A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Dĩ tri Phật thuyết thử kinh, hữu như thị nhân, vị tri thử kinh Tạng Giáo Phần trung, các hà nhiếp thuộc? Ngôn Tạng hữu nhị: Nhất, tam tạng; nhị, nhị tạng. Thả sơ Tam Tạng giả: Nhất, Tu Đa La Tạng; nhị, Tỳ Nại Da Tạng; tam, A Tỳ Đạt Ma Tạng. Kim thử kinh giả, thị Tu Đa La nhiếp. Chư kinh diệc hữu hỗ tương nhiếp giả, kim phi bỉ cố.

(Diễn) Tạng Giáo Phần trung giả, Tạng hữu hàm nhiếp nghĩa, vị hàm nhiếp nhất thiết sở ưng tri nghĩa cố. Giáo hữu khai thị nghĩa, vị khai thị chúng sanh linh đắc chánh kiến cố. Phần hữu phân tễ nghĩa, vị phân tễ đầu số, các các bất đồng cố. Các hà nhiếp thuộc giả, ngôn Tạng Giáo Phần tam chủng, các hữu bất đồng. Kim tại Tạng trung, thị thuộc hà tạng? Tại Giáo trung, thị thuộc hà giáo? Tại Phần

trung, thị thuộc hà phần dã?

二、藏教等攝(三)：初、藏攝。二、教攝。三、分攝。

初、藏攝。

已知佛說此經，有如是因。未知此經藏教分中，各何攝屬？言藏有二：一、三藏。二、二藏。且初三藏者：一、脩多羅藏。二、毗奈耶藏。三、阿毗達磨藏。今此經者，是脩多羅攝。諸經亦有互相攝者，今非彼故。

(演)藏教分中者。藏有含攝義。謂含攝一切所應知義故。教有開示義。謂開示眾生令得正見故。分有分劑義。謂分劑頭數。各各不同故。各何攝屬者。言藏教分三種。各有不同。今在藏中是屬何藏？在教中是屬何教？在分中是屬何分也？

(Hai, kinh này thuộc về Tạng nào và Giáo nào [gồm ba phần]: Một là thuộc về Tạng nào, hai là thuộc về Giáo nào, ba là thuộc về Phần nào.

Đầu tiên, [kinh này] thuộc về Tạng nào. Đã biết Phật nói kinh này do có các nhân như thế, chưa biết trong Tạng, Giáo, và Phần, kinh này thuộc về đâu? Nói đến Tạng thì có hai loại: Một là tam tạng, hai là nhị tạng. Trước hết, Tam Tạng: Một là Tu Đa La Tạng (Kinh Tạng); hai là Tỳ Nại Da Tạng (Luật Tạng); ba là A Tỳ Đạt Ma Tạng (Luận Tạng). Nay kinh này thuộc vào Tu Đa La. Trong các kinh, cũng có những kinh thuộc về các tạng khác nhau, nay kinh này chẳng giống các kinh ấy.

Diễn: “Trong Tạng, Giáo, Phần”: Tạng có nghĩa là chứa đựng, thâu nhiếp, tức là ý nghĩa chứa đựng, thâu nhiếp hết thảy các nghĩa đáng nên biết. “Giáo” có nghĩa là “khai thị”, tức là khai thị chúng sanh khiến cho [người nghe] đạt được chánh kiến. “Phần” có ý nghĩa chia tách rạch ròi, ý nói chia rành rẽ theo từng loại, mỗi thứ đều khác biệt, mỗi thứ thuộc về loại nào. Nói Tạng, Giáo, Phần để chia thành ba thứ thì mỗi thứ đều khác nhau. Nay xét theo Tạng, kinh này thuộc về Tạng nào? Xét theo Giáo, thì thuộc về Giáo nào? Xét theo Phần, thì thuộc về phần nào?)

(Sớ) Phạm ngữ Tu Đa La, thử vân Khế Kinh, danh vi Kinh

Tạng, giải kiến hậu thích đề trung.

(Diễn) Thử vân Khế Kinh giả, vị thượng khế chư Phật chi Lý, hạ khế quần sanh chi cơ. Nhược khế Lý, nhi bất khế cơ, tắc pháp bất đậu cơ, thị nhàn ngôn ngữ, phi Kinh dã. Khế cơ, nhi bất khế Lý, như tiều ca, mục xướng, trị thế ngữ ngôn, bất thuyên diệu lý, diệc phi Kinh dã.

(疏)梵語脩多羅，此云契經，名為經藏，解見後釋題中。

(演)此云契經者，謂上契諸佛之理，下契群生之機。若契理而不契機，則法不逗機，是閒言語非經也。契機而不契理，如樵歌牧唱，治世語言，不詮妙理亦非經也。

(Sớ: Tiếng Phạn Tu Đa La, cõi này dịch là Khế Kinh, có tên là Kinh Tạng, [ý nghĩa chữ Kinh] xem trong phần giải thích tựa đề kinh ở phần sau.

Diễn: “Cõi này dịch là Khế Kinh” ý nói: Trên là khế hợp Lý của chư Phật, dưới là khế hợp căn cơ của quần sanh. Nếu khế Lý mà chẳng khế cơ, tức là pháp chẳng phù hợp căn cơ, sẽ là lời lẽ thừa thãi, chẳng phải là Kinh.

Khế cơ mà chẳng khế Lý, sẽ như khúc hát của tiều phu, lời ca của mục đồng, hoặc lời lẽ khuyên răn cõi đời, chẳng giảng nói diệu lý, cũng chẳng phải là Kinh).

(Sớ) Tỳ Nại Da, thử vân Điều Phục, tức Luật Tạng.

(Diễn) Điều phục giả, vị điều luyện tam nghiệp, chế phục quá phi, sử thân khẩu ý tất quy thanh tịnh.

(疏)毗奈耶，此云調伏，即律藏。

(演)調伏者，謂調煉三業，制伏過非，使身口意悉歸清淨。

(Sớ: Tỳ Nại Da cõi này dịch là Điều Phục, tức Luật Tạng.

Diễn: “Điều phục”: Uốn nắn, rèn luyện ba nghiệp, chế ngự, giằn ép tội lỗi, khiến cho thân, miệng, ý thảy đều thanh tịnh).

(Sớ) A Tỳ Đạt Ma, thử vân Đối Pháp, tức Luận Tạng.

(Diễn) Đối pháp giả, pháp hữu nhị chủng: Nhất, Thắng Nghĩa Pháp, tức Niết Bàn thị thiện, thị thường, cố danh Thắng. Nhị, Pháp Tướng Pháp, thông Tứ Thánh Đế tướng, tức thể, tánh, tướng trạng dã. Đối diệc hữu nhị: Nhất giả, Đối Hướng, vị hướng tiền Niết Bàn. Nhị giả, Đối Quán, quán tiền Tứ Đế. Kỳ năng đối giả, tức vô lậu tịnh huệ, cập tương ứng tâm sở.

(疏)阿毗達磨，此云對法，即論藏。

(演)對法者，法有二種：一、勝義法，即涅槃是善是常故名勝。二、法相法，通四聖諦相，即體性相狀也。對亦有二：一者，對向，謂向前涅槃。二者，對觀，觀前四諦。其能對者，即無漏淨慧，及相應心所。

(Sớ: A Tỳ Đạt Ma, cõi này dịch là Đối Pháp, tức Luận Tạng.

Diễn: “Đối pháp”: Pháp có hai loại: Một là Thắng Nghĩa Pháp, tức Niết Bàn là thiện, là thường, cho nên gọi là Thắng. Hai là Pháp Tướng Pháp, thông với tướng Tứ Thánh Đế, tức thể, tánh, tướng trạng. “Đối” cũng có hai nghĩa: Một là Đối Hướng, tức là hướng đến, tiến đến Niết Bàn trên đây. Hai là Đối Quán, quán Tứ Đế trên đây. Cái có thể đối ứng [với Tứ Đế] chính là trí huệ vô lậu thành tựu và tâm sở tương ứng [với trí huệ ấy]).

(Sớ) Thượng nhị câu hữu đa nghĩa, phi cấp bất dẫn.

(Diễn) Câu hữu đa nghĩa giả, Khế Kinh hoặc viết Tuyến, hoặc viết Tịch Kinh, Tỉnh Sách, Thánh Giáo đẳng. Đối pháp, hoặc danh Phục, năng thắng phục tha luận cố. Hoặc danh Thông, năng thông thích kinh văn cố. Điều Phục, hoặc danh Thi La, thử vân Thanh Tịnh. Hoặc danh Ba La Đề Mộc Xoa, thử vân Bảo Giải Thoát đẳng.

(疏)上二俱有多義。非急不引。

(演)俱有多義者，契經或曰線，或曰蓆經，井索，聖教等。對法，或名伏，能勝伏他論故。或名通，能通釋經文故。調伏，或名尸羅，此云清淨。或名波羅提木叉，此云保解脫等。

(Sớ: Hai loại trước đều có nhiều nghĩa. Nếu chẳng cần kíp sẽ chẳng nêu ra.

Diễn: “Đều có nhiều nghĩa”: Khế Kinh còn gọi là Tuyến, hoặc là Tịch Kinh, Tỉnh Sách, Thánh Giáo v.v… Đối Pháp còn gọi là Phục, vì có thể chiến thắng các luận điệu khác. Hoặc gọi là Thông vì có thể giải thích kinh văn thông suốt. Điều Phục còn gọi là Thi La, cõi này dịch là Thanh Tịnh, hoặc gọi là Ba La Đề Mộc Xoa, cõi này dịch là Bảo Giải Thoát (gìn giữ giải thoát) v.v…)

(Sớ) Tu Đa La nhiếp giả, thử kinh tại Kinh Luật Luận Tam Tạng trung, thuộc Kinh Tạng cố. Hỗ nhiếp giả, như Hoa Nghiêm tắc Kinh nhiếp nhi kiêm Luật, Luận, dĩ Thập Tạng đẳng phẩm hiển giới luật, Vấn Minh đẳng phẩm hiển luận nghị cố. Phạm Võng tắc Luật nhiếp nhi kiêm Kinh, dĩ Tâm Địa phẩm chi thượng, quảng đàm Bồ Tát giai vị cố. Dư khả lệ tri. Thử kinh bất kiêm giới luật, diệc vô luận nghị. Tự thỉ chí chung, chuyên thuyết niệm Phật cầu sanh Tịnh Độ. Cố vân kim phi bỉ dã.

(Diễn) Thập Tạng phẩm hiển giới luật giả, đệ nhị Giới Tạng, quảng đàm giới luật. Thỉ tùng Phổ Nhiêu Ích giới, chung chí Vô Hủy Phạm giới, minh thập chủng giới luật cố. Vấn Minh phẩm hiển luận nghị giả, Thập Thủ Bồ Tát hỗ tương vấn đáp, luận lượng diệu lý. Kinh trung thỉ tùng Văn Thù, dĩ nhất tâm chủng chủng sai biệt vấn, Giác Thủ dĩ vạn pháp thể hư hiển tánh đáp dã. Chung chí, Giác Thủ phục dĩ Phật cảnh giới vấn. Văn Thù dĩ sanh giới, pháp giới vô biệt đáp.

(疏)脩多羅攝者。此經在經律論三藏中，屬經藏故。互攝者，如華嚴則經攝而兼律論，以十藏等品顯戒律，問明等品顯論議故。梵網則律攝而兼經，以心地品之上，廣談菩薩階位故，餘可例知。此經不兼戒律 ，亦無論議 。自

始至終。專說念佛求生淨土，故云今非彼也。

(演)十藏品顯戒律者，第二戒藏，廣談戒律。始從普饒益戒，終至無毀犯戒，明十種戒律故。問明品顯論議者，十首菩薩互相問答，論量妙理。經中始從文殊，以一心種種差別問，覺首以萬法體虛顯性答也。終至覺首復以佛境界問，文殊以生界法界無別答。

(Sớ: “Kinh này] thuộc về Tu Đa La”: Trong Tam Tạng Kinh Luật Luận, kinh này thuộc về Kinh Tạng. “Nhiếp lẫn nhau”: Như kinh Hoa Nghiêm thuộc về Kinh, mà còn kèm theo Luật và Luận. Vì những phẩm như Thập Tạng v.v… giảng giới luật, những phẩm như [Bồ Tát] Vấn Minh v.v… giảng về luận nghị. Kinh Phạm Võng thuộc về Luật, kèm thêm Kinh. Bởi lẽ, phần trước của phẩm Tâm Địa giảng rộng rãi về các địa vị Bồ Tát. Những kinh khác cứ dựa theo [những điều vừa trình bày] sẽ biết. Kinh này chẳng nói kèm thêm giới luật, mà cũng chẳng có luận nghị. Từ đầu đến cuối, chuyên nói niệm Phật cầu sanh Tịnh Độ. Cho nên nói: Nay kinh này chẳng giống các kinh đó..

Diễn: “Phẩm Thập Tạng giảng về giới luật”: Tạng thứ hai [trong Thập Tạng] là Giới Tạng bàn cặn kẽ giới luật. Bắt đầu là giới Tạo Lợi Ích Trọn Khắp cho đến cuối cùng là giới Chẳng Hủy Phạm giảng về mười thứ giới luật.

“Phẩm [Bồ Tát] Vấn Minh giảng về luận nghị”: Mười vị Bồ Tát có chữ Thủ trong danh hiệu (như Giác Thủ, Tài Thủ, Bảo Thủ, Công Đức Thủ v.v…) hỏi đáp lẫn nhau, luận định, cân nhắc diệu lý. Trong kinh, khởi đầu từ ngài Văn Thù hỏi về nhất tâm có các thứ sai biệt. Ngài Giác Thủ dùng bản thể của vạn pháp là hư vọng nhằm hiển tánh để giải đáp. Đến cuối cùng, Giác Thủ [Bồ Tát] lại hỏi về cảnh giới của Phật, ngài Văn Thù dùng chúng sanh giới và pháp giới không sai biệt để đáp).

Nhị tạng giả: Nhất, Bồ Tát tạng. Nhị, Thanh Văn tạng. Kim thử kinh giả, Bồ Tát tạng nhiếp, diệc hữu hỗ nhiếp, kim phi bỉ cố.

(Diễn) Bồ Tát tạng thị Đại Thừa pháp, như Hoa Nghiêm, Pháp Hoa sở thuyết đẳng. Thanh Văn tạng, thị Tiểu Thừa pháp, như Tứ A Hàm sở thuyết đẳng.

二藏者。一、菩薩藏。二、聲聞藏。今此經者。菩薩藏攝。亦有互攝。今非彼故。

(演)菩薩藏，是大乘法，如華嚴法華所說等。聲聞藏，是小乘法，如四阿含所說等。

(Nhị tạng: Một là Bồ Tát tạng; hai là Thanh Văn tạng. Nay kinh này thuộc về Bồ Tát tạng, cũng có những kinh thuộc cả hai tạng. Nay kinh này chẳng phải là loại đó.

Diễn: Bồ Tát tạng là pháp Đại Thừa, như những pháp được nói trong các kinh Hoa Nghiêm, Pháp Hoa v.v… Thanh Văn tạng là pháp Tiểu Thừa, như những pháp được nói trong Tứ A Hàm v.v…)

(Sớ) Bồ Tát, Thanh Văn, tường kiến hậu thích văn trung. Tạng phân nhị giả, dĩ kinh hữu Đại Thừa, Tiểu Thừa, cố nhị tạng phân nhiếp. Nhược ước nhân hữu tam thừa, diệc hợp phân tam. Dĩ Duyên Giác nhân đa bất tạ giáo, nhiếp quy Thanh Văn, cố chỉ nhị tạng.

(Diễn) Duyên Giác nhân bất tạ giáo giả, Duyên Giác hữu nhị: Nhất, Duyên Giác, xuất hữu Phật thế, bẩm Như Lai thập nhị nhân duyên nhi đắc giác ngộ. Nhị, Độc Giác, xuất vô Phật thế, độc túc cô phong, quán duyên ngộ đạo. Sở vị quán vật biến, nhi ngộ phi thường, tịnh thu linh, nhi nhập chân đạo. Kim chi sở chỉ nãi Độc Giác dã.

(疏)菩薩聲聞，詳見後釋文中。藏分二者，以經有大乘小乘，故二藏分攝。若約人有三乘，亦合分三。以緣覺人多不藉教，攝歸聲聞，故止二藏。

(演)緣覺人不藉教者，緣覺有二：一、緣覺，出有佛世，稟如來十二因緣而得覺悟。二、獨覺，出無佛世，獨宿孤峰，觀緣悟道。所謂觀物變，而悟非常，靚秋零而入真道。今之所指乃獨覺也。

(Sớ: Đối với từ ngữ Bồ Tát và Thanh Văn, xem lời giảng chi tiết trong phần giải thích kinh văn ở phía sau. Tạng được chia thành hai là do kinh có Đại Thừa và Tiểu Thừa, cho nên chia thành hai tạng. Nếu ước theo [căn cơ] của con người có ba thừa, Kinh Tạng cũng nên chia thành ba tạng. Do bậc Duyên Giác đa số [giác ngộ] chẳng nhờ vào kinh giáo, bèn nhiếp Duyên Giác Tạng vào Thanh Văn Tạng, cho nên chỉ có hai tạng.

Diễn: “Hàng Duyên Giác chẳng nhờ vào kinh giáo”: Duyên Giác có hai loại: Một là Duyên Giác, xuất hiện trong thời có Phật, nhờ vào thập nhị nhân duyên của Như Lai mà được giác ngộ. Hai là Độc Giác, xuất hiện trong cõi đời không có Phật, ở riêng một mình, quán duyên mà ngộ đạo, tức là quán sự vật biến đổi, bèn ngộ vô thường. Ngắm mùa Thu điêu tàn, bèn nhập chân đạo. Nay Duyên Giác được nói đến ở đây chính là hàng Độc Giác).

(Sớ) Kim Bồ Tát Tạng nhiếp giả, thử kinh diễn thuyết Đại Thừa, như y chánh trang nghiêm, tín nguyện vãng sanh đẳng, giai tự lợi, lợi tha, Bồ Tát tịnh Phật quốc độ, giáo hóa chúng sanh chi đạo cố.

(Diễn) Tự lợi, lợi tha giả, thỉ vị chúng sanh cầu sanh Tịnh Độ, chung dĩ chứng Nhẫn hoàn lai độ sanh cố.

