghĩ tới Không, Vô Tướng, Vô Tác. Người tu kèm thêm những pháp trợ quán thì phần nhiều dùng Tứ Không để nhập Diệt Tận, nên đều chấp Không. Lại nữa, hàng Thanh Văn phần nhiều ngừng nghỉ nơi Trạch Diệt Vô Vi trong Tứ Đế, chẳng còn tiến lên nữa, trở thành hạng người bị cái Không trói buộc. Hàng Duyên Giác phần nhiều tưởng giác minh là Niết Bàn, chẳng còn tiến lên nữa, trở thành chủng tánh chẳng biến đổi. Vì thế, họ phần nhiều chấp Không, chẳng tu Tịnh Độ, tự cho rằng mình đã đắc Niết Bàn, lại còn chán lìa hữu vi.

“Vừa đắc Ngã Không”: Có bốn loại Không: Một là Nhân Không,

hai là Pháp Không, ba là Không Không, bốn là Không Không Cũng Là Không. Nay chỉ nói đến kẻ mới đắc Nhân Không. “Liền sanh đắm trước, vướng mắc”, nghĩa là chìm đắm nơi Không, vướng mắc nơi Tịch, đọa trong hầm vô vi, uống rượu tam muội.

“Cõi Phật thanh tịnh, giáo hóa chúng sanh”: Kinh Tịnh Danh chép: “Bồ Tát giữ lấy cõi tịnh, đều nhằm lợi ích các chúng sanh. Này Bảo Tích! Hãy nên biết trực tâm là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, những chúng sanh chẳng siểm khúc sẽ sanh về cõi Ngài. Thâm tâm là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh đầy đủ công đức sẽ sanh về cõi Ngài”. Cho đến lục độ vạn hạnh v.v...

Tâm chẳng vui thích vì còn chấp Hữu, cho nên hứng chịu luân hồi. Nay đắc Nhân Không, luân hồi vừa dứt, tham đắm niềm vui nơi Thiên Không Niết Bàn. Nghe nói Bồ Tát rộng hành muôn hạnh, Tịnh Độ hóa sanh, tự nhiên chẳng sanh một tâm niệm ưa thích nào!)

(Sớ) Sạ đắc Ngã Không giả. Tiểu Thừa đản ngộ Uẩn trung vô

ngã, bất tri Uẩn diệc thị Không. Chấp cảnh vi Hữu, duy dục tỵ cảnh xu tịch. Cố văn Tịnh Độ hóa sanh, tâm bất hỷ nhạo. Như chư Thanh Văn, bất kiến Xá Na thần lực, bất dự Bồ Tát đại hội, dĩ bổn bất tán thuyết thập phương Phật sát thanh tịnh công đức cố.

(Diễn) Đản ngộ Uẩn trung vô Ngã, bất tri Uẩn diệc thị Không giả, Không hữu nhị: Nhất, Ngã Không, vị vô ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Thử thị Nhị Thừa sở chứng. Nhị, Pháp Không, vị vô Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Thử thị Bồ Tát sở chứng. Kim văn “Uẩn trung vô Ngã”, thị Ngã Không dã. “Uẩn diệc thị Không” thị Pháp Không dã. Tiểu Thừa quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô Ngã. Cố ngộ Uẩn trung vô ngã. Nhược chiếu kiến Ngũ Uẩn giai Không, tắc thị đại Bồ Tát cảnh giới, cố bỉ bất tri. Diệc thị Không giả, dĩ Ngũ Ấm pháp, tự tánh bất sanh, tắc vô hữu diệt, bổn lai Niết Bàn cố. Như chư hạ, dẫn Hoa Nghiêm vi chứng.

(疏)乍得我空者。小乘但悟蘊中無我，不知蘊亦是空。執境為有，唯欲避境趨寂，故聞淨土化生，心不喜樂。如諸聲聞，不見舍那神力，不與菩薩大會，以本不讚說十方佛剎清淨功德故。

(演)但悟蘊中無我不知蘊亦是空者，空有二：一、我空，謂無我、人、眾生、壽者，此是二乘所證。二、法空，謂無色受想行識，此是菩薩所證。今文蘊中無我，是我空也；蘊亦是空，是法空也。小乘觀身不淨，觀受是苦，觀心無常，觀法無我，故悟蘊中無我。若照見五蘊皆空，則是大菩薩境界，故彼不知。亦是空者，以五陰法，自性不生，則無有滅，本來涅槃故。 如諸下。引華嚴為證。

(Sớ: “Vừa đắc Ngã Không”: Tiểu Thừa chỉ ngộ vô ngã trong Uẩn, chẳng biết Uẩn cũng là Không. Chấp cảnh là Có, chỉ muốn tránh né cảnh, hướng về vắng lặng, nên nghe đến chuyện hóa sanh trong Tịnh Độ, tâm chẳng vui ưa. Như các Thanh Văn chẳng thấy thần lực của Lô Xá Na Phật, chẳng dự đại hội của Bồ Tát, vì họ vốn chẳng khen nói công đức thanh tịnh của mười phương cõi Phật.

Diễn: “Chỉ ngộ vô ngã trong Uẩn, chẳng biết Uẩn cũng là Không”: Không có hai thứ: Một là Ngã Không, tức là không có ta, người, chúng sanh, thọ giả; đây là điều được chứng bởi hàng Nhị Thừa. Hai là Pháp Không, tức là không có Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức; đây là sở chứng của Bồ Tát. Câu “trong Uẩn không có Ngã” trong đoạn văn này chính là Ngã Không. Câu “Uẩn cũng là Không” chính là Pháp Không.

Tiểu Thừa quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã; cho nên ngộ “trong Uẩn không có Ngã”. Nếu chiếu kiến Ngũ Uẩn đều là Không thì đó là cảnh giới của bậc đại Bồ Tát, cho nên họ (những người Tiểu Thừa) chẳng biết.

“Cũng là Không”: Do tự tánh của pháp Ngũ Ấm chẳng sanh, nên chẳng có diệt, vốn là Niết Bàn. Từ chữ “như các vị Thanh Văn” trở đi, dẫn kinh Hoa Nghiêm để làm chứng).

(Sớ) Cổ vị: “Tiểu Thừa vô tha Phật chi thuyết, đại giáo hữu sát hải chi đàm”. Tư danh độc thiện chi lưu, diệc hiệu Độn A La Hán. Thị dĩ giáo linh hồi đoạn diệt tâm, tu Tịnh Độ hạnh; nãi tri chư Phật, Bồ Tát, bi trí hạnh nguyện, như thị quảng đại, như thị vô tận, tâm bất ngại cảnh, cảnh bất ngại tâm. Nhất thiết chư pháp, bổn tánh tự không, chung nhật độ sanh, chung nhật vô độ, nhi đơn tu Thiền Định, bất nguyện vãng sanh, thị vi đại thất hỹ.

(Diễn) Cổ vị hạ, dẫn cổ ngữ vi chứng. Vô tha Phật chi thuyết giả, Tiểu Thừa đản tri hữu Thích Ca, bất tri thập phương chư Phật. Thử cú ảnh lược Đại giáo hữu tha phương chư Phật. Hữu sát hải chi đàm giả, như Hoa Tạng Thế Giới phẩm, hữu thập bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới chủng. Nhất nhất thế giới chủng, hữu nhị thập chủng vô tận thế giới. Thử cú ảnh lược Tiểu Thừa duy tri hữu Sa Bà. Chư Phật, Bồ Tát cụ tam duyên bi, tứ chủng trí, Niết Bàn ngũ hạnh, vô tác tứ hoằng. Cố vi quảng đại vô tận, tâm tức cảnh, cố bất ngại cảnh. Cảnh tức tâm, cố bất ngại tâm. Lăng Nghiêm vân: “Kiến dữ Kiến duyên, tịnh sở tưởng tướng, như hư không hoa, bổn vô sở hữu. Cố vân bổn tánh tự không”. Nhất thiết chư pháp, bất xuất Sắc, Tâm nhị chủng. Kim chúng sanh thị Sắc pháp, độ sanh thị tâm pháp. Ký nhất thiết tự không, khởi phi chung nhật độ sanh, chung nhật vô độ? “Nãi tri” nhị tự, trực quán chí “chung nhật vô độ”. Trung hữu lưỡng tiết, “chư Phật Bồ Tát” tứ cú, ứng thượng văn “Tịnh Độ hóa sanh, tâm bất hỷ nhạo”. “Tâm bất ngại cảnh” lục cú, ứng thượng văn “chấp cảnh vi hữu, duy dục tỵ cảnh xu tịch”. Đại suất Tiểu Thừa bệnh căn, “chỉ tại đản ngộ Uẩn trung Vô Ngã, bất tri Uẩn diệc thị Không” lưỡng cú. Cố duy tri sở chứng vi cực, bất phục tri hữu Đại Thừa diệu dụng, văn Tịnh Độ hóa sanh, tự tâm bất hỷ nhạo dã. Kim nhật hồi tâm, nãi tri Đại Thừa diệu dụng như thị quảng đại, như thị vô tận nhĩ. Dĩ bất tri Uẩn diệc thị Không, cố bất tri nhất thiết phù trần huyễn hóa, đương xứ xuất sanh, tùy xứ diệt tận. Toại chấp cảnh vi hữu; duy dục tỵ cảnh xu tịch dã. Kim nhật hồi tâm, nãi tri bổn bất tương ngại, đương thể toàn không, độ nhi vô độ nhĩ.

(疏)古謂：小乘無他佛之說，大教有剎海之談。斯名獨善之流，亦號鈍阿羅漢，是以教令回斷滅心，修淨土行。乃知諸佛菩薩，悲智行願，如是廣大，如是無盡，心不礙境，境不礙心。一切諸法，本性自空，終日度生，終日無度，而單修禪定，不願往生，是為大失矣。

(演)古謂下，引古語為證。無他佛之說者，小乘但知有釋迦，不知十方諸佛，此句影略大教有他方諸佛。有剎海之談者。如華藏世界品。有十不可說佛剎微塵數世界種。一一世界種有二十種無盡世界。此句影略小乘唯知有娑婆。諸佛菩薩，具三緣悲。四種智。涅槃五行。無作四宏。故為廣大無盡。心即境，故不礙境。境即心，故不礙心。楞嚴云：見與見緣，並所想相，如虛空花，本無所有，故云本性自空。一切諸法，不出色心二種。今眾生，是色法，度生，是心法，既一切自空，豈非終日度生，終日無度？乃知二字。直貫至終日無度，中有兩節，諸佛菩薩四句，應上文淨土化生，心不喜樂；心不礙境六句，應上文執境為有，唯欲避境趨寂。大率小乘病根，只在但悟蘊中無我。不知蘊亦是空兩句。故唯知所證為極，不復知有大乘妙用。聞淨土化生，自心不喜樂也。今日回心，乃知大乘妙用，如是廣大，如是無盡爾。以不知蘊亦是空，故不知一切浮塵幻化，當處出生，隨處滅盡。遂執境為有。唯欲避境趨寂也。今日回心，乃知本不相礙，當體全空，度而無度耳。

(Sớ: Cổ nhân nói: “Tiểu Thừa không nói đến vị Phật nào khác,

giáo pháp Đại Thừa bàn đến sát hải”. Hạng người này được gọi là “hạng người chỉ biết tốt lành cho riêng mình”, còn gọi là Độn Căn A La Hán, cho nên phải dạy cho họ xoay cái tâm đoạn diệt lại mà tu Tịnh Độ hạnh. Do vậy biết bi, trí, hạnh nguyện của chư Phật, Bồ Tát rộng lớn như thế, vô tận như thế, tâm chẳng ngại cảnh, cảnh chẳng ngại tâm. Hết thảy các pháp, bổn tánh của chúng tự rỗng không, suốt ngày độ sanh mà suốt ngày chẳng độ. Chỉ tu Thiền Định, chẳng nguyện vãng sanh, sẽ bị mất mát to lớn vậy.

Diễn: Từ từ ngữ “cổ nhân nói” trở đi, dẫn lời người xưa để làm chứng. “Không nói đến những đức Phật khác”: Tiểu Thừa chỉ biết có Phật Thích Ca, chẳng biết đến mười phương chư Phật. Câu này nói đại lược: Theo giáo pháp Đại Thừa, có chư Phật ở các phương khác. “Có bàn đến sát hải”: Như trong phẩm Hoa Tạng Thế Giới [của kinh Hoa Nghiêm], có các thế giới chủng số lượng nhiều bằng số vi trần trong mười bất khả thuyết cõi Phật. Mỗi một thế giới chủng có hai mươi thứ thế giới vô tận. Câu này nói đại lược: Tiểu Thừa chỉ biết có Sa Bà.

Chư Phật, Bồ Tát có ba thứ duyên bi, bốn loại trí, năm hạnh Niết Bàn, bốn hoằng thệ nguyện vô tác. Cho nên là rộng lớn vô tận. Tâm chính là cảnh, nên chẳng ngại cảnh. Cảnh chính là tâm, nên chẳng ngại tâm. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Kiến và Kiến Duyên đều là tướng được tưởng, giống như hoa đốm trên hư không, vốn vô sở hữu, nên nói bổn

tánh tự không”.

Hết thảy các pháp chẳng ngoài hai thứ Sắc và Tâm, nay chúng sanh là Sắc pháp, độ sanh là Tâm pháp. Hết thảy đã là tự không, há chẳng phải là suốt ngày độ sanh, mà suốt ngày chẳng độ ư? Hai chữ

“bèn biết” xuyên suốt cho đến câu “suốt ngày chẳng độ”.

Trong phần này, có hai tiểu đoạn. Bốn câu “chư Phật, Bồ Tát...” tương ứng với đoạn “Tịnh Độ hóa sanh, tâm chẳng vui thích” trong phần trên. Sáu câu như “tâm chẳng ngại cảnh” v.v... tương ứng với đoạn “chấp cảnh là có, chỉ muốn tránh cảnh, hướng về vắng lặng” trong phần trên. Nói chung, gốc bệnh của Tiểu Thừa là chỉ ngộ Uẩn là Vô Ngã, chẳng biết hai câu “Uẩn cũng là Không”... Vì thế, [hàng Tiểu Thừa] chỉ biết sở chứng [của chính mình] là tột cùng, chẳng biết còn có diệu dụng trong Đại Thừa, [cho nên] nghe chuyện hóa sanh trong cõi Tịnh Độ, tự tâm chẳng vui thích. Ngày nay hồi tâm, mới biết diệu dụng của Đại Thừa rộng lớn như thế, vô tận như thế. Do chẳng biết Uẩn cũng là Không, nên chẳng biết hết thảy phù trần huyễn hóa “xuất sanh ở nơi đâu, sẽ diệt tận ở nơi đó”, bèn chấp cảnh là Có, chỉ muốn tránh né cảnh, hướng đến vắng lặng. Ngày nay hồi tâm, mới biết tâm và cảnh vốn chẳng trở ngại lẫn nhau, bản thể của chúng hoàn toàn là Không, cho

nên độ [chúng sanh] mà chẳng độ).

Ngũ, miễn tấn Sơ Tâm Bồ Tát thân cận Như Lai giả, Sơ Phát Tâm Bồ Tát đại tâm tuy kiến, thắng nhẫn vị thành. Sở vị: Nhược vũ chỉ khả triền chi, anh nhi do ưng bàng mẫu. Nhập Chánh Định Tụ, thân bỉ Thế Tôn, phương đắc Nhẫn chứng Vô Sanh, chung thành Phật quả. Thừa đại nguyện phiệt, khổ hải độ sanh. Như Trí Luận trung thuyết: “Thả phù lục tâm đọa lạc, trần kiếp Thanh Văn, ngư tử, Am La, túc vi minh kính”. Cố tri niệm Phật, Bồ Tát chi phụ, sanh dục Pháp Thân. Nãi chí Thập Địa thỉ chung, bất ly niệm Phật, hà đắc sơ tâm tự túc, bất nguyện vãng sanh?

(Diễn) Sơ Tâm Bồ Tát hữu tứ giáo bất đồng. Tạng Thông lưỡng giáo Bồ Tát, nãi chí Biệt Giáo Sơ Địa dĩ tiền, Viên Giáo Sơ Trụ dĩ tiền giai thị. Hà dĩ cố? Quán Kinh Thượng Thượng phẩm phương chứng Sơ Địa. Thử Sơ Địa giả, Viên Sơ Trụ dã. Tắc thử Sơ Tâm Bồ Tát, thị Biệt Viên Địa Trụ dĩ tiền giai thị tự khả tưởng kiến. Hựu phục Khởi Tín Luận, Thập Tín vị nhân, cụ tín tâm nan tựu, đương cầu sanh Tịnh Độ, cập tín tâm thành tựu, nhi vị tín thành phát tâm, nãi thị tam tâm viên phát, chánh thị Viên Giáo Sơ Trụ. Tắc thử Sơ Tâm Bồ Tát, thị Biệt Viên Địa Trụ dĩ tiền giai thị, cánh khả tưởng kiến. Biệt Viên ký như thử, Tạng Thông ích khả tri. Đại tâm tuy kiến giả, Sơ Phát Tâm Bồ Tát, thượng cầu Phật quả, hạ hóa chúng sanh, bất đồng Nhị Thừa, bất cầu Phật đạo, bất giáo chúng sanh cố. “Thắng Nhẫn vị thành”: Thắng Nhẫn, Vô Sanh Pháp Nhẫn dã. Sơ Tâm Bồ Tát, phiền não vị trừ, vô minh vị phá, vị chứng Vô Sanh lý cố. Chánh Định Tụ, chỉ Cực Lạc thế giới thuyết. Dĩ bỉ độ nhân, giai hữu định lực, bất thoái chuyển cố. Nhược luận đoạn Hoặc, tắc tín thành tựu phát tâm giả, phương danh nhập Chánh Định Tụ. Bỉ độ duy Thượng Phẩm Thượng Sanh giả thị dã. Nhẫn chứng Vô Sanh cú, thị đảo ngữ pháp. Dĩ Pháp Nhẫn hữu tam chủng: Nhất giả, Âm Hưởng Nhẫn; nhị giả, Nhu Thuận Nhẫn; tam giả, Vô Sanh Nhẫn. Kim vị sở chứng chi Nhẫn, nãi thị Vô Sanh dã. Thả phù lục tâm hạ, vị nhược bất cầu sanh Tịnh Độ, tiện dục khổ hải độ sanh, tắc hữu Xá Lợi đẳng chi phúc triệt khả giám dã. Tự túc giả, Sơ Tâm Bồ Tát tất các hữu sở đắc, vãng vãng tựu sở đắc xứ, tự sanh mãn túc, tức như Viên nhân thập tín mãn tâm, thượng hữu đảnh đọa chi bệnh. Thị tri tự túc lưỡng tự thị sơ tâm mạng căn,

cố thử đặc vị chỉ xuất.

五、勉進初心菩薩親近如來者，初發心菩薩 ，大心雖

建，勝忍未成，所謂弱羽止可纏枝，嬰兒猶應傍母，入正定聚，親彼世尊，方得忍證無生，終成佛果。乘大願筏，苦海度生。如智論中說：且夫六心墮落，塵劫聲聞，魚子菴羅，足為明鏡。故知念佛。菩薩之父。生育法身。乃至十地始終。不離念佛。何得初心自足。不願往生？

(演)初心菩薩有四教不同。藏通兩教菩薩，乃至別教初地以前，圓教初住以前皆是。何以故？觀經上上品方登初地。此初地者，圓初住也。則此初心菩薩，是別圓地住以前皆是自可想見。又復起信論，十信位人，懼信心難就，當求生淨土。及信心成就，而為信成發心，乃是三心圓發，正是圓教初住。則此初心菩薩，是別圓地住以前皆是，更可想見。別圓既如此，藏通益可知。大心雖建者，初發心菩薩，上求佛果，下化眾生，不同二乘，不求佛道，不教眾生故。勝忍未成，勝忍，無生法忍也。初心菩薩，煩惱未除，無明未破，未證無生理故。正定聚，指極樂世界說。以彼土人。皆有定力，不退轉故。若論斷惑，則信成就發心者，方名入正定聚，彼土唯上品上生者是也。忍證無生句，是倒語法。以法忍有三種，一者音響忍，二者柔順忍，三者無生忍。今謂所證之忍，乃是無生也。且夫六心下，謂若不求生淨土，便欲苦海度生，則有舍利等之覆轍可鑑也。自足者。初心菩薩。必各有所得。往往就所得處。自生滿足。即如圓人十信滿心。尚有頂墮之病。是知自足兩字是初心病根。故此特為指出。

(Năm là khuyên lơn, khích lệ hàng Sơ Tâm Bồ Tát thân cận Như Lai. Sơ Phát Tâm Bồ Tát tuy đã kiến lập đại tâm, nhưng Nhẫn thù thắng chưa thành. Như thường nói: “[Chim non] lông cánh yếu ớt, chỉ có thể chuyền cành, trẻ thơ phải ở cạnh mẹ”. Nhập Chánh Định Tụ, thân cận đức Thế Tôn kia thì mới chứng Vô Sanh Nhẫn, rốt cuộc thành tựu quả Phật, nương bè đại nguyện độ chúng sanh trong biển khổ. Như trong Trí Độ Luận nói: “Ôi! Đã đạt Lục Trụ mà còn đọa lạc, làm Thanh Văn trong số kiếp nhiều như vi trần! Cá con, hoa xoài, đủ làm gương sáng”. Vì thế, biết niệm Phật là cha của Bồ Tát, sanh thành Pháp Thân; cho đến Thập Địa từ đầu đến cuối chẳng lìa niệm Phật! Hàng Sơ Tâm há có nên tự cho là đủ, chẳng nguyện vãng sanh ư?