(疏)今菩薩藏攝者，此經演說大乘，如依正莊嚴，信願往生等，皆自利利他，菩薩淨佛國土，教化眾生之道故。

(演)自利利他者，始為眾生求生淨土 ，終以證忍還來

度生故。

(Sớ: “Nay kinh này thuộc về Bồ Tát tạng”: Kinh này diễn nói Đại Thừa như y báo và chánh báo trang nghiêm, tín nguyện vãng sanh v.v... đều là đạo tự lợi, lợi tha, Bồ Tát nghiêm tịnh cõi Phật để giáo hóa chúng sanh.

Diễn: “Tự lợi, lợi tha”: Thoạt đầu là vì chúng sanh mà cầu sanh Tịnh Độ. Rốt cuộc, do đã chứng Nhẫn (chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn) bèn trở lại độ chúng sanh).

(Sớ) Hỗ nhiếp giả, như Hoa Nghiêm Bồ Tát Tạng nhiếp, diệc thông Thanh Văn, dĩ năng bao hàm vô lượng thừa cố. Kim kinh Nhị Thừa chủng bất sanh, cố vân “phi bỉ”.

(Diễn) Hoa Nghiêm bao vô lượng thừa giả, Thanh Lương Tự vân: “Nhược nãi thiên môn tiềm chú, dữ chúng điển vi hồng nguyên. Vạn đức giao quy, nhiếp quần kinh vi quyến thuộc”, thị dã. Cái dĩ Hoa Nghiêm như đại hải, chư kinh như bách xuyên. Hoa Nghiêm như thiên tử, chư kinh như hầu vương, vô bất nhiếp cố. Nhị Thừa chủng bất sanh giả, Vãng Sanh Luận vân: “Đại Thừa thiện căn giới, đẳng vô cơ hiềm danh, nữ nhân cập căn khuyết, Nhị Thừa chủng bất sanh”.

(疏)互攝者，如華嚴菩薩藏攝，亦通聲聞，以能包含無量乘故。今經二乘種不生，故云非彼。

(演)華嚴包無量乘者，清涼序云：若乃千門潛注，與眾典為洪源。萬德交歸，攝群經為眷屬是也。蓋以華嚴如大海，諸經如百川。華嚴如天子，諸經如侯王，無不攝故。二乘種不生者，往生論云：大乘善根界，等無譏嫌名，女人及根缺，二乘種不生。

(Sớ: “Nhiếp lẫn nhau” là như kinh Hoa Nghiêm thuộc về Bồ Tát Tạng, mà cũng thuộc vào Thanh Văn Tạng, vì có thể bao hàm vô lượng thừa. Nay kinh này “chủng tánh Nhị Thừa chẳng sanh”, cho nên nói là “chẳng phải là loại đó”.

Diễn: “Hoa Nghiêm bao hàm vô lượng thừa”: Trong lời tựa của ngài Thanh Lương có đoạn: “Như là mạch nước chảy ngầm của ngàn môn, là cội nguồn to lớn của các kinh điển. Muôn đức giao nhau tụ về, thâu nhiếp các kinh làm quyến thuộc”, chính là nói về ý này. Ấy là vì Hoa Nghiêm như biển cả, các kinh như trăm sông. Hoa Nghiêm như thiên tử, các kinh như vương, hầu, không gì chẳng thâu nhiếp. “Chủng tánh Nhị Thừa chẳng sanh”: Vãng Sanh Luận chép: “Đại Thừa thiện căn giới, bình đẳng, không có danh xưng gây chê gièm. Hữ nhân và căn khuyết, chủng tánh Nhị Thừa chẳng sanh”).

(Sớ) Hoặc vấn: Hà đắc văn trung, bỉ Phật hữu Thanh Văn đệ tử? Đáp: Thử tạm hữu, chung vô, chí hạ thích văn trung đương biện.

(Diễn) Tạm hữu chung vô giả, Tiểu Thừa lâm chung, hồi tâm hướng Đại, đắc sanh Tịnh Độ. Dĩ Nhị Thừa căn thục cố, văn thủy, điểu, thụ lâm, thuyết vô thường, khổ, không đẳng pháp, thuận kỳ túc tập, tạm chứng Tiểu quả, nhi tâm tắc dĩ nhập Đại Thừa dã.

(疏)或問：何得文中，彼佛有聲聞弟子？答：此暫有終無，至下釋文中當辯。

(演)暫有終無者，小乘臨終，回心向大得生淨土。以二乘根熟故，聞水鳥樹林，說無常苦空等法，順其夙習，暫證小果，而心則已入大乘也。

(Sớ: Có kẻ Hỏi: “Cớ sao trong kinh văn nói đức Phật ấy có đệ tử Thanh Văn?” Đáp: Những người ấy là tạm thời có, rốt cuộc là không; đến phần giải thích kinh văn ở phía sau, sẽ biện định điều này.

Diễn: “Tạm thời có, rốt cuộc là không”: Hàng Tiểu Thừa lâm chung, hồi tâm hướng về Đại Thừa, được sanh vào Tịnh Độ. Do căn cơ đã quen với Nhị Thừa, nghe nước, chim, rừng cây… nói các pháp vô thường, khổ, không v.v… bèn thuận theo sự tu tập từ trước mà tạm chứng Tiểu Quả, nhưng tâm đã nhập Đại Thừa).

(Sớ) Hựu vấn: Yếm khổ xu lạc, tự chuyên, tự lợi, hà danh Bồ Tát? Đáp: Cầu sanh Tịnh Độ, chánh vị kiến Phật, văn pháp. Đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ, hoàn lai thử thế, cứu khổ chúng sanh, thị Bồ Tát hạnh, phi Thanh Văn đạo, như Thiên Thai Thập Nghi Luận trung thuyết.

(疏)又問：厭苦趨樂，似專自利，何名菩薩？答：求生淨土，正為見佛聞法。得無生忍已，還來此世，救苦眾生，是菩薩行。非聲聞道，如天台十疑論中說。

(Sớ: Lại Hỏi: “Chán khổ, hướng đến sướng, dường như là chuyên tự lợi, sao gọi là Bồ Tát?” Đáp: Cầu sanh về Tịnh Độ chính là vì thấy Phật, nghe pháp. Đã đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, bèn trở lại cõi đời này cứu khổ chúng sanh, đấy là hạnh Bồ Tát, chẳng phải là đạo Thanh Văn, như trong bộ Thập Nghi Luận của ngài Thiên Thai đã nói).

Nhị, Giáo nhiếp.

Giáo giả, y Hiền Thủ phán giáo phân ngũ, vị Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, Viên. Kim thử kinh giả, Đốn giáo sở nhiếp, diệc phục kiêm thông tiền hậu nhị giáo.

(Diễn) Phán giáo, vị phán thích Đông lưu nhất đại thời giáo, diệc phả hữu bất đồng. Như Lưu Cầu nhị giáo, Nam Trung tam giáo, Thiên Thai tứ giáo đẳng. Kim bất y bỉ, nãi y Hiền Thủ sở phán ngũ giáo dã. Đản thuyết thiên Không viết Tiểu, sơ thị diễn môn vi Thỉ, chung quy Nhất Thật vi Chung, nhất niệm bất sanh toàn thể hiện, cố vị chi Đốn. Trùng trùng pháp giới tổng viên dung, cố vị chi Viên.

二、教攝。

教者。依賢首判教分五。謂小，始，終，頓，圓。今此經者。頓教所攝。亦復兼通前後二教。

(演)判教，謂判釋東流一代時教，亦頗有不同。如劉虬二教，南中三教，天台四教等。今不依彼，乃依賢首所判五教也。但說偏空曰小，初示衍門為始，終歸一實為 終，一念不生全體現，故謂之頓。重重法界總圓融，故謂之圓。

(Hai là [phán định kinh này] thuộc Giáo nào. Giáo thì như ngài Hiền Thủ phán định thành năm giáo, tức là Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, Viên. Nay kinh này thuộc về Đốn giáo, mà cũng thông với hai giáo trước và sau đó.

Diễn: “Phán giáo” là phán định để giảng giải giáo pháp trong suốt một đời đức Phật đã được truyền sang phương Đông, cũng có nhiều cách phán định khác nhau. Như nhị giáo của Lưu Cầu [đời Tấn] (cách phán giáo của ngài Lưu Cầu đời Tấn, chia giáo pháp thành Tiệm, Đốn), tam giáo của Nam Trung (cách phán giáo của chư Tăng vùng Giang Nam đời Tiêu Tề, chia giáo pháp thành Tiệm, Đốn, Bất Định), tứ giáo của ngài Thiên Thai (cách phán giáo của ngài Thiên Thai, chia giáo pháp thành Tạng, Thông, Biệt, Viên) v.v… Nay chẳng theo những cách đó, mà dựa theo ngũ giáo do ngài Hiền Thủ phán định. Chỉ nói Thiên Không thì là Tiểu. Mới vừa chỉ bày các thừa thì là Thỉ. Rốt cuộc gom về Nhất Thật thì là Chung. Một niệm chẳng sanh, toàn thể hiện; cho nên bảo là Đốn. Trùng trùng pháp giới đều cùng viên dung; cho nên gọi là Viên).

(Sớ) Ngũ Giáo giả: Nhất, Tiểu Thừa Giáo. Sở thuyết duy thị Nhân Không. Túng thiểu thuyết Pháp Không, diệc bất minh hiển. Dĩ y Lục Thức, Tam Độc, kiến lập nhiễm tịnh căn bản, vị tận pháp nguyên cố.

(Diễn) Nhân Không tức tiền Uẩn trung vô Ngã. Pháp Không tức tiền Uẩn diệc thị Không. Túng tiểu thuyết Pháp Không giả, như kinh vân: “Vô thùy lão tử, vô thị lão tử”. Thượng cú Nhân Không, hạ cú tức Pháp Không dã. Hựu viết: “Chư pháp vô hữu Ngã, diệc phục vô Ngã Sở”. Nhân, Pháp diệc nhiên. Lục thức tam độc đẳng giả, Tiểu Thừa bất tín hữu bát thức, độc hữu lục thức. Tam độc vi năng huân, lục thức vi sở huân. Tam độc huân lục thức, lưu chuyển sanh tử, vi nhiễm căn bản. Tam độc bất huân lục thức, dĩ Giới, Định, Huệ huân lục thức, tức chứng Niết Bàn vi tịnh căn bản dã. Vị tận pháp nguyên giả, thượng vị cùng thất thức, huống bát thức Chân Như da?

(疏)五教者，一、小乘教，所說唯是人空，縱少說法空，亦不明顯，以依六識三毒，建立染淨根本，未盡法源故。

(演)人空即前蘊中無我。法空即前蘊亦是空。縱少說法空者，如經云：無誰老死，無是老死。上句人空，下句即法空也。又曰：諸法無有我，亦復無我所。人法亦然。六識三毒等者，小乘不信有八識。獨有六識。三毒為能熏，六識為所熏。三毒熏六識，流轉生死，為染根本。三毒不熏六識，以戒定慧熏六識，即證涅槃為淨根本也。未盡法源者，尚未窮七識，況八識真如耶？

(Sớ: Ngũ Giáo: Một là Tiểu Thừa Giáo, chỉ nói về Nhân Không. Dẫu có nói đôi chút về Pháp Không, nhưng cũng chưa rõ ràng, bởi pháp này dựa trên Lục Thức và Tam Độc để xây dựng [kiến giải về] căn bản nhiễm và tịnh, chưa trọn hết nguồn pháp.

Diễn: Nhân Không tức là trong các Uẩn trên đây không có Ngã. Pháp Không là Ngũ Uẩn trên đây cũng là Không. “Dẫu có nói đôi chút về Pháp Không”: Như kinh dạy: “Chẳng có ai già chết, chẳng có gì là già chết”. Câu trước là Nhân Không, câu sau là Pháp Không. Lại nói: “Các pháp chẳng có Ngã, mà cũng chẳng có Ngã Sở (cái thuộc về ta)”. [Biện định về] Nhân Không và Pháp Không [đối với hai câu này] cũng giống như thế.

“Sáu thức, ba độc”: Tiểu Thừa chẳng tin có tám thức, chỉ riêng cho là có sáu thức. Tam độc là chủ thể hun đốt, sáu thức là cái bị hun đốt. Tam độc hun sáu thức, lưu chuyển sanh tử, là căn bản của nhiễm. Tam độc chẳng hun sáu thức, dùng Giới, Định, Huệ để hun sáu thức, chính là căn bản tịnh để chứng Niết Bàn, “Chưa trọn hết nguồn pháp”: Còn chưa thấu tột thức thứ bảy, huống hồ Chân Như nơi thức thứ tám ư?)

(Sớ) Nhị, Đại Thừa Thỉ Giáo. Diêu đệ nhị thời, đản minh ư Không. Đệ tam thời định thuyết Tam Thừa, bất hứa định tánh Xiển Đề thành Phật, vị tận Đại Thừa chí cực chi thuyết, cố danh vi Thỉ. Hữu thành Phật, hữu bất thành Phật, phục danh Phần Giáo. Sở thuyết tắc quảng đàm pháp tướng, thiểu cập pháp tánh. Kỳ sở vân Tánh, diệc thị Tướng số, dĩ y sanh diệt bát thức, kiến lập sanh tử, cập Niết Bàn nhân chư nghĩa loại cố.

(Diễn) Do đệ nhị thời, đản minh ư Không giả, Pháp Tướng Tông trung, dĩ Phật sơ ư Lộc Uyển chuyển Tứ Đế pháp luân, thuyết chư pháp vi Hữu, vi sơ thời. Đệ nhị thời trung, y Biến Kế Sở Chấp, thuyết chư pháp giai Không, tức chư bộ Bát Nhã chi nhất phần thị. Nhiên y Tha Viên Thành do vị thuyết Hữu, vi nhị thời. Đệ tam thời, cụ thuyết Biến Kế tánh Không, y Viên thị hữu, khế hợp Trung Đạo, phương vi liễu nghĩa. Kim Hiền Thủ hợp bỉ nhị tam lưỡng thời vi Thỉ Giáo. Dĩ đệ nhị thời, đản minh ư Không, Không thị Đại Thừa sơ môn. Đệ tam thời, định thuyết tam thừa, ẩn ư nhất cực, giai phi chí cực. Cố tổng vi Thỉ dã. Quảng đàm pháp tướng giả, vị Sắc pháp thập nhất, Tâm pháp bát, ngũ thập nhất cá tâm sở pháp, nhị thập tứ cá bất tương ứng, lục cá vô vi, thành bách pháp. Kỳ sở vân tánh, diệc thị tướng số giả, dĩ lục vô vi thị tánh. Ký hữu lục chủng, diệc thị Tướng số dã. Y sanh diệt bát thức giả, Pháp Tướng Tông trung, Chân Như ngưng nhiên bất động, bất hứa tùy duyên, dĩ y sanh diệt bát thức kiến lập chư pháp, như vân: “Vô thỉ thời lai giới, nhất thiết pháp đẳng y, do thử hữu chư thú, cập Niết Bàn chứng đắc”, thị dã. Giới vi nhân nghĩa, tức đệ bát thức chủng tử.

(疏)二、大乘始教。繇第二時，但明於空。第三時定說三乘，不許定性闡提成佛，未盡大乘至極之說，故名為始。有成佛有不成佛，復名分教。所說則廣談法相，少及法性。其所云性，亦是相數，以依生滅八識，建立生死及涅槃因諸義類故。

(演)由第二時，但明於空者，法相宗中，以佛初於鹿苑轉四諦法輪，說諸法為有，為初時。第二時中，依遍計所執，說諸法皆空，即諸部般若之一分是。然依他圓成猶未說有，為二時。第三時，具說遍計性空，依圓是有，契合中道，方為了義。今賢首，合彼二三兩時為始教。以第二時，但明於空。空是大乘初門。第三時，定說三乘隱於一極，皆非至極。故總為始也。廣談法相者，謂色法十一，心法八，五十一個心所法，二十四個不相應，六個無為成百法。其所云性，亦是相數者，以六無為是性。既有六種，亦是相數也。依生滅八識者，法相宗中，真如凝然不動，不許隨緣，以依生滅八識建立諸法，如云：無始時來界，一切法等依，由此有諸趣，及涅槃證得，是也 。界

為因義，即第八識種子。

(Sớ: Hai là Đại Thừa Thỉ Giáo. Ấy là vì thời thứ hai chỉ giảng về Không, thời thứ ba lập ra Tam Thừa, chẳng chấp thuận hàng định tánh Thanh Văn và Xiển Đề có khả năng thành Phật, chưa nói tột cùng giáo nghĩa Đại Thừa, cho nên gọi là Thỉ. [Do trong giáo nghĩa của Thỉ Giáo], có kẻ thành Phật, có kẻ chẳng thành Phật, cho nên [Thỉ Giáo] lại gọi là Phần Giáo. Giáo này nói rộng về pháp tướng, giảng đôi chút về pháp tánh. Cái được gọi là “tánh” [trong Thỉ Giáo] cũng chỉ là một danh từ pháp tướng, vì nó dựa trên tám thức sanh diệt để kiến lập các nghĩa lý về

cái nhân của sanh tử và Niết Bàn.

Diễn: “Do thời thứ hai chỉ nói về Không”: Trong Pháp Tướng Tông, do đức Phật thoạt đầu chuyển pháp luân Tứ Đế tại vườn Nai, nói các pháp là Có, đó là thời thứ nhất. Trong thời thứ hai, nương vào Biến Kế Sở Chấp, nói các pháp đều là Không, tức một phần trong các bộ Bát Nhã. Nhưng do nương vào tánh Tha Viên Thành, vẫn chưa nói đến Hữu, đó là thời thứ hai. Thời thứ ba, nói đầy đủ tánh Biến Kế Sở Chấp là Không, do nương theo Viên [Thành Thật] mà là có, khế hợp Trung Đạo thì mới là liễu nghĩa. Nay ngài Hiền Thủ gộp hai thời thứ hai và thứ ba thành Thỉ Giáo. Do thời thứ hai chỉ nói đến Không, mà Không là sơ môn của Đại Thừa, thời thứ ba lập ra tam thừa, ẩn tàng cực thừa, cho nên đều chẳng phải là tột bậc. Vì thế, gọi chung là Thỉ.

“Nói rộng các pháp tướng”, tức là mười một Sắc pháp, tám Tâm pháp, năm mươi mốt món Tâm Sở Pháp, hai mươi bốn món Bất Tương Ứng, sáu món Vô Vi, hợp thành một trăm pháp. “Cái được gọi là Tánh [trong Thỉ Giáo] cũng chỉ là một danh từ pháp tướng”: Do coi sáu món Vô Vi là Tánh, đã có sáu thứ thì vẫn thuộc vào pháp tướng.