Diễn: Sơ Tâm Bồ Tát chia thành tứ giáo khác nhau. Hàng Bồ Tát trong Tạng Giáo và Thông Giáo, cho đến người chưa chứng đắc Sơ Địa trong Biệt Giáo và kẻ chưa chứng đắc Sơ Trụ trong Viên Giáo đều là [hàng Sơ Tâm Bồ Tát]. Vì sao? Theo Quán Kinh, bậc Thượng Thượng phẩm [vãng sanh] mới chứng Sơ Địa. Địa vị Sơ Địa này là địa vị Sơ Trụ trong Viên Giáo thì chính là Sơ Tâm Bồ Tát [được nói đến] ở đây. Đối với các địa vị trước khi chứng được Sơ Địa trong Biệt Giáo, hay Sơ Trụ trong Viên Giáo, đều có thể tự suy nghĩ mà biết.

Lại nữa, theo Khởi Tín Luận, hàng Thập Tín Bồ Tát sợ tín tâm khó thành tựu, hãy nên cầu sanh về Tịnh Độ. Đến khi tín tâm thành tựu, do lòng tin đã thành tựu, bèn phát tâm. Ba tâm đều phát trọn vẹn, chính là bậc Sơ Trụ trong Viên Giáo. Tức là những người chưa đạt đến Sơ Địa trong Biệt Giáo hoặc chưa đạt đến Sơ Trụ trong Viên Giáo thì đều là Sơ Tâm Bồ Tát. [Biệt Giáo và Viên Giáo đã là như thế], càng biết rõ [những địa vị Bồ Tát trong] Tạng Giáo và Thông Giáo [đều là Sơ Tâm

Bồ Tát].

“Đại tâm tuy đã lập”: Sơ Phát Tâm Bồ Tát trên cầu Phật quả, dưới hóa độ chúng sanh, không giống như Nhị Thừa ‘chẳng cầu Phật đạo, chẳng giáo hóa chúng sanh’.

“Thắng Nhẫn chưa thành”: Thắng Nhẫn là Vô Sanh Pháp Nhẫn. Sơ Tâm Bồ Tát chưa trừ phiền não, chưa phá vô minh, chưa chứng lý Vô Sanh.

“Chánh Định Tụ” là nói thế giới Cực Lạc. Vì người trong cõi ấy đều có định lực, cho nên chẳng thoái chuyển. Nếu luận định về đoạn Hoặc, người lòng tin thành tựu, phát tâm, thì mới được gọi là “nhập Chánh Định Tụ”. Trong cõi ấy (cõi Cực Lạc) chỉ có bậc Thượng Phẩm Thượng Sanh mới là như vậy.

Câu “Nhẫn chứng Vô Sanh” viết theo lối đảo ngữ. Do Pháp Nhẫn có ba thứ: Một là Âm Hưởng Nhẫn, hai là Nhu Thuận Nhẫn, ba là Vô Sanh Nhẫn. Nay nói đến Pháp Nhẫn đã chứng thì chính là Vô Sanh vậy. Từ câu “đã đạt Lục Trụ ” trở xuống, ý nói: Nếu chẳng cầu sanh Tịnh Độ mà cứ muốn độ chúng sanh trong biển khổ, vết xe đổ của các vị như Xá Lợi Phất v.v... đủ để làm gương.

“Tự cho là đủ”: Sơ Tâm Bồ Tát ắt mỗi vị có sở đắc riêng. Thường là họ đối với sở đắc bèn sanh lòng cho là đã đủ lắm rồi! Ngay như trong Viên Giáo, kẻ đã viên mãn tâm Thập Tín, vẫn có kẻ mắc bệnh cao ngạo, khiến họ bị đọa lạc. Do vậy, biết hai chữ “tự túc” (tự cho là đủ) chính là gốc bệnh của bậc Sơ Tâm. Vì thế, đặc biệt chỉ ra điều này).

(Sớ) Trí Luận vân: “Cụ phược phàm phu, hữu đại bi tâm, dục sanh ác thế cứu khổ chúng sanh, vô hữu thị xứ”. Hà dĩ cố? Phiền não cường cố, vị đắc Nhẫn lực, tâm tùy cảnh chuyển, thanh sắc sở phược, tự đọa tam đồ, yên năng cứu bỉ? Giả linh đắc sanh nhân trung, thánh đạo nan đắc, dĩ Thí Giới phước lực, hoặc tác vương thần, phú quý tự tại, túng ngộ tri thức, bất khẳng tín tùng, hoang mê phóng dật, quảng tác chúng tội, diêu thử đọa lạc.

(Diễn) Chú trung tam dẫn Trí Luận văn tự, tự cụ phược phàm phu chí do thử đọa lạc vi đệ nhất đoạn; thị tổng chứng miễn tấn toàn văn chi ý. “Cụ phược” phược tự, thị nội vị phiền não sở phược. “Thanh sắc sở phược” phược tự, thị ngoại vị lục trần sở phược. Vị đắc Nhẫn lực, thanh sắc sở phược giả. Đắc Nhẫn Bồ Tát, thị sắc như manh, văn thanh như lung. Sở vị “bách hoa tùng lý quá, nhất vật bất triêm thường”. Bàng Công vân: “Đản tự vô tâm ư vạn vật, hà phương vạn vật thường vi nhiễu. Thiết ngưu bất phạ sư tử hống, kháp tự mộc nhân khán hoa điểu”, kim bất nhiên dã.

(疏)智論云：具縛凡夫 ，有大悲心 ，欲生惡世救苦眾

生，無有是處。何以故？煩惱強故，未得忍力，心隨境轉，聲色所縛，自墮三途，焉能救彼？假令得生人中，聖道難得，以施戒福力，或作王臣，富貴自在，縱遇知識，不肯信從，荒迷放逸，廣作眾罪，繇此墮落。

(演)註中三引智論文字。自具縛凡夫至由此墮落為第一段。是總證勉進全文之意。具縛縛字，是內為煩惱所縛；聲色所縛縛字，是外為六塵所縛。未得忍力聲色所縛者，得忍菩薩，視色如盲，聞聲如聾，所謂百花叢裡過，一物不沾裳。龐公云：但自無心於萬物，何妨萬物常圍繞。鐵牛不怕獅子吼，恰似木人看花鳥。今不然也。

(Sớ: Trí Độ Luận chép: “Phàm phu đầy dẫy phiền não, có tâm đại bi, muốn sanh vào đời ác để cứu khổ chúng sanh, chẳng thể có lẽ ấy!” Vì sao vậy? Do phiền não mạnh mẽ, chưa đắc Nhẫn lực, tâm bị chuyển theo cảnh, bị thanh sắc ràng buộc, tự đọa trong tam đồ, làm sao có thể cứu người khác cho được?

Nếu được sanh trong loài người, khó đắc thánh đạo, do phước lực của bố thí và trì giới, cho nên làm vua hay quan, phú quý tự tại, dẫu gặp gỡ tri thức, chẳng chịu tin theo! Hoang đàng, mê muội, buông lung, rộng tạo các tội; do vậy bị đọa lạc.

Diễn: Trong lời chú giải, ba lượt trích dẫn văn tự của Trí Độ Luận [để chứng minh]. Từ “phàm phu đầy dẫy phiền não” cho đến “do vậy bị đọa lạc” nhằm chứng minh chung ý nghĩa “khích lệ, sách tấn” trong toàn bộ đoạn văn. Chữ Phược trong câu “cụ phược” (đầy dẫy phiền não) là bên trong thì bị phiền não trói buộc. Chữ Phược trong câu “thanh sắc sở phược” là bên ngoài thì bị sáu trần trói buộc.

“Chưa đắc Nhẫn lực, bị thanh sắc buộc ràng”: Bậc Bồ Tát đắc Nhẫn thấy sắc như mù, nghe tiếng như điếc, đó gọi là “vượt qua rừng trăm hoa, chẳng vật gì dính áo”.

Ông Bàng Long Uẩn nói: “Chỉ cần vô tâm đối với vạn vật thì vạn vật thường vây quanh há có trở ngại gì? Trâu sắt chẳng sợ sư tử rống, hệt như người gỗ ngắm hoa, chim”. Nay [hàng Sơ Tâm Bồ Tát] chẳng được như vậy).

(Sớ) Hựu dụ nhị nhân cứu nịch. Trực nhập thủy cứu, bỉ thử câu nịch. Hữu phương tiện giả, vãng thủ thuyền phiệt, thừa chi cứu tiếp, giai đắc miễn nạn. Tân phát ý Bồ Tát diệc phục như thị, yếu tu cận Phật, đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ, phương năng khổ hải cứu độ chúng sanh, như đắc thuyền giả.

(Diễn) Tự hựu dụ nhị nhân cứu nịch chí như đắc thuyền giả, vi đệ nhị đoạn. Thị biệt chứng chánh văn thừa đại nguyện thuyền nhị cú. (疏)又喻二人救溺。直入水救，彼此俱溺。有方便者，往取船筏，乘之救接，皆得免難。新發意菩薩，亦復如是，要須近佛，得無生忍已，方能苦海救度眾生，如得船者。

(演)自又喻二人救溺至如得船者，為第二段。是別證正文乘大願船二句。

(Sớ: Lại nữa, ví như hai người cứu kẻ chết đuối. [Người thứ nhất] nhảy thẳng xuống nước để cứu, đôi bên cùng chết đuối. Kẻ có phương tiện bèn lấy thuyền, bè, chèo ra tiếp cứu, [đôi bên] đều thoát nạn. Tân phát ý Bồ Tát cũng giống như thế, cần phải thân cận Phật, đắc Vô Sanh Nhẫn rồi thì mới có thể cứu độ chúng sanh trong biển khổ giống như kẻ có thuyền.

Diễn: Từ “lại nữa, ví như hai người cứu kẻ chết đuối” đến “như kẻ có thuyền” là đoạn thứ hai, nhằm chứng minh riêng cho hai câu “nương thuyền đại nguyện…” trong chánh văn).

(Sớ) Hựu vân, thí như anh nhi ly mẫu, hoặc đọa khanh tỉnh, hoặc khát nhũ tử. Hựu như nhược vũ, chỉ khả y thụ triền chi. Xí cách thành tựu, phương năng phi không tự tại vô ngại. Phàm phu vô lực, duy ưng chuyên niệm A Di Đà Phật, sử thành tam muội. Lâm chung chánh niệm, quyết định vãng sanh, kiến Phật đắc Nhẫn, hoàn lai tam giới cứu độ chúng sanh.

(Diễn) Tự “hựu vân thí như anh nhi” chí “cứu độ chúng sanh” vi đệ tam đoạn, thị biệt chứng chánh văn “nhược vũ triền chi” nhị cú. “Phàm phu vô lực” hạ, đương song hiệp nhị dụ. Vị nhược ly Di Đà, hoặc đọa tam đồ khanh tỉnh, hoặc khát pháp nhũ nhi vong. Hựu nhược cận Di Đà, y Tịnh Độ chi thụ chi, thành Vô Sanh chi xí cách, phương năng phi tam giới chi không, tự tại vô ngại dã.

(疏)又云譬如嬰兒離母，或墮坑井 ，或渴乳死 。又如

弱羽，祇可依樹纏枝，翅翮成就，方能飛空自在無礙。凡夫無力。唯應專念阿彌陀佛，使成三昧，臨終正念，決定往生，見佛得忍，還來三界救度眾生。

(演)自又云譬如嬰兒至救度眾生為第三段。是別證正文弱羽纏枝二句。凡夫無力下，當雙合二喻。謂若離彌陀，或墮三途坑井，或渴法乳而亡。又若近彌陀。依淨土之樹枝，成無生之翅翮，方能飛三界之空，自在無礙也。

(Sớ: Lại nói, ví như trẻ thơ rời mẹ hoặc là té xuống hầm, giếng, hoặc chết vì khát sữa. Lại như [chim non] lông vũ yếu ớt (cánh chưa mọc đủ lông), chỉ có thể men theo cành; lông cánh đã phát triển trọn vẹn thì mới có thể bay trên không trung tự tại vô ngại. Phàm phu không có sức, chỉ nên chuyên niệm A Di Đà Phật, khiến cho tam muội thành tựu, lâm chung chánh niệm, quyết định vãng sanh, thấy Phật, đắc Nhẫn, trở lại tam giới cứu độ chúng sanh.

Diễn: Từ “lại nói, ví như trẻ thơ” cho đến “cứu độ chúng sanh” là đoạn thứ ba, nhằm chứng minh riêng cho hai câu “lông vũ yếu ớt chuyền cành” trong chánh văn. Từ “phàm phu vô lực” trở đi, hãy nên kết hợp hai tỷ dụ lại [để hiểu]. Nghĩa là nếu lìa Phật Di Đà, sẽ đọa trong hầm hố tam đồ, hoặc khát sữa pháp mà chết. Nếu lại thân cận Di Đà, nương theo cành cây Tịnh Độ, [cho đến khi] thành tựu lông cánh Vô Sanh rồi thì mới có thể bay lên hư không tam giới tự tại vô ngại).

(Sớ) Chánh Định Tụ giả, giản dị tà định, bất định. Dĩ phàm phu, tà, ngoại dĩ định, Sơ Tâm tiến thoái vị định. Kim sanh An Dưỡng, vô luận cao hạ, giai bất thoái chuyển cố. Tụ giả, hội dã, tức văn trung “chư thượng thiện nhân” chi hội. Kim vị nhập thử tụ trung, kiến Phật văn pháp cố. Lục tâm đọa lạc giả, Thân Tử phát Bồ Tát tâm, dĩ chứng Biệt Giáo Lục Trụ. Nhân phùng khất nhãn, toại thoái đại tâm, trầm luân ngũ đạo.

(Diễn) Dĩ chứng Lục Trụ giả, Biệt Giáo Thất Trụ phương danh Bất Thoái. Kim chỉ chứng đệ lục, cố thượng hữu thoái duyên. Nhân phùng khất nhãn giả, Thân Tử nhân trung phát Đại Thừa tâm, nhân Thiên Đế hóa tác Bà La Môn, vị chi khất nhãn, Thân Tử dữ chi, Bà La Môn tức khí địa tiễn đạp. Do thị thoái thất đại tâm.

(疏)正定聚者，揀異邪定不定 。以凡夫邪外已定 。初

心進退未定。今生安養，無論高下，皆不退轉故。聚者會也，即文中諸上善人之會。今謂入此聚中。見佛聞法故。六心墮落者。身子發菩薩心。已證別教六住。因逢乞眼，遂退大心，沈淪五道。

(演)已證六住者，別教七住方名不退，今止證第六，故尚有退緣。因逢乞眼者，身子因中發大乘心，因天帝化作婆羅門，為之乞眼，身子與之，婆羅門即棄地踐踏，由是退失大心。

(Sớ: “Chánh Định Tụ” nhằm phân biệt [Định này] khác với tà định và bất định. Do phàm phu, kẻ tà kiến và ngoại đạo đã có thể chắc chắn [thuộc về tà định tụ hay bất định tụ], nhưng hàng Sơ Tâm tiến lùi bất định. Nay [những người] sanh về An Dưỡng, bất luận [phẩm vị] cao hay thấp đều là bất thoái chuyển. “Tụ” là họp lại, tức là các vị thượng thiện nhân nhóm họp lại như trong kinh văn đã nói. Nay nói “nhập trong Tụ ấy” là do thấy Phật, nghe pháp. “Bậc Lục Trụ đọa lạc”: Ngài Xá Lợi Phất phát Bồ Tát tâm, đã chứng địa vị Lục Trụ trong Biệt Giáo. Do gặp kẻ xin mắt, bèn thoái thất đại tâm, trầm luân trong năm đường.

Diễn: “Đã chứng Lục Trụ”: Thất Trụ trong Biệt Giáo thì mới gọi là Bất Thoái, nay [ngài Xá Lợi Phất] chỉ chứng Lục Trụ, cho nên còn có duyên thoái thất. “Do gặp kẻ xin mắt”: Ngài Thân Tử (Xá Lợi Phất) trong lúc tu nhân, phát tâm Đại Thừa. Do Thiên Đế hóa làm Bà La Môn xin thí mắt, ngài Thân Tử tặng cho, Bà La Môn liền vứt xuống đất, giày xéo. Do vậy, ngài Thân Tử thoái thất đại tâm).

(Sớ) Trần kiếp Thanh Văn giả, hữu ư Đại Thông Phật thế phát tâm, giai nhân thoái Đại, trần điểm kiếp lai, đọa Thanh Văn vị. Cố kinh vân: “Ngư tử, Am La hoa, Bồ Tát sơ phát tâm, tam sự nhân trung đa, cập kỳ kết quả thiểu”. Dẫn thử dĩ minh Sơ Tâm Bồ Tát, do nghi thân cận Như Lai, đắc sở y quy, chung vô thoái chuyển cố. Bồ Tát phụ giả, Hoa Nghiêm thập nhất kinh, Oai Quang đồng tử đổ Như Lai tướng, hoạch thập chủng ích, thủ vân: “Đắc Niệm Phật tam muội, danh Vô Biên Hải Tạng môn”. Sớ vị: “Dĩ Niệm Phật tam muội, Bồ Tát chi phụ, cố thủ minh chi. Lương diêu Bồ Tát dĩ phương tiện vi phụ, niệm Phật tức Chân thiệp Sự, thị phương tiện cố”. Hựu niệm Phật thành Phật, thị thân chủng cố.

(Diễn) Đổ tướng hoạch ích giả, Hoa Nghiêm vân: Đại Oai Quang thái tử, đổ Ba La Mật Thiện Nhãn Trang Nghiêm Vương Như Lai thành Chánh Giác, hoạch thập chủng ích. Thủ tự Niệm Phật tam muội, danh Vô Biên Hải Tạng môn, chung chí đắc trí quang minh, danh Nhất Thiết Phật Pháp Thanh Tịnh Tạng. Dĩ thế nhân quán đức nhân chi dung, thượng năng ý tiêu, huống kiến Phật diệu tướng, ninh bất đắc ích dã. Lương do hạ, thị minh dĩ niệm Phật vi phụ. Cái hữu nhị nghĩa: Nhất phương tiện nghĩa, nhị thân chủng nghĩa. Phương tiện giả, Tịnh Danh vân: “Trí Độ Bồ Tát mẫu, phương tiện dĩ vi phụ”. Nhi kim tức dĩ diệu tâm, duyên lịch danh hiệu, chánh thị tối thắng phương tiện, cố vi phụ dã. Thân chủng giả, thân truyền, chân chủng. Nhi kim tức niệm bỉ Phật, thành ngã tự Phật, tức niệm bổn Phật, thành kim thỉ Phật, chánh thị thân truyền, chân chủng, cố vi phụ dã. Tức Chân thiệp Sự giả, niệm thể bổn Không, tắc niệm xứ tức Chân, bất phương niệm Phật, tắc bất ngại thiệp Sự. Tức Chân nhi bất thiệp Sự, thị Lý phi phương tiện. Thiệp Sự nhi bất tức Chân, thị hữu vi chi pháp, dữ vô vi cách, diệc phi phương tiện. Kim tức Chân nhi phục thiệp ư Sự, thị danh phương tiện dã. Hựu phục Chân vị chân lý, Sự vị niệm Phật. Tức Chân thiệp Sự giả, vị tuy tức quán Lý, nhi lịch niệm Phật, Sự dã. Thử ư phụ pháp thác Sự tùng hành, tam chủng Quán trung, chánh thị tùng hành lịch Sự quán Lý dã.

(疏)塵劫聲聞者，有於大通佛世發心，皆因退大，塵點劫來，墮聲聞位，故經云：魚子菴羅華，菩薩初發心，三事因中多，及其結果少。引此以明初心菩薩。猶宜親近如來。得所依歸。終無退轉故。菩薩父者，華嚴十一經，威光童子睹如來相獲十種益，首云得念佛三昧，名無邊海藏門。疏謂，以念佛三昧，菩薩之父，故首明之。良繇菩薩以方便為父，念佛即真涉事，是方便故。又念佛成佛。是親種故。

(演)睹相獲益者。華嚴云：大威光太子。現波羅蜜善眼莊嚴王如來成正覺。獲十種益。首自念佛三昧。名無邊海藏門。終至得智光明。名一切佛法清淨藏。以世人觀德人之容尚能意消。況見佛妙相。甯不得益也。良由下。是明以念佛為父。蓋有二義。一方便義。二親種義。方便者。淨名云：智度菩薩母。方便以為父。而今即以妙心。緣歷名號。正是最勝方便。故為父也。親種者。親傳真種。而今即念彼佛。成我自佛。即念本佛。成今始佛。正是親傳真種。故為父也。即真涉事者。念體本空。則念處即真。不妨念佛。則不礙涉事。即真而不涉事。是理非方便。涉事而不即真。是有為之法。與無為隔。亦非方便。今即真而復涉於事。是名方便也。又復真謂真理。事謂念佛。即真涉事者。謂雖即觀理。而歷念佛事也。此於附法託事從行。三種觀中。正是從行歷事觀理也。

(Sớ: Trần kiếp Thanh Văn”: Có những vị phát tâm vào thời Đại Thông Phật, đều vì thoái thất tâm Đại Thừa mà trong kiếp số nhiều như vi trần, vẫn đọa trong địa vị Thanh Văn.