“Nương theo tám thức sanh diệt”: Trong Pháp Tướng Tông, Chân Như tĩnh lặng bất động, chẳng thể tùy duyên. Do nương theo tám thức sanh diệt mà kiến lập các pháp thì như nói: “Chủng tử huân tập từ vô thỉ đến nay là chỗ y cứ của hết thảy các pháp, do vậy mà có các đường (lục thú) và chứng đắc Niết Bàn” là nói về ý này. “Giới” [trong câu “vô thỉ thời lai giới” của bài kệ trên đây] có nghĩa là cái nhân, tức chủng tử của thức thứ tám).

(Sớ) Tam, Đại Thừa Chung Giáo, diêu xuất Trung Đạo Diệu Hữu, định tánh Xiển Đề giai đương tác Phật, phương tận Đại Thừa chí cực chi thuyết, cố danh vi Chung. Xứng Thật Lý cố, phục danh Thật Giáo. Sở thuyết tắc đa đàm pháp tánh, thiểu cập pháp tướng. Kỳ sở vân tướng, diệc hội quy tánh. Dĩ y Như Lai Tạng bát thức, tùy duyên thành lập chư nghĩa loại cố.

(Diễn) Trung Đạo Diệu Hữu giả, Chân Không Diệu Hữu. Nhị nhi bất nhị, Không tức Hữu cố. Định tánh Thanh Văn đắc thành Phật, Hữu tức Không cố. Định tánh Xiển Đề diệc đắc thành Phật, phương tận Đại Thừa chí cực chi thuyết giả, dĩ nhất thiết chúng sanh giai hữu Phật tánh, giai đương tác Phật, phương vi tận Lý dã. Kỳ sở vân tướng diệc hội quy tánh giả, như vân: “Tam thế Ngũ Ấm pháp, thuyết danh vi thế gian. Bỉ diệt phi thế gian. Như thị đản giả danh”. Hựu vân: “Hữu tránh thuyết sanh tử, vô tránh tức Niết Bàn, sanh tử cập Niết Bàn, nhị câu bất khả đắc” đẳng. Như Lai Tạng tức tự tánh thanh tịnh tâm, bát thức tức Lê Da thể. Y Như Lai Tạng bát thức giả, vị phi sanh diệt bát thức, nãi y bất sanh diệt tâm chi bát thức dã. Luận vân: “Y Như Lai Tạng, cố hữu sanh diệt tâm. Sở vị bất sanh, bất diệt, dữ sanh diệt hòa hợp, phi nhất, phi dị, danh vi A Lại Da thức”, thị dã. Tùy duyên vị Chân Như tùy duyên, như Lăng Già vân: “Thí như cự hải lãng, tư do mãnh phong khởi, hồng ba cổ minh hác, vô hữu đoạn tuyệt thời”. Thành lập giả, vị thử thức chi trung, dĩ bất giác huân Bổn Giác cố, sanh chư nhiễm pháp, lưu chuyển sanh tử. Dĩ Bổn Giác huân bất giác cố, sanh chư tịnh pháp, phản lưu xuất triền, thành ư Thỉ Giác. Y thử nhị nghĩa, biến sanh nhất thiết nhiễm tịnh chư pháp, nhi nhất thiết chư pháp nhưng bất ly tự tánh. Cố vân “tùy duyên thành lập chư nghĩa loại dã”.

(疏)三、大乘終教，繇出中道妙有，定性闡提，皆當作佛，方盡大乘至極之說，故名為終。稱實理故，復名實教。所說則多談法性，少及法相。其所云相，亦會歸性。以依如來藏八識，隨緣成立諸義類故。

(演)中道妙有者，真空妙有。二而不二，空即有故。定性聲聞得成佛，有即空故。定性闡提亦得成佛，方盡大乘至極之說者，以一切眾生皆有佛性，皆當作佛，方為盡理也。其所云相亦會歸性者，如云：三世五陰法，說名為世間。彼滅非世間。如是但假名。又云：有諍說生死，無諍即涅槃，生死及涅槃，二俱不可得等。如來藏即自性清淨心，八識即黎耶體。依如來藏八識者，謂非生滅八識，乃依不生滅心之八識也。論云：依如來藏故有生滅心。所謂不生不滅，與生滅和合，非一非異，名為阿賴耶識是也。隨緣謂真如隨緣，如楞伽云：譬如巨海浪，斯由猛風起，洪波鼓冥壑，無有斷絕時。成立者，謂此識之中，以不覺熏本覺故，生諸染法，流轉生死。以本覺熏不覺故，生諸淨法，反流出纏，成於始覺。依此二義，遍生一切染淨諸法，而一切諸法，仍不離自性。故云隨緣成立諸義類也。

(Sớ: Ba là Đại Thừa Chung Giáo, do xuất phát từ Diệu Hữu của Trung Đạo, định tánh Thanh Văn và Xiển Đề đều có thể thành Phật. Như vậy thì mới nói trọn hết giáo nghĩa tột cùng của Đại Thừa, cho nên gọi là Chung. Do xứng hợp Thật Lý, nên lại gọi là Thật Giáo. Những điều được nói [trong Chung Giáo] đa số luận về pháp tánh, và luận đôi chút về pháp tướng. Nói đến tướng thì cũng quy vào tánh. Do dựa trên tám thức và Như Lai Tạng mà tùy duyên thành lập các nghĩa lý.

Diễn: Trung Đạo Diệu Hữu là Chân Không Diệu Hữu; hai mà chẳng hai vì Không chính là Hữu. Định tánh Thanh Văn được thành Phật vì Hữu chính là Không. “Định tánh Xiển Đề cũng được thành Phật, thì mới là trọn hết giáo nghĩa tột cùng của Đại Thừa”: Vì hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh, đều sẽ làm Phật thì mới là trọn hết Lý.

“Nói đến tướng thì cũng quy vào tánh”, như nói: “Các pháp như ba đời và Ngũ Uẩn [hòa hợp] thì được gọi là thế gian. Khi chúng nó diệt thì chẳng còn là thế gian nữa. Như vậy thì [thế gian] chỉ là giả danh”. Lại nói: “Có tranh chấp thì có sanh tử, không tranh chấp chính là Niết Bàn. Sanh tử và Niết Bàn, cả hai đều chẳng thể được” v.v… Như Lai Tạng chính là tự tánh thanh tịnh tâm, tám thức chính là bản thể của A Lại Da.

“Nương theo Như Lai Tạng và tám thức” ý nói: Chẳng phải là [dựa theo] tám thức sanh diệt, mà là nương vào tám thức của cái tâm chẳng sanh diệt. Khởi Tín Luận nói: “Do nương theo Như Lai Tạng mà có tâm sanh diệt. Nói ‘bất sanh, bất diệt’ và sanh diệt hòa hợp, chẳng một, chẳng khác, thì gọi là A Lại Da thức”, là nói đến chuyện này. “Tùy duyên” là nói Chân Như tùy duyên, như kinh Lăng Già dạy: “Thí như sóng to trong biển là do gió mạnh dấy lên, sóng lớn vỗ vào hang tối, chẳng có lúc nào ngưng dứt”.

“Thành lập” là nói trong thức này, do vì bất giác hun đúc Bổn Giác mà sanh ra các nhiễm pháp, lưu chuyển sanh tử. Do Bổn Giác nung đốt bất giác mà sanh ra các tịnh pháp, ngược dòng, thoát khỏi trói buộc, trở thành Thỉ Giác. Dựa theo hai nghĩa này, sanh trọn khắp hết thảy các pháp nhiễm và tịnh, nhưng hết thảy các pháp vẫn chẳng lìa tự tánh. Vì thế nói “tùy duyên thành lập các nghĩa lý”).

(Sớ) Tứ, Đốn Giáo, tổng bất thuyết pháp tướng, duy thuyết chân tánh. Nhất niệm bất sanh, tức danh vi Phật, vô tiệm thứ cố.

(Diễn) Bất thuyết pháp tướng, duy thuyết chân tánh giả, Khởi Tín vân: “Nhất thiết chư pháp, duy y vọng niệm, nhi hữu sai biệt. Nhược ly vọng niệm, tắc vô nhất thiết chư pháp tự tướng khả đắc” đẳng. Nhất niệm bất sanh, tức danh vi Phật giả, cổ vân: “Tâm hữu dã, khoáng kiếp nhi đọa phàm phu. Tâm vô dã, sát na nhi thành Chánh Giác”.

(疏)四、頓教，總不說法相 ，唯說真性 。一念不生，

即名為佛，無漸次故。

(演)不說法相，唯說真性者，起信云：一切諸法，唯依妄念而有差別。若離妄念，則無一切諸法自相可得等。一念不生，即名為佛者，古云：心有也曠劫而墮凡夫。心無也，剎那而成正覺。

(Sớ: Bốn là Đốn Giáo, trọn chẳng nói đến pháp tướng, chỉ nói về chân tánh. Do một niệm chẳng sanh, bèn gọi là Phật, chẳng có thứ tự tiến tu dần dần.

Diễn: “Chẳng nói đến pháp tướng, chỉ nói về chân tánh”: Luận Khởi Tín nói: “Hết thảy các pháp, chỉ do nương theo vọng niệm mà có sai khác. Nếu lìa vọng niệm, sẽ chẳng có tự tướng của hết thảy các pháp để có thể đạt được” v.v… “Một niệm chẳng sanh bèn gọi là Phật”: Cổ nhân nói: “Tâm có, thì từ bao kiếp lâu xa đến nay bèn đọa làm phàm phu. Tâm không, thì trong sát na bèn thành Chánh Giác”).

(Sớ) Ngũ, Viên Giáo, thống cai tiền tứ, viên mãn cụ túc. Sở thuyết duy thị vô tận pháp giới, tánh hải viên dung, duyên khởi vô ngại, tương tức, tương nhập, đế võng trùng trùng, chủ bạn giao tham, vô tận vô tận cố.

(Diễn) Thống cai tiền tứ giả, tiền chi tứ giáo, tiền thiển, hậu

thâm. Bất cai nhiếp cố, bất viên mãn cố. Vô tận pháp giới giả, thống duy Nhất Chân pháp giới, phân vi Sự, Lý đẳng tứ pháp giới, hữu vi, vô vi đẳng ngũ pháp giới, nãi chí vô lượng pháp giới dã. Tánh hải viên dung đẳng giả, Tánh hải viên dung bất ngại duyên khởi, pháp pháp tương tức, pháp pháp tương nhập, như thiên châu bảo võng, trùng trùng vô tận dã. Dĩ tứ pháp giới đối chi, tắc Tánh hải thị Lý pháp giới, duyên khởi thị Sự pháp giới, viên dung vô ngại thị Sự Lý vô ngại pháp giới, tương tức hạ thị Sự Sự vô ngại pháp giới.

(疏)五、圓教，統該前四，圓滿具足。所說唯是無盡法界，性海圓融，緣起無礙，相即相入，帝網重重，主伴交參，無盡無盡故。

(演)統該前四者，前之四教，前淺後深。不該攝故，不圓滿故。無盡法界者，統惟一真法界，分為事理等四法界，有為無為等五法界，乃至無量法界也。性海圓融等者，性海圓融不礙緣起，法法相即法法相入，如千珠寶網，重重無盡也。以四法界對之，則性海是理法界，緣起是事法界，圓融無礙是事理無礙法界，相即下是事事無礙法界。

(Sớ: Năm là Viên Giáo, gồm trọn viên mãn, đầy đủ bốn giáo trước. Những điều được nói [trong Viên Giáo] chỉ là pháp giới vô tận, tánh hải viên dung, duyên khởi vô ngại, các pháp chính là lẫn nhau, nhập vào lẫn nhau, lưới Thiên Đế trùng trùng, chủ và bạn xen lẫn vào nhau, vô tận, vô tận.

Diễn: “Gồm trọn viên mãn bốn giáo trước”: Bốn giáo trước, [lần lượt là] giáo trước cạn, giáo sau sâu. Do chẳng thâu nhiếp trọn hết nên chẳng viên mãn.

“Vô tận pháp giới”: Gồm thâu trọn hết Nhất Chân pháp giới, chia ra thành bốn pháp giới như Sự pháp giới, Lý pháp giới v.v… hoặc hữu vi, vô vi v.v… năm pháp giới, cho đến vô lượng pháp giới.

“Tánh hải viên dung”: Tánh hải viên dung chẳng trở ngại duyên khởi. Các pháp chính là lẫn nhau, dung nhập vào nhau, như cái lưới báu có một ngàn viên châu, tầng tầng vô tận. Dùng bốn pháp giới để đối ứng thì Tánh hải là Lý pháp giới, duyên khởi là Sự pháp giới, viên dung vô ngại là Sự Lý vô ngại pháp giới, từ chữ “tương tức” trở đi là Sự Sự vô ngại pháp giới).

(Sớ) Dĩ thượng tường như Hoa Nghiêm Huyền Đàm trung, khủng phiền bất tự. Ngôn Đốn giáo nhiếp giả, như hậu nghĩa lý trung biện. Diệc thông tiền hậu giả, thông tiền Chung Giáo, dĩ nhất thiết chúng sanh niệm Phật, định đương thành Phật, tức định tánh, Xiển Đề giai tác Phật cố. Thông hậu Viên Giáo giả, diệc nghĩa lý trung biện.

(疏)以上詳如華嚴玄談中，恐煩不敘。言頓教攝者，如後義理中辯。亦通前後者，通前終教，以一切眾生念佛，定當成佛，即定性闡提皆作佛故。通後圓教者，亦義理中辯。

(Sớ: Những điều trên đây được giảng cặn kẽ trong sách Hoa Nghiêm Huyền Đàm, sợ rườm rà nên chẳng trần thuật. Nói [kinh Di Đà] thuộc về Đốn Giáo thì sẽ biện định trong phần nghĩa lý ở phía sau. “Cũng thông với giáo trước và giáo sau”: “Thông với Chung Giáo trong phần trước”, vì hết thảy chúng sanh niệm Phật, nhất định sẽ thành Phật, tức là hàng định tánh Thanh Văn và Xiển Đề sẽ đều thành Phật. “Thông với Viên Giáo trong phần sau” thì cũng sẽ được biện định trong phần bàn luận nghĩa lý).

Tam, phần nhiếp.

Phần giả, thập nhị phần giáo, như Tu Đa La, Kỳ Dạ đẳng. Kim thử kinh giả, Tu Đa La, Ưu Đà Na, nhị phần nhiếp cố.

(Sớ) Phần giả, phân tề. Dĩ nhất đại thời giáo, biệt kỳ phân tề, các hữu sở thuộc dã. Kỳ Dạ, thử vân Trùng Tụng, Ưu Đà Na, thử vân Vô Vấn Tự Thuyết. Thập Nhị Bộ, khủng phiền bất tự. Ngôn nhị phần nhiếp giả: Nhất, Tu Đa La nhiếp, dĩ thị Khế Kinh cố; nhị, Ưu Đà Na nhiếp, dĩ bất đãi thỉnh vấn, tự cáo Thân Tử cố.

三、分攝。

分者，十二分教，如脩多羅、祇夜等。今此經者，脩多羅、優陀那，二分攝故。

(疏)分者，分齊。以一代時教。別其分齊，各有所屬也。祇夜，此云重頌。優陀那，此云無問自說。十二部，恐煩不敘。言二分攝者，一、脩多羅攝，以是契經故；二、優陀那攝，以不待請問，自告身子故。

(Ba, thuộc về phần nào trong mười hai thể loại kinh điển.

“Phần” là mười hai phần giáo, như Trường Hàng, Trùng Tụng

v.v... Nay kinh này thuộc về hai phần Tu Đa La và Ưu Đà Na.

Sớ: “Phần” là phân chia rạch ròi. Đem giáo pháp trong suốt một đời đức Phật, phân định sự khác biệt rạch ròi giữa các kinh. Mỗi kinh đều thuộc về một thể tài nhất định. Kỳ Dạ được cõi này dịch là Trùng Tụng, Ưu Đà Na được cõi này dịch là Vô Vấn Tự Thuyết. Mười hai bộ, sợ rườm rà nên không trình bày. Nói “thuộc về hai phần”: Một là thuộc về Tu Đa La, do là Khế Kinh. Hai là thuộc về Ưu Đà Na, do chẳng đợi thưa hỏi mà [đức Phật] tự bảo ngài Xá Lợi Phất).

Tam, nghĩa lý thâm quảng (tam): Sơ, nhiếp Đốn. Nhị, Phần Viên. Tam, bàng thông.

Sơ, nhiếp Đốn.

Dĩ tri thử kinh nhiếp ư Đốn Giáo, thiểu phần thuộc Viên. Vị tri sở cụ nghĩa lý, đương phục vân hà? Tiên minh thử kinh nhiếp ư Đốn giả, cái vị trì danh tức sanh, tật siêu, tốc chứng, vô vu khúc cố, chánh thuộc ư Đốn.

(Diễn) Sở cụ nghĩa lý đương phục vân hà giả, dĩ Viên Đốn nhị tự tự thị danh tướng, nhi hữu danh tất hữu thực, hữu tướng tất hữu Thể. Kỳ trung sở ưng tri chi nghĩa, sở đương chứng chi Lý, thượng vị tế minh, cố vân “đương phục vân hà?”

三、義理深廣(三)：初、攝頓。二、分圓。三、旁通。

初、攝頓。

已知此經攝於頓教，少分屬圓。未知所具義理，當復云何？先明此經攝於頓者，蓋謂持名即生，疾超速證，無迂曲故，正屬於頓。

(演)所具義理當復云何者，以圓頓二字自是名相，而有名必有實，有相必有體。其中所應知之義，所當證之理，尚未細明，故云當復云何？

(Ba, nghĩa lý sâu rộng, (gồm ba phần): Một là kinh này thuộc vào Đốn Giáo, hai là kinh này có đôi phần thuộc Viên Giáo, và ba là luận định những kinh điển khác có ý nghĩa tương thông.

Thứ nhất, [kinh này] thuộc về Đốn Giáo.

Đã biết kinh này thuộc về Đốn Giáo, có chút phần thuộc về Viên Giáo, chưa biết nghĩa lý trọn đủ lại là như thế nào? Trước hết, giảng rõ kinh này thuộc Đốn Giáo. Ấy là vì trì danh liền vãng sanh, vượt thoát, chứng ngộ nhanh chóng, chẳng quanh co, vòng vèo, đúng là thuộc về Đốn Giáo.

Diễn: “Nghĩa lý trọn đủ lại là như thế nào”: Do hai chữ Viên Đốn là danh tướng; hễ có danh ắt có thật, có tướng ắt có Thể. Do nghĩa đáng nên biết và Lý đáng nên chứng trong ấy còn chưa nói cặn kẽ, cho nên nói “lại là như thế nào?”)