Vì thế, kinh nói: “Cá con, bông hoa xoài, Bồ Tát sơ phát tâm, ba chuyện, nhân thật nhiều, kết quả quá ít ỏi”. Dẫn điều này để chỉ rõ: Sơ Tâm Bồ Tát vẫn phải nên thân cận Như Lai hòng có chỗ nương về, trọn chẳng thoái chuyển.

“Cha của Bồ Tát”: Theo cuốn mười một của kinh Hoa Nghiêm, Oai Quang đồng tử trông thấy tướng của Như Lai bèn đạt được mười thứ lợi ích, thứ đầu tiên là đắc môn Niệm Phật tam muội có tên là Vô Biên Hải Tạng môn. Lời Sớ ghi: “Do Niệm Phật tam muội là cha của Bồ Tát, nên nêu ra đầu tiên”. Ấy là vì Bồ Tát lấy phương tiện làm cha, niệm

Phật chính là Chân mà đồng thời lại liên quan đến Sự, cho nên là

phương tiện.

Diễn: “Thấy tướng đạt được lợi ích”: Kinh Hoa Nghiêm chép: “Thái tử Đại Oai Quang thấy Ba La Mật Thiện Nhãn Trang Nghiêm Vương Như Lai thành Chánh Giác, đạt mười loại lợi ích: Đầu tiên là từ Niệm Phật tam muội tên là Vô Biên Hải Tạng môn, cho đến điều cuối cùng là đắc trí quang minh tên là Nhất Thiết Phật Pháp Thanh Tịnh Tạng. Do người đời nhìn thấy dung mạo của người có đức hạnh, còn tiêu tan ý niệm [càn quấy], huống hồ trông thấy diệu tướng của Phật mà chẳng được lợi ích ư?

Từ chữ “ấy là vì” trở đi nhằm giảng rõ ý nghĩa “lấy niệm Phật làm cha”. Là vì có hai ý nghĩa: Một là nghĩa phương tiện, hai là nghĩa thân chủng (đích thân trao truyền, thật sự gieo trồng). Kinh Tịnh Danh nói: “Trí Độ là mẹ của Bồ Tát, phương tiện là cha”.

“Nay dùng ngay diệu tâm để duyên theo danh hiệu, đấy chính là

phương tiện tối thắng, cho nên [phương tiện] là cha vậy. “Thân chủng” là đích thân truyền trao, thật sự gieo trồng. Nhưng nay do niệm đức Phật kia mà thành tựu vị Phật của chính mình. Do niệm Bổn Giác Phật mà nay thành tựu Thỉ Giác Phật. Đấy chính là đích thân truyền trao, thật sự gieo trồng, cho nên là cha vậy.

“Tức Chân thiệp Sự” (từ ngay nơi Chân mà liên quan đến Sự): Bản thể của niệm vốn là Không, cho nên niệm xứ chính là Chân, chẳng ngăn ngại niệm Phật; thành ra chẳng ngại dính dáng đến Sự. Nếu chỉ là Chân mà chẳng dính dáng đến Sự thì là Lý, chẳng phải là phương tiện. Nếu dính dáng đến Sự mà chẳng phải là Chân, thì là pháp hữu vi, cách biệt với pháp vô vi, cho nên cũng chẳng phải là phương tiện. Nay đã là Chân mà còn dính dáng đến Sự thì gọi là phương tiện.

Lại nữa, Chân là chân lý, Sự là niệm Phật. “Tức Chân thiệp Sự” là tuy quán Lý, nhưng về mặt Sự thì vẫn luôn niệm Phật. Đấy chính là dựa trên pháp để hành theo mặt Sự. Trong ba thứ Quán, đây chính là cách hành theo mặt Sự để quán Lý).

(Sớ) Thập Địa thỉ chung giả, Thập Địa văn trung, tùng sơ chí mạt, địa địa giai vân “nhất thiết sở tác bất ly niệm Phật”. Hựu vân: “Viễn Hành Địa Bồ Tát, tuy tri nhất thiết quốc độ do như hư không, nhi năng dĩ thanh tịnh diệu hạnh trang nghiêm Phật độ”. Như Lai Bất Tư Nghị Cảnh Giới Kinh vân: “Bồ Tát liễu tri chư Phật, cập nhất thiết pháp, giai duy tâm lượng, đắc Tùy Thuận Nhẫn, hoặc nhập Sơ Địa, xả thân tốc sanh Diệu Hỷ thế giới, Cực Lạc tịnh Phật độ trung”. Cố Long Thọ dĩ Sơ Địa vãng sanh, Ma Sai Mạt dĩ đắc Nhẫn vãng sanh. Chí như Văn Thù, Phổ Hiền đẳng chư đại Bồ Tát, phát nguyện vãng sanh, mạc khả thắng số, huống sơ tâm hồ?

(Diễn) Năng dĩ thanh tịnh diệu hạnh trang nghiêm Phật độ giả, tri Không, bất trước Không, thị danh vi Chân Không. Tịnh Danh vân: “Tuy tri chư Phật quốc cập dữ chúng sanh Không, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa ư chúng sanh”. Thử chứng Thất Địa niệm Phật vãng sanh dã. Liễu tri Phật pháp giai duy tâm lượng giả, ngộ nhất thiết pháp, giai tự tâm Hiện Lượng dã. Đắc Tùy Thuận Nhẫn giả, duy tâm diệu lý, tùy thuận nhẫn khả. Thử Tam Hiền vị, tỷ quán tương ứng, hoặc nhập Sơ Địa, tắc hiện quán tương ứng hỹ. Long Thọ Sơ Địa vãng sanh giả, Phật vân: “Nam Thiên Trúc quốc trung, đại danh đức tỳ kheo, quyết hiệu vi Long Thọ, năng phá Hữu Vô tông, thế gian trung hiển Ngã, vô thượng Đại Thừa pháp, đắc Sơ Hoan Hỷ địa, vãng sanh An Lạc sát”. Ma Sai Mạt đắc Nhẫn vãng sanh giả, Bồ Tát Sanh Địa Kinh vân: “Thời Ma Sai Mạt đắc Bất Khởi Pháp Nhẫn, ngũ bách thanh tín sĩ nữ, giai đắc Bất Thoái Chuyển địa, thọ chung câu sanh Vô Lượng Thọ Phật quốc”. Dĩ thượng chứng Tam Hiền Sơ Địa vãng sanh dã. Chí như Văn Thù, Phổ Hiền đẳng, tắc Đẳng Giác Bồ Tát diệc dục vãng sanh, như Hoa Nghiêm kệ trung thuyết.

(疏)十地始終者，十地文中，從初至末，地地皆云一切所作不離念佛。又云：遠行地菩薩，雖知一切國土猶如虛空，而能以清淨妙行莊嚴佛土。如來不思議境界經云：菩薩了知諸佛。及一切法。皆唯心量。得隨順忍。或入初地。捨身速生妙喜世界。極樂淨佛土中。故龍樹以初地往生。摩差末以得忍往生。至如文殊普賢等諸大菩薩。發願往生。莫可勝數。況初心乎？

(演)能以清淨妙行莊嚴佛土者 。知空不著空 。是名為

真空。淨名云：雖知諸佛國及與眾生空。而常修淨土。教化於眾生。此證七地念佛往生也。了知佛法皆唯心量者。悟一切法。皆自心現量也。得隨順忍者。唯心妙理。隨順忍可。此三賢位。比觀相應。或入初地。則現觀相應矣。龍樹初地往生者。佛云：南天竺國中。大名德比丘。厥號為龍樹。能破有無宗。世間中顯我。無上大乘法。得初歡喜地。往生安樂剎。摩差末得忍往生者。菩薩生地經云：時摩差末得不起法忍。五百清信士女。皆得不退轉地。壽終俱生無量壽佛國。已上證三賢初地往生也。 至如文殊普賢等。則等覺菩薩。亦欲往生。如華嚴偈中說。

(Sớ: “Mười Địa từ đầu đến cuối”: Trong kinh văn của phẩm Thập Địa [kinh Hoa Nghiêm], từ Địa đầu tiên cho đến Địa cuối cùng, Địa nào cũng đều nói “hết thảy việc làm chẳng rời niệm Phật”. Kinh lại nói: “Viễn Hành Địa Bồ Tát tuy biết hết thảy cõi nước giống như hư không, nhưng có thể dùng diệu hạnh thanh tịnh để trang nghiêm cõi Phật”. Như Lai Bất Tư Nghị Cảnh Giới Kinh chép: “Bồ Tát biết rõ chư Phật và hết thảy pháp đều chỉ là tâm lượng, đắc Tùy Thuận Nhẫn, hoặc nhập Sơ Địa, xả thân sẽ mau chóng sanh vào thế giới Diệu Hỷ hoặc cõi Phật thanh tịnh Cực Lạc”. Vì thế, ngài Long Thọ do Sơ Địa mà vãng sanh, ngài Ma Sai Mạt do đắc Nhẫn mà vãng sanh, cho đến các vị đại Bồ Tát như Văn Thù, Phổ Hiền v.v... còn phát nguyện vãng sanh chẳng thể kể xiết, huống là hàng sơ tâm ư?

Diễn: “Có thể dùng diệu hạnh thanh tịnh để trang nghiêm cõi Phật”: Biết Không, chẳng chấp vào Không, nên gọi là Chân Không. Kinh Tịnh Danh dạy: “Tuy biết các cõi Phật và chúng sanh đều là Không. Nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa các chúng sanh”. Đấy là sự niệm Phật vãng sanh của bậc đã chứng Thất Địa. Biết rõ Phật pháp đều chỉ là tâm lượng”: Ngộ hết thảy các pháp đều là tự tâm Hiện Lượng. “Đắc Tùy Thuận Nhẫn”: Có thể tùy thuận, chấp nhận diệu lý duy tâm. Chuyện này tương ứng với tỷ quán của địa vị Tam Hiền; nếu dự vào địa vị Sơ Địa thì tương ứng với Hiện Quán.

“Long Thọ Sơ Địa vãng sanh”: Đức Phật nói: “Trong nước Nam Thiên Trúc, có vị tỳ kheo nổi tiếng, danh hiệu là Long Thọ, có thể phá Hữu Tông và Vô Tông, hiển thị Ngã và pháp vô thượng Đại Thừa trong thế gian, đắc Sơ Hoan Hỷ Địa, vãng sanh cõi An Lạc”. “Ma Sai Mạt Bồ Tát vãng sanh”: Bồ Tát Sanh Địa Kinh chép: “Lúc bấy giờ, ngài Ma Sai Mạt đắc Bất Khởi Pháp Nhẫn, năm trăm thanh tín sĩ và thanh tín nữ đều dự vào địa vị Bất Thoái Chuyển. Sau khi thọ chung, đều sanh vào cõi Vô Lượng Thọ Phật”. Trên đây là sự vãng sanh của những vị đã chứng Tam Hiền và Sơ Địa. “Còn như Văn Thù, Phổ Hiền…” là Đẳng Giác Bồ Tát, cũng muốn vãng sanh thì như trong phần kệ tụng của kinh Hoa Nghiêm có nói).

(Sớ) Vĩnh Minh vị: “Dục thác chất liên đài, vĩnh ly thai tạng, sanh Cực Lạc đẳng chư Phật quốc độ du hý thần thông giả, giai năng liễu đạt tự tâm, vô bất hóa vãng”. Thiên Như vị: “Nhữ nhược ngộ tâm, tắc Tịnh Độ vãng sanh, vạn ngưu bất năng vãn hỹ”. Nhiên tắc sơ tâm Bồ Tát, tuy viết liễu minh, khứ Phật thượng viễn, chánh nhĩ cầu sanh bất khả hậu dã.

(Diễn) Liễu đạt tự tâm vô bất hóa vãng giả, Luận vân: “Nhược quán bỉ Phật Chân Như Pháp Thân, thường cần tu tập, tất cánh đắc sanh nhập Chánh Định cố”. Nhữ nhược ngộ tâm, vạn ngưu mạc vãn giả, ngộ tâm chi sĩ, tri Tịnh Độ duy tâm. Sanh Tịnh Độ giả, phi sanh Tịnh Độ, sanh tự kỷ tâm trung dã. “Tuy viết liễu minh, khứ Phật thượng viễn” giả, cổ vân: “Đốn ngộ tuy đồng Phật, đa sanh tập khí thâm, phong đình ba thượng dũng, lý hiện niệm do xâm”. Hựu vân: “Thức băng thị thủy, do lại thang khí dĩ tiêu dung. Ngộ vọng tức chân, thượng y Phật huệ nhi huân luyện dã”.

(疏)永明謂：欲託質蓮臺 ，永離胎藏 ，生極樂等諸佛

國土遊戲神通者，皆能了達自心，無不化往。天如謂：汝若悟心，則淨土往生，萬牛不能挽矣。然則初心菩薩，雖曰了明，去佛尚遠，正爾求生不可後也。

(演)了達自心無不化往者。論云：若觀彼佛真如法身。常勤修習。畢竟得生入正定故。汝若悟心，萬牛莫挽者。悟心之士。知淨土唯心。生淨土者。非生淨土。生自己心中也。 雖曰了明去佛尚遠者。古云：頓悟雖同佛。多生習氣深。風停波尚涌。理現念猶侵。又云：識冰是水。猶賴湯氣以消鎔。悟妄即真。尚依佛慧而熏煉也。

(Sớ: Ngài Vĩnh Minh nói: “Người muốn gởi thân nơi đài sen, vĩnh viễn rời khỏi thai tạng, sanh về các cõi Phật giống như cõi Cực Lạc, du hý thần thông, thảy đều có thể liễu đạt tự tâm, không cõi nào mà chẳng hóa thân đến đó”. Ngài Thiên Như nói: “Nếu như ngươi đã ngộ tâm, vãng sanh Tịnh Độ, một vạn con trâu chẳng thể kéo lại được”. Sơ tâm Bồ Tát tuy nói là “hiểu rõ”, nhưng còn cách Phật quá xa, đúng là hãy nên cầu vãng sanh, đừng để tụt hậu.

Diễn: “Liễu đạt tự tâm, không cõi nào chẳng vãng sanh đến đó”: Đại Thừa Khởi Tín Luận nói: “Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy, sẽ rốt ráo nhập Chánh Định”.

“Nếu như ngươi đã ngộ tâm, một vạn con trâu chẳng kéo lại được”: Kẻ ngộ tâm đã biết Tịnh Độ duy tâm, sanh về Tịnh Độ chẳng phải là sanh vào Tịnh Độ, mà là sanh trong cái tâm của chính mình.

“Tuy nói đã hiểu rõ, nhưng còn cách xa Phật”: Cổ nhân nói: “Đốn ngộ tuy giống như Phật, nhưng tập khí nhiều đời còn sâu dầy, gió lặng nhưng sóng vẫn trào, Lý đã hiện, nhưng vọng niệm vẫn dấy động”. Lại nói: “Biết băng là nước, vẫn phải nhờ vào sức nóng của mặt trời để tan chảy. Ngộ vọng chính là chân, vẫn phải nương theo Phật huệ để hun đúc”).

Lục, tận nhiếp lợi độn chư căn tất giai độ thoát giả, chư dư pháp môn, cao chi tắc hạ cơ tuyệt phận, ty chi tắc bất bị thượng căn. Thị dĩ Hoa Tạng như manh, huỳnh quang tăng kết. Duy thử nhất pháp, thượng hạ kiêm thâu, khả vị vạn bệnh dũ ư A Già, thiên khí thành ư cự dã, khởi bất Từ môn quảng đại, phổ độ vô di?

六、盡攝利鈍諸根悉皆度脫者。諸餘法門 ，高之則下

機絕分，卑之則不被上根。是以華藏如盲，螢光增結。唯此一法，上下兼收。可謂萬病愈於阿伽，千器成於巨冶，豈不慈門廣大，普度無遺？

(Sáu là nhiếp hết lợi căn và độn căn, thảy đều độ thoát. Các pháp môn khác, cao thì kẻ căn cơ thấp chẳng có phần; nếu thấp thì chẳng phù hợp hạng thượng căn. Do vậy, đối với Hoa Tạng [hàng Nhị Thừa và Thập Tín Bồ Tát trở xuống] như lòa, [trí huệ của họ như] ánh lửa đom đóm, [đối với đại pháp Nhất Thừa, do không thể thông hiểu nên] càng tăng thêm phiền não. Chỉ có mình pháp này, gồm thâu thượng căn lẫn hạ căn.

Có thể nói là thuốc A Già Đà chữa lành muôn bệnh, là lò lớn luyện thành ngàn món đồ, há chẳng phải là Từ môn rộng lớn, phổ độ chẳng sót ư?)

(Sớ) Như manh giả, Như Lai ư Thệ Đa lâm trung, diễn Đại Hoa Nghiêm, bỉ thời thượng đức Thanh Văn, Thân Tử, Mục Liên đẳng, như manh, như lung. Đỗ thị tuyệt thính, nãi chí tích hành Bồ Tát, do vân bộc tai, minh cao chi tắc đạo đại cơ tiểu cố.

(Diễn) Đỗ thị tuyệt thính giả, Thanh Lương vân: “Cao bất khả ngưỡng, tích hành Bồ Tát bộc tai lân ư Long Môn. Thâm bất khả khuy, thượng đức Thanh Văn đỗ thị thính ư gia hội. Kim thích bộc khỏa giả, như Vũ Môn tam cấp, ngư dược bất quá giả, bộc tai nhi hoàn dã”.

(疏)如盲者，如來於逝多林中，演大華嚴，彼時上德聲聞，身子目連等，如盲如聾。杜視絕聽，乃至積行菩薩，猶云曝顋，明高之則道大機小故。

(演)杜視絕聽者。清涼云：高不可仰。積行菩薩曝腮鱗於龍門。深不可窺。上德聲聞杜視聽於嘉會。今釋曝顆者。如禹門三級。魚躍不過者。曝腮而還也。

(Sớ: “Như mù”: Trong rừng Thệ Đa, đức Như Lai diễn giảng kinh Đại Hoa Nghiêm. Lúc ấy, bậc thượng đức Thanh Văn như Thân Tử, Mục Liên v.v... như lòa, như điếc, lấp thấy, dứt nghe. Thậm chí hàng Bồ Tát tu hành đã lâu vẫn còn mẻ đầu, sứt trán, cho thấy đạo thì cao rộng

mà căn cơ thì nhỏ nhoi vậy.

Diễn: “Lấp thấy, dứt nghe”: Ngài Thanh Lương nói: “Cao chẳng thể ngửa lên nhìn được, hàng Bồ Tát tu hành đã lâu khốn đốn [như cá chép chẳng thể vượt thác hóa rồng, bị] sứt vảy ở Long Môn. Sâu chẳng thể dò được, bậc thượng đức Thanh Văn như mù, như điếc trong hội thù thắng”. Nay giải thích về thành ngữ “bộc tai”, như Vũ Môn có ba bậc, con cá nào chẳng nhảy qua được [để hóa thành rồng], sẽ mẻ đầu sứt trán quay về).

(Sớ) Tăng kết giả, Tịnh Danh Kinh vân: “Hữu nhị tỳ kheo phạm Căn Bản Giới, phát lộ cầu sám, Ưu Ba Ly vị y Luật định tội, nghi tâm bất thích. Tịnh Danh ngôn: Nhữ vô dĩ thường pháp nhiễu loạn kỳ tâm, trọng tăng thử nhị tỳ kheo tội”. Vĩnh Gia nghĩ chi huỳnh quang, vị bất năng khai kỳ mê ám, nhi phản tăng ích chi dã. Minh ty chi tắc cơ thâm giáo thiển cố.

(Diễn) Thường pháp tức thị y Luật định tội. Vô nhiễu loạn kỳ tâm giả, vị đương trực đàm tội tánh bổn không, bất tại nội, ngoại, trung gian đẳng dã. Nghĩ chi huỳnh quang giả, Chứng Đạo Ca vân: “Hữu nhị tỳ kheo phạm dâm sát, Ba Ly huỳnh quang tăng tội kết, Duy Ma đại sĩ đốn trừ nghi, do như hách nhật tiêu sương tuyết”, thị dã.

(疏)增結者。淨名經云：有二比丘犯根本戒，發露求懺，優波離為依律定罪，疑心不釋。淨名言：汝毋以常法擾亂其心，重增此二比丘罪。永嘉擬之螢光，謂不能開其迷暗，而反增益之也。明卑之則機深教淺故。

(演)常法即是依律定罪。毋擾亂其心者，謂當直談罪性本空，不在內外中間等也。擬之螢光者，證道歌云：有二比丘犯淫殺，波離螢光增罪結，維摩大士頓除疑，猶如赫日消霜雪是也。

(Sớ: “Tăng thêm phiền não”: Kinh Tịnh Danh chép: “Có hai tỳ kheo phạm Căn Bản Giới, bày tỏ, sám hối. Tôn giả Ưu Ba Ly y theo Giới Luật kết tội họ, tâm họ nghi hoặc, không cởi gỡ được. Ngài Tịnh Danh nói: Ông đừng dùng thường pháp nhiễu loạn tâm họ, khiến cho tội của hai vị tỳ kheo này nặng thêm”. Ngài Vĩnh Gia phê là “ánh sáng đom đóm”, ý nói: [Trí huệ Tiểu Thừa] chẳng thể soi tan sự mê ám, mà ngược lại còn làm tăng thêm, chỉ rõ điều kém cỏi [ở chỗ] căn cơ sâu mà giáo

pháp nông cạn vậy.