(Sớ) Chánh thuộc Đốn nghĩa giả, dĩ bác địa phàm phu, dục đăng thánh địa, kỳ sự thậm nan, kỳ đạo thậm viễn. Kim đản trì danh, tức đắc vãng sanh. Ký vãng sanh dĩ, tức đắc Bất Thoái. Khả vị đàn chỉ viên thành, nhất sanh thủ biện. Như tương bảo vị, trực thọ phàm dung, bất lịch giai cấp, phi Tiệm Giáo vu hồi khuất khúc chi tỷ, cố thuộc Đốn nghĩa.

(Diễn) Kỳ sự thậm nan giả, nan hành năng hành, nan nhẫn năng nhẫn, đoạn nan đoạn chi Hoặc, chứng nan chứng chi chân. Kỳ đạo thậm viễn giả, tùng sơ phát tâm trực chí thành Phật, kinh ngũ thập ngũ vị chân Bồ Đề lộ, như Lăng Nghiêm trung thuyết. Hựu Khởi Tín vân: “Kinh nhất vạn kiếp thành tựu tín tâm, kinh nhất Tăng kỳ mãn túc Thập Hướng, nãi chí tam Tăng kỳ mãn, phương đắc thành Phật”. Đàn chỉ viên thành giả, cổ vân: “Đàn chỉ viên thành bát vạn môn, nhất sanh thủ biện Tăng kỳ quả”.

(疏)正屬頓義者，以博地凡夫，欲登聖地，其事甚難，其道甚遠。今但持名，即得往生。既往生已，即得不退。可謂彈指圓成，一生取辦。如將寶位，直授凡庸，不歷階級，非漸教迂迴屈曲之比，故屬頓義。

(演)其事甚難者，難行能行，難忍能忍，斷難斷之惑。證難證之真。其道甚遠者，從初發心直至成佛，經五十五位真菩提路，如楞嚴中說。又起信云：經一萬劫成就信心，經一僧祇滿足十向，乃至三僧祇滿方得成佛。彈指圓成者，古云：彈指圓成八萬門，一生取辦僧祇果。

(Sớ: Kinh này hoàn toàn thuộc vào nghĩa lý Đốn Giáo, bởi hạng phàm phu sát đất mà muốn đạt lên địa vị thánh thì chuyện ấy rất khó, đạo ấy rất xa vời. Nay chỉ trì danh liền được vãng sanh; đã vãng sanh, liền đắc Bất Thoái, có thể nói là “thành tựu viên mãn trong khoảng khảy ngón tay; hoàn tất trong một đời”. Như đem ngôi báu trao ngay cho kẻ tầm thường, kém cỏi, chẳng trải qua từng tầng cấp. Tiệm Giáo quanh co, vòng vèo, chẳng thể nào sánh bằng, cho nên pháp này thuộc về nghĩa lý Đốn Giáo.

Diễn: “Chuyện ấy rất khó”: Khó hành mà có thể hành, khó nhẫn mà có thể nhẫn. Đoạn Hoặc khó đoạn, chứng lẽ Chân khó chứng. “Đạo ấy rất xa vời”: Từ sơ phát tâm mãi cho đến khi thành Phật, phải đi qua con đường Bồ Đề chân thật gồm năm mươi mốt địa vị như trong kinh Lăng Nghiêm đã dạy. Luận Khởi Tín lại nói: “Trải qua một vạn kiếp để thành tựu tín tâm, trải qua một A tăng kỳ mới trọn hết địa vị Thập Hướng, cho đến hết ba A tăng kỳ mới được thành Phật”. “Thành tựu trọn vẹn trong một cái khảy ngón tay”: Cổ nhân nói: “Khảy ngón tay thành tựu viên mãn tám vạn môn, trong một đời hoàn thành cái quả phải tu trong A tăng kiếp”).

Hoặc nạn: “Đốn Giáo nhất niệm bất sanh, tức danh vi Phật. Ngũ pháp, tam tự tánh giai Không, bát thức, nhị vô ngã câu khiển. Kim trì danh niệm Phật, thị vi hữu niệm, vân hà danh Đốn?” Đáp: Dĩ nhất tâm bất loạn, chánh vị vô niệm. Nhược hữu niệm giả, bất danh nhất tâm. Đản đắc nhất tâm, hà pháp bất tịch?

(Diễn) Ngũ pháp, tam tự tánh đẳng, xuất Lăng Già kinh. Nhất niệm bất sanh thị tâm thể ly niệm; vô niệm tắc vô nhất thiết cảnh giới chi tướng. Cố tất không, tất khiển.

或難：頓教一念不生，即名為佛。五法三自性皆空，八識二無我俱遣。今持名念佛，是為有念，云何名頓？答：以一心不亂，正謂無念。若有念者，不名一心，但得一心，何法不寂？

(演)五法三自性等，出楞伽經。一念不生是心體離念；無念則無一切境界之相。故悉空悉遣。

(Nếu gạn Hỏi: “Trong Đốn Giáo, một niệm chẳng sanh bèn gọi là Phật; năm pháp, ba tự tánh đều là Không; tám thức, hai thứ vô ngã đều mất sạch. Nay trì danh niệm Phật là hữu niệm, sao có thể gọi là Đốn?” Đáp: Do nhất tâm bất loạn chính là vô niệm. Nếu hữu niệm, sẽ chẳng gọi là nhất tâm. Chỉ cần đạt được nhất tâm thì có pháp nào chẳng vắng lặng?

Diễn: Năm pháp, ba tự tánh v.v… đều xuất phát từ kinh Lăng Già.

“Một niệm chẳng sanh” là tâm thể ly niệm. Vô niệm bèn không có hết thảy các tướng cảnh giới. Do vậy, đều là không, đều mất đi).

(Sớ) Ngũ pháp giả, vị: Nhất, danh. Nhị, tướng. Tam, vọng tưởng. Tứ, chánh trí. Ngũ, như như.

(Diễn) Danh, tướng, vọng tưởng, nhiếp tận thế gian pháp. Chánh Trí, Như Như, nhiếp tận xuất thế gian pháp.

(疏)五法者，謂：一、名。二、相。三、妄想。四、正智。五、如如。

(演)名相妄想，攝盡世間法。正智如如，攝盡出世間法。

(Sớ: Năm pháp là: Một là danh, hai là tướng, ba là vọng tưởng, bốn là Chánh Trí, năm là Như Như.

Diễn: Danh, tướng, vọng tưởng, nhiếp trọn pháp thế gian. Chánh

Trí và Như Như, nhiếp trọn hết pháp xuất thế gian).

(Sớ) Tam tự tánh giả. Danh, Tướng thị Vọng Kế Tánh. vọng tưởng thị Duyên Khởi Tánh. Chánh Trí, Như Như thị Viên Thành Tánh.

(Diễn) Danh tướng thị Vọng Kế Tánh giả, vọng kế thị lục thất thức Biến Kế Tánh. An danh chấp tướng? Vô hữu định thể, thị hư vọng kế độ, cố viết Vọng Kế. Vọng tưởng thị Duyên Khởi Tánh giả, vọng tưởng chỉ bát thức tự thể. Thử bát thức trượng nhân thác duyên nhi sanh, cố viết Duyên Khởi. Giáo trung vân: “Nhãn Thức y cửu duyên sanh khởi. Nhĩ Thức y bát duyên. Tỵ, Thiệt, Thân tam thức, các y thất duyên. Ý Thức y ngũ duyên. Thất dữ đệ bát giai tứ duyên sanh khởi dã”. Chánh Trí, Như Như thị Viên Thành Tánh giả, Chánh Trí tức vô phân biệt chi Trí, Như Như tức vô phân biệt chi Lý. Lý Trí bất nhị, nãi viên mãn thành tựu chi tánh, cố viết Viên Thành.

(疏)三自性者。名相，是妄計性。妄想，是緣起性。正智，如如，是圓成性。

(演)名相是妄計性者，妄計是六七識遍計性。安名執相？無有定體，是虛妄計度，故曰妄計。妄想是緣起性者，妄想指八識自體。此八識仗因託緣而生，故曰緣起。教中云：眼識依九緣生起。耳識依八緣。鼻舌身三識，各依七緣。意識依五緣。七與第八皆四緣生起也。正智如如是圓成性者，正智即無分別之智，如如即無分別之理。理智不二，乃圓滿成就之性，故曰圓成。

(Sớ: “Ba tự tánh”: Danh và Tướng là Vọng Kế Tánh. Vọng tưởng là Duyên Khởi Tánh. Chánh Trí và Như Như là Viên Thành Tánh.

Diễn: “Danh, Tướng là Vọng Kế Tánh”: Vọng Kế là Biến Kế Tánh của thức thứ sáu và thức thứ bảy, sao có thể gọi là chấp tướng? Nó chẳng có bản thể nhất định, là so đo hư vọng, cho nên gọi là Vọng Kế. “Vọng tưởng là Duyên Khởi Tánh”: Chữ “vọng tưởng” chỉ tự thể của thức thứ tám. Thức thứ tám nương vào nhân, cậy vào duyên mà sanh, nên nói là Duyên Khởi.

Trong giáo pháp có dạy: “Nhãn Thức dựa vào chín duyên sanh khởi. Nhĩ Thức nương tám duyên. Tỵ, Thiệt, Thân ba thức, mỗi thức nương bảy duyên. Ý Thức nương năm duyên. Thức thứ bảy và thức thứ tám, mỗi thức đều nương vào bốn duyên mà sanh khởi”. “Chánh Trí và Như Như là Viên Thành Tánh”: Chánh Trí chính là Trí vô phân biệt; Như Như chính là Lý vô phân biệt. Lý và Trí bất nhị, chính là tánh thành tựu viên mãn, nên nói là Viên Thành).

(Sớ) Bát thức giả, Lại Da, Mạt Na, cập nhãn đẳng lục, hợp chi thành bát.

(Diễn) Lại Da thử vân Hàm Tàng, dĩ hàm tàng căn, thân, khí giới chư chủng tử cố. Mạt Na thử vân Truyền Tống, dĩ thử thức nội tắc y đệ bát dĩ vi Ngã thể. Ngoại tắc y đệ lục dĩ vi Ngã dụng. Tự vô thể dụng, cố viết Truyền Tống Thức.

(疏)八識者，賴耶，末那，及眼等六，合之成八。

(演)賴耶此云含藏，以含藏根，身，器界諸種子故。末那此云傳送，以此識內則依第八以為我體。外則依第六以為我用。自無體用，故曰傳送識。

(Sớ: Tám thức là A Lại Da thức, Mạt Na thức, và sáu thức như Nhãn Thức v.v... hợp thành tám thức.

Diễn: A Lại Da cõi này gọi là Hàm Tàng, do nó chứa đựng chủng tử của căn, thân, khí thế gian… Mạt Na cõi này dịch là Truyền Tống, do thức này trong thì nương vào thức thứ tám làm cái Thể của Ngã, ngoài thì nương vào thức thứ sáu làm cái Dụng của Ngã. Chính nó không có Thể và Dụng, cho nên gọi là Truyền Tống Thức).

(Sớ) Nhị vô ngã giả: Nhân vô ngã, pháp vô ngã.

(Diễn) Nhân vô ngã, pháp vô ngã giả, Ngã Kiến vi nội thuộc nhân, Ngã Sở kiến vật vi ngoại thuộc pháp. Năng tánh nhược không, thị nhân vô ngã. Sở tướng diệc không, thị pháp vô ngã.

(疏)二無我者，人無我，法無我。

(演)人無我法無我者，我見為內屬人，我所見物為外屬法。能性若空，是人無我。所相亦空，是法無我。

(Sớ: Nhị vô ngã là nhân vô ngã và pháp vô ngã.

Diễn: “Nhân vô ngã, pháp vô ngã”: Ngã Kiến ở bên trong, thuộc về Nhân. Vật được thấy bên ngoài bởi Ngã là thuộc Pháp. Nếu Tánh của chủ thể chủ động (Ngã) là không thì là nhân vô ngã. Cái tướng được thấy bởi Ngã cũng là không thì là pháp vô ngã).

(Sớ) Dĩ thượng diệc giai nhập ngũ pháp trung, tường kiến Nhập Lăng Già chư kinh. “Tất Không, tất khiển”, sở vị Phật thân vô vi, bất đọa chư số. Nhất niệm bất sanh, tức danh vi Phật giả, Đốn Giáo chi chỉ dã.

(Diễn) Dĩ thượng diệc giai nhập ngũ pháp giả. Nhất, bát thức nhập ngũ pháp, vị bát thức tự thể nhập vọng tưởng, lục thức sở kế thuộc danh tướng, chuyển thức thành trí thuộc Chánh Trí, sở chứng thuộc Như Như. Nhị vô ngã nhập ngũ pháp, vị nhân pháp nhị chấp thuộc danh tướng, vọng tưởng. Nhị vô ngã lý thuộc Như Như. Chứng nhị vô ngã chi trí thuộc Chánh Trí.

(疏)以上亦皆入五法中，詳見入楞伽諸經。悉空悉遣，所謂佛身無為，不墮諸數。一念不生即名為佛者，頓教之旨也。

(演)已上亦皆入五法者。一八識入五法，謂八識自體入妄想，六識所計屬名相，轉識成智屬正智，所證屬如如。二無我入五法，謂人法二執，屬名相妄想。二無我理屬如如。證二無我之智屬正智。

(Sớ: Những điều trên đây cũng đều thuộc trong năm pháp, xem chi tiết trong các kinh như Nhập Lăng Già. “Đều là Không, đều bỏ đi”, chính là nói: Thân Phật vô vi, cho nên chẳng thuộc vào các pháp số. Một niệm chẳng sanh thì gọi là Phật. Đó là tông chỉ của Đốn Giáo.

Diễn: “Những điều trên đây cũng đều thuộc vào năm pháp”: Ý

nói, tự thể của thức thứ tám thuộc vọng tưởng, thức thứ sáu so đo thuộc danh tướng. Chuyển thức thành trí thuộc Chánh Trí. Những điều đã chứng [bởi Chánh Trí] thuộc về Như Như. “Hai thứ vô ngã thuộc vào ngũ pháp”, tức là Nhân Chấp và Pháp Chấp thuộc về danh tướng và vọng tưởng. Lý nhị vô ngã thuộc về Như Như; cái trí chứng nhị vô ngã thuộc về Chánh Trí).

(Sớ) Kim ngôn niệm Phật, tắc sở xưng Phật hiệu thuộc Danh, sở đối Phật thân thuộc Tướng, ức niệm bỉ Phật thuộc vọng tưởng. Túng sử tịnh niệm tương kế, nhập Tam ma địa, diệc thuộc Chánh Trí, Như Như. Nhi phục phân biệt thị Phật, thuộc thức tình. Năng niệm, sở niệm, thuộc nhân pháp. Thượng vị khiển hữu ngã, huống vô ngã diệc khiển da? Bỉ giáo sở không, sở khiển, thử giai hữu chi. Dĩ kỳ hữu niệm, cố nạn phi Đốn.

(Diễn) Diệc thuộc Chánh Trí, Như Như hạ, đương phối tam tự tánh, nhi văn trung bất ngôn giả. Dĩ thượng văn tam tánh dĩ nhập ngũ pháp trung cố. Nhược dục phối chi, tắc sở niệm chi Phật thuộc Vọng Kế, năng niệm chi tâm thuộc Duyên Khởi, niệm lực thành tựu thuộc Viên Thành.

(疏)今言念佛，則所稱佛號屬名，所對佛身屬相，憶念彼佛屬妄想，縱使淨念相繼，入三摩地，亦屬正智如如。而復分別是佛，屬識情。能念所念，屬人法。尚未遣有我，況無我亦遣耶？彼教所空所遣，此皆有之。以其有念，故難非頓。

(演)亦屬正智如如下，當配三自性，而文中不言者。以上文三性已入五法中故。若欲配之，則所念之佛屬妄 計，能念之心屬緣起，念力成就屬圓成。

(Sớ: Nay nói niệm Phật thì danh hiệu Phật được xưng niệm thuộc Danh, thân của đức Phật được xưng niệm thuộc Tướng, nghĩ nhớ đức Phật ấy thuộc vọng tưởng. Dẫu cho tịnh niệm liên tục, nhập Chánh Định, vẫn thuộc vào Chánh Trí và Như Như. Lại còn phân biệt là Phật, thuộc về tình thức. Năng niệm (cái tâm niệm Phật) và sở niệm (đức Phật được niệm) thuộc về nhân và pháp. Hữu ngã còn chưa gạt bỏ được, huống là vô ngã cũng gạt bỏ ư? Những điều không có, đáng bị gạt bỏ trong Đốn Giáo, pháp môn này đều có cả. Do [niệm Phật] là hữu niệm, cho nên

[có kẻ] bắt bẻ, bảo pháp này chẳng phải là Đốn.

Diễn: Từ câu “vẫn thuộc vào Chánh Trí và Như Như” trở đi, đáng lẽ phải phối ứng với ba tự tánh, nhưng trong lời Sớ chẳng đề cập, là vì trong phần trước, [đã nói] ba tánh thuộc vào năm pháp. Nếu muốn phối ứng thì đức Phật được niệm thuộc về Vọng Kế, cái tâm niệm Phật thuộc về Duyên Khởi, niệm lực thành tựu thuộc Viên Thành).

(Sớ) Chánh vị vô niệm giả, lương diêu nhất tâm bất loạn, tắc bất dĩ hữu tâm niệm, bất dĩ vô tâm niệm, bất dĩ diệc hữu diệc vô tâm niệm, bất dĩ phi hữu phi vô tâm niệm. Ly thử tứ cú, cánh hữu hà niệm? Tuy danh niệm Phật, cái vô niệm chi niệm dã. Niệm nhi vô niệm, thị danh nhất tâm. Như thị chi tâm, tâm vô kỳ tâm, cưỡng danh viết “nhất”. Thượng vô nhất tướng, an cầu sở vị ngũ giả, tam giả, bát giả, nhị giả? Nhiên tắc nhất tâm bất loạn, bất dị nhất niệm bất sanh, yên đắc phi Đốn?