Diễn: “Thường pháp” là căn cứ theo Luật để định tội. “Đừng nhiễu loạn tâm họ” ý nói: Hãy nên nói thẳng tội tánh vốn không, chẳng ở trong, ngoài, chặng giữa v.v... “Phê là ánh sáng đom đóm”: Trong bài Chứng Đạo Ca có đoạn: “Có hai tỳ kheo phạm tội dâm và giết hại, [trí huệ của ngài] Ưu Ba Ly như ánh sáng đom đóm, khiến họ tăng thêm phiền não. Duy Ma Bồ Tát trừ ngay nỗi nghi hoặc của họ, ví như mặt trời rực rỡ, sương tuyết tiêu tan” chính là ý này).

(Sớ) Tha nhược Bất Tịnh thác thi lô câu, Sổ Tức bất lợi trủng nhân. Bỉ thử vi môn, diệc phục các dị, nhi thiển, thâm, tiểu, đại, thế bất kiêm nghi. Duy thử Niệm Phật pháp môn, tam bối, cửu phẩm, tất giai độ thoát. Triệt thượng, tắc tam tâm viên phát, trực nhập Vô Sanh. Triệt hạ, tắc thập niệm thành công, diệc sanh bỉ quốc. Sở vị: “Bất ly nhất pháp, xảo bị chư căn. Hào kiệt vô hạ ức chi tu, dung ngu hữu ngưỡng phan chi ích. Cái vô cơ bất thâu, hữu tình giai nhiếp giả dã”.

(Diễn) Bất Tịnh Sổ Tức giả, Xá Lợi Phất giáo đệ tử. Nhất tu Bất

Tịnh Quán, nhất tu Sổ Tức Quán. Cửu chi, giai bất thành, tâm dục phản đạo, vãng kiến Thế Tôn. Thế Tôn vấn nhị nhân “tại gia hà nghiệp?” Tu Sổ Tức giả viết: “Thủ phần mộ”. Tu Bất Tịnh giả viết: “Dã kim khí”. Thế Tôn nãi lệnh nhị nhân dịch quán tu chi; bất cửu giai chứng đạo quả. Tam tâm, tức Quán Kinh sở vân: Nhất giả, chí thành tâm, nhị giả thâm tâm, tam giả hồi hướng phát nguyện tâm. Viên giả, viên đốn, vô thứ đệ cố. Hựu viên dung, vô bỉ thử cố. Hựu viên mãn, vô khuyết thiểu cố. Thử thị viên nhân, tựu viên dung tam pháp nhi phát tâm dã. Đương tri phát thử tam tâm thị nhân, thị vị sanh Tịnh Độ thời sự, thị Viên Thập Tín vị trung sự. Trực nhập Vô Sanh thị quả, thị dĩ sanh Tịnh Độ thời sự, thị chứng Viên Sơ Trụ thời sự. Tam tâm viên phát trực nhập Vô Sanh giả, vị đản năng tam tâm viên phát giả, sanh Tịnh Độ thời, tức trực nhập Vô Sanh dã. Thập niệm cựu hữu lưỡng thích, nhất vị đản chí tâm xưng niệm thập thanh, tức vi thập niệm. Nhất vị bất luận cú số, đản tận nhất khẩu khí vi nhất niệm. Tận thập khí vi thập niệm. Hựu hữu lâm chung thỉ thập niệm giả, như Trương Thiện Hòa thị dã. Hữu nhất sanh hành Thập Niệm giả, như Trí Tiên pháp sư thị dã. Thành công diệc khả phân Sự, Lý thuyết. Như đản đắc tín lực thành tựu, sảo năng phục vọng, thị Sự thành công. Nhược căn khí đại lợi, quán lực thành tựu, tật năng phá vọng, thị Lý thành công. Đại suất tức thử Nhất Hạnh, tùy kỳ căn khí, tùy kỳ dụng tâm, khả phân cửu phẩm dã. Hựu đương tri thử cú thị nhân, hạ cú diệc sanh bỉ quốc phương thị quả. Hựu phục đương tri, thử đẳng thập niệm thành công giả, giai nhân túc thế hữu đại thiện căn, hoặc kim hiện sanh tố tập Thiền Quán, cố nhất thời dụng lực, đốn trảm trần lao. Nhược căn khí sảo liệt, tố vô chất địa giả, bất khả đồ thử kiểu hãnh, nhi phế chuyên trì danh hiệu dã.

(疏)他若不淨錯施爐韝，數息不利冢人，彼此為門，亦復各異，而淺深小大，勢不兼宜。惟此念佛法門，三輩九品，悉皆度脫。徹上，則三心圓發，直入無生，徹下，則十念成功，亦生彼國。所謂：不離一法，巧被諸根。豪傑無下抑之羞，庸愚有仰攀之益，蓋無機不收，有情皆攝者也。

(演)不淨數息者，舍利弗教弟子。一修不淨觀。一修數息觀。久之，皆不成。心欲返道。往見世尊。世尊問二人在家何業？修數息者曰：守墳墓。修不淨者曰：冶金器。世尊乃令二人易觀修之。不久皆證道果。三心，即觀經所云：一者至誠心，二者深心，三者回向發願心。圓者圓頓，無次第故。又圓融，無彼此故。又圓滿，無缺少故。此是圓人。就圓融三法而發心也。當知發此三心是因。是未生淨土時事。是圓十信位中事。直入無生是果。是已生淨土時事，是證圓初住時事。三心圓發直入無生者，謂但能三心圓發者，生淨土時即直入無生也。十念舊有兩釋。一謂但至心稱念十聲。即為十念。一謂不論句數。但盡一口氣為一念。盡十氣為十念。又有臨終始十念者。如張善和是也。有一生行十念者。如智仙法師是也。成功亦可分事理說。如但得信力成就。稍能伏妄。是事成功。若根器大利。觀力成就。疾能破妄。是理成功。大率即此一行。隨其根器。隨其用心。可分九品也。又當知此句是因。下句亦生彼國方是果。又復當知。此等十念成功者。皆因夙世有大善根。或今現生素習禪觀。故一時用力。頓斬塵勞。若根器稍劣。素無質地者。不可圖此僥倖。而廢專持名號也。

(Sớ: Ngoài ra, giống như lầm lẫn đem Bất Tịnh Quán dạy người kéo bễ thổi lò, pháp Sổ Tức Quán chẳng tạo lợi ích cho người trông mộ. Pháp môn được lập ra cho mỗi bên mỗi khác là do [căn tánh] cạn, sâu, nhỏ, lớn [khác biệt]. Vì tình thế ấy, [những pháp môn ngoài Tịnh Độ] không thể nào thích hợp mọi căn cơ. Chỉ có pháp môn Niệm Phật này, ba bậc, chín phẩm đều được độ thoát. Thông trên thì phát trọn vẹn ba tâm, chứng nhập thẳng vào Vô Sanh. Thấu dưới thì mười niệm thành công, cũng sanh về cõi kia. Đấy gọi là: “Chẳng lìa một pháp, khéo phù hợp các căn”. Bậc hào kiệt chẳng thẹn vì bị dìm xuống thấp, kẻ tầm thường ngu muội cũng được lợi ích vói lên cao; bởi lẽ, pháp này không căn cơ nào chẳng thâu gồm, các hữu tình đều được nhiếp thọ.

Diễn: “Bất Tịnh, Sổ Tức”: Ngài Xá Lợi Phất dạy đệ tử, một người tu Bất Tịnh Quán, một người tu Sổ Tức Quán. Đã lâu ngày, họ đều tu chẳng thành, lòng muốn bỏ đạo, đến gặp đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi hai người lúc chưa đi tu làm nghề gì? Người tu Sổ Tức Quán thưa: “Con canh giữ mồ mả”. Người tu Bất Tịnh Quán thưa: “Con là thợ kim hoàn”. Đức Thế Tôn bèn bảo hai người đổi pháp Quán để tu tập. Không lâu sau, cả hai đều chứng đạo quả.

“Tam tâm” là như Quán Kinh đã nói: Một là chí thành tâm, hai là thâm tâm, ba là hồi hướng phát nguyện tâm. “Viên” là viên đốn, không theo thứ tự. [Viên] lại là viên dung, không có đây, kia; lại có nghĩa là viên mãn, không thiếu sót. Đây là người căn tánh viên đốn viên dung ba pháp mà phát tâm. Hãy nên biết: Phát ba tâm này là nhân; đó là chuyện trước khi sanh về Tịnh Độ, là chuyện thuộc về địa vị Thập Tín trong Viên Giáo. Chứng nhập thẳng vào Vô Sanh là quả. Đó là chuyện khi đã sanh vào Tịnh Độ, là chuyện khi đã chứng Sơ Trụ trong Viên Giáo. “Phát trọn vẹn ba tâm, chứng nhập thẳng vào Vô Sanh”, ý nói: Chỉ cần phát trọn vẹn ba tâm thì lúc sanh vào Tịnh Độ, liền lập tức chứng nhập Vô Sanh.

“Thập niệm” thì xưa kia có hai cách giải thích: Một là chỉ chí tâm xưng niệm mười câu thì là “thập niệm”. Hai là chẳng cần biết số câu [là bao nhiêu], cứ hết một hơi là một niệm. Hết mười hơi thì là “thập niệm”. Lại có người lúc lâm chung mới thập niệm, như Trương Thiện Hòa chẳng hạn. Có người suốt đời hành thập niệm như pháp sư Trí Tiên chẳng hạn. Thành công thì cũng có thể chia thành Sự và Lý để nói. Nếu chỉ đạt được tín lực thành tựu, có thể khuất phục vọng đôi chút, thì là thành công thuộc về Sự. Nếu là kẻ căn khí hết sức nhạy bén, quán lực thành tựu, có thể nhanh chóng phá vọng, thì là thành công nơi Lý. Nói chung là cũng do một hạnh này, tùy thuộc căn khí, tùy thuộc dụng tâm, mà có thể chia thành chín phẩm.

Lại nữa, hãy nên biết câu này là nhân, câu sau đó cũng là sanh về cõi ấy rồi thì mới là quả. Lại hãy nên biết: Những người thập niệm thành công đều do có thiện căn từ đời quá khứ, hoặc là do đời này chuyên tu tập Thiền Quán, cho nên có thể dùng sức trong một thời mà nhanh chóng chặt đứt trần lao. Nếu là kẻ căn khí kém hơn, trọn chẳng có cơ sở, chớ nên mong tưởng cầu may nơi chuyện này để rồi phế bỏ chuyện chuyên trì danh hiệu!)

(Sớ) A Già Đà giả, Tây Vực dược danh, năng dĩ nhất dược tổng trị chư tật. Dụ đản trì Phật danh, ngũ dục, tam độc, vô lượng phiền não, nãi chí thiên thừa, ngoại đạo, nhất thiết kiến bệnh, tất đoạn trừ cố.

(Diễn) Ngũ dục, tam độc, vô lượng phiền não, thị Độn Sử. Thiên thừa, ngoại đạo, nhất thiết kiến bệnh thị Lợi Sử, đản thiên thừa dĩ đoạn Kiến Hoặc giả, tắc bất danh Sử, nhi diệc thị bệnh. Như Lăng Nghiêm sanh triền không chủng, dữ bất hóa viên chủng, khởi bất thị kiến bệnh da?

(疏)阿伽陀者，西域藥名，能以一藥總治諸疾。喻但持佛名。五欲三毒，無量煩惱，乃至偏乘外道，一切見病，悉斷除故。

(演)五欲三毒，無量煩惱，是鈍使。偏乘外道，一切見病是利使。但偏乘已斷見惑者，則不名使，而亦是病。如楞嚴生纏空種，與不化圓種，豈不是見病耶？

(Sớ: A Già Đà là tên một loại thuốc ở Tây Vực, có thể dùng một loại thuốc để trị chung các thứ bệnh. Ví như chỉ trì danh hiệu Phật, mà ngũ dục, tam độc, vô lượng phiền não, cho đến những thừa lệch lạc, ngoại đạo, hết thảy các kiến giải sai lầm đều đoạn trừ.

Diễn: Ngũ dục, tam độc, vô lượng phiền não là Độn Sử. Thừa lệch lạc, hết thảy các kiến giải sai lầm thì là Lợi Sử. Nhưng thuộc về các thừa lệch lạc mà đã đoạn Kiến Hoặc thì chẳng gọi là Sử, nhưng vẫn là bệnh. Như sanh triền không chủng (người chấp vào lẽ Không, hướng đến tịch diệt, chẳng thấy viên thông, bị trói buộc bởi Không kiến) và bất hóa viên chủng (người đã thấu hiểu đạo lý viên giác và chân tâm thường trụ, nhưng còn chấp trước, chưa đạt viên thông, bèn chấp trước nơi viên giác) như kinh Lăng Nghiêm đã nói, há chẳng phải là kiến giải sai lầm ư?)

(Sớ) Cự dã giả, nhất dã chi trung, đào chú vạn vật, các thành kỳ khí. Dụ đản trì Phật danh, tùy bỉ căn hạnh, cửu phẩm vãng sanh, giai bất thoái cố. Quảng đại giả, Châu Dịch Càn viết đại sanh, Khôn viết quảng sanh. Kim vô sở bất độ, dụ như thiên phú, địa tải, tịnh dục kiêm dung, chí Từ vô trạch, danh Phổ Môn dã.

(Diễn) “Đại sanh, quảng sanh” giả, Dịch kinh Hệ Từ vân: “Phù Càn, kỳ tĩnh dã chuyên, kỳ động dã trực. Thị dĩ, đại sanh yên. Phù Khôn, kỳ tĩnh dã hấp, kỳ động dã tịch. Thị dĩ, quảng sanh yên”.

(疏)巨冶者。一冶之中，陶鑄萬物，各成其器。喻但持佛名，隨彼根行，九品往生，皆不退故。廣大者，周易乾曰大生，坤曰廣生。今無所不度，喻如天覆地載，並育兼容，至慈無擇，名普門也。

(演)大生廣生者，易經繫辭云：夫乾，其靜也專，其動也直。是以，大生焉。夫坤，其靜也翕，其動也闢。是以，廣生焉。

(Sớ: “Lò luyện to”: Trong một cái lò luyện, nung đúc vạn vật, khiến cho mỗi món đồ đều thành hình. Ví như chỉ trì danh hiệu Phật, tùy theo căn cơ, công hạnh của từng người, mà chín phẩm vãng sanh đều là bất thoái. “Quảng đại”: Sách Châu Dịch gọi Càn là đại sanh, gọi Khôn là quảng sanh. Nay không gì chẳng độ, ví như trời che đất chở, cùng nuôi dưỡng và bao dung, lòng Từ tột bậc không phân biệt, nên gọi là Phổ Môn.

Diễn: “Đại sanh, quảng sanh”: Phần Hệ Từ của kinh Dịch giảng: “Càn: Khi tĩnh thì chuyên nhất, khi động thì cương trực. Do vậy, nó sanh thành to lớn. Khôn, khi tĩnh thì thâu tàng, khi động thì triển khai rộng rãi. Do vậy, nó sanh trưởng rộng rãi”).

Thất, hộ trì đa chướng hành nhân bất tao đọa lạc giả, mạt thế tu hành, đa chư chướng nạn, nhất khuy chánh kiến, tức hãm quần tà. Bỉ Phật nguyện lực oai thần gia bị hành nhân, đại quang minh trung, bất tao ma sự, năng vị hộ niệm, trực chí đạo tràng. Cố tri trạch đồ tích quái, bảo kính độn yêu. Chánh niệm phân minh, vô năng nhiễu giả.

(Diễn) Chánh niệm phân minh, tức hậu văn Sự Lý nhị trì. Đại suất căn độn giả, văn Phật danh hiệu, thường ức, thường niệm, dĩ tâm duyên lịch, tự tự phân minh, tiền cú, hậu cú, tương tục bất đoạn, hành, trụ, tọa, ngọa, duy thử nhất niệm, vô đệ nhị niệm. Thị vi chánh niệm phân minh. Căn lợi giả, văn Phật danh hiệu, bất duy ức niệm, tức niệm phản quán, thể sát cứu thẩm, cúc kỳ căn nguyên, ư tự bổn tâm, hốt nhiên khế hợp. Thị vi chánh niệm phân minh. Thử chánh niệm phân minh, chánh thị bất khuy chánh kiến, chánh thị nguyện lực oai thần, chánh thị đại quang minh trung, chánh thị trực chí đạo tràng; thùy năng nhiễu giả? Bảo kính độn yêu, khả tương Vương Độ sự thuyết. Vương Độ, tương bảo kính huyền thụ, thụ tức vị lôi sở kích. Đại xà tử ư thụ hạ. Hựu phục dĩ kính chiếu nhất nữ tử. Nữ tử tức khất tàng kính, nguyện đắc nhất túy nhi tử. Túy hậu, ngọa sàng, nãi nhất tử hồ.

七、護持多障行人不遭墮落者。末世修行，多諸障難，一虧正見，即陷群邪。彼佛願力威神加被行人，大光明中，不遭魔事，能為護念，直至道場。故知澤圖辟怪，寶鏡遁妖。正念分明，無能嬈者。

(演)正念分明，即後文事理二持。大率根鈍者，聞佛名號，常憶常念，以心緣歷，字字分明，前句後句，相續不斷，行住坐臥，唯此一念，無第二念。是為正念分明。根利者，聞佛名號，不惟憶念，即念反觀，體察究審鞫其根源，於自本心忽然契合。是為正念分明。此正念分明，正是不虧正見，正是願力威神，正是大光明中，正是直至道場；誰能嬈者？寶鏡遁妖，可將王度事說。王度，將寶鏡懸樹，樹即為雷所擊。大蛇死於樹下。又復以鏡照一女子。女子即乞藏鏡，願得一醉而死。醉後臥床，乃一死狐。

(Bảy là vì hộ trì hành nhân nhiều chướng ngại, khiến cho người

ấy chẳng bị đọa lạc. Tu hành trong đời Mạt, có nhiều chướng nạn; hễ thiếu chánh kiến, sẽ bị vây hãm trong các thứ tà kiến. Nguyện lực và oai thần của đức Phật ấy gia bị hành nhân, trong đại quang minh, chẳng gặp ma sự, được hộ niệm mãi cho đến khi ngồi đạo tràng (thành Phật). Cho nên biết quỷ quái tránh né hình vẽ con Bạch Trạch, yêu tinh trốn lánh gương báu. Chánh niệm phân minh, thì chẳng có gì có thể nhiễu loạn.

Diễn: “Chánh niệm phân minh” là như trong phần biện định về Lý Trì và Sự Trì thuộc phần sau. Nói chung là kẻ độn căn nghe danh hiệu Phật, thường nhớ, thường nghĩ, dùng tâm duyên theo từng chữ phân minh, câu trước, câu sau liên tục chẳng dứt. Đi, đứng, nằm, ngồi chỉ có một niệm này, không có niệm thứ hai. Đấy là chánh niệm phân minh. Kẻ lợi căn nghe danh hiệu Phật, không chỉ là nghĩ nhớ, mà còn ngay nơi niệm bèn phản quán, thấu hiểu, suy xét cùng tận căn nguyên của nó. Thấu hiểu, suy xét đến cùng cực, bỗng dưng khế hợp bổn tâm của chính mình. Đó là chánh niệm phân minh. Cái chánh niệm phân minh ấy chính là chánh kiến chẳng thiếu sót, chính là nguyện lực oai thần, chính là ở trong đại quang minh, chính là đến thẳng đạo tràng, ai có thể nhiễu loạn cho nổi!

“Yêu tinh trốn lánh gương báu”: Có thể dùng chuyện Vương Độ để nói. Vương Độ treo gương báu lên cây, cây liền bị sét đánh, một con rắn to chết dưới gốc cây. Ông ta lại dùng gương để chiếu một nữ nhân, nữ nhân bèn xin ông cất gương đi, xin ông cho cô ta uống say một bữa rồi sẽ chết. Cô ta uống say xong, lên giường nằm, thành ra một con cáo chết).

(Sớ) Đa chư chướng nạn giả, hành nhân ư Thiền Quán trung, kích phát Ấm Ma. Như Lăng Nghiêm khai ngũ thập chủng, giai vân: “Bất tác thánh tâm, danh thiện cảnh giới. Nhược tác thánh giải, tức thọ quần tà”. Cố tri chánh kiến sảo khuy, tà ma toại xí. Vô ích cánh tổn, cầu thăng phản trầm; diêu thử thiển căn, bố đạo bất học.

(Diễn) Thiền thị Thiền Định; Quán thị quán tưởng. Kim hợp ngôn Thiền Quán, nãi cử nhất thiết tam muội chi tổng danh dã. Nhược phân ngôn chi, tắc Thiền hữu thế gian Thiền, xuất thế gian Thiền, xuất thế gian thượng thượng Thiền. Quán hữu Tích Không Quán, Thể Không Quán, Thứ Đệ Tam Quán, Nhất Tâm Tam Quán đẳng. Ấm thị Ngũ Ấm. Ma vị Ma La, thử vân Sát Giả, năng sát hành nhân Pháp Thân huệ mạng cố. Thử Ấm Ma nhược như Lăng Nghiêm sở thuyết, bất xuất thiên ma, tâm ma, kiến ma tam chủng. “Kích” thị kích động, “phát” thị phát hiện. Chúng sanh hữu thử Ấm, tức hữu thử ma. Bất tu quán hạnh, cố ẩn nhi bất phát. Kim ký tu Thiền, tương phá thử ấm, toại kích động chư ma, ma tức hiện dã.