(Diễn) Bất dĩ hữu tâm niệm đẳng giả, hữu tâm đọa vọng tưởng nãi tăng ích báng. Kim tắc nhược ngôn kỳ hữu, tắc năng niệm chi tâm bổn thể tự không, sở niệm chi Phật liễu bất khả đắc, phi hữu dã. Vô tâm đọa đoạn diệt nãi tổn giảm báng. Kim tắc nhược ngôn kỳ vô, tắc năng niệm chi tâm tỉnh tỉnh bất muội, sở niệm chi Phật lịch lịch phân minh, phi vô dã. Diệc hữu diệc vô, đọa tương vi báng. Kim tắc hữu xứ toàn không, không xứ toàn hữu, hỗ đoạt lưỡng vong, phi song diệc dã. Phi vô phi hữu, đọa hý luận báng. Kim tắc nhân hữu niệm hiển vô niệm, nhân vô niệm hiển hữu niệm, hỗ thành song lập, phi song phi dã. Hựu bất dĩ hữu tâm niệm, cư nhất thiết thời, bất khởi vọng niệm dã. Bất dĩ vô tâm niệm, ư chư vọng tâm, diệc bất tức diệt dã. Bất dĩ diệc hữu diệc vô tâm niệm, trụ vọng tưởng cảnh, bất gia liễu tri dã. Bất dĩ phi hữu phi vô tâm niệm, ư vô liễu tri, bất biện chân thật dã. Cánh hữu hà niệm giả, tứ cú ký ly, bách phi diệc tuyệt dã. Niệm nhi vô niệm, thị danh nhất tâm giả, vân niệm tắc phi không, vân vô niệm tắc phi hữu. Niệm đoạt vô niệm, vô niệm đoạt niệm, hỗ đoạt lưỡng vong, tắc song giá nhị biên. Nhân niệm thành vô niệm, nhân vô niệm hựu thành niệm, hỗ thành song lập, tắc song chiếu nhị biên. Dĩ chiếu đoạt giá, dĩ giá đoạt chiếu, phi giá, phi chiếu, duy thị nhất tâm.

(疏)正謂無念者，良繇一心不亂，則不以有心念，不以無心念，不以亦有亦無心念，不以非有非無心念，離此四句，更有何念？雖名念佛，蓋無念之念也，念而無念，是名一心。如是之心，心無其心，強名曰一。尚無一相，安求所謂五者、三者、八者、二者？然則一心不亂，不異一念不生，焉得非頓？

(演)不以有心念等者，有心墮妄想乃增益謗。今則若言其有，則能念之心本體自空，所念之佛了不可得，非有也。無心墮斷滅乃損減謗。今則若言其無，則能念之心惺惺不昧，所念之佛歷歷分明，非無也。亦有亦無墮相違謗。今則有處全空，空處全有，互奪兩亡，非雙亦也。非無非有墮戲論謗。今則因有念顯無念，因無念顯有念，互成雙立，非雙非也。又不以有心念，居一切時不起妄念也。不以無心念，於諸妄心亦不息滅也。不以亦有亦無心念，住妄想境不加了知也。不以非有非無心念，於無了知不辨真實也。更有何念者，四句既離，百非亦絕也。念而無念是名一心者，云念則非空，云無念則非有。念奪無念，無念奪念，互奪兩亡，則雙遮二邊。因念成無念，因無念又成念，互成雙立，則雙照二邊。以照奪遮，以遮奪照，非遮非照，唯是一心。

(Sớ: Nói pháp này là vô niệm, vì nhất tâm bất loạn chẳng phải là dùng hữu tâm để niệm, chẳng dùng vô tâm để niệm, chẳng dùng cái tâm vừa hữu niệm vừa vô niệm để niệm, chẳng dùng cái tâm chẳng có chẳng không để niệm. Lìa khỏi bốn câu ấy, còn có niệm gì nữa? Tuy gọi là “niệm Phật”, nhưng là niệm mà vô niệm. Niệm mà vô niệm thì gọi là nhất tâm. Cái tâm như thế là cái tâm chẳng có vọng tâm, cho nên cưỡng gọi là Nhất. Nó còn chẳng có một tướng, há tìm được những cái gọi năm pháp, ba tánh, tám thức, hai vô ngã ư? Vậy thì “nhất tâm bất loạn” chẳng khác “nhất niệm bất sanh”, lẽ nào chẳng phải là Đốn?

Diễn: “Chẳng dùng hữu tâm để niệm…”: Hữu tâm sẽ bị phỉ báng là tăng thêm vọng tưởng. Nay nếu bảo nó là có, thì bản thể của cái tâm niệm Phật vốn là Không, đức Phật được niệm trọn chẳng thể được. Đó chẳng phải là Hữu. Vô tâm bèn đọa trong đoạn diệt, sẽ bị phỉ báng là tổn giảm. Nếu nay bảo nó là không có, thì cái tâm niệm Phật nhận biết sáng suốt, chẳng mê mờ, đức Phật được niệm vằng vặc phân minh, đó chẳng phải là Vô. Vừa hữu vừa vô, sẽ bị báng bổ là trái nghịch. Nay thì nơi hữu toàn thể là không, nơi không thì toàn thể là có, do đoạt lẫn nhau nên đôi bên cùng mất. Đó chẳng phải là “vừa hữu vừa vô”. “Chẳng phải không, chẳng phải có” thì sẽ bị phỉ báng là hý luận. Nay thì do hữu niệm mà hiển lộ vô niệm, do vô niệm hiển lộ hữu niệm; hai bên cùng lần lượt thành lập nhau. Đó chẳng phải là “chẳng phải hữu, chẳng phải vô”.

Lại chẳng do hữu tâm niệm thì trong hết thảy các thời, sẽ chẳng dấy lên vọng niệm. Chẳng do vô tâm mà niệm, đối với các vọng tâm, cũng chẳng dứt diệt. Chẳng dùng “vừa hữu vừa vô tâm” để niệm thì đối với chuyện trụ nơi cảnh vọng tưởng, chẳng bỏ công sức hiểu rõ. Chẳng dùng phi hữu phi vô tâm để niệm thì đối với chuyện chẳng hiểu rõ,

chẳng biện định chân thật.

“Còn có gì để niệm”: Đã lìa tứ cú thì bách phi cũng mất sạch. “Niệm mà vô niệm thì gọi là nhất tâm”: Nói là niệm thì chẳng phải là không, nói “vô niệm” thì chẳng phải là hữu. Niệm đoạt vô niệm, vô niệm đoạt niệm, đoạt lẫn nhau, hai đằng đều mất, tức là ngăn dứt cả hai bên. Do niệm thành vô niệm, do vô niệm lại thành niệm, do lập lẫn nhau, hai bên cùng thành lập, tức là cùng chiếu cả hai bên (hữu và vô). Dùng chiếu để đoạt giá (ngăn ngừa), dùng giá để đoạt chiếu, chẳng phải giá, chẳng phải chiếu, chỉ là nhất tâm).

Nhị, Phần Viên.

Phần thuộc Viên Giáo giả, Viên chi vi nghĩa, vị tứ pháp giới trung, tiền tam thông ư chư giáo, hậu nhất độc thiện hồ Viên. Kim thử kinh giả, Viên toàn nhiếp thử. Thử phần nhiếp Viên, đắc Viên thiểu phần, phần thuộc Viên cố.

(Sớ) Tứ pháp giới giả: Nhất, Sự pháp giới; nhị, Lý pháp giới; tam, Sự Lý vô ngại pháp giới; tứ, Sự Sự vô ngại pháp giới. Duy Hoa Nghiêm nhất kinh hữu chi, danh vi Biệt Giáo Nhất Thừa. Dĩ Sự Lý vô ngại, đồng Đốn, đồng Chung; Sự Sự vô ngại, bất đồng bỉ nhị, giản hồ đồng giáo Nhất Thừa, cố danh vi Biệt. Phi Tạng, Thông, Biệt, Viên chi Biệt dã.

(Diễn) Sự vị duyên khởi vô biên, Lý vị tánh hải vô tận. Sự Lý vị viên dung vô ngại. Sự Sự vị chủ bạn trùng trùng, tương tức, tương nhập.

二、分圓。

分屬圓教者。圓之為義，謂四法界中，前三通於諸教，後一獨擅乎圓。今此經者，圓全攝此 。此分攝圓 ，得

圓少分，分屬圓故。

(疏)四法界者。一、事法界。二、理法界。三、事理無礙法界。四、事事無礙法界。唯華嚴一經有之。名為別教一乘，以事理無礙，同頓同終；事事無礙，不同彼二，揀乎同教一乘，故名為別。非藏、通、別、圓。之別也。

(演)事謂緣起無邊，理謂性海無盡。事理謂圓融無礙。事事謂主伴重重，相即相入。

(Hai, Phần Viên (thuộc về Viên Giáo một phần).

[Kinh này] thuộc về Viên Giáo một phần. Ý nghĩa của Viên là trong bốn pháp giới, ba pháp giới đầu các giáo đều có, riêng pháp giới cuối cùng chỉ riêng Viên Giáo mới có. Nay Viên Giáo hoàn toàn thâu nhiếp kinh này. “Kinh này thuộc về Viên Giáo một phần”: Do được một

ít phần Viên, nên thuộc về Viên Giáo một phần.

Sớ: “Bốn pháp giới”: Một là Sự pháp giới. Hai là Lý pháp giới. Ba là Sự Lý vô ngại pháp giới. Bốn là Sự Sự vô ngại pháp giới. Chỉ riêng kinh Hoa Nghiêm là có [trọn đủ bốn pháp giới]. Gọi [kinh Hoa Nghiêm] là Biệt Giáo Nhất Thừa vì Sự Lý vô ngại giống với Đốn Giáo và Chung Giáo, còn Sự Sự vô ngại chẳng giống với hai giáo ấy; nhằm phân biệt khác với Nhất Thừa của Viên Giáo, nên gọi là Biệt. [Nói Sự Sự vô ngại là Biệt Giáo chính là dựa theo ý nghĩa trên đây], chứ không phải là Biệt hiểu theo nghĩa “Tạng, Thông, Biệt, Viên”.

Diễn: Sự là duyên khởi vô biên, Lý là tánh hải vô biên, Sự Lý là viên dung vô ngại, Sự Sự là chủ bạn tầng tầng, chính là lẫn nhau, nhập vào lẫn nhau).

(Sớ) Kim vị phần nhiếp hồ Viên giả, dĩ Hoa Nghiêm toàn viên, kim đắc thiểu phần, lược thuyết hữu thập.

(Diễn) Hoa Nghiêm toàn viên, kim đắc thiểu phần giả: Nhất, vô tình thuyết pháp đồng. Nhị, nhất hàm vô lượng đồng. Tam, bất động châu biến đồng. Tứ, kiến văn hoạch ích đồng. Ngũ, bát nạn đốn siêu đồng. Lục, xuất sanh vô tận đồng. Thất, song thùy lưỡng tướng đồng. Bát, giáo chủ Pháp Thân đồng. Cửu, bất khả tư nghị đồng. Thập, đốn tề Phật cảnh đồng. Thử thập phối Hoa Nghiêm thập chủng huyền môn, khả dĩ ý đắc.

(疏)今謂分攝乎圓者。以華嚴全圓 ，今得少分 ，略說

有十。

(演)華嚴全圓，今得少分者：一、無情說法同。二、一含無量同。三、不動周遍同。四、見聞獲益同。五、八難頓超同。六、出生無盡同。七、雙垂兩相同。八、教主法身同。九、不可思議同。十、頓齊佛境同。此十配華嚴十種玄門：可以意得。

(Sớ: “Nay nói [kinh Di Đà] thuộc Viên Giáo một phần”: Do Hoa Nghiêm là toàn viên, nay kinh này có được ít phần, nói đại lược thì gồm có mười điều.

Diễn: “Hoa Nghiêm toàn viên, nay [kinh Di Đà] được một phần”:

Một, vô tình thuyết pháp giống nhau. Hai, một pháp chứa đựng vô lượng pháp giống nhau. Ba, bất động mà trọn khắp giống nhau. Bốn, thấy nghe đạt được lợi ích giống nhau. Năm, mau chóng thoát khỏi tám nạn giống nhau. Sáu, xuất sanh vô tận như nhau. Bảy, cùng thị hiện hai tướng như nhau. Tám, Pháp Thân của giáo chủ như nhau. Chín, chẳng thể nghĩ bàn như nhau. Mười, mau bằng với Phật cảnh giống nhau. Mười điều này đem phối hợp với mười loại huyền môn của Hoa Nghiêm thì sẽ có thể lãnh hội ý nghĩa của chúng).

(Sớ) Nhất, Hoa Nghiêm khí giới trần mao, hình vô hình vật, giai tất diễn xuất diệu pháp ngôn âm. Thử tắc thủy, điểu, thụ lâm, hàm tuyên Căn, Lực, Giác, Đạo chư pháp môn cố. Nhị, Hoa Nghiêm nhất vi trần trung, cụ túc thập phương pháp giới, vô tận trang nghiêm. Thử tắc như Đại Bổn vân: “Ư bảo thụ trung, kiến thập phương Phật sát, do như kính tượng cố”. Tam, Hoa Nghiêm bất động tịch tràng, biến châu pháp giới, cố vân Thể Tướng như bổn vô sai biệt, vô đẳng, vô lượng tất châu biến. Thử tắc như Đại Bổn vân: “A Di Đà Phật thường tại Tây Phương, nhi diệc biến thập phương cố”.

(Diễn) Như bổn vô sai biệt, tức bất động tịch tràng, vô lượng, vô đẳng, vị vô lượng thế giới, vô đẳng thế giới, tức biến châu pháp giới dã.

(疏)一、華嚴器界塵毛，形無形物，皆悉演出妙法言音。此則水鳥樹林，咸宣根力覺道諸法門故。二、華嚴一微塵中，具足十方法界，無盡莊嚴。此則如大本云：於寶樹中，見十方佛剎，猶如鏡像故。三、華嚴不動寂場，遍周法界，故云體相如本無差別 ，無等無量悉周遍 。此則如

大本云：阿彌陀佛常在西方，而亦遍十方故。

(演)如本無差別，即不動寂場，無量無等，謂無量世界，無等世界，即遍周法界也。

(Sớ: Một là trong kinh Hoa Nghiêm, nơi khí thế giới, vi trần, mảy lông, những vật có hình tướng hoặc không có hình tướng, đều diễn ra âm thanh diệu pháp. Trong kinh này, nước, chim, rừng cây đều tuyên nói các pháp môn như Ngũ Căn, Ngũ Lực, Thất Giác Chi, Bát Thánh Đạo.

Hai, trong kinh Hoa Nghiêm, ở trong một vi trần có trọn đủ mười phương pháp giới, trang nghiêm vô tận. Kinh này thì như Đại Bổn có nói: “Từ trong cây báu, thấy cõi Phật trong mười phương như bóng hiện trong gương”.

Ba là Hoa Nghiêm chẳng lìa tịch diệt đạo tràng mà trọn khắp pháp giới, cho nên nói Thể và Tướng giống như Bổn chẳng sai biệt. Vô đẳng, vô lượng thảy đều trọn khắp. Kinh này thì như Đại Bổn nói: “A Di Đà Phật thường ngự tại Tây Phương, mà cũng trọn khắp mười phương”.

Diễn: “Như bổn, chẳng sai biệt”: Tức là bất động tịch tràng [ý nói Thể và Tướng của thân ứng hiện trọn khắp mười phương đều giống hệt như Thể và Tướng của Báo Thân ngự tại Tịch Diệt Đạo Tràng]. “Vô lượng, vô đẳng” nghĩa là vô lượng thế giới, “vô đẳng thế giới” là trọn khắp pháp giới).

(Sớ) Tứ, Hoa Nghiêm dụ dược vương thụ, nhược hữu kiến giả, nhãn đắc thanh tịnh, nãi chí nhĩ, tỵ, lục căn, vô bất thanh tịnh. Chúng sanh kiến Phật, diệc phục như thị, dĩ kiến Viên Giác Phật, văn Phổ Môn pháp, thần lực nãi nhĩ. Thử tắc A Di Đà Phật đạo tràng bảo thụ, kiến giả, văn giả, lục căn thanh tịnh cố.

(Diễn) Viên Giác Phật giả, vị đạo cùng Diệu Giác, vị cực ư Trà. Cứu tận chư pháp Thật Tướng, biên tế trí mãn, Chủng Giác đốn viên, viên đốn thập thân, phú hữu vạn đức. Như thập ngũ nhật nguyệt, viên mãn cụ túc, tối thượng, tối thắng cứu cánh giác dã. Phổ Môn pháp giả, Phổ thị Biến nghĩa, Môn viết năng thông. Hoa Nghiêm trung cụ vô lượng Ba La Mật môn, nhất nhất môn trung, phục xuất vô lượng pháp, nãi chí nhất nhất cú năng sung biến pháp giới, nhất nhất tự năng thông Đại Niết Bàn. Cố viết Phổ Môn.

(疏)四、華嚴喻藥王樹，若有見者，眼得清淨，乃至耳鼻六根，無不清淨。眾生見佛，亦復如是，以見圓覺佛，聞普門法，神力乃爾。此則阿彌陀佛道場寶樹，見者聞者，六根清淨故。

(演)圓覺佛者，謂道窮妙覺，位極於茶。究盡諸法實相，邊際智滿，種覺頓圓，圓顯十身，富有萬德。如十五日月，圓滿具足，最上最勝究竟覺也。普門法者，普是遍義，門曰能通。華嚴中具無量波羅蜜門，一一門中復出無量法，乃至一一句能充遍法界，一一字能通大涅槃。故曰普門。

(Sớ: Bốn là trong kinh Hoa Nghiêm có tỷ dụ cây dược vương, nếu có ai thấy [cây ấy], mắt sẽ thanh tịnh, cho đến sáu căn tai, mũi v.v... không căn nào chẳng thanh tịnh. Chúng sanh thấy Phật cũng giống như vậy. Do thấy Viên Giác Phật, nghe pháp Phổ Môn, do thần lực nên [đạt được lợi ích] như thế đó. Trong kinh này, những ai thấy hoặc nghe đạo tràng và cây báu của A Di Đà Phật, sáu căn sẽ thanh tịnh.

Diễn: “Viên Giác Phật” ý nói: Đạo tột cùng Diệu Giác, địa vị vượt ngoài chữ Trà, thấu hiểu tận cùng Thật Tướng của các pháp, trí huệ vượt ngoài ngằn mé, nhanh chóng viên chứng Chủng Giác, mười thân viên đốn, giàu có muôn đức như trăng ngày Rằm viên mãn trọn đủ, là sự giác ngộ tối thượng, tối thắng, rốt ráo.

“Pháp Phổ Môn”: Phổ có nghĩa là trọn khắp; Môn là có thể thông suốt. Trong Hoa Nghiêm có vô lượng môn Ba La Mật. Trong mỗi môn lại sanh xuất vô lượng pháp, cho đến mỗi câu đều có thể trọn khắp pháp giới, mỗi chữ đều có thể thông với Đại Niết Bàn. Vì thế nói là Phổ Môn).

(Sớ) Ngũ, Hoa Nghiêm bát nạn siêu Thập Địa chi giai, thử tắc địa ngục, quỷ, súc, đản niệm Phật giả, tất vãng sanh cố.