(疏)多諸障難者。行人於禪觀中，擊發陰魔。如楞嚴開五十種。皆云：不作聖心，名善境界，若作聖解，即受群邪。故知正見稍虧，邪魔遂熾。無益更損。求升反沈。繇此淺根怖道不學。

(演)禪是禪定，觀是觀想。今合言禪觀，乃舉一切三昧之總名也。若分言之，則禪有世間禪，出世間禪，出世間上上禪。觀有析空觀，體空觀，次第三觀，一心三觀等。陰是五陰。魔謂魔羅，此云殺者，能殺行人法身慧命故。此陰魔若如楞嚴所說，不出天魔，心魔，見魔三種。擊是擊動，發是發現。眾生有此陰，即有此魔。不修觀行，故隱而不發。今既修禪，將破此陰 ，遂擊動諸魔 ，魔

即現也。

(Sớ: “Lắm thứ chướng nạn”: Trong [khi tu tập] Thiền Quán, hành nhân đã kích động Ấm Ma biến hiện. Như kinh Lăng Nghiêm nêu ra năm mươi thứ Ma, đều nói: “Tâm chẳng nghĩ [chính mình] đã đắc thánh cảnh thì gọi là cảnh giới tốt đẹp. Nếu nghĩ là mình đã chứng thánh quả, liền vướng vào các thứ tà kiến”. Cho nên biết: Chánh kiến hơi thiếu, tà ma liền lừng lẫy. Đã vô ích, lại càng thêm tổn hại. Cầu thăng lên, đâm ra bị chìm xuống. Do lẽ này, kẻ căn cơ nông cạn sẽ sợ hãi, chẳng học đạo.

Diễn: Thiền là Thiền Định; Quán là quán tưởng. Nay nói gộp chung thành Thiền Quán, tức là nêu ra tên gọi chung của hết thảy các môn tam muội. Nếu nói tách ra, Thiền có thế gian Thiền, xuất thế gian Thiền, và xuất thế gian thượng thượng Thiền. Quán có Tích Không Quán, Thể Không Quán, Thứ Đệ Tam Quán, và Nhất Tâm Tam Quán v.v... Ấm là Ngũ Ấm. Ma tức là Ma La, cõi này dịch là Sát Giả (kẻ giết chóc) vì có thể giết chết Pháp Thân huệ mạng của hành nhân. Ấm Ma là như kinh Lăng Nghiêm đã nói, chẳng ngoài ba thứ là thiên ma, tâm ma, và kiến ma. “Kích” là kích động, “phát” là phát hiện. Chúng sanh có Ấm này, bèn có loại ma này. Do chẳng tu quán hạnh, nên loại ma này ẩn tàng, chẳng phát khởi. Nay đã tu Thiền, sắp phá Ấm ấy, bèn kích động các ma, ma liền hiện).

(Sớ) Kim niệm Phật giả, dĩ Phật đại nguyện nhiếp thọ, đại lực khuông trì, oai mạc cảm can, thần bất khả trắc, tuy hữu ma sự, hành tương tự tiêu. Hựu kinh vân: “Niệm Phật chi nhân, hữu tứ thập lý quang minh chúc thân, ma bất năng phạm. Dĩ A Di Đà Phật, cập thập phương Phật, thường hộ niệm cố”. Tùng kim phát tâm, trực chí đạo tràng, tự thỉ chí chung, cát vô bất lợi. Lương diêu chánh niệm phân minh, túng ma lai giả, dị thức, dị khiển, phi tỷ đam tĩnh trước không, trung vô chủ tể, phùng ma bất giác, toại chí nhập tâm giả dã.

(Diễn) “Dị thức, dị khiển” giả, chánh niệm phân minh, tức Bát Nhã trí chiếu dã. Thức giả, trí năng biện cố. Khiển giả, trí năng phá cố. Như Khởi Tín vân: “Hoặc hữu chúng sanh vô thiện căn lực, tắc vị chư ma, ngoại đạo, quỷ thần chi sở hoặc loạn. Nhược ư tọa trung, hiện hình khủng bố, hoặc hiện đoan chánh nam nữ đẳng tướng, đương niệm duy tâm, cảnh giới tắc diệt, chung bất vi não”. Hựu Thiên Thai Chỉ Quán trung, cụ minh thức khiển chi pháp, kiểm bỉ tự tri.

(疏)今念佛者，以佛大願攝受，大力匡持，威莫敢干，神不可測，雖有魔事，行將自消。又經云：念佛之人，有四十里光明燭身，魔不能犯。以阿彌陀佛，及十方佛，常護念故。從今發心，直至道場，自始至終，吉無不利。良繇正念分明，縱魔來者，易識易遣，非比耽靜著空，中無主宰，逢魔不覺，遂至入心者也。

(演)易識易遣者，正念分明，即般若智照也。識者，智能辨故。遣者，智能破故。如起信云：或有眾生無善根力，則為諸魔外道，鬼神之所惑亂。若於坐中現形恐怖，或現端正男女等相，當念唯心，境界則滅，終不為惱。又天台止觀中，具明識遣之法，檢彼自知。

(Sớ: Nay kẻ niệm Phật do được đại nguyện của Phật nhiếp thọ, được đại lực gìn giữ, [nên tự có] oai thần, chẳng ai dám quấy phá, chẳng thể suy lường được. Tuy có ma sự, nhưng rồi nó sẽ tự tiêu diệt. Lại nữa, kinh dạy: “Thân người niệm Phật có quang minh soi sáng bốn mươi dặm, ma chẳng thể xâm phạm; do A Di Đà Phật và mười phương Phật thường hộ niệm”. Từ lúc phát tâm trong hiện thời mãi cho đến khi ngồi đạo tràng (thành Phật), từ đầu đến cuối đều là tốt lành, chẳng có điều gì bất lợi. Ấy là vì chánh niệm phân minh, dẫu ma có đến cũng dễ biết, dễ xua đuổi ma. Chẳng giống như kẻ đắm đuối trong sự an tĩnh, chấp trước Không, trong tâm chẳng có chủ tể, gặp ma mà chẳng hay biết, đến nỗi ma nhập tâm.

Diễn: “Dễ biết, dễ xua đuổi”: Chánh niệm phân minh chính là trí

huệ Bát Nhã chiếu soi. “Biết” là trí có thể biện định. “Xua đuổi” là trí có thể phá. Như luận Khởi Tín nói: “Hoặc là có chúng sanh do chẳng có sức thiện căn, nên bị các ma, ngoại đạo, quỷ thần quấy rối, mê hoặc, như là khi tĩnh tọa, chúng nó hiện ra hình tướng đáng kinh sợ, hoặc hiện các tướng nam nữ đoan chánh v.v… Hãy nên nghĩ đến [các pháp] duy tâm, cảnh giới bèn diệt, trọn chẳng bị não hại”. Lại như trong bộ Ma Ha Chỉ Quán của ngài Thiên Thai có nói rõ cách nhận biết và xua đuổi, kiểm trong sách ấy sẽ tự biết).

(Sớ) Trạch đồ bảo kính giả, dĩ thử nhị dụ, minh phi đản Phật lực, tức thị tự kỷ niệm lực dã. Hữu thần thú danh Bạch Trạch, năng nhân ngôn, biện vạn vật chi tình, chư tà vọng ảnh nhi tỵ. Cố viết: “Gia hữu Bạch Trạch chi đồ, tất vô như thị yêu quái”. Hựu sơn tinh dã mị, năng biến hình chủng chủng, cuống hoặc ư nhân, nhi bất năng biến kính trung chi hình. Dụ niệm Phật giả, chánh niệm hiện tiền, trí chiếu tinh lãng, nhất thiết thiên ma, tâm ma bất đắc tiện cố.

(Diễn) Trí chiếu tinh lãng, ma bất đắc tiện giả, lương do chánh niệm phân minh, tức thị đệ nhất khiển ma chi pháp. Cố Lăng Nghiêm vân: “Chủ nhân nhược mê, khách đắc kỳ tiện. Đương xử Thiền Na, giác ngộ vô hoặc, tức bỉ ma sự vô nại nhữ hà!” Nhữ như phí thang, bỉ như kiên băng, noãn khí tiệm lân, bất nhật tiêu vẫn.

(疏)澤圖寶鏡者，以此二喻，明非但佛力，即是自己念力也。有神獸名白澤，能人言。辨萬物之情，諸邪望影而避。故曰：家有白澤之圖，必無如是妖怪。又山精野魅，能變形種種，誑惑於人，而不能變鏡中之形。喻念佛者，正念現前，智照精朗，一切天魔心魔不得便故。

(演)智照精朗魔不得便者，良由正念分明，即是第一遣魔之法。故楞嚴云：主人若迷，客得其便。當處禪那覺悟無惑，則彼魔事無奈汝何 ！汝如沸湯，彼如堅冰 ，煖氣

漸鄰，不日消殞。

(Sớ: “Hình con Bạch Trạch, gương báu”: Dùng hai tỷ dụ này để chỉ rõ: Chẳng phải là chỉ có Phật lực, mà còn có niệm lực của chính mình. Có con thú thần kỳ tên là Bạch Trạch, nó có thể nói tiếng người. Nó có thể biện định rành rẽ tình huống của muôn vật, các thứ tà vạy vừa thấy bóng nó từ xa liền tránh né, nên nói: “Trong nhà có hình Bạch Trạch, ắt chẳng có các loài yêu quái như thế”. Lại như loài tinh mị trong núi non, đồng vắng, có thể biến ra các thứ hình dạng để dối gạt, mê hoặc con người, nhưng chúng chẳng thể biến đổi hình bóng của chúng trong gương. Ví như người niệm Phật, chánh niệm hiện tiền, trí chiếu tinh tường, rạng rỡ, hết thảy thiên ma và tâm ma chẳng có cơ hội giở trò.

Diễn: “Trí chiếu tinh tường, rạng rỡ khiến cho ma chẳng thể giở trò”: Ấy là vì chánh niệm phân minh, chính là pháp bậc nhất để xua đuổi ma. Vì thế, kinh Lăng Nghiêm chép: “Nếu chủ nhân mê, khách sẽ thừa dịp lợi dụng. Hãy nên trụ trong Thiền Na, giác ngộ, không mê hoặc thì ma sự ấy chẳng làm gì ông được!” Ông như nước sôi, chúng nó (ma tà, ngoại đạo) như băng cứng, hơi ấm dần dần tiếp cận, chưa đầy một

ngày, [băng] bèn tan mất).

Bát, đích chỉ tức hữu niệm tâm đắc nhập vô niệm giả, tâm bổn vô niệm, niệm khởi tức quai; nhi chúng sanh vô thỉ dĩ lai, vọng tưởng quán tập, vị dị tốt khiển. Kim giáo niệm Phật, thị nãi dĩ độc công độc, dụng binh chỉ binh. Bệnh dũ, khấu bình, tắc xả bệnh thể, cánh vô tự thân, tức khấu đạo nguyên ngô xích tử.

(Diễn) Tâm bổn vô niệm giả, tâm tức chân tâm, niệm tức vọng niệm. Chân tâm chi trung, bổn vô vọng niệm. Khởi niệm niệm Phật, khởi bất phản quai kỳ tâm? Dĩ độc công độc, dụng binh chỉ binh giả, vọng tưởng chi niệm, năng hại ngã Pháp Thân, thương ngã huệ mạng, nãi độc dã, binh dã. Niệm Phật chi niệm, niệm niệm bất diệt, vị dữ Bát Nhã tương ứng, diệc độc dã, binh dã. Nhiên phi niệm Phật chi độc, bất năng công vọng tưởng chi độc. Phi niệm Phật chi binh, bất năng chế vọng tưởng chi binh. Tuy đồng nhất vọng tưởng, hữu tạp, hữu chuyên, hữu tịnh, hữu uế, huýnh bất đồng cố. Bệnh dũ khấu bình giả, như vọng tưởng ký khiển, tức vọng tức chân, vô ly vọng niệm, biệt cầu chân niệm. Vĩnh Gia vân: “Vô minh thật tánh tức Phật Tánh. Huyễn hóa không thân tức Pháp Thân”.

八、的指即有念心得入無念者。心本無念。念起即乖。而眾生無始以來，妄想慣習，未易卒遣。今教念佛。是乃以毒攻毒。用兵止兵。病愈寇平，則捨病體更無自身，即寇盜原吾赤子。

(演)心本無念者，心即真心，念即妄念。真心之中，本無妄念。起念念佛，豈不反乖其心？以毒攻毒用兵止兵者，妄想之念，能害我法身，傷我慧命，乃毒也，兵也。念佛之念，念念生滅，未與般若相應，亦毒也，兵也。然非念佛之毒，不能攻妄想之毒。非念佛之兵，不能制妄想之兵。雖同一妄想，有雜有專，有淨有穢。，不同故。病愈寇平者，如妄想既遣，即妄即真，無離妄念，別求真 念。永嘉云：無明實性即佛性，幻化空身即法身。

(Tám là chỉ bày đích xác: Dùng ngay cái tâm hữu niệm để nhập vô niệm. Tâm vốn vô niệm, hễ niệm dấy lên bèn trật; nhưng chúng sanh từ vô thỉ đến nay đã quen thói vọng tưởng, chưa dễ gì trừ sạch. Nay dạy [hành nhân] niệm Phật chính là dùng độc trị độc, dùng quân dẹp quân. “Bệnh lành, giặc yên”: Bỏ cái thân bệnh, sẽ trọn chẳng có tự thân, giặc cướp vốn là con thơ của ta.

Diễn: “Tâm vốn vô niệm”: “Tâm” tức là chân tâm, “niệm” chính là vọng niệm. Trong chân tâm, vốn chẳng có vọng niệm. Dấy lên ý niệm niệm Phật, há chẳng phải là trái nghịch cái tâm ấy ư? “Dùng độc để trị độc, dùng quân dẹp quân”: Ý niệm vọng tưởng có thể làm hại Pháp Thân của ta, có thể tổn thương huệ mạng của, đấy là độc, là binh! Ý niệm niệm Phật, mỗi niệm đều bất diệt, chưa tương ứng với Bát Nhã thì cũng là chất độc, là quân lính. Nhưng chẳng do chất độc niệm Phật, sẽ chẳng thể công hãm chất độc của vọng tưởng. Chẳng có quân lính niệm Phật, sẽ chẳng thể chế ngự đội quân vọng tưởng. Tuy cùng là vọng tưởng, nhưng có tạp, chuyên, tịnh, uế khác biệt vời vợi! “Bệnh lành, giặc yên”: Như vọng tưởng đã trừ thì ngay nơi vọng chính là chân; chẳng phải là lìa vọng niệm để riêng cầu chân niệm. Ngài Vĩnh Gia nói: “Vô minh thật tánh tức là Phật Tánh. Huyễn hóa không thân tức là Pháp Thân”).

(Sớ) Khởi Tín Luận vân: “Tâm thể ly niệm”, nhi khởi niệm

niệm Phật, khởi bất phản nhiễu kỳ tâm?” Phật Tạng Kinh vân: “Vô giác, vô quán, danh vi niệm Phật. Vô tưởng, vô ngữ, thị danh niệm Phật”, nhi khởi niệm niệm Phật, khởi bất phản bội ư Phật? Kim vị diệt chư giác quán, Thật Tướng Niệm Phật, Lý tắc thành nhiên. Đản dĩ tâm tuy ly niệm, nhi vô minh nhiễm tâm, niệm niệm tương tục. Như thất niên chi bệnh, cửu loạn chi dân; cố viết “quán tập”.

(Diễn) Tâm thể ly niệm giả, Khởi Tín vân: “Sở ngôn giác nghĩa giả, vị tâm thể ly niệm. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến. Pháp giới nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp Thân”. Thật Tướng niệm Phật giả, ly nhất thiết chư tướng, phương danh Thật Tướng, tức sở vị trực tâm chánh niệm Chân Như dã.

(疏)起信論云：心體離念。而起念念佛，豈不反擾其心？佛藏經云：無覺無觀，名為念佛。無想無語，是名念佛。而起念念佛，豈不反背於佛？今謂滅諸覺觀，實相念佛，理則誠然。但以心雖離念，而無明染心，念念相續。如七年之病。久亂之民。故曰慣習。

(演)心體離念者 ，起信云 ：所言覺義者 。謂心體離

念。離念相者，等虛空界，無所不遍。法界一相，即是如來平等法身。實相念佛者，離一切諸相方名實相，即所謂直心正念真如也。

(Sớ: Khởi Tín Luận nói: “Tâm thể ly niệm”; nhưng dấy lên ý niệm niệm Phật, há chẳng phải là ngược ngạo nhiễu loạn cái tâm ư? Kinh Phật Tạng dạy: “Vô giác, vô quán thì gọi là niệm Phật; không suy tưởng, không nói năng, đó gọi là niệm Phật”. Vậy thì khởi lên ý niệm niệm Phật, há chẳng phải là trái nghịch Phật ư? Nay nói “diệt các giác quán” là Thật Tướng Niệm Phật, về Lý thì đúng là như vậy; nhưng vì tâm tuy lìa niệm, tâm lại bị nhuốm bẩn bởi vô minh, niệm niệm nối tiếp. Như bệnh đã bảy năm, dân trong thời loạn lạc đã lâu, cho nên nói là “đã quen thói”.

Diễn: “Tâm thể ly niệm”: Luận Khởi Tín viết: “Nói đến nghĩa Giác thì là nói tâm thể ly niệm. Tướng của ly niệm như hư không giới, không đâu chẳng trọn khắp. Pháp giới nhất tướng chính là Pháp Thân bình đẳng của Như Lai”. “Thật Tướng niệm Phật”: Lìa hết thảy các tướng thì mới gọi là Thật Tướng, tức là cái được gọi là “trực tâm chánh niệm Chân Như”).

(Sớ) Tư dục miễn cưỡng át nại, lập sử không tịch, nhi chỉ động quy chỉ, chỉ cánh di động. Túng thô niệm tạm tức, tế niệm do tồn, tiện vị tương ứng, thác mậu phi tiểu. Ký cư phàm địa, vị năng tuyệt lự vong duyên, hà bất tức duyên lự nhi tác tu tấn?

(Diễn) Thô niệm tạm tức, tế niệm do tồn giả, tức Lăng Nghiêm sở vị: “Nội thủ u nhàn, do vi pháp trần phân biệt ảnh sự. Hựu tuy giác minh, hư tĩnh, vô phục thô trọng tiền trần ảnh sự, nhi sanh diệt căn nguyên do như dã mã, tập tập thanh nhiễu”. Tổ sư vân: “Bách xích can đầu tọa đích nhân, tuy nhiên đắc nhập vị vi chân. Bách xích can đầu trùng tiến bộ, đại thiên thế giới hiện toàn thân”. Tức duyên lự tác tu tấn giả, cổ vân: “Thiện dụng binh giả, bất tất biệt động can qua, tức dĩ tặc công tặc, dụng đạo sát đạo, diệc danh tựu lộ hoàn gia dã”.

(疏)茲欲勉強遏捺，立使空寂，而止動歸止，止更彌動。縱麤念暫息，細念猶存，便謂相應，錯謬非小。既居凡地。未能絕慮忘緣。何不即緣慮而作修進？

(演)麤念暫息細念猶存者。即楞嚴所謂 。內守幽閒。

猶為法塵分別影事。又雖覺明虛靜。無復麤重前塵影事。而生滅根元。猶如野馬。熠熠清擾。祖師云：百尺竿頭坐的人。雖然得入未為真。百尺竿頭重進步。大千世界現全身。即緣慮作修進者。古云：善用兵者。不必別動干戈。即以賊攻賊。用盜殺盜。亦名就路還家也。

(Sớ: Nay muốn dồn ép, đè nén cho cái tâm không tịch ngay lập tức, [toan] dứt động để trở về lặng lẽ, thì càng dứt lại càng động. Dẫu thô niệm tạm dứt, tế niệm vẫn còn, liền nói là “đã tương ứng”; đấy là lầm lẫn chẳng nhỏ. Đã thuộc địa vị phàm phu, chưa thể dứt lo nghĩ, quên duyên, sao chẳng dùng ngay duyên lự để tấn tu?

Diễn: “Thô niệm tạm dứt, tế niệm vẫn còn”: Tức là như kinh Lăng Nghiêm nói: “Trong tâm giữ lấy sự tĩnh lặng, vẫn còn có bóng dáng phân biệt của pháp trần. Hơn nữa, tuy là giác ngộ, sáng suốt, rỗng rang, tĩnh lặng, chẳng còn hình bóng thô nặng của tiền trần, nhưng cội nguồn sanh diệt vẫn như ngựa hoang, loang loáng quay cuồng”. Tổ sư nói: “Người ngồi đầu sào trăm thước, tuy đã chứng nhập, nhưng sự chứng nhập ấy vẫn chưa phải là chân thật. Nếu từ nơi đầu sào trăm thước, bước thêm bước nữa, đại thiên thế giới sẽ hiện toàn thân”. “Từ ngay nơi duyên lự mà tấn tu”: Cổ nhân nói: “Kẻ khéo dụng binh, chẳng cần phải dấy động can qua, mà dùng ngay giặc tấn công giặc, dùng cướp giết cướp. Cũng gọi là theo đường về nhà vậy”).

(Sớ) Cố dĩ niệm hoàn công ư niệm. Niệm nhất Phật danh, hoán bỉ bách thiên vạn ức chi tạp niệm dã.

(Diễn) Niệm nhất Phật danh hoán bỉ bách thiên tạp niệm giả, tạp niệm nhân lục trần hữu, ly trần tắc vô. Niệm niệm ban duyên, tâm tâm bất trụ, nãi vi chân chi niệm. Niệm Phật chi niệm tuy diệc thị vọng, tùng tín tâm sanh, chuyên chú nhất cảnh, cận chân chi niệm dã. Cổ vân: “Như tương mật quả, hoán khổ hồ lô” thị dã.

(疏)故以念還攻於念。念一佛名，換彼百千萬億之雜念也。

(演)念一佛名換彼百千雜念者，雜念因六塵有，離塵則無。念念扳緣，心心不住，乃違真之念。念佛之念雖亦是妄，從信心生，專注一境，近真之念也。古云：如將蜜果，換苦葫盧是也。

(Sớ: Vì thế, dùng niệm để trị ngược các vọng niệm. Niệm một danh hiệu Phật để thay thế trăm ngàn vạn ức tạp niệm.

Diễn: “Niệm một danh hiệu Phật để thay thế trăm ngàn vạn ức tạp niệm”: Tạp niệm do lục trần mà có; rời khỏi trần sẽ chẳng còn. Niệm nào cũng nắm níu, tâm nào cũng chẳng trụ, thì là cái niệm trái nghịch lẽ chân! Ý niệm niệm Phật tuy cũng là vọng, nhưng do sanh từ tín tâm, chuyên chú nơi một cảnh, chính là cái niệm gần với lẽ chân. Cổ nhân nói: “Như đem viên mật thay thế cho mướp đắng” chính là nói về điều này).

(Sớ) Nhi vọng tùng chân khởi, ba trục thủy sanh, tức niệm tức không, cư nhiên bản thể. Phi ư niệm ngoại, biệt đắc Bồ Đề.

(Diễn) Vọng tùng chân khởi giả, vị niệm Phật tuy vọng, nhi hựu ly chân vô vọng. Vọng tùng chân khởi, như ba trục thủy sanh giả, tức niệm tức không hữu nhị nghĩa: Nhất thị niệm cực nhi không, tức dụng tâm chi cực, hòa niệm thoát lạc dã. Nhị thị niệm thể bổn Không, tức chung nhật niệm Phật, chung nhật vô niệm dã. Cư nhiên bản thể, diệc hữu nhị nghĩa: Nhất, phản vọng quy chân nghĩa, vị vọng cùng tắc chân lộ dã. Nhị, toàn vọng toàn chân nghĩa, tức quán tướng nguyên vọng, quán tánh nguyên chân dã. Nhiên thử lưỡng cú trung nhị nghĩa, đô trọng tiền nhất nghĩa. Cái dĩ bổn văn đề mục, đích chỉ hữu niệm, đắc nhập vô niệm cố.

(疏)而妄從真起，波逐水生，即念即空，居然本體。非於念外別得菩提。

(演)妄從真起者，謂念佛雖妄，而又離真無妄。妄從真起，如波逐水生者，即念即空有二義：一是念極而空，即用心之極，和念脫落也。二是念體本空，即終日念佛，終日無念也。居然本體亦二義：一、反妄歸真義，謂妄窮則真露也。二、全妄全真義，即觀相元妄，觀性元真也。然此兩句中二義，都重前一義。蓋以本文題目，的指有念，得入無念故。

(Sớ: Nhưng vọng từ chân khởi, sóng từ nước sanh, niệm chính là không, không chính là niệm, bản thể rành rành. Chẳng phải là đắc Bồ Đề ở ngoài niệm.

Diễn: “Vọng từ chân khởi”, tức là niệm Phật tuy là vọng, nhưng

lại là lìa khỏi chân, sẽ chẳng có vọng! Vọng từ chân khởi, như sóng sanh từ nước, niệm chính là không, không chính là niệm, có hai nghĩa: Một là niệm đến cùng cực sẽ là không, tức là dụng tâm tột bậc, tâm sẽ chẳng vướng mắc niệm. Hai là bản thể của niệm là Không, tức là suốt ngày niệm Phật, mà suốt ngày vô niệm. “Bản thể rành rành” cũng có hai nghĩa: Một là nghĩa bỏ vọng quay về chân, tức là vọng hết thì chân hiển lộ. Hai là ý nghĩa toàn thể vọng chính là chân, toàn thể chân chính là vọng, tức quán tướng vốn là vọng, quán tánh vốn là chân. Nhưng đối với hai nghĩa được nêu bày trong hai câu ấy, luôn chú trọng nghĩa thứ nhất. Ấy là vì đề mục của đoạn văn này “chỉ đích xác do hữu niệm mà nhập vô niệm”).

(Sớ) Cố vân: “Vạn pháp hư ngụy, duy thị nhất tâm, liễu ngộ tự tâm, xúc mục Bồ Đề hỹ”. Dụ như bệnh thể sưu thời, tiện danh kiện thể. Loạn dân định hậu, tức thị lương dân. Khử niệm nhi cầu tâm, thị y tất diệt thân nhi liệu bệnh, tướng tất đồ quốc nhi an dân dã, khởi lý dã tai?

(Diễn) Vạn pháp hư ngụy, duy thị nhất tâm giả, vị nhất thiết cảnh giới duy tâm, vọng khởi cố hữu. Nhược tâm ly ư vọng động, tắc nhất thiết cảnh giới diệt, duy nhất chân tâm, vô sở bất biến. Xúc mục Bồ Đề giả, đầu đầu giai thị, pháp pháp giai chân. Minh minh bách thảo đầu, minh minh tổ sư ý. Đông Pha vân: “Khê thanh tức thị quảng trường thiệt, sơn sắc vô phi thanh tịnh thân”.

(疏)故云：萬法虛偽，唯是一心，了悟自心，觸目菩提矣。喻如病體瘳時。便名健體。亂民定後，即是良民。去念而求心，是醫必滅身而療病，將必屠國而安民也，豈理也哉？

(演)萬法虛偽唯是一心者，謂一切境界唯心，妄起故有。若心離於妄動，則一切境界滅，唯一真心，無所不遍。觸目菩提者，頭頭皆是，法法皆真。明明百草頭，明明祖師意。東坡云：溪聲即是廣長舌，山色無非清淨身。

(Sớ: Vì thế nói: “Muôn pháp hư dối, chỉ là nhất tâm. Liễu ngộ tự tâm thì những gì chạm vào mắt đều là Bồ Đề”. Ví như khi cái thân bệnh tật đã lành, bèn gọi là thân thể khỏe mạnh. Dân làm loạn sau khi đã dẹp yên, bèn là dân lành. Trừ khử niệm để cầu tâm giống như thầy thuốc ắt phải diệt cái thân để chữa bệnh, như ông tướng phải tàn sát cả nước để an dân, há có lẽ ấy chăng?

Diễn: “Vạn pháp hư ngụy, chỉ là nhất tâm”, tức là hết thảy các cảnh giới chỉ là tâm, do vọng dấy lên mà có. Nếu tâm lìa khỏi vọng động, hết thảy cảnh giới sẽ diệt, chỉ có một chân tâm không gì chẳng trọn khắp. “Những gì chạm vào mắt đều là Bồ Đề”: Chuyện gì cũng đều là [Bồ Đề], pháp nào cũng đều chân thật. Vằng vặc đầu trăm cỏ, ý tổ sư rạng ngời. Tô Đông Pha nói: “Tiếng suối là tướng lưỡi rộng dài, toàn bộ sắc núi không gì chẳng phải là thân thanh tịnh”).

Cửu, xảo thị nhân ư vãng sanh, thật ngộ Vô Sanh giả, Thất Địa cẩn danh hiện tướng, Bát Địa nãi đắc Vô Sanh. Nhi cực dục diệt sanh dĩ cầu Vô Sanh, di cầu, di viễn. Kim dĩ cầu sanh Tịnh Độ, nãi ngộ Vô Sanh, nhập Hữu đắc Không, tức phàm thành thánh, khả vị thông huyền bí quyết, hoán cốt thần đan.

(Diễn) Hiện tướng giả, như kê hậu minh chiêm, cố Đông phương dĩ hữu tinh sắc. Thất Địa cẩn danh giả, dĩ thử địa Vô Tướng Quán tuy thành dĩ, Phân Biệt Trí tuy dĩ ly, nhi hiện thức vị vong, ư nhất thiết sắc vị đại tự tại. Cố cẩn đắc hiện tướng nhĩ. Bát Địa nãi đắc giả, dĩ thử địa hiện thức dĩ vong, nhập nhất thiết pháp, như hư không tánh, nhập nhất thiết pháp bổn lai vô sanh, vô khởi, vô tướng, sơ, trung, hậu tế, giai tất bình đẳng, vô phân biệt Như Như Trí chi sở nhập xứ. Thị danh chân đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn dã. Cực dục diệt sanh cầu Vô Sanh giả, cổ vân: “Đại hoạn mạc nhược ư hữu thân, cố diệt thân dĩ quy vô. Cần lao mạc tiên ư hữu trí. Cố mẫn trí dĩ luân hư”. Nhập Hữu đắc Không tức phàm thành thánh giả, cầu sanh Tịnh Độ nhập Hữu dã. Nãi ngộ Vô Sanh, đắc Không dã. Nhập Hữu vi phàm phu, đắc Không thành thánh quả dã.

九、巧示因於往生實悟無生者。七地僅名現相，八地乃得無生。而亟欲滅生以求無生，彌求彌遠。今以求生淨土，乃悟無生，入有得空，即凡成聖，可謂通玄秘訣，換骨神丹。

(演)現相者，如雞後鳴瞻，顧東方已有精色。七地僅名者，以此地無相觀雖已成，分別智雖已離，而現識未 亡，於一切色未大自在。故僅得現相耳。八地乃得者，以此地現識已亡，入一切法，如虛空性，入一切法本來無 生，無起無相，初中後際，皆悉平等，無分別如如智之所入處。是名真得無生法忍也。亟欲滅生求無生者，古云：大患莫若於有身，故滅身以歸無。勤勞莫先於有智。故泯智以淪虛。入有得空即凡成聖者，求生淨土入有也。乃悟無生，得空也。入有為凡夫，得空成聖果也。

(Chín là khéo léo chỉ dạy: Do vãng sanh mà thật sự ngộ Vô Sanh. Thất Địa chỉ gọi là “hiện tướng”. Bát Địa mới đắc Vô Sanh. Nhưng muốn cực lực diệt sanh để cầu Vô Sanh thì càng cầu càng xa. Nay do cầu sanh Tịnh Độ bèn ngộ Vô Sanh, nhập Hữu mà đắc Không, từ phàm trở thành thánh, có thể nói là bí quyết để thông đạt lẽ u huyền, là thuốc thần để thay xương.

Diễn: “Hiện tướng”: Như khi gà gáy sáng, nhìn về phương Đông đã thấy có sắc sáng. “Thất Địa chỉ gọi là [hiện tướng]”: Do trong địa vị này, tuy Vô Tướng Quán đã thành, tuy đã lìa Phân Biệt Trí, nhưng hiện thức chưa mất, đối với hết thảy các sắc, chưa thể đại tự tại. Vì thế chỉ được gọi là “hiện tướng”.

“Bát Địa mới đạt được”: Do trong địa vị này, hiện thức đã mất, nhập hết thảy các pháp, tánh như hư không, nhập hết thảy các pháp vốn vô sanh, vô khởi, vô tướng, chặng đầu, chặng giữa, chặng cuối, thảy đều bình đẳng, là chỗ để Như Như Trí chẳng phân biệt tiến nhập. Đó gọi là “tthật sự đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn”.

“Muốn cực lực diệt sanh để cầu Vô Sanh”: Cổ nhân nói: “Ương hoạn to lớn không gì bằng có thân; vì thế, diệt thân để trở về Không. Nhọc nhằn không gì bằng có trí. Vì thế, diệt trí để rồi chìm đắm trong hư

vô”.

“Nhập Hữu đắc Không, từ ngay nơi phàm mà thành thánh”: Cầu sanh Tịnh Độ là nhập Hữu; bèn ngộ Vô Sanh là đắc Không. Nhập Hữu là phàm phu, đắc Không là thành thánh quả).

(Sớ) Cẩn danh hiện tướng giả, Hoa Nghiêm địa địa giai viết Vô Sanh, nhi chánh đắc nãi quy Bát Địa. Kỳ Thất Địa vân: “Tịnh vô lượng thân khẩu ý, đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn quang minh”. Sớ vị: “Vô Sanh Pháp Nhẫn, Bát Địa sở đắc. Kim tư Thất Địa, ư bỉ Pháp Nhẫn, minh tướng hiện tiền, vị vi chân đắc”. Như Quán Kinh Sớ, dĩ Vô Sanh tức thuộc Sơ Trụ, ý lược đồng thử. Nãi chí Bát Địa, ly nhất thiết tâm ý thức phân biệt, thỉ danh chân đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn dã. Cố tri Vô Sanh, thánh thả nan chi, huống phàm bối hồ?

(Diễn) Tịnh vô lượng thân khẩu ý giả, Thất Địa Bồ Tát dĩ thâm tịnh tâm, thành tựu thân nghiệp, thành tựu ngữ nghiệp, thành tựu ý nghiệp. Sở hữu nhất thiết bất thiện nghiệp đạo, Như Lai sở ha, giai dĩ xả ly. Nhất thiết thiện nghiệp, Như Lai sở tán, thường thiện tu hành cố. Ý lược đồng thử giả, Thiên Thai giáo vân: “Sơ Trụ tức đắc Vô Sanh”. Thanh Lương vân: “Sơ Địa dĩ khứ, đản đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn minh tướng hiện tiền, vị vi chân đắc”. Tắc Thiên Thai thuyết Sơ Trụ đắc giả, diệc đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn quang minh dã. Ly nhất thiết tâm ý thức phân biệt giả, liễu biệt danh thức, chỉ đệ lục ngôn. Trù lượng danh ý, chỉ đệ thất ngôn. Tập khởi danh tâm, chỉ đệ bát ngôn. Nhiên đệ bát trung hữu nghiệp, chuyển, hiện tam tướng. Kim sở ly giả, nãi thị hiện tướng, tức Lăng Già sở vị hiện thức dã. Phân biệt giả, thử lục thất bát tuy thô tế bất đồng, câu các hữu chủng chủng phân biệt. Kim chí Bát Địa, nhất thiết giai ly dã.

(疏)僅名現相者，華嚴地地皆曰無生，而正得乃歸八地。其七地云：淨無量身口意，得無生法忍光明。疏謂：無生法忍，八地所得。今玆七地，於彼法忍明相現前，未為真得。如觀經疏。以無生即屬初住。意略同此。乃至八地，離一切心意識分別，始名真得無生法忍也。故知無生，聖且難之，況凡輩乎？

(演)淨無量身口意者，七地菩薩以深淨心，成就身 業，成就語業。成就意業，所有一切不善業道，如來所 訶，皆已捨離。一切善業，如來所贊，常善修行故。意略同此者，天台教云：初住即得無生。清涼云：初地已去，但得無生法忍明相現前，未為真得。則天台說初住得者，亦得無生法忍光明也。離一切心意識分別者，了別名識，指第六言。籌量名意，指第七言。集起名心，指第八言。然第八中有業，轉，現三相。今所離者，乃是現相，即楞伽所謂現識也。分別者，此六七八雖麤細不同，俱各有種種分別。今至八地，一切皆離也。

(Sớ: Chỉ gọi là “hiện tướng”. [Các địa vị Bồ Tát trong Thập Địa

của] kinh Hoa Nghiêm, địa nào cũng đều gọi là Vô Sanh, nhưng thật sự đắc Vô Sanh phải là Bát Địa. [Kinh Hoa Nghiêm] giảng về Thất Địa như sau: “Thanh tịnh vô lượng thân, miệng, ý, có được ánh sáng của Vô Sanh Pháp Nhẫn”. Hoa Nghiêm Kinh Sớ viết: “Vô Sanh Pháp Nhẫn là sở đắc của Bát Địa”. Nay đối với bậc Thất Địa, tướng sáng của môn Pháp Nhẫn ấy đã hiện tiền, chưa phải là thật sự đắc. Như Quán Kinh Sớ có nói: “Vô Sanh thuộc vào Sơ Trụ”, đại khái giống với ý nghĩa được nói ở đây. Cho đến Bát Địa, lìa hết thảy tâm ý thức phân biệt thì mới gọi là thật sự đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn. Cho nên biết: Đối với bậc thánh, Vô Sanh còn khó, huống là lũ phàm phu ư?

Diễn: “Thanh tịnh vô lượng thân, miệng, ý”: Thất Địa Bồ Tát tín tâm thanh tịnh đã sâu, thành tựu thân nghiệp, thành tựu ngữ nghiệp, thành tựu ý nghiệp. Tất cả hết thảy nghiệp đạo bất thiện bị Như Lai quở trách đã đều lìa bỏ. Hết thảy thiện nghiệp được Như Lai khen ngợi đều thường khéo tu hành.

“Đại khái giống như ý nghĩa được nói ở đây”: Ngài Thiên Thai dạy rằng: “Sơ Trụ đã đắc Vô Sanh”. Ngài Thanh Lương bảo: “Từ Sơ Địa trở xuống, chỉ đắc tướng sáng của Vô Sanh Pháp Nhẫn hiện tiền, chưa phải là thật sự đạt được”. Vậy thì ngài Thiên Thai nói Sơ Trụ đã đắc Vô Sanh, cũng là đắc quang minh của Vô Sanh Pháp Nhẫn đó thôi.

“Lìa hết thảy tâm ý thức phân biệt”: Nhận biết rõ ràng thì gọi là

Thức, tức là nói đến thức thứ sáu. Suy tính thì gọi là Ý, tức là nói đến thứ bảy. Tích tụ thì gọi là Tâm, nhằm nói đến thức thứ tám. Nhưng trong thức thứ tám có ba tướng là nghiệp tướng, chuyển tướng, và hiện tướng. Nay cái bị rời lìa chính là hiện tướng, tức là cái được gọi là “hiện thức” trong kinh Lăng Già. “Phân biệt”: Các thức thứ sáu, bảy, tám tuy thô hay tế khác nhau, nhưng mỗi thức đều có đủ thứ phân biệt. Nay đã đạt đến Bát Địa thì hết thảy đều rời lìa).

(Sớ) Di viễn giả, yếm sanh vi hoạn, cực dục diệt sanh dĩ quy ư vô, nhi diệt phi chân diệt, chỉ ích cù lao, chung thành luân chuyển, như ngưu hoại xa, cổ hữu minh dụ.

(Diễn) Diệt phi chân diệt giả, nãi đoạn diệt chi diệt, phi tịch diệt chi diệt dã. Đoạn diệt chi diệt nãi vọng diệt, tịch diệt chi diệt vi chân diệt. Lăng Nghiêm vân: “Sanh diệt ký diệt, tịch diệt hiện tiền”, thị dã. Chung thành luân chuyển giả, như vô tưởng ngoại đạo, ngũ bách kiếp Định lực dĩ quá, Trung Hữu hiện tiền, báng A La Hán, thân tao Hậu Hữu, đọa lạc địa ngục, luân chuyển chư thú dã. Như ngưu hoại xa giả, ngưu dĩ khiên xa vi khổ, đảo hoại kỳ xa, chủ nhân phục tạo. Như nhân yếm thân vi khổ, tốc diệt kỳ thân, bất tri thử thân tuy diệt, phục thọ dư thân.

(疏)彌遠者，厭生為患，亟欲滅生以歸於無，而滅非真滅，祇益劬勞，終成輪轉，如牛壞車，古有明喻。

(演)滅非真滅者，乃斷滅之滅，非寂滅之滅也。斷滅之滅乃妄滅，寂滅之滅為真滅。楞嚴云：生滅既滅，寂滅現前是也。終成輪轉者，如無想外道，五百劫定力已過，中有現前，謗阿羅漢，身遭後有，墮落地獄，輪轉諸趣也。如牛壞車者，牛以牽車為苦，倒壞其車，主人復造。如人厭身為苦，速滅其身，不知此身雖滅，復受餘身。

(Sớ: “Càng xa”: Chán ngán sanh mạng là nỗi lo sầu, cực lực muốn diệt sanh mạng để trở về Không, nhưng diệt chẳng phải là thật sự diệt, chỉ càng tăng thêm nhọc nhằn, rốt cuộc trở thành luân chuyển, như bò phá xe, cổ nhân đã có tỷ dụ rành rành.

Diễn: “Diệt chẳng phải là thật sự diệt” tức là diệt trong đoạn diệt, chẳng là diệt theo kiểu tịch diệt. Diệt theo kiểu đoạn diệt là vọng diệt, diệt theo kiểu tịch diệt là chân diệt. Kinh Lăng Nghiêm chép: “Sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền” là nói về ý này. “Rốt cuộc trở thành luân chuyển”: Như vô tưởng ngoại đạo, sau năm trăm kiếp, Định lực đã hết, Trung Hữu hiện tiền, liền phỉ báng A La Hán, thọ thân Hậu Hữu, đọa lạc địa ngục, luân chuyển trong các đường.