(Diễn) Bát nạn vị địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, manh, lung, ấm, á, Thế Trí Biện Thông, Phật tiền Phật hậu, Bắc Câu Lô Châu, Vô Tưởng Thiên. Dĩ thọ thử quả báo, bất đắc thánh hóa, cố xưng vi nạn. Thử thị phàm phu trụ sự bát nạn. Hựu phục hữu dư trung, tam thập tâm vi tam ác đạo. Trụ vô ngã pháp, danh vi Bắc Châu. Địa tiền pháp ái, như Trường Thọ Thiên. Vị hữu Sơ Địa thập chủng lục tướng, danh chư căn bất cụ. Địa tiền trí thiển, như Thế Trí Biện Thông. Bất cùng Trung lý, như Phật tiền Phật hậu. Thử thị Nhị Thừa trụ Lý bát nạn.

(疏)五、華嚴八難超十地之階，此則地獄鬼畜，但念佛者，悉往生故。

(演)八難謂地獄，餓鬼，畜生，盲聾瘖啞，世智辨聰，佛前佛後，北拘盧洲，無想天。以受此果報，不得聖化，故稱為難。此是凡夫住事八難。又復有餘中，三十心為三惡道。住無我法，名為北洲。地前法愛如長壽天。未有初地十種六相，名諸根不具。地前智淺，如世智辨聰。不窮中理，如佛前佛後。此是二乘住理八難。

(Sớ: Năm, kinh Hoa Nghiêm nói từ tám nạn vượt lên địa vị Thập Địa. Kinh này nói địa ngục, quỷ đạo, súc sanh chỉ do niệm Phật thì đều được vãng sanh.

Diễn: “Tám nạn” là địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, mù, điếc, câm, ngọng, Thế Trí Biện Thông, sanh trước Phật hay sau Phật, sanh trong Bắc Câu Lô Châu, sanh vào Vô Tưởng Thiên. Do thọ lãnh quả báo ấy, sẽ chẳng được nhận lãnh sự giáo hóa của Phật, Bồ Tát, cho nên gọi là Nạn. Đấy là tám nạn của kẻ thuộc địa vị phàm phu. Lại nữa, trong địa vị Hữu Dư, ba mươi tâm là tam ác đạo, trụ nơi pháp Vô Ngã thì gọi là Bắc Châu (Bắc Câu Lô Châu). Trước khi đắc Sơ Địa thì pháp ái (yêu mến, đắm chấp nơi pháp) ví như Trường Thọ Thiên. Chưa đạt được mười sáu tướng nơi Sơ Địa thì gọi là “các căn chẳng đầy đủ”. Trước khi đắc Sơ Địa, trí huệ nông cạn thì giống như Thế Trí Biện Thông. Chẳng thấu tột cùng tận lý Trung Đạo, giống như sanh trước hay sau Phật. Đấy chính là tám nạn của hàng Nhị Thừa trụ nơi Lý).

(Sớ) Lục, Hoa Nghiêm nhất tức nhất thiết, cố Như Lai năng ư nhất thân hiện bất khả thuyết Phật sát vi trần số đầu, nhất nhất đầu xuất nhĩ sở thiệt, nhất nhất thiệt xuất nhĩ sở âm thanh, nãi chí văn tự, cú nghĩa, sung mãn pháp giới. Thử tắc như Đại Bổn vân: “Bỉ quốc vô lượng bảo hoa. Nhất nhất hoa trung, xuất tam thập lục bách thiên ức quang minh. Nhất nhất quang minh, xuất tam thập lục bách thiên ức Phật, phổ vị thập phương thuyết nhất thiết pháp cố”. Thất, Hoa Nghiêm Xá Na, Thích Ca, song thùy lưỡng tướng. Thử tắc như Quán Kinh vân: “A Di Đà Phật hiện lục thập vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần chi thân”, nhi hựu kiến trượng lục chi thân, ư trì thủy thượng cố.

(Diễn) Xá Na, Thích Ca song thùy lưỡng tướng giả. Lưỡng tướng, vị thiên trượng viên mãn Báo Thân, dữ trượng lục lão tỳ kheo tướng. Song thùy, tức nhị thỉ đồng thời, bất động tịch tràng, nhi du Lộc Uyển dã.

(疏)六、華嚴一即一切，故如來能於一身現不可說佛剎微塵數頭，一一頭出爾所舌，一一舌出爾所音聲，乃至文字句義，充滿法界。此則如大本云：彼國無量寶華，一一華中，出三十六百千億光明，一一光明，出三十六百千億佛，普為十方說一切法故。七、華嚴舍那釋迦，雙垂兩相。此則如觀經云：阿彌陀佛現六十萬億那由他恆河沙由旬之身。而又見丈六之身，於池水上故。

(演)舍那，釋迦雙垂兩相者。兩相，謂千丈圓滿報身，與丈六老比丘相。雙垂，即二始同時，不動寂場，而游鹿苑也。

(Sớ: Sáu, trong kinh Hoa Nghiêm, một chính là hết thảy. Cho nên đức Như Lai có thể trong một thân, hiện ra số đầu bằng số các vi trần trong một bất khả thuyết cõi Phật. Mỗi mỗi đầu hiện ngần ấy lưỡi. Mỗi mỗi lưỡi phát ra ngần ấy âm thanh, cho đến văn tự, cú nghĩa đầy khắp pháp giới. Điều này như Đại Bổn đã nói: “Cõi ấy có vô lượng hoa báu. Trong mỗi hoa, tỏa ra ba mươi sáu trăm ngàn ức quang minh. Trong mỗi quang minh, hiện ra ba mươi sáu trăm ngàn ức Phật, khắp vì mười phương nói hết thảy các pháp”. Bảy, trong kinh Hoa Nghiêm, đức Phật hiện hai tướng là Lô Xá Na Phật và Thích Ca Mâu Ni Phật. Ở đây thì như trong Quán Kinh đã nói, A Di Đà Phật hiện thân to đến sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần. Lại còn thấy thân cao trượng sáu trên mặt nước ao.

Diễn: “Lô Xá Na Phật và Thích Ca Mâu Ni cùng hiện hai tướng”: “Hai tướng” là tướng Báo Thân cao ngàn trượng và tướng lão tỳ kheo cao một trượng sáu. “Cùng hiện” chính là đồng thời hiện cả hai tướng, chẳng lìa Tịch Diệt Đạo Tràng mà đi đến Lộc Uyển).

(Sớ) Bát, Hoa Nghiêm dĩ Lô Xá Na Phật vi giáo chủ. Thử tắc như Thanh Lương vân: “A Di Đà Phật tức Bổn Sư Lô Xá Na cố”. Cửu, Hoa Nghiêm danh đại bất tư nghị, Tịnh Danh chư kinh danh tiểu bất tư nghị. Thử tắc diệc danh Bất Khả Tư Nghị Công Đức cố.

(Diễn) Tịnh Danh danh tiểu bất tư nghị giả, như tá tòa Đăng Vương, thỉnh phạn Hương độ, thất bao càn tượng, thủ trịch đại thiên, cập Bồ Tát chủng chủng bất tư nghị giải thoát, giai bất khả tư nghị dã.

(疏)八、華嚴以盧舍那佛為教主，此則如清涼云：阿彌陀佛即本師盧舍那故。九、華嚴名大不思議，淨名諸經名小不思議；此則亦名不可思議功德故。

(演)淨名名小不思議者，如借座鐙王，請飯香土 ，室

包乾象，手擲大千，及菩薩種種不思議解脫，皆不可思議也。

(Sớ: Tám, kinh Hoa Nghiêm lấy Lô Xá Phật làm giáo chủ, kinh này thì như ngài Thanh Lương đã nói: “A Di Đà Phật tức Bổn Sư Lô Xá Na Phật”. Chín là kinh Hoa Nghiêm được gọi là đại bất tư nghị, các kinh như kinh Tịnh Danh gọi là tiểu bất tư nghị, kinh này còn có tên là Bất Khả Tư Nghị Công Đức.

Diễn: “Kinh Tịnh Danh (kinh Duy Ma Cật) được gọi là tiểu bất tư nghị”: [Vì trong ấy chép những chuyện như] mượn tòa sư tử từ chỗ Tu Di Đăng Vương Phật [cho đại chúng đến thăm bệnh ngài Duy Ma Cật ngồi], xin cơm từ cõi Phật Hương Tích, cái thất [rộng một trượng vuông] mà có dung lượng như càn khôn, tay quăng tam thiên đại thiên thế giới, và đủ thứ giải thoát chẳng thể nghĩ bàn của Bồ Tát, đều là chẳng thể nghĩ bàn).

(Sớ) Thập, Hoa Nghiêm vi giáo, tức phàm phu tâm, tiện thành chư Phật bất động trí. Thử tắc bất việt xưng danh, Phật hiện tiền cố. Thị tắc tề đẳng Tịnh Danh chư kinh, đồng vi Hoa Nghiêm lưu loại. Viên Giáo toàn nhiếp thử kinh, thử kinh phần nhiếp Viên Giáo. Dĩ thiểu phần nghĩa, cố danh Phần Viên dã.

(Diễn) Bất Động Trí, vị bất sanh bất diệt tâm, tức thị nhất pháp giới đại tổng tướng pháp môn Thể dã. Đồng vi Hoa Nghiêm lưu loại giả, vị Hoa Nghiêm thị nguyên, nhi thử tắc thị kỳ lưu. Hoa Nghiêm thị bổn, nhi thử tắc thị kỳ loại. Thử loại tự, dữ “thánh nhân chi ư dân diệc loại dã” loại tự tương tự. Thử lưu tự, dữ “lưu lưu nhập hải”, lưu

tự tương tự.

(疏)十、華嚴為教，即凡夫心，便成諸佛不動智。此則不越稱名，佛現前故。是則齊等淨名諸經。同為華嚴流類。圓教全攝此經，此經分攝圓教。以少分義，故名分圓也。

(演)不動智，謂不生不滅心，即是一法界大總相法門體也。同為華嚴流類者，謂華嚴是源，而此則是其流。華嚴是本，而此則是其類。此類字，與聖人之於民亦類也，類字相似。此流字，與流流入海，流字相似。

(Sớ: Mười, giáo nghĩa của kinh Hoa Nghiêm là từ ngay cái tâm

phàm phu mà thành tựu trí bất động của chư Phật. Kinh này thì chẳng vượt khỏi xưng danh mà Phật hiện tiền. Do vậy, giống như các kinh Tịnh Danh v.v... Có cùng dòng loại với kinh Hoa Nghiêm. Viên Giáo nhiếp trọn vẹn kinh này, kinh này một phần thuộc về Viên Giáo. Do có chút phần [thuộc giáo nghĩa Viên Giáo], nên gọi là Phần Viên.

Diễn: Bất Động Trí là cái tâm bất sanh bất diệt, tức là cái thể của pháp giới đại tổng tướng pháp môn. “Cùng dòng loại với kinh Hoa Nghiêm”, ý nói Hoa Nghiêm là nguồn, còn kinh này là chi lưu; Hoa Nghiêm là cội gốc, còn kinh này thuộc về cùng loại. Chữ Loại ở đây [có ý nghĩa tương tự chữ Loại trong câu “thánh nhân cùng loại với dân”. Chữ “dòng” ở đây tương tự chữ Dòng trong câu “các dòng nước đều đổ vào biển”).

Tam, bàng thông (nhị): Sơ, Quán Kinh. Nhị, chư kinh.

Sơ, Quán Kinh.

Tiên minh thông Quán Kinh giả, hữu ngôn: “Thập lục Quán môn, danh vi Định Thiện; chấp trì danh hiệu, danh vi Tán Thiện”. Kim vị thông chi. Ư trung hữu nhị: Nhất, tổng; nhị, biệt. Tiên minh tổng giả, bỉ kinh diệu quán, tông hồ nhất tâm. Thử kinh nhất tâm, chánh phù bỉ ý. Nhất tâm tác quán, nhất tâm xưng danh, hà đắc đồng quy nhất tâm? Dương bỉ ức thử, tường như Tịnh Giác Sớ trung thuyết.

(Diễn) Định Thiện, Tán Thiện giả, thập lục Quán môn vi Định Thiện, định tâm thành Quán cố. Chấp trì danh hiệu vi Tán Thiện, tán tâm xưng danh cố. Bỉ kinh Diệu Quán tông hồ nhất tâm giả, dĩ nhược tựu Sự thượng, trực quán y chánh, khởi danh vi diệu? Kim quán nhược y, nhược chánh, nãi pháp giới tâm quán pháp giới cảnh, sanh ư pháp giới y chánh sắc tâm. Thị tắc danh vi duy y, duy chánh, duy sắc, duy tâm, duy quán, duy cảnh, khởi bất danh diệu? Cố tri Diệu Quán giai tông nhất tâm, tâm tánh biến châu, vô pháp bất tạo, vô pháp bất cụ. Nhược nhất hào pháp tùng tâm ngoại sanh, tắc bất danh vi Diệu Quán dã.

三、旁通(二)：初、觀經。二、諸經。

初、觀經。

先明通觀經者，有言：十六觀門，名為定善，執持名號，名為散善，今為通之。於中有二：一、總，二、別。先明總者，彼經妙觀，宗乎一心。此經一心，正符彼意。一心作觀，一心稱名，何得同歸一心？揚彼抑此，詳如淨覺疏中說。

(演)定善散善者，十六觀門為定善，定心成觀故。執持名號為散善，散心稱名故。彼經妙觀宗乎一心者，以若就事上直觀依正，豈名微妙？今觀若依若正，乃法界心觀法界境，生於法界依正色心。是則名為唯依唯正，唯色唯心，唯觀唯境，豈不名妙？故知妙觀皆宗一心，心性遍周，無法不造，無法不具。若一毫法從心外生，則不名為妙觀也。

(Ba là luận định ý nghĩa của những kinh có liên quan tới kinh này, gồm hai phần: Một là Quán Kinh, hai là các kinh.

Thứ nhất là Quán Kinh.

Trước hết, nói rõ kinh này có ý nghĩa thông với Quán Kinh. Có kẻ nói “mười sáu môn Quán [trong Quán Kinh] là Định Thiện, còn chấp trì danh hiệu là Tán Thiện”, nay bèn đả thông [chấp trước sai lầm ấy]. Trong đoạn này có hai ý nghĩa, một là tổng, hai là biệt. Trước hết nói về ý nghĩa chung thì tông chỉ của những phép Quán mầu nhiệm trong kinh ấy (kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật) là nhất tâm. Nhất tâm trong kinh này thật phù hợp với ý ấy. Nhất tâm tác quán, nhất tâm xưng danh, lẽ nào chẳng cùng trở về nhất tâm, [những luận điệu] đề cao điều kia, hạ thấp điều này như trong bộ Tịnh Giác Sớ có nói tường tận.

Diễn: “Định Thiện, Tán Thiện”: [Có kẻ cho rằng] mười sáu Quán môn là Định Thiện, vì do định tâm mà thành Quán. Chấp trì danh hiệu là Tán Thiện vì tán tâm xưng danh. “Tông chỉ của những phép Quán mầu nhiệm trong kinh ấy là nhất tâm”: Nếu dựa theo Sự để trực tiếp quán y báo và chánh báo [của cõi Cực Lạc], thì làm sao gọi là vi diệu cho được? Nay dù quán y báo hay quán chánh báo, đều là dùng cái tâm pháp giới để quán cảnh pháp giới, sanh trong y báo, chánh báo, sắc, tâm của pháp giới, như thế thì mới gọi là chỉ có y báo, chỉ có chánh báo, chỉ có sắc, chỉ có tâm, chỉ có quán, chỉ có cảnh; há chẳng đáng gọi là Diệu ư?

Vì thế biết, tông chỉ của phép Quán mầu nhiệm là nhất tâm. Tâm tánh trọn khắp, không pháp nào chẳng tạo, không pháp nào chẳng trọn đủ. Nếu có mảy may pháp nào sanh ở ngoài cái tâm, sẽ chẳng thể gọi là diệu quán được!)

(Sớ) Bàng thông giả, bất Biệt, Đốn, Viên, đản thủ chư Đại Thừa kinh nghĩa lý tương thông. Dĩ Thập Lục Quán thị Tịnh Độ chuyên kinh, cố tiên cử dã. Định tán giả, Cô Sơn phán thập lục Quán vi Định Thiện, thử kinh trì danh vi Tán Thiện. Kim vị “nhất tâm bất loạn, hữu Sự, hữu Lý. Tức Sự nhất tâm, dĩ phi toàn tán, hà huống Lý nhất?”

(Diễn) Dĩ phi toàn tán, hà huống Lý nhất giả, nhược cứ Sự trì, ưng danh tán tâm. Kim chuyên chú nhất cảnh, dĩ phi toàn tán. Lý nhất tâm giả, ngộ tự bổn tâm, bổn tự bất sanh, bổn tự bất động, hà vi tán dã?

(疏)旁通者，不別、頓、圓，但取諸大乘經義理相通。以十六觀，是淨土專經，故先舉也。定散者，孤山判十六觀為定善，此經持名為散善。今謂一心不亂，有事有理。即事一心，已非全散，何況理一？

(演)已非全散，何況理一者，若據事持應名散心。今專注一境，已非全散。理一心者，悟自本心，本自不生，本自不動，何為散也？

(Sớ: “Bàng thông” là không phân biệt là Biệt, Đốn hay Viên, chỉ chọn lấy những kinh Đại Thừa có nghĩa lý tương thông [kinh Di Đà]. Do kinh Thập Lục Quán là kinh chuyên nói về Tịnh Độ, cho nên nêu ra trước hết. “Định, tán”: Ngài Cô Sơn phán định mười sáu phép Quán là Định Thiện, còn phép trì danh trong kinh này là Tán Thiện. Nay nói: “Nhất tâm bất loạn có Sự và Lý. Ngay cả Sự nhất tâm còn chưa phải hoàn toàn là Tán Thiện, huống hồ Lý nhất tâm?”

Diễn: “Đã chẳng phải hoàn toàn là Tán Thiện, huống hồ Lý nhất

tâm”: Nếu cứ trì theo mặt Sự thì đáng gọi là tán tâm. Nay chuyên chú một cảnh thì đã chẳng phải hoàn toàn là Tán Thiện. “Lý nhất tâm”: Ngộ cái tâm của chính mình vốn tự chẳng sanh, vốn tự bất động thì cái gì là tán vậy?)

(Sớ) Chánh phù bỉ ý giả, bỉ kinh Tam Quán, tức Không, tức Giả, tức Trung, siêu hồ thứ đệ, thị vi nhất tâm.