“Như bò phá xe”: Bò thấy kéo xe khổ sở, bèn phá hoại cái xe ấy, chủ nhân lại tạo [cái xe mới]. Như người chán thân khổ sở, nhanh chóng diệt cái thân ấy, chẳng biết thân này tuy diệt, lại thọ thân khác).

(Sớ) Kim chuyên niệm Phật, phát nguyện vãng sanh, sanh bỉ quốc dĩ, hoa khai kiến Phật, thức tự bổn tâm, bổn tự bất sanh, sanh diệc hà ngại? Sở vị: Xí nhiên cầu sanh, nhi bất quai ư Vô Sanh chi lý. Chung nhật sanh, nhi vị thường sanh giả, nãi sở dĩ vi chân Vô Sanh dã. Hữu sanh nhi ngộ Vô Sanh, cố vân “nhập Hữu đắc Không”. Sanh thuộc phàm phu, nhi nhân sanh Vô Sanh, cố vân “tức phàm thành thánh, tựu lộ hoàn gia”. Tiềm siêu mật độ, nan tư, nan nghị, cố vân “thông huyền”. Thúc nhĩ chuyển di, như bình địa thăng thiên, bạch y sậu quý; cố vân “hoán cốt”. Xả bí quyết nhi canh không ngôn, khí

thần đan nhi phục cuồng dược, khởi bất đại khả ai tai!

(Diễn) Cầu sanh nhi phi quai Vô Sanh giả, Chứng Đạo Ca vân: “Thùy vô niệm, thùy vô sanh? Nhược thật vô sanh, vô bất sanh. Hoán thủ cơ quan mộc nhân vấn, cầu Phật thi công tảo vãn thành”. Thăng tiên, như Hứa Tiên bạt trạch phi thăng, Tiêu Sử thừa loan vũ hóa. Sậu quý, như Ngu Thuấn phát ư quyển mẫu, Giao Cách cử ư ngư diêm. Xả bí quyết nhi canh không ngôn, vị bất niệm Di Đà, vi tầm văn sách nghĩa chi giáo. Khí thần đan nhi phục cuồng dược, vị bất cầu Tịnh Độ, vi bộ phong tróc ảnh chi Thiền!

(疏)今專念佛，發願往生，生彼國已，華開見佛，識自本心，本自不生，生亦何礙？所謂熾然求生，而不乖於無生之理，終日生而未嘗生者，乃所以為真無生也。有生而悟無生。故云入有得空。生屬凡夫。而因生無生。故云即凡成聖。就路還家。潛超密度。難思難議。故云通玄。倏爾轉移。如平地升遷。白衣驟貴。故云換骨。捨秘訣而耕空言棄神丹而服狂藥。豈不大可哀哉。

(演)求生而不乖無生者，證道歌云：誰無念誰無生？若實無生無不生。喚取機關木人問，求佛施功早晚成。升仙，如許仙拔宅飛昇，蕭史乘鸞羽化。驟貴，如虞舜發於畎畝，膠鬲舉於魚塩。捨秘訣而耕空言，謂不念彌陀，為尋文索義之教。棄神丹而服狂藥，謂不求淨土，為捕風捉影之禪。

(Sớ: Nay chuyên niệm Phật, phát nguyện vãng sanh. Đã sanh về cõi ấy, hoa nở, thấy Phật, nhận biết bổn tâm vốn tự bất sanh, có sanh cũng chẳng ngăn ngại gì? Đó gọi là “náo nức cầu sanh mà chẳng trái nghịch lý Vô Sanh, suốt ngày sanh mà chưa hề sanh”. Đấy mới chính là Vô Sanh thật sự vậy. Có sanh mà ngộ Vô Sanh, nên bảo là “nhập Hữu đắc Không”. Sanh thuộc về phàm phu, nhưng do sanh mà vô sanh; cho nên nói: “Từ ngay địa vị phàm phu mà thành thánh, theo đường về nhà”. Thầm siêu, ngầm độ, khó nghĩ, khó bàn; vì thế bảo: “Thông hiểu đạo huyền”. Phút chốc chuyển dời, như từ đất bằng mà vọt lên, áo trắng mà chợt thành sang quý. Do vậy nói là “hoán cốt” (thay xương). Bỏ bí quyết để cày bừa nơi lời suông, vứt thần đan để uống thuốc nhảm, há chẳng đáng đau buồn quá đỗi ư!

Diễn: “Cầu sanh mà chẳng trái nghịch Vô Sanh”: Chứng Đạo Ca viết: “Ai vô niệm, ai vô sanh? Nếu thật sự vô sanh thì không gì chẳng sanh! Thay đổi cơ quan, hỏi người gỗ, cầu Phật dụng công sáng tối thành”.

“Lên tiên”: Như Hứa Tiên cả nhà cùng phi thăng, Tiêu Sử cưỡi chim loan thoát trần. “Chợt thành sanh quý” như Ngu Thuấn từ chốn ruộng đồng mà được trọng dụng, Giao Cách được nâng đỡ từ nơi bãi cá muối. “Bỏ bí quyết để cày bừa nơi lời suông” tức là chẳng niệm Di Đà, mà tuân theo dò văn tìm nghĩa. “Vứt thần đan để uống thuốc nhảm” là chẳng cầu sanh Tịnh Độ, cứ hành Thiền theo kiểu đuổi gió, bắt ảnh!)

Thập, phục minh kính lộ tu hành, kính trung chi kính giả, thử hữu nhị nghĩa: Nhất giả, dư môn học đạo, vạn lý điều dao. Niệm Phật vãng sanh, cổ xưng “kính lộ”. Nhi niệm Phật nhất pháp, phục hữu đa môn; kim thử Trì Danh thị vi kính lộ chi trung, kính nhi hựu kính. Hạc xung, bằng cử, ký sậu, long phi, bất tật, bất hành, nhi tốc, nhi chí, kính trung kính hỹ.

(Diễn) Vạn lý điều dao giả, tiệm tiệm đoạn Hoặc, tiệm tiệm chứng Chân, tiệm ly sanh tử. Hạc xung, bằng cử giả, cổ vân: “Bách điểu bất đáo xứ, ưng năng đáo; ưng bất đáo xứ, hạc năng đáo”. Hựu Nam Hoa vân: “Bắc hải hữu ngư, kỳ danh viết Côn. Côn chi đại, bất tri kỳ kỷ thiên lý dã. Hóa nhi vi bằng, nộ nhi phi. Kỳ dực nhược thùy thiên chi vân, đoàn phù dao nhi thượng giả, cửu vạn lý khứ. Dĩ lục nguyệt tức giả dã”. Ký sậu, long phi giả, phàm mã nhật hành bất quá bách lý, lương ký hữu truy phong trục điện chi năng. Nhiên bất cập thần long biến hóa phi đằng, nhân mạc năng trắc dã.

十、復明徑路修行，徑中之徑者，此有二義：一者，餘門學道，萬理迢遙，念佛往生，古稱徑路。而念佛一法，復有多門，今此持名，是為徑路之中，徑而又徑，鶴沖鵬舉，驥驟龍飛，不疾不行，而速而至，徑中徑矣。

(演)萬里迢遙者，漸漸斷惑，漸漸證真，漸離生死。 鶴沖鵬舉者，古云：百鳥不到處鷹能到，鷹不到處鶴能到。又南華云：北海有魚，其名曰鯤。鯤之大，不知其幾千里也。化而為鵬，怒而飛。其翼若垂天之雲，摶扶搖而上者，九萬里去。以六月息者也。驥驟，龍飛者，凡馬日行不過百里，良驥有追風逐電之能。然不及神龍變化飛騰，人莫能測也。

(Mười là lại nói rõ [pháp môn này là] đường tắt nhất trong các đường tắt tu hành, ở đây có hai nghĩa: Một là học đạo trong các môn khác [như đi đường] xa xôi vạn dặm. Niệm Phật vãng sanh được cổ nhân gọi là “đường tắt”, nhưng trong pháp Niệm Phật lại có nhiều môn. Nay môn Trì Danh là đường tắt hơn con đường tắt nhất trong các con đường tắt. Hạc tung mình, đại bàng cất cánh, ngựa Ký phi, rồng bay, không nhanh mà lẹ, không đi mà tới, là đường tắt nhất trong các con đường tắt vậy.

Diễn: “Xa xôi vạn dặm”: Dần dần đoạn Hoặc, dần dần chứng Chân, dần dần lìa sanh tử. “Hạc tung mình, đại bàng cất cánh”: Cổ nhân nói: “Trăm loài chim chẳng thể đến chỗ chim ưng có thể đến. Chỗ chim ưng chẳng đến nổi, hạc có thể đến”. Lại nữa, Nam Hoa Kinh (sách Trang Tử) viết: “Biển Bắc có loài cá tên là Côn. Côn to lớn chẳng biết là mấy ngàn dặm. Nó hóa thành chim Bằng, giận dữ bay lên. Cánh nó như mây che trời, vỗ cánh ầm ầm bay lên cao đến chín vạn dặm. Đến tháng Sáu, nó bèn ngơi nghỉ”.

“Ngựa Ký phi, rồng bay”: Ngựa thường mỗi ngày chẳng đi hơn trăm dặm. Ngựa Ký giỏi có khả năng chạy đuổi kịp gió, kịp chớp; nhưng chẳng bằng thần long biến hóa bay vọt lên, loài người chẳng thể suy

lường được).

(Sớ) Nhị nghĩa giả: Nhất thị giảo lượng ư đa chủng tịnh nghiệp. Nhị thị giản biệt ư bổn bộ đại bổn. Cố vân “kính lộ chi kính lộ” dã.

(Diễn) Đa chủng tịnh nghiệp, như Quán Kinh tu Quán, Cổ Âm trì chú đẳng. Kim dĩ trì danh dữ chi giảo lượng, tắc bỉ thị kính lộ, trì danh thị kính trung kính dã. Bổn bộ, Đại Bổn, tức quảng trần y chánh bị tải tu trì đẳng, kim dĩ trì danh vi chi giản biệt, tắc bỉ thị kính lộ, trì danh hựu kính trung kính dã.

(疏)二義者，一是較量於多種淨業。二是揀別於本部大本。故云徑路之徑路也。

(演)多種淨業，如觀經修觀，鼓音持咒等。今以持名與之較量，則彼是徑路，持名是徑中徑也。本部大本，即廣陳依正備載修持等，今以持名為之揀別 ，則彼是徑路，

持名又徑中徑也。

(Sớ: “Hai nghĩa”: Một là so sánh nhiều thứ tịnh nghiệp. Hai là nhằm phân biệt giữa kinh này và Đại Bổn. Cho nên nói “đường tắt nhất trong các đường tắt”.

Diễn: “Nhiều thứ tịnh nghiệp”: Như Quán Kinh tu Quán, kinh Cổ Âm Thanh Vương dạy trì chú v.v… Nay so sánh với pháp trì danh thì những pháp kia là đường tắt, trì danh là đường tắt nhất trong các đường tắt. [So sánh giữa] kinh này và Đại Bổn tức là trần thuật rộng rãi y báo và chánh báo chép cặn kẽ pháp tu trì v.v… Nay đem pháp trì danh để so sánh tách bạch thì kinh kia là đường tắt, mà trì danh lại là đường tắt nhất trong các đường tắt vậy).

(Sớ) Kính lộ giả, lộ tiểu nhi tiệp, danh Kính. Tiểu dụ niệm Phật vi lực chi giản dị. Tiệp dụ niệm Phật thành công chi tấn tốc. Thiện Đạo đại sư kệ vân: “Duy hữu kính lộ tu hành, đản niệm A Di Đà Phật”, thị dã. Cố vân: “Dư môn học đạo, danh thụ xuất tam giới, niệm Phật vãng sanh, danh hoành xuất tam giới. Như trùng tại trúc, thụ tắc lịch tiết nan thông, hoành tắc nhất thời thấu thoát”. Dư môn chi tỷ niệm Phật, tắc niệm Phật vi tốc hỹ.

(Diễn) Thụ xuất tam giới giả, tiên đoạn Dục Giới cửu phẩm Tư, phương xuất Dục Giới. Thứ đoạn Sắc Giới tam thập lục phẩm Tư, phương ly Sắc Giới. Thứ đoạn Tứ Không tam thập lục phẩm Tư, phương siêu Vô Sắc Giới. Hựu tiên tu căn bản Tứ Thiền, phương xuất Dục Giới. Thứ tu Tứ Không Định, phương ly Sắc Giới. Thứ tu Diệt Tận Định, phương siêu Vô Sắc Giới. Hoành xuất giả, tức bất đoạn Hoặc bất tu Thiền, đản đắc xưng danh nhất tâm, tiện đới Hoặc vãng sanh xuất tam giới dã.

(疏)徑路者，路小而捷名徑。小喻念佛為力之簡易。捷喻念佛成功之迅速。善導大師偈云：唯有徑路修行，但念阿彌陀佛，是也。故云：餘門學道，名豎出三界；念佛往生，名橫出三界。如蟲在竹，豎則歷節難通，橫則一時透脫。餘門之比念佛，則念佛為速矣。

(演)豎出三界者，先斷欲界九品思，方出欲界。次斷色界三十六品思，方離色界。次斷四空三十六品思，方超無色界。又先修根本四禪，方出欲界。次修四空定，方離色界。次修滅盡定，方超無色界。橫出者，即不斷惑不修禪，但得稱名一心，便帶惑往生出三界也。

(Sớ: “Kính lộ” là con đường nhỏ mà đạt tới nơi nhanh nhất thì gọi là Kính. Chữ “tiểu” nhằm sánh ví niệm Phật hết sức đơn giản, dễ dàng. Chữ “tiệp” nhằm sánh ví niệm Phật thành công nhanh chóng. Thiện Đạo đại sư có bài kệ: “Chỉ có nẻo tắt tu hành, chỉ niệm A Di Đà Phật” chính là nói về điều này.

Cho nên nói: “Học đạo trong các môn khác gọi là thoát tam giới theo chiều dọc, niệm Phật là vượt tam giới theo chiều ngang”. Như con sâu trong ống tre, [muốn thoát ra] theo chiều dọc, phải vượt qua từng đốt, khó thể thông suốt; theo chiều ngang thì một lúc là lọt ra ngay. Những môn khác đem so sánh với Niệm Phật thì Niệm Phật là nhanh chóng vậy.

Diễn: “Vượt thoát tam giới theo chiều dọc”: Trước hết, đoạn chín phẩm Tư Hoặc thuộc Dục Giới mới thoát khỏi Dục Giới. Kế đó, đoạn ba mươi sáu phẩm Tư Hoặc thuộc Sắc Giới, mới lìa Sắc Giới. Kế đó, đoạn ba mươi sáu phẩm Tư Hoặc thuộc Tứ Không mới vượt thoát Vô Sắc Giới. Lại nữa, trước hết tu Căn Bản Tứ Thiền thì mới thoát khỏi Dục Giới. Kế đó, tu Tứ Không Định mới thoát khỏi Sắc Giới. Kế đó, tu Diệt Tận Định mới thoát khỏi Vô Sắc Giới. “Vượt tam giới theo chiều ngang” tức là chẳng đoạn Hoặc, chẳng tu Thiền, chỉ do xưng danh đắc nhất tâm bèn mang theo Hoặc (phiền não) vãng sanh, thoát khỏi tam giới).

(Sớ) Niệm Phật phục hữu đa môn giả, như hậu văn trung sở khai Thật Tướng Niệm Phật tứ chủng, nãi chí vạn hạnh hồi hướng đẳng. Thật Tướng chi Phật, tuy vân bổn cụ, nhi chúng sanh chướng trọng, giải ngộ giả hy. Hạ thử sổ môn: Quán Tượng, tắc tượng khứ, hoàn vô; nhân thành gián đoạn. Quán Tưởng, tắc tâm thô, cảnh tế; diệu quán nan thành. Vạn hạnh, tắc sở tác phồn đa, trọng xứ thiên trụy. Duy thử Trì Danh nhất pháp, giản yếu trực tiệp; đản năng kế niệm, tiện đắc vãng sanh. Cổ nhân vị: “Ký đắc kiến Di Đà, hà sầu bất khai ngộ?” Tắc bất kỳ Thật Tướng, nhi Thật Tướng khế yên! Cố niệm Phật vi tu hành kính lộ, nhi trì danh hựu niệm Phật trung chi kính lộ dã.

(Diễn) Trọng xứ thiên trụy giả, tức tiền vân: “Dĩ Thí Giới lực, hoặc tác vương thần phú quý tự tại, nãi chí quảng tác chúng tội. Do thử đọa lạc” đẳng.

(疏)念佛復有多門者，如後文中所開實相念佛四種。乃至萬行回向等。實相之佛，雖云本具，而眾生障重，解悟者希。下此數門：觀像，則像去還無，因成間斷。觀想，則心粗境細，妙觀難成。萬行，則所作繁多，重處偏墜。唯此持名一法，簡要直捷。但能繼念，便得往生。古人謂：既得見彌陀，何愁不開悟？則不期實相而實相契焉。故念佛為修行徑路，而持名又念佛中之徑路也。

(演)重處偏墜者，如前云：以施戒力，或作王臣富貴自在，乃至廣作眾罪。由此墮落等。

(Sớ: Niệm Phật lại có nhiều môn, như trong phần kinh văn ở phía sau nói có bốn cách niệm Phật như Thật Tướng Niệm Phật v.v... Cho đến muôn hạnh hồi hướng v.v... Đức Phật nơi Thật Tướng tuy nói là “sẵn có”, nhưng chúng sanh chướng nặng, kẻ giải ngộ hiếm hoi. Trong mấy môn [niệm Phật] kế tiếp, như Quán Tượng thì hễ rời khỏi tượng, sẽ lại không có gì; do vậy, trở thành gián đoạn. Quán Tưởng thì tâm thô tháp, cảnh vi tế, phép Quán mầu nhiệm khó thành tựu. Vạn hạnh thì việc làm đông nhiều, coi trọng chỗ nào, sẽ rớt vào nơi đó. Chỉ có pháp Trì Danh này, đơn giản, trọng yếu, thẳng thừng, nhanh chóng. Chỉ cần niệm liên tục, liền được vãng sanh.

Cổ nhân nói: “Đã được thấy Di Đà, lo gì chẳng khai ngộ?” Đấy là chẳng mong cầu Thật Tướng, mà lại khế hợp Thật Tướng vậy. Vì thế, niệm Phật là đường tắt trong sự tu hành, nhưng trì danh lại là đường tắt nhất trong pháp môn Niệm Phật.

Diễn: “Coi trọng chỗ nào sẽ rớt vào nơi đó”: [Chẳng hạn như] do sức của Thí và Giới mà [thân sau] có thể trở thành vua, quan phú quý, tự tại, thậm chí rộng tạo các tội. Do vậy bị đọa lạc v.v…)

(Sớ) Hạc xung dĩ quá phàm cầm, tranh như bằng cử. Ký sậu tuy siêu quần mã, vị cập long phi, giai thượng dụ niệm Phật, hạ dụ trì danh niệm Phật dã. Bất tật bất hành giả, Dịch Hệ Từ viết: “Dịch vô tư dã, vô vi dã, tịch nhiên bất động, cảm nhi toại thông thiên hạ chi cố”. Phi thiên hạ chi chí thần, kỳ thục năng dữ ư thử”.

(Diễn) Dịch vô tư, vô vi đẳng giả, phàm vật hữu tâm tất hữu tư, duy Dịch vô tâm dã. Hà hữu ư tư, hà hữu ư vi? Phương kỳ thi vị điệp, quái vị cầu, Từ chiêm Tượng biến, ẩn nhi vô tích, tịch nhiên bất động hỹ. Cập kỳ cảm nhi điệp thi cầu quái dã, tắc thọ mạng như hưởng nhi lai vật chi, toại tri thông biến cực số, nhi hào tượng chi tất tiết, toại thông thiên hạ chi cố dã. Cái vô tư nhi vô bất tư, vô vi nhi vô bất vi, cực thiên hạ chi chí thần, nãi năng như thử. Bất nhiên, tịch tắc luân ư tĩnh hỹ, cảm tắc trệ ư động hỹ. Kỳ thục năng tịch năng cảm chi như thử tai!

(疏)鶴沖已過凡禽。爭如鵬舉。驥驟雖超群馬，未及龍飛。皆上喻念佛，下喻持名念佛也。不疾不行者，易繫詞曰：易無思也，無為也，寂然不動，感而遂通天下之故，非天下之至神，其孰能與於此。

(演)易無思無為等者，凡物有心必有思，惟易無心也。何有於思，何有於為？方其蓍未揲，卦未求，辭占象變，隱而無蹟，寂然不動矣。及其感而揲蓍求卦也，則受命如響而來物之，遂知通變極數，而爻象之畢洩，遂通天下之故也。蓋無思而無不思，無為而無不為，極天下之至神，乃能如此。不然，寂則淪於靜矣，感則滯於動矣。其孰能寂能感之如此哉！

(Sớ: Hạc bay cao hơn các loài chim tầm thường, nhưng vẫn chẳng bằng đại bàng sải cánh. Ngựa Ký phi tuy vượt trội hơn các loài ngựa khác, vẫn chưa bằng rồng bay. Trong những thí dụ này, thí dụ trước (chim hạc, ngựa Ký) đều nhằm sánh ví các pháp niệm Phật, thí dụ sau (đại bàng, rồng) nhằm sánh ví pháp trì danh niệm Phật. “Bất tật, bất hành” là như phần Hệ Từ trong kinh Dịch có đoạn viết: “Dịch là không suy nghĩ, không làm, lặng lẽ, bất động, mà hễ cảm bèn thông thấu thiên hạ”. Chẳng phải là tột bậc thần diệu trong thiên hạ thì còn điều nào khác có thể được như thế.