(Diễn) Tức Không, tức Giả, tức Trung, thị Nhất Tâm Tam Quán, quán Tam Đế nhất cảnh dã. Tư nãi xứng tánh nhi quán, tuyệt đãi nhi chiếu. Tu thử Quán thời, kỳ nhất quán nhi tam quán, quán ư nhất đế nhi tam đế, tức nhất nhi tam, tức tam nhi nhất. Cố Không vi pháp giới, nhất thiết pháp xu Không, vô Giả, vô Trung, vô Bất Không. Giả vi pháp giới, nhất thiết pháp xu Giả, vô Không, vô Trung, vô Bất Giả. Trung vi pháp giới, nhất thiết pháp xu Trung, vô Không, vô Giả, vô Bất Trung dã. Thử quán thành thời, chứng nhất tâm tam trí, diệc danh Nhất Thiết Chủng Trí. Trung Luận vân: “Nhân duyên sở sanh pháp, tức Không, tức Giả, tức Trung”. Thích Luận vân: “Tam trí thật tại nhất tâm trung đắc”, tức thử ý dã. Siêu hồ thứ đệ giả, dĩ hữu thứ đệ tam quán, tiên tu tùng Giả nhập Không quán, thứ tu tùng Không nhập Giả quán, nhiên hậu song giá, song chiếu, lưu nhập Tát Bà Nhã hải. Thử thị Biệt Giáo hành tướng, kim thị Viên Quán, cố đốn siêu dã.

(疏)正符彼意者，彼經三觀，即空即假即中，超乎次第，是為一心。

(演)即空即假即中，是一心三觀，觀三諦一境也。斯乃稱性而觀，絕待而照。修此觀時，祇一觀而三觀，觀於一諦而三諦，即一而三，即三而一。故空為法界，一切法趨空，無假無中無不空。假為法界，一切法趨假，無空無中無不假。中為法界，一切法趨中，無空無假無不中也。此觀成時，證一心三智，亦名一切種智。中論云：因緣所生法，即空即假即中。釋論云：三智實在一心中得，即此意也。超乎次第者，以有次第三觀，先修從假入空觀，次修從空入假觀，然後雙遮雙照，流入薩婆若海。此是別教行相，今是圓觀，故頓超也。

(Sớ: “Thật phù hợp ý ấy”: Tam Quán trong kinh kia (Quán Kinh)

tức là Không, Giả, Trung, vượt khỏi thứ tự, chính là nhất tâm.

Diễn: “Tức Không, tức Giả, tức Trung” là Nhất Tâm Tam Quán, quán ba Đế một cảnh. Đấy chính là quán tương xứng với tánh, dứt bặt đối đãi mà chiếu [tâm, chiếu cảnh]. Khi tu phép Quán này, chỉ có một phép Quán mà chính là ba phép Quán, quán một đế mà trọn cả ba đế, tức là do một mà là ba, do ba mà chính là một. Bởi lẽ, Không là pháp giới, hết thảy các pháp đều ngả theo Không, vô Giả, vô Trung, vô Bất Không. Giả là pháp giới, hết thảy các pháp đều ngả theo Giả, vô Không, vô Trung, vô Bất Giả. Trung là pháp giới, hết thảy các pháp đều ngả theo Trung, vô Không, vô Giả, vô Bất Trung. Khi phép Quán này thành tựu, chứng nhất tâm tam trí, còn gọi là Nhất Thiết Chủng Trí.

Trung Luận nói: “Pháp sanh bởi nhân duyên, chính là Không, là

Giả, là Trung”. Thích Luận chép: “Tam trí thật sự từ trong nhất tâm mà đắc”, chính là ý này. “Vượt khỏi thứ tự”: Do có Thứ Đệ Tam Quán, trước hết là tu Quán từ Giả nhập Không, kế đó là tu Quán từ Không nhập Giả; sau đó, cùng ngăn dứt, cùng chiếu soi, lưu nhập biển Nhất Thiết Trí. Đấy là hành tướng của Biệt Giáo. Nay [phép tu trong Quán Kinh] là phép Quán thuộc Viên Giáo, cho nên “vượt thoát” vậy).

(Sớ) Kim kinh chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn, tắc năng trì, sở trì, liễu bất khả đắc, thị danh Không Quán. Chánh đương Không thời, Năng Sở lịch nhiên, thị danh Giả Quán. Phi Giả, phi Không, thường Không, thường Giả, bất khả tư nghị, thị danh Trung Quán. Lương dĩ đơn đề thánh hiệu, trực hạ nhất tâm, hữu hà thứ đệ, chánh Tam Quán viên tu chi nghĩa dã.

(Diễn) Liễu bất khả đắc giả, Năng Sở tánh Không cố. Năng Sở lịch nhiên giả, bất ngại duyên khởi cố. Phi Không, phi Giả, hỗ đoạt lưỡng vong, song giá Trung Đạo dã. Thường Không, thường Giả, hỗ thành song lập, song chiếu Trung Đạo dã. Giá chiếu đồng thời, cố bất khả tư nghị.

(疏)今經執持名號，一心不亂，則能持所持，了不可得，是名空觀；正當空時，能所歷然，是名假觀；非假非空，常空常假，不可思議，是名中觀。良以單提聖號，直下一心，有何次第，正三觀圓修之義也。

(演)了不可得者，能所性空故。能所歷然者，不礙緣起故。非空非假，互奪兩亡，雙遮中道也。常空常假 ，互

成雙立，雙照中道也。遮照同時，故不可思議。

(Sớ: Nay kinh này chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn thì năng trì (người trì danh, tâm trì danh) và sở trì (đối tượng được trì niệm, tức Phật hiệu) trọn chẳng thể được. Đó gọi là Không Quán. Ngay trong lúc Không, Năng và Sở rành rành, đó gọi là Giả Quán. Chẳng phải Giả, chẳng phải Không, mà thường Không, thường Giả, chẳng thể nghĩ bàn, bèn gọi là Trung Quán. Ấy là vì chỉ giữ một thánh hiệu mà chứng nhập thẳng vào nhất tâm, đâu có thứ tự gì; đấy chính là ý nghĩa chánh yếu của tu trọn vẹn Tam Quán.

Diễn: “Trọn chẳng thể được”: Do tánh của Năng và Sở đều là Không. “Năng và Sở rành rành”: Do chẳng trở ngại duyên khởi. Chẳng phải Không, chẳng phải Giả, cùng nhau đoạt mất, nên hai bên (Không và Giả) đều mất. Do ngăn dứt cả hai bên thì là Trung Đạo. Thường Không, thường Giả, cùng nhau thành lập cả hai bên (Không và Giả), tức là chúng cùng hiển lộ Trung Đạo vậy. Ngăn dứt và hiển lộ đồng thời, cho nên chẳng thể nghĩ bàn).

(Sớ) Thị tắc bỉ kinh dĩ tâm quán vi Tông. Thử kinh dĩ tâm niệm vi Tông. Quán tức niệm dã, niệm tức quán dã, lưỡng kinh sở thuyết, ký đồng nhất tâm, hà độc thử kinh ức chi vi tán? Cố thử pháp môn danh Niệm Phật tam muội, diệc danh Nhất Hạnh tam muội, diệc danh Chư Phật Hiện Tiền tam muội, diệc danh Bát Nhã tam muội, diệc danh Phổ Đẳng tam muội. Tam muội chi ngôn Định dã. Ký thông đa chủng tam muội, hà đắc vi Tán? Đại yếu, quán tưởng nhược phi nhất tâm, quán diệc thành tán. Trì danh nhược đắc nhất tâm, trì tức thành định. Bất tại quán tưởng, trì danh, nhi tại nhất tâm dữ bất nhất tâm dã!

(Diễn) Quán tức niệm, niệm tức quán giả, quán nãi chú tưởng nhất cảnh, niệm nãi minh ký bất vong, tắc quán niệm tự biệt. Nhiên quán viết tâm quán, niệm viết tâm niệm, tắc đồng tông nhất tâm. Bỉ tắc dĩ pháp giới tâm quán pháp giới cảnh, thử tắc dĩ pháp giới tâm niệm pháp giới Phật, hào vô sai biệt, cố ngôn Tức dã. Danh Niệm Phật tam muội giả, chấp trì danh hiệu cố. Nhất Hạnh tam muội giả, hệ duyên pháp giới, chuyên xưng danh tự cố. Chư Phật Hiện Tiền tam muội giả, nhất tâm công thành, Phật hiện kỳ tiền cố. Bát Nhã tam muội giả, nhất tâm bất loạn tức Đại Bát Nhã cố. Phổ Đẳng tam muội giả, nhất tâm công thành, vô pháp bất nhiếp cố.

(疏)是則彼經以心觀為宗 。此經以心念為宗 。觀即念

也，念即觀也，兩經所說，既同一心，何獨此經抑之為散？故此法門名念佛三昧。亦名一行三昧。亦名諸佛現前三昧。亦名般若三昧。亦名普等三昧。三昧之言定也。既通多種三昧，何得為散？大要觀想若非一心，觀亦成散。持名若得一心，持即成定，不在觀想持名，而在一心與不一心也。

(演)觀即念，念即觀者，觀乃注想一境，念乃明記不忘，則觀念似別。然觀曰心觀，念曰心念，則同宗一心。彼則以法界心觀法界境，此則以法界心念法界佛，毫無差別，故言即也。名念佛三昧者，執持名號故。一行三昧者，繫緣法界，專稱名字故。諸佛現前三昧者，一心功成佛現其前故。般若三昧者，一心不亂即大般若故。普等三昧者，一心功成，無法不攝故。

(Sớ: Kinh ấy lấy tâm quán làm Tông; kinh này lấy tâm niệm làm Tông. Quán chính là niệm, niệm chính là quán, hai kinh cùng nói về nhất tâm, cớ sao chỉ dè bỉu một mình kinh này là Tán Thiện? Bởi lẽ, pháp môn này được gọi là Niệm Phật tam muội, còn gọi là Nhất Hạnh tam muội, còn gọi là Chư Phật Hiện Tiền tam muội, cũng gọi là Bát Nhã tam muội, cũng gọi là Phổ Đẳng tam muội. Tam muội là Định. Đã bao gồm nhiều loại tam muội, lẽ nào là Tán Thiện? Nói chung, nếu quán tưởng mà chẳng nhất tâm, thì quán cũng trở thành Tán Thiện. Nếu trì danh mà đắc nhất tâm, thì trì danh trở thành Định Thiện. Chẳng do quán tưởng hay trì danh, mà là do nhất tâm hay không!

Diễn: “Quán tức niệm, niệm tức quán”: Quán là chuyên chú tưởng một cảnh, niệm là nhớ rõ chẳng quên. Tức là quán và niệm dường như khác biệt, nhưng quán là tâm quán, niệm là tâm niệm, cùng lấy nhất tâm làm căn bản. Quán là dùng tâm pháp giới để quán cảnh pháp giới, niệm thì dùng tâm pháp giới để niệm pháp giới Phật, chẳng có mảy may sai biệt; do đó nói là Tức. Gọi là Niệm Phật tam muội vì chấp trì danh hiệu. Là Nhất Hạnh tam muội vì duyên chắc nơi pháp giới, chuyên xưng danh hiệu. Chư Phật Hiện Tiền tam muội vì hễ tu nhất tâm thành công, Phật sẽ hiện tiền. Bát Nhã tam muội vì nhất tâm bất loạn chính là Đại Bát Nhã. Phổ Đẳng tam muội vì nhất tâm tu thành công thì không pháp nào chẳng thâu nhiếp).

(Sớ) Như Tịnh Giác sớ giả, Sớ vân: “Trí Giả đại sư ư Quán Kinh, dĩ tam chủng Tịnh nghiệp thuộc Tán, thập lục diệu Quán thuộc Định”, vị văn dĩ trì danh vi Tán dã. Cô Sơn phán thử kinh vi Tán Thiện, dư bất vĩ bỉ thuyết. Thả Phổ Môn Phẩm Sớ, thích nhất tâm xưng danh, hữu Sự, hữu Lý, tồn niệm Quán Âm, vô hữu gián đoạn, danh Sự nhất tâm. Nhược đạt thử tâm, tứ tánh bất sanh, dữ Không Huệ tương ứng, danh Lý nhất tâm.

(Diễn) Trí Giả đại sư ư Quán Kinh phân Tán, phân Định giả, Quán Kinh trung, nhân Vy Đề Hy khải thỉnh: “Duy nguyện Thế Tôn, giáo ngã tư duy, giáo ngã chánh thọ”. Cố Thế Tôn dĩ tam chủng Tịnh nghiệp đáp tư duy, thập lục diệu Quán đáp chánh thọ. Thiên Thai Sớ vân: “Tam chủng tịnh nghiệp, tán tâm tư lương, danh viết Tư Duy. Thập lục chánh Quán, thuyết danh Chánh Thọ”. Thị tức thuộc Tán, thuộc Định dã. Tam chủng Tịnh nghiệp giả: Nhất giả, hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, từ tâm bất sát, tu Thập Thiện nghiệp. Nhị giả, thọ trì Tam Quy, cụ túc chúng giới, bất phạm oai nghi. Tam giả, phát Bồ Đề tâm, thâm tín nhân quả, độc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả. Nhược tu tam chủng phước, vị Tam Hoặc nhiễm, bất xưng tịnh nghiệp. Ư thập lục cảnh, bất chiếu Tam Đế, bất danh Diệu Quán! Tứ tánh bất sanh giả, vị đạt thử tâm, tự tha cộng vô nhân bất khả đắc, vô tâm vô niệm dã. Dĩ Không Huệ tương ứng giả, Không Huệ tức Đại Bát Nhã trí. Dĩ vô hư vọng tâm niệm, ly nhất thiết pháp sai biệt chi tướng dã.

(疏)如淨覺疏者，疏云：智者大師於觀經，以三種淨業屬散，十六妙觀屬定，未聞以持名為散也。孤山判此經為散善，予不韙彼說。且普門品疏，釋一心稱名，有事有理，存念觀音，無有間斷，名事一心。若達此心，四性不生，與空慧相應，名理一心。

(演)智者大師，於觀經分散分定者，觀經中，因韋提希啟請：唯願世尊，教我思惟，教我正受。故世尊以三種淨業答思惟，十六妙觀答正受。天台疏云：三種淨業，散心思量名曰思惟。十六正觀說名正受。是即屬散屬定也。 三種淨業者：一者，孝養父母，奉事師長，慈心不殺，修十善業。二者，受持三皈，具足眾戒，不犯威儀。三者，發菩提心，深信因果，讀誦大乘，勸進行者。若修三種福，為三惑染，不稱淨業。於十六境，不照三諦，不名妙觀！四性不生者，謂達此心，自他共無因不可得，無心無念也。與空慧相應者，空慧即大般若智。以無虛妄心念，離一切法差別之相也。

(Sớ: “Như Tịnh Giác Sớ” là trong lời Sớ có viết: “Đối với Quán Kinh, Trí Giả đại sư coi ba thứ Tịnh nghiệp là Tán Thiện, mười sáu phép Quán mầu nhiệm là Định Thiện”; chưa hề nghe nói Ngài phán định trì danh là Tán Thiện! Ngài Cô Sơn phán định kinh này là Tán Thiện, tôi chẳng chấp nhận thuyết ấy. Hơn nữa, trong phần sớ giải phẩm Phổ Môn, đã giải thích nhất tâm xưng danh có Sự và Lý. Nghĩ tới Quán Âm chẳng gián đoạn, gọi là Sự nhất tâm. Nếu đạt cái tâm này, bốn tánh chẳng sanh, tương ứng với Không Huệ thì gọi là Lý nhất tâm.

Diễn: “Trí Giả đại sư đối với Quán Kinh chia thành Tán Thiện và Định Thiện”: Trong Quán Kinh, do bà Vy Đề Hy khải thỉnh: “Kính xin đức Thế Tôn dạy con tư duy, dạy con chánh thọ”. Cho nên đức Thế Tôn dùng ba thứ Tịnh nghiệp để trả lời về tư duy, mười sáu phép Diệu Quán để trả lời về chánh thọ. Trong tác phẩm Quán Kinh Sớ, ngài Thiên Thai nói ba thứ tịnh nghiệp thuộc tán tâm tư lương, nên gọi là Tư Duy. Mười sáu phép Chánh Quán được gọi là Chánh Thọ. Đấy chính là những điều thuộc Tán Thiện và Định Thiện.

“Ba thứ Tịnh nghiệp”: Một là hiếu dưỡng cha mẹ, phụng sự sư trưởng, từ tâm chẳng giết, tu Thập Thiện nghiệp. Hai là thọ trì Tam Quy, trọn đủ các giới, chẳng phạm oai nghi. Ba là phát Bồ Đề tâm, tin sâu nhân quả, đọc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả. Nếu tu ba loại phước mà bị nhuốm bẩn bởi Tam Hoặc (tham, sân, si), sẽ chẳng gọi là tịnh nghiệp. Nếu chẳng chiếu Tam Đế, chẳng gọi là Diệu Quán.

“Bốn tánh chẳng sanh” nghĩa là liễu đạt cái tâm này, tự và tha đều là không có cái nhân để có thể đạt được, vô tâm, vô niệm. “Do tương ứng với Không Huệ”: Không Huệ chính là trí Đại Bát Nhã. Do chẳng có tâm niệm hư vọng, bèn lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp).

(Sớ) Phổ Môn vô “bất loạn” nhị tự, Trí Giả thượng tác Không Huệ thích chi, kim vân “nhất tâm bất loạn”, hà đắc biếm vi Tán Thiện? Ngu án: Trí Giả nhập diệt, xướng Tam Bảo danh. Chương An lâm chung, diệc xưng Di Đà, cập nhị Đại Sĩ. Bỉ sư tư tự hành như tư, tất bất tán phán xưng danh, ư thị ích tín.

(疏)普門無不亂二字，智者尚作空慧釋之，今云一心不亂，何得貶為散善？愚按：智者入滅，唱三寶名。章安臨終，亦稱彌陀及二大士。彼師資自行如斯。必不散判稱名，於是益信。

(Sớ: Trong phẩm Phổ Môn không có hai chữ “bất loạn”, mà ngài Trí Giả còn giải thích là Không Huệ, nay kinh này nói “nhất tâm bất loạn”, sao lại gièm chê là Tán Thiện? Ngu tôi nhận định: Ngài Trí Giả nhập diệt, xướng danh hiệu Tam Bảo. Ngài Chương An lâm chung, cũng xưng niệm danh hiệu Phật Di Đà và hai vị Đại Sĩ. Thầy trò họ tự hành như thế; cho nên càng thêm tin chắc chẳng cần phán định xưng danh là Tán Thiện).