Diễn: “Dịch không suy nghĩ, không làm…”: Phàm chúng sanh có tâm, ắt có suy nghĩ. Chỉ có Dịch không có tâm, làm sao có suy nghĩ, làm sao có làm? Do vậy, trước khi xếp đặt cỏ Thi [để bói toán], chưa cầu thành quẻ, dựa theo Hệ Từ để chiêm nghiệm quẻ Tượng biến đổi thì [những điều biến đổi trong quẻ Dịch] sẽ ẩn kín, không dấu vết, lặng lẽ, bất động. Tới khi do tâm dấy động, bèn xếp đặt cỏ Thi để tìm quẻ, ắt Dịch sẽ vâng mạng như tiếng vang [ứng theo tiếng gọi] mà ứng hiện, khiến cho [người bói toán] sẽ biết cùng cực số mục thông, biến; từ sự tiết lộ trọn vẹn của hào tượng mà thông hiểu duyên do trong thiên hạ. Ấy chính là không suy nghĩ mà không gì chẳng suy nghĩ, không làm mà không gì chẳng làm. Thần diệu cùng cực tột bậc trong thiên hạ thì mới có thể như thế. Nếu không, tịch sẽ chìm đắm trong tĩnh, cảm sẽ vướng mắc nơi động. Có pháp gì khác mà có thể tịch, có thể cảm như thế hay chăng!)

(Sớ) Duy thần dã, bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí. Ý vị tật nhi hậu tốc, hành nhi hậu chí giả, vật chi thường dã. Thi quái chi thể, tịch vô tư vi, nhi hữu cảm tức thông, thị bất tật nhi tốc, bất hành nhi chí, diệu vạn vật nhi vị chi thần dã. Dẫn thử dĩ minh chư môn Niệm Phật, tuy đồng viết vãng sanh, nhi vi lực sảo nan, vi thời sảo cửu, thị tu hành, tu tật, nãi chí, nãi tốc dã. Kim tắc bất kê tuế nguyệt, bất giả tác vi, thất nhật nhất tâm, tức sanh bỉ quốc, hà kỳ thần diệu nhất chí thị dã?

(Diễn) Vi lực sảo nan, thị bất thậm giản dị, tu hành nãi chí dã. Vi thời sảo cửu, thị bất cực tấn tốc, tu tật nãi tốc dã. Bất kê tuế nguyệt, thị cực tấn tốc, bất tật nhi tốc dã. Bất giả tác vi, thị cực giản dị, bất hành nhi chí dã.

(疏)唯神也，不疾而速，不行而至。意謂疾而後速，行而後至者，物之常也。蓍卦之體，寂無思為，而有感即通，是不疾而速，不行而至，妙萬物而謂之神也。引此以明諸門念佛，雖同曰往生，而為力稍難，為時稍久，是須行須疾，乃至乃速也。今則不稽歲月，不假作為，七日一心，即生彼國，何其神妙一至是也？

(演)為力稍難，是不甚簡易，須行乃至也。為時稍久，是不極迅速，須疾乃速也。不稽歲月，是極迅速，不疾而速也。不假作為，是極簡易，不行而至也。

(Sớ: Chỉ có mình nó là thần diệu, chẳng lẹ làng mà nhanh chóng, chẳng đi mà đến. Ý nói “có nhanh rồi mới lẹ, có đi rồi mới tới” là lẽ thường của muôn vật. Xét về Thể của việc xủ quẻ bằng cỏ Thi là lặng lẽ, không suy nghĩ, hành động, nhưng hễ có cảm bèn thông. Đấy là chẳng nhanh mà lẹ, chẳng đi mà đến, mầu nhiệm hơn vạn vật, cho nên gọi là “thần”.

Dẫn điều này để chỉ rõ: Các môn Niệm Phật tuy đều nói là [do hành trì các môn ấy bèn được] vãng sanh, nhưng công sức tu tập khá khó khăn, thời gian tu tập khá lâu dài, cần phải đi, cần phải nhanh thì mới có thể đạt đến, mới có thể mau chóng. Nay chẳng kể đến năm tháng, chẳng cần phải thực hiện [những Phật hạnh nào khác], bảy ngày nhất tâm, bèn sanh về cõi ấy, có pháp nào khác thần diệu đến mức như vậy hay chăng?

Diễn: “Công sức tu tập khá khó khăn” là chẳng đơn giản, chẳng dễ dàng cho lắm, cần phải hành thì mới đạt đến. “Thời gian tu tập khá lâu dài” là chẳng tột bậc nhanh chóng, cần phải nhanh chóng thì mới mau lẹ được. “Chẳng kể đến năm tháng” tức là tột bậc nhanh chóng, không cần phải nhanh lẹ mà vẫn mau chóng. “Không cần phải thực hiện” là tột bậc đơn giản, dễ dàng, chẳng đi mà đến vậy!)

(Sớ) Cố Phổ Hiền Hạnh Nguyện Phẩm Sao vân: “Đại Tạng trung sổ bách dư bổn, hoặc kinh, hoặc luận, thuyết tu bỉ nhân, nhiên giai cần tích, nãi đắc vãng sanh. Kim đản xưng danh, tiện đăng Bất Thoái, khởi phi kính nhi phục kính giả tai?”

(疏)故普賢行願品鈔云：大藏中數百餘本，或經或論，說修彼因，然皆勤積，乃得往生。今但稱名，便登不退，豈非徑而復徑者哉？

(Sớ: Vì thế, lời Sao cho phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện [trong bộ Hoa Nghiêm Kinh Sớ Sao] nói: “Trong Đại Tạng Kinh có hơn mấy trăm cuốn kinh hoặc luận nói đến chuyện tu cái nhân ấy, nhưng đều phải siêng năng [tu tập] dài lâu thì mới được vãng sanh. Nay chỉ xưng danh liền lên địa vị Bất Thoái, há chẳng phải là đường đã tắt lại còn tắt hơn nữa đó ư?”)

Nhị giả, Vô Lượng Thọ kinh, quảng trần y chánh, bị tải tu trì, kim thử kinh giả, sùng giản khử phồn, cử ước cai bác, cánh vô tha thuyết, đơn chỉ trì danh, đản đắc nhất tâm, tiện sanh bỉ quốc, khả vị dũ giản, dũ ước, dũ diệu, dũ huyền, kính trung kính hỹ.

(Diễn) Quảng trần y chánh giả, Tiểu Bổn y báo như trì thủy, tắc đản viết hữu thất bảo trì, bát công đức thủy. Đại Bổn tắc quảng đàm trì chi lượng, trì chi số, cập thủy chi tùy tâm tác dụng đẳng. Tiểu Bổn chánh báo, như đệ tử, tắc đản viết Thanh Văn đệ tử vô lượng vô biên. Đại Bổn tắc quảng đàm chư thượng, thiện nhân, giảng kinh, tụng kinh, thính kinh, tọa Thiền đẳng, bị tải tu trì giả. Thử tắc chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn. Đại Bổn tắc bị thuyết xả gia ly tục, nhi tác Sa môn đẳng, huyền tăng, tán hoa, phạn thực Tăng chúng đẳng. Phồn giản tựu kinh văn thuyết, bác ước tựu hành môn thuyết. Hựu cánh vô tha thuyết, đơn chỉ trì danh, chánh thị sùng giản khử phồn, đản đắc nhất tâm, tiện sanh bỉ quốc, chánh thị cử ước cai bác.

二者，無量壽經，廣陳依正，備載修持，今此經者，崇簡去繁，舉約該博，更無他說，單指持名，但得一心，便生彼國，可謂愈簡愈約，愈妙愈玄，徑中徑矣。

(演)廣陳依正者，小本依報如池水，則但曰有七寶池，八功德水。大本則廣談池之量，池之數，及水之隨心作用等。小本正報，如弟子，則但曰聲聞弟子無量無邊。大本則廣談諸上善人，講經誦經聽經，坐禪等，備載修持者。此則執持名號，一心不亂。大本則備說捨家離俗，而作沙門等，懸繒散花，飯食僧眾等。繁簡就經文說，博約就行門說。又更無他說，單指持名，正是崇簡去繁，但得一心，便生彼國，正是舉約該博。

(Hai là kinh Vô Lượng Thọ trần thuật cặn kẽ y báo và chánh báo, chép chi tiết về sự tu trì. Nay kinh này chuộng đơn giản, bỏ rườm rà, nêu lên những nét chánh yếu mà bao gồm rộng rãi [các ẩn nghĩa], trọn chẳng nói chuyện khác, chỉ có dạy phép trì danh, chỉ cần đạt được nhất tâm, sẽ sanh về cõi ấy, có thể nói là càng đơn giản, càng ước lược thì

càng diệu, càng huyền, là đường tắt nhất trong các đường tắt.

Diễn: “Trần thuật cặn kẽ y báo và chánh báo”: Trong Tiểu Bổn, đối với y báo như nước ao, chỉ nói là có ao bảy báu, nước tám công đức; Đại Bổn thì nói cặn kẽ kích thước của ao, số lượng ao, và tác dụng tùy tâm của nước v.v… Chánh báo trong Tiểu Bổn thì như đối với đệ tử, chỉ nói đệ tử Thanh Văn vô lượng, vô biên; Đại Bổn thì nói cặn kẽ thượng thủ, thiện nhân, giảng kinh, tụng kinh, nghe kinh, tọa Thiền v.v… chép cặn kẽ sự tu trì.

Kinh này (kinh A Di Đà) thì chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn; Đại Bổn bèn nói chi tiết “bỏ nhà, lìa cõi tục để làm Sa môn” v.v… “treo phan lọng, rải hoa, đãi cơm chư Tăng” v.v… Rườm rà hay đơn giản là xét theo kinh văn; rộng rãi hay ước lược là nói theo hành môn. Lại chẳng nói gì khác, chỉ nêu bày trì danh, chính là đề cao đơn giản, bỏ rườm rà. Chỉ cần đắc nhất tâm, sẽ sanh về cõi ấy, chính là nêu ra pháp ước lược mà bao gồm rộng rãi).

(Sớ) Vô Lượng Thọ Kinh, tường kiến bộ loại dịch thích nhị môn. Dĩ đối kim kinh, thế xưng Đại Bổn, cái bộ đồng, nhi quảng lược dị dã. Bỉ vị nhạo quảng giả thuyết, thử vị nhạo lược giả thuyết. Nhiên từ giản, nhi lý ích minh, Sự ước, nhi công bội thắng.

(Diễn) Vị nhạo quảng, nhạo lược giả, Như Lai thuyết pháp tùy cơ bất định, như lương y ứng bệnh thọ dược. Lăng Già vân: “Bỉ bỉ chư bệnh nhân, lương y tùy xử phương, chư Phật vị chúng sanh, tùy cơ ứng lượng thuyết”. Từ giản nhi ích minh, tựu năng thuyên chi văn thuyết. Sự ước nhi bội thắng, chỉ sở thuyên chi nghĩa thuyết.

(疏)無量壽經，詳見部類譯釋二門。以對今經。世稱大本，蓋部同而廣略異也。彼為樂廣者說，此為樂略者說。然辭簡而理益明。事約而功倍勝。

(演)為樂廣樂略者，如來說法隨機不定，如良醫應病授藥。楞伽云：彼彼諸病人，良醫隨處方，諸佛為眾生，隨機應量說。辭簡而益明，就能詮之文說。事約而倍勝，指所詮之義說。

(Sớ: Đối với kinh Vô Lượng Thọ, xem chi tiết trong hai môn “đồng bộ, đồng loại” và “phiên dịch, chú giải”. Do so với bản kinh này, cõi đời bèn gọi kinh Vô Lượng Thọ là Đại Bổn. Bởi lẽ, kinh này và kinh ấy thuộc cùng một bộ, chỉ khác nhau ở chỗ nói chi tiết hay đại lược. Kinh kia vì kẻ thích chi tiết mà nói, kinh này vì người thích ước lược mà nói. Thế nhưng, [kinh Tiểu Bổn Di Đà] văn từ đơn giản, lý càng sáng tỏ. Về mặt Sự thì đơn giản, nhưng hiệu quả thù thắng bội phần.

Diễn: “Vì người thích chi tiết, vì người thích ước lược”: Như Lai thuyết pháp thuận theo căn cơ không nhất định, như lương y ứng theo bệnh mà kê thuốc. Kinh Lăng Già nói: “Tùy theo từng bệnh nhân, lương y bèn cắt thuốc. Chư Phật vì chúng sanh, tùy cơ ứng lượng nói”. “Văn từ đơn giản mà lý càng sáng tỏ” là nói theo phía kinh văn. “Sự ước lược mà hiệu quả thù thắng bội phần” là nói theo những nghĩa lý được diễn tả trong kinh văn).

(Sớ) Như Đại Bổn quảng đàm chư phước, nhi thử kinh vị đản trì danh hiệu, tức vi đa phước, đa thiện. Đại Bổn do phân tam bối, nhi thử kinh vị đản sanh bỉ quốc, câu đắc Bất Thoái Bồ Đề. Thị tắc bất độc vi chủng chủng Niệm Phật môn trung chi yếu, hựu ư bổn bộ trung chuyển cánh vi yếu, khả vị diệu trung chi diệu, huyền trung chi huyền,

kính nhi phục kính giả hỹ.

(Diễn) Quảng đàm chư phước, tế phân tam bối, từ phồn dã. Đản trì danh hiệu, đản sanh bỉ quốc, từ giản dã. Tức vi đa thiện, đa phước, câu đắc Bất Thoái Bồ Đề, lý ích minh dã. Quảng đàm chư phước do phân tam bối, Sự bác dã. Đản trì danh hiệu, đản sanh bỉ quốc, Sự ước dã. Tức vi đa thiện, đa phước, câu đắc Bất Thoái Bồ Đề, công bội thắng dã.

(疏)如大本廣談諸福，而此經謂但持名號，即為多福多善。大本猶分三輩，而此經謂但生彼國，俱得不退菩提。是則不獨為種種念佛門中之要，又於本部中轉更為要，可謂妙中之妙，玄中之玄，徑而復徑者矣。

(演)廣談諸福，細分三輩，辭繁也。但持名號，但生彼國，辭簡也。即為多善多福，俱得不退菩提，理益明也。廣談諸福猶分三輩，事博也。但持名號，但生彼國，事約也。即為多善多福，俱得不退菩提，功倍勝也。

(Sớ: Như kinh Đại Bổn nói rộng về các thứ phước, nhưng kinh này nói: “Chỉ trì danh hiệu thì chính là lắm phước, nhiều thiện”. Kinh Đại Bổn còn chia [hành giả vãng sanh] thành ba bậc, nhưng kinh này nói “chỉ cần sanh về cõi ấy, đều đắc Bất Thoái Bồ Đề”, như vậy thì chẳng phải chỉ có nó là môn trọng yếu trong các môn Niệm Phật ư?

Diễn: “Nói rộng các phước, chia tỉ mỉ thành ba bậc” là ngôn từ rườm rà. “Chỉ trì danh hiệu, chỉ sanh về cõi ấy”: Văn từ ước lược. “Chính là nhiều thiện, nhiều phước, cùng đắc Bất Thoái Bồ Đề”, lý càng tỏ rõ. “Nói rộng các phước, còn chia tỉ mỉ thành ba bậc”: Sự [được nêu bày] rộng rãi. “Chỉ trì danh hiệu, chỉ sanh về cõi ấy”: Sự ước lược. “Chính là nhiều thiện, nhiều phước, đều đắc Bất Thoái Bồ Đề”: Công thù thắng gấp bội).

Như thượng biệt trung thập nghĩa; phục dĩ tiền cửu vi thông, hậu nhất vi biệt. Kiêm tiền tổng nghĩa, vi thử kinh giáo khởi chi sở nhân cố.

(Diễn) Tiền cửu vi thông giả, tiền chi cửu nhân thông tứ chủng niệm Phật. Hậu nhất vi biệt giả, hậu nhất kính trung chi kính, biệt tại trì danh. Kiêm tiền tổng nghĩa giả, tổng nhất đại thời giáo, vi nhất đại sự nhân duyên xuất hiện ư thế dã.

如上別中十義。復以前九為通，後一為別。兼前總義，為此經教起之所因故。

(演)前九為通者，前之九因通四種念佛。後一為別者，後一徑中之徑，別在持名。兼前總義者，總一代時教，為一大事因緣出現於世也。

(Như mười nghĩa đã nói trong phần Biệt Nhân Duyên trên đây, lại lấy chín điều đầu làm thông, một điều cuối làm biệt, gồm cả tổng nghĩa (ý nghĩa chung) trong phần trước trở thành nhân duyên khiến cho giáo pháp này được phát khởi.

Diễn: “Chín điều đầu là thông”: Chín cái nhân đầu tiên áp dụng chung cho bốn loại niệm Phật. “Một điều cuối là biệt”: Điều sau cùng là “đường tắt nhất trong các đường tắt” chỉ nói riêng về trì danh. “Gồm cả tổng nghĩa”: Nói chung, giáo pháp trong suốt một đời đức Phật chính là đại sự nhân duyên khiến cho đức Phật xuất hiện trong cõi đời).

(Sớ) Thông giả, thông minh Tịnh Độ chư kinh, giai đồng thử nhân cố. Biệt giả, biệt minh thử kinh chuyên trọng trì danh, dĩ trì danh vi nhân cố. Tổng giả, tức tiền tổng minh nhất thiết chư kinh, giai nhất đại sự dĩ vi nhân cố. Ngôn Phật thuyết thử kinh, vị giáo chúng sanh niệm Phật, vị giáo chúng sanh trì danh niệm Phật, vị giáo chúng sanh trì danh niệm Phật nhi nhập Phật tri kiến, dĩ liễu thử nhất tâm

đại sự nhi dĩ. Hợp chi vi thử kinh giáo khởi chi sở nhân dã.

(Diễn) Vị giáo chúng sanh niệm Phật giả, bất giáo chúng sanh tu dư hạnh, thử cú chỉ tiền cửu nhân. Do thông tứ chủng niệm Phật, vị giáo hóa chúng sanh trì danh niệm Phật giả, bất giáo chúng sanh quán tượng niệm Phật đẳng. Thử cú chỉ hậu nhất nhân, duy trì danh niệm Phật. Vị giáo chúng sanh trì danh niệm Phật, nhi nhập Phật tri kiến giả, bất giáo chúng sanh niệm Phật vãng sanh Tịnh Độ nhi dĩ! Thử cú kiêm tiền tổng nghĩa, vi nhập Phật tri kiến dã.

(疏)通者，通明淨土諸經，皆同此因故。別者，別明此經專重持名，以持名為因故。總者，即前總明一切諸經，皆一大事以為因故。言佛說此經，為教眾生念佛，為教眾生持名念佛，為教眾生持名念佛而入佛知見，以了此一心大事而已。合之為此經教起之所因也。

(演)為教眾生念佛者。不教眾生修餘行 。此句指前九

因。猶通四種念佛。為教眾生持名念佛者。不教眾生觀像念佛等。此句指後一因。唯持名念佛。為教眾生持名念佛。而入佛知見者。不教眾生念佛往生淨土而已。此句兼前總義。為入佛知見也。

(Sớ: “Thông” là nêu rõ toàn bộ các kinh Tịnh Độ đều có cùng cái nhân này. Biệt là riêng nêu kinh này chuyên chú trọng trì danh, vì lấy trì danh làm nhân. Tổng chính là như trong phần trước đã nói tổng quát: “Hết thảy các kinh đều lấy một đại sự làm nhân”. Nêu ra đức Phật nói kinh này là vì dạy chúng sanh niệm Phật, vì dạy chúng sanh trì danh niệm Phật, vì dạy chúng sanh dùng trì danh niệm Phật để nhập tri kiến của Phật, nhằm liễu giải đại sự nhất tâm này mà thôi! Hợp những điều này lại thì chính là nhân duyên phát khởi giáo pháp này vậy.

Diễn: “Vì dạy chúng sanh niệm Phật”: Chẳng dạy chúng sanh tu các hạnh khác, câu này chỉ chín cái nhân đầu [trong mười cái nhân vừa kể trên đây]. Do những điều ấy là đặc điểm chung của bốn loại niệm Phật. “Vì giáo hóa chúng sanh trì danh niệm Phật, chẳng dạy chúng sanh tu quán tượng niệm Phật v.v…”: Câu này chỉ cái nhân cuối cùng, tức là chỉ trì danh niệm Phật. “Vì dạy chúng sanh trì danh niệm Phật để nhập tri kiến của Phật”: Chẳng nhằm dạy chúng sanh niệm Phật vãng sanh Tịnh Độ mà thôi! Câu này bao gồm ý nghĩa tổng quát, tức là nhập Phật tri kiến).

Nhị, Tạng Giáo đẳng nhiếp (tam): Sơ, Tạng nhiếp. Nhị, Giáo nhiếp. Tam, Phần nhiếp.

Sơ, Tạng nhiếp.