Thứ minh biệt giả, hoặc vị thử kinh đản văn Phật danh, hoặc vị thử kinh Phật thị Liệt Ứng, hoặc vị thử kinh hoa cục xa luân, hoặc vị thử kinh Ngũ Nghịch bất sanh, hoặc vị thử kinh chỉ thuộc hạ phẩm, bất tri nhị kinh thật nhất nghĩa cố, bất tri thử kinh vưu độc yếu cố.

(Sớ) Đản danh giả, hoặc vị Quán Kinh giáo tưởng bỉ Phật tướng hảo. Thử kinh đản trì tứ tự không danh, tắc bất kiến Phật thân, cố danh Tán Thiện. Nhiên kinh vân: “A Di Đà Phật, dữ chư thánh chúng, hiện tại kỳ tiền”. Ký Phật hiện, tắc ninh vô tướng hảo; huống dữ chúng, tắc chủ bạn tề chương. Cái bỉ dĩ tác quán kiến Phật, thử dĩ trì danh kiến Phật, vi nhân bất đồng, kiến Phật tắc nhất.

(Diễn) Đản danh cố, danh Tán Thiện giả, dĩ nhược hữu Định tâm, Phật thân tự hiện, kim bất hiện thân, hiển thị vô hữu Định lực, cố danh Tán Thiện dã.

次明別者，或謂此經但聞佛名，或謂此經佛是劣應，或謂此經華局車輪，或謂此經五逆不生，或謂此經止屬下品。不知二經實一義故，不知此經尤獨要故。

(疏)但名者，或謂觀經教想彼佛相好。此經但持四字空名，則不見佛身，故名散善。然經云：阿彌陀佛，與諸聖眾，現在其前。既佛現，則寧無相好，況與眾，則主伴齊彰。蓋彼以作觀見佛，此以持名見佛 ，為因不同 ，見佛

則一。

(演)但名故，名散善者，以若有定心，佛身自現，今不見身，顯是無有定力，故名散善也。

(Tiếp đó là nói tới những ý nghĩa riêng biệt: Hoặc có kẻ nói kinh này chỉ nghe danh hiệu Phật, hoặc nói Phật trong kinh này là Liệt Ứng Thân, hoặc nói trong kinh này, hoa chỉ hạn cuộc to bằng bánh xe, hoặc nói đối với kinh này, kẻ Ngũ Nghịch chẳng thể vãng sanh, hoặc nói kinh này chỉ thuộc hạ phẩm. Chẳng biết hai kinh thật sự có cùng một nghĩa, chẳng biết kinh này lại càng đặc biệt quan trọng!

Sớ: “Chỉ nghe danh hiệu”: Hoặc là có kẻ nói Quán Kinh dạy tưởng tướng hảo của đức Phật ấy; kinh này chỉ trì suông danh hiệu gồm bốn chữ, chẳng thấy thân Phật, cho nên gọi là Tán Thiện. Nhưng kinh chép: “A Di Đà Phật và các thánh chúng hiện ra trước mặt”. Phật đã hiện, lẽ nào không có tướng hảo? Huống chi Phật hiện ra cùng với thánh chúng, tức là chủ và bạn cùng hiện rõ ràng. Ấy là vì kinh kia dùng quán tưởng để thấy Phật, kinh này dùng trì danh để thấy Phật, nhân khác nhau, nhưng thấy Phật giống hệt như nhau!

Diễn: “Chỉ trì danh thì gọi là Tán Thiện”: Nếu có Định tâm thì thân Phật tự hiện. Nay chẳng thấy thân, rõ ràng là do không có Định lực. Vì thế gọi là Tán Thiện).

(Sớ) Liệt Ứng giả, hoặc vị Quán Kinh ngôn Phật thân cao lục thập vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần; thử kinh bất thuyết, nghi thị Liệt Ứng, cố danh Tán Thiện. Nhiên Đại Bổn vân: “Nhĩ thời, A Di Đà Phật, phóng đại quang minh, phổ chiếu nhất thiết thế giới. A Nan kiến Phật, dung thể nguy nguy, như hoàng kim sơn, cao xuất nhất thiết chư thế giới thượng”. Tắc Quán Kinh sở thuyết do nhất thế giới, kim ngôn “nhất thiết thế giới”, tắc cánh vi cao đại, hà đắc ngôn Liệt? Hựu Đại Bổn vân: “A Di Đà Phật đạo tràng bảo thụ, thuần dĩ chúng bảo, tự nhiên hợp thành”, tắc phi mộc Bồ Đề thụ hạ chi thân, hà đắc ngôn Liệt? Hựu Quán Kinh vân: “Bỉ Phật hoặc hiện trượng lục, bát xích, hoặc hiện đại thân, mãn hư không trung, tắc tùy cơ sở kiến, đại tiểu vô định”; cố cổ vị: “Tức Liệt, tức Thắng, sanh pháp bất nhị”. Nhi huống kim kinh bất xuất đại tiểu, hà đắc định chỉ vi Liệt?

(Diễn) Liệt Ứng cố danh Tán Thiện giả, dĩ Định lực nhược thâm, tắc sở kiến chi thân tự nhiên cao đại. Kim thị Liệt Ứng, hiển thị vô thâm Định lực, cố vân Tán Thiện dã. Liệt Ứng thị trượng lục thân. Phàm phu, Tiểu Thừa y nghiệp thức sở kiến giả. Thắng Ứng thị viên mãn Báo Thân, thị Đại Thừa nhân y nghiệp thức sở kiến giả, phi mộc Bồ Đề thụ hạ chi thân giả. Dĩ Liệt Ứng Thân tại mộc Bồ Đề thụ hạ thành đạo, dĩ Cát Tường thảo vi tòa. Báo Thân tắc thất bảo thụ hạ thành đạo, dĩ thiên y vi tòa dã. Tức thắng tức liệt, sanh pháp bất nhị giả, liệt tức sanh thân, thắng tức Pháp Thân. Ngôn tương tức bất nhị giả, dĩ Phật chân Pháp Thân, do nhược hư không, ứng vật hiện hình, như thủy trung nguyệt, phân vân tự bỉ, ư ngã hà vi cố?

(疏)劣應者，或謂觀經言佛身高六十萬億那由他恆河沙由旬，此經不說，疑是劣應，故名散善。然大本云：爾時阿彌陀佛，放大光明，普照一切世界，阿難見佛，容體巍巍，如黃金山，高出一切諸世界上。則觀經所說，猶一世界，今言一切世界，則更為高大，何得言劣？又大本言：阿彌陀佛道場寶樹，純以眾寶，自然合成。則非木菩提樹下之身，何得言劣？又觀經云：彼佛或現丈六八尺，或現大身，滿虛空中，則隨機所見，大小無定，故古謂即劣即勝，生法不二。而況今經，不出大小，何得定指為劣？

(演)劣應故名散善者，以定力若深，則所見之身自然高大。今是劣應，顯是無深定力，故云散善也。劣應是丈六身。凡夫小乘依業識所見者。勝應是圓滿報身，是大乘人依業識所見者，非木菩提樹下之身者。以劣應身，在木菩提樹下成道，以吉祥草為座。報身則七寶樹下成道，以天衣為座也。即勝即劣生法不二者，劣即生身。勝即法身，言相即不二者，以佛真法身，猶若虛空，應物現形，如水中月，紛紜自彼，於我何為故？

(Sớ: “Liệt Ứng”: Có kẻ bảo Quán Kinh nói thân Phật cao sáu mươi vạn ức na do tha Hằng hà sa do tuần, kinh này chẳng nói, cho nên ngờ [thân Phật trong kinh này] là Liệt Ứng. Vì thế, gọi là Tán Thiện. Nhưng kinh Đại Bổn nói: “Lúc bấy giờ, A Di Đà Phật phóng đại quang minh, chiếu trọn khắp hết thảy các thế giới. A Nan thấy thân Phật vòi vọi như quả núi vàng, cao vượt trội hơn hết thảy các thế giới”.

Như vậy thì [thân Phật như trong] Quán Kinh nói chỉ như một thế giới, nay nói “hết thảy các thế giới”, càng cao rộng hơn, lẽ nào bảo là Liệt Ứng Thân?

Lại nữa, kinh Đại Bổn nói cây báu nơi đạo tràng của Phật thuần bằng các chất báu tự nhiên hợp thành, nên thân Phật [trong cõi Cực Lạc] chẳng phải là thân dưới cội cây Bồ Đề bằng gỗ, làm sao bảo là Liệt Ứng Thân cho được?

Lại nữa, Quán Kinh nói: “Đức Phật ấy hoặc hiện thân cao một trượng sáu, tám thước, hoặc hiện thân to đầy khắp hư không”. Như vậy là tùy theo căn cơ mà thấy [thân Phật] lớn hay nhỏ không nhất định. Vì thế, cổ đức bảo: “Liệt Ứng Thân chính là Thắng Ứng Thân, Thắng Ứng Thân chính là Liệt Ứng Thân, sanh thân (Hóa Thân) và Pháp Thân chẳng hai”. Huống chi kinh này chẳng nói thân Phật là lớn hay nhỏ, lẽ nào quyết đoán kinh này nói Liệt Ứng Thân cho được?

Diễn: “Do Liệt Ứng nên gọi là Tán Thiện”: Do Định lực nếu là sâu thì sẽ thấy thân Phật tự nhiên cao lớn. Nay là thân Liệt Ứng, chứng tỏ [hành giả] không có Định lực sâu, cho nên gọi là Tán Thiện. Liệt Ứng là thân cao một trượng sáu, là thân được thấy bởi phàm phu, Tiểu Thừa do họ nương theo sự thức. Thắng Ứng Thân là viên mãn Báo Thân, là thân do người Đại Thừa thấy bằng nghiệp thức, chẳng phải là thân dưới cội Bồ Đề. Do Liệt Ứng Thân thành đạo dưới cội Bồ Đề, dùng cỏ Cát Tường trải lên làm tòa; còn Báo Thân thành đạo dưới cội cây bảy báu, dùng áo trời trải làm tòa.

“Thắng chính là Liệt, Liệt chính là Thắng, Sanh Thân và Pháp Thân bất nhị”: Liệt là sanh thân, Thắng là Pháp Thân. Nói “chính là lẫn nhau, không hai” là do chân Pháp Thân của Phật khác nào hư không, ứng theo từng chúng sanh mà hiện hình tướng, như bóng trăng trong nước, lăng xăng tự nó, liên can gì đến ta?)

(Sớ) Hoa cục xa luân giả, hoặc vị Quán Kinh hoa đại thập nhị do tuần; thử kinh xa luân, hoa cục ư tiểu, cố danh Tán Thiện. Bất tri xa luân chi nghĩa, đại tiểu vô định. Đại Bổn xa luân đại chí bách thiên do tuần, hà chỉ thập nhị, tường như hậu văn trung biện.

(Diễn) Hoa cục cố danh Tán Thiện giả, dĩ nhược hữu thâm Định, tắc sở kiến chi hoa tự nhiên quảng đại. Kim cục ư tiểu, hiển thị vô thâm Định lực, cố danh Tán dã.

(疏)華局車輪者。或謂觀經華大十二由旬，此經車輪，華局於小，故名散善。不知車輪之義 ，大小無定 ，大

本車輪大至百千由旬，何止十二，詳如後文中辯。

(演)華局故名散善者，以若有深定，則所見之華自然廣大。今局於小，顯是無深定力，故名散也。

(Sớ: “Hoa chỉ hạn cuộc to bằng bánh xe”: Hoặc có kẻ nói: Theo Quán Kinh, hoa sen to mười hai do tuần; kinh này nói hoa sen to bằng bánh xe, kích thước hạn cuộc nhỏ nhoi, cho nên nói kinh này là Tán Thiện. Chẳng biết ý nghĩa của “bánh xe” là lớn hay nhỏ không nhất định. “Bánh xe” trong kinh Đại Bổn to đến trăm ngàn do tuần, đâu phải chỉ là mười hai do tuần! Điều này sẽ được biện định cặn kẽ trong phần kinh văn ở phía sau.

Diễn: “Do hoa to hạn cuộc, nên gọi là Tán Thiện”: Do có Định sâu thì sẽ tự nhiên thấy hoa rộng lớn. Nay hạn cuộc nhỏ nhoi, chứng tỏ

chẳng có Định lực sâu, nên gọi là Tán Thiện).

(Sớ) Ngũ Nghịch bất sanh giả, hoặc vị Quán Kinh ngôn Ngũ Nghịch đắc sanh, Đại Bổn “duy trừ Ngũ Nghịch”, tắc tế độ công hiệp, cố danh Tán Thiện. Bất tri “duy trừ Ngũ Nghịch” hạ, hữu “phỉ báng chánh pháp” tứ tự. Ngũ Nghịch nhi kiêm báng pháp, nãi tại sở trừ. Tuy cụ Ngũ Nghịch, bất báng pháp giả, vị tất bất sanh dã. Lương diêu báng tắc bất tín, bất tín bất sanh, cố sở vị: “Nghi tắc hoa bất khai”, thị dã. Quán Kinh bất ngôn báng pháp, như kiêm báng giả, diệc bất sanh dã. Hựu Quán Kinh Hạ Hạ Phẩm Ngũ Nghịch văn trung, vị kỳ nhân thập thanh xưng danh, toại đắc vãng sanh, tắc quán tưởng vị thành, duy tư thập niệm. Ngũ Nghịch chi sanh, chánh xưng danh đắc sanh nhĩ. Huống Đại Bổn vân: “Địa ngục, quỷ, súc sanh, diệc sanh ngã sát trung”; đọa địa ngục giả, phi Ngũ Nghịch nhân nhi hà?

(Diễn) Ngũ Nghịch bất sanh, danh Tán Thiện giả, dĩ cụ đại định giả, tốc nhập thánh giai, độ sanh diệc quảng. Kim tế độ công hiệp, hiển thị vô hữu đại định, cố danh Tán dã.

(疏)五逆不生者，或謂觀經言五逆得生，大本唯除五逆，則濟度功狹，故名散善。不知唯除五逆下，有誹謗正法四字，五逆而兼謗法，乃在所除，雖具五逆，不謗法者，未必不生也。良繇謗則不信，不信不生，故所謂疑則華不開是也。觀經不言謗法。如兼謗者。亦不生也。又觀經下下品五逆文中，謂其人十聲稱名，遂得往生，則觀想未成，唯資十念，五逆之生，正稱名得生耳。況大本云：地獄鬼畜生，亦生我剎中，墮地獄者，非五逆人而何？

(演)五逆不生名散善者，以具大定者，速入聖階，度生亦廣。今濟度功狹，顯是無有大定，故名散也。

(Sớ: “Ngũ Nghịch chẳng được vãng sanh”: Có kẻ bảo Quán Kinh nói Ngũ Nghịch được vãng sanh, Đại Bổn nói “chỉ trừ kẻ Ngũ Nghịch”, như vậy là công năng tế độ của [Đại Bổn và Tiểu Bổn Di Đà] hẹp hòi, cho nên gọi là Tán Thiện. Kẻ ấy chẳng biết dưới câu “chỉ trừ Ngũ Nghịch”, còn có bốn chữ “phỉ báng chánh pháp”. Kẻ đã phạm tội Ngũ Nghịch, lại còn hủy báng chánh pháp, bèn bị gạt ra; chứ kẻ tuy phạm đủ Ngũ Nghịch, nhưng chẳng hủy báng chánh pháp, chưa chắc đã không được vãng sanh. Ấy là vì: Hễ phỉ báng tức là không tin; do không tin, nên chẳng vãng sanh. Cho nên nói “hễ nghi thì hoa sen chẳng nở”, chính là nói về điều này. Quán Kinh chẳng nói báng pháp. Nếu là kẻ [đã phạm Ngũ Nghịch] lại còn báng pháp thì cũng chẳng vãng sanh.

Lại nữa, trong phần kinh văn nói về Ngũ Nghịch thuộc Hạ Hạ Phẩm Vãng Sanh của Quán Kinh, có nói: “Người ấy xưng danh mười tiếng bèn được vãng sanh”, tức là quán tưởng chưa thành, chỉ nhờ vào mười niệm. Ngũ Nghịch vãng sanh chính là do xưng danh mà được vãng sanh vậy. Huống chi kinh Đại Bổn nói: “Địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, cũng sanh trong cõi ta”; kẻ đọa địa ngục chẳng phải là kẻ Ngũ Nghịch thì là gì vậy?

Diễn: “Ngũ Nghịch chẳng vãng sanh thì gọi là Tán Thiện”: Do kẻ có Đại Định thì sẽ nhanh chóng dự vào địa vị thánh, độ sanh cũng rộng. Nay công tế độ nhỏ nhoi rõ ràng là không có Đại Định; vì thế gọi là Tán Thiện).

(Sớ) Chỉ thuộc hạ phẩm giả, hoặc vị Quán Kinh hạ chi tam phẩm, sơ ngôn trí giả giáo linh hiệp chưởng, xoa thủ, xưng Nam mô A Di Đà Phật. Tam ngôn thiện hữu giáo vân: “Nhữ nhược bất năng niệm bỉ Phật giả, ưng xưng danh hiệu”, tắc trì danh vãng sanh, tự duy hạ phẩm. Bất tri trì hữu Sự, Lý, Lý phục thiển thâm. Kim hạ sanh giả, cẩn thị Sự thiện. Nhược thành Lý Quán, tắc dữ bỉ kinh Tam Quán Viên Tu, minh khế bất nhị; hà lự phẩm vị chi bất cao dã? Huống hạ phẩm văn trung, nãi chỉ ác nhân, ngu nhân, phi vị thiện nhân, trí nhân trì danh, diệc cư hạ phẩm dã. Cố tri nhị kinh, kỳ nghĩa nhất dã.

(Diễn) Chỉ thuộc hạ phẩm, danh Tán Thiện giả, dĩ cụ Chánh

Định giả, tất ư bảo sát, tốc chứng Vô Sanh. Kim chỉ thành Hạ phẩm, hiển thị vô hữu Chánh Định, cố danh Tán dã.

(疏)止屬下品者。或謂觀經下之三品。初言智者教令合掌叉手，稱南無阿彌陀佛。三言善友教云：汝若不能念彼佛者，應稱名號，則持名往生，似唯下品。不知持有事理，理復淺深。今下生者。僅是事善。若成理觀，則與彼經三觀圓修，冥契不二，何慮品位之不高也？況下品文中，乃指惡人愚人，非謂善人智人持名，亦居下品也。故知二經，其義一也。

(演)止屬下品名散善者，以具正定者 ，必於寶剎速證

無生。今止成下品，顯是無有正定，故名散也。

(Sớ: “Chỉ thuộc hạ phẩm”: Hoặc có kẻ nói ba phẩm Hạ trong Quán Kinh, phẩm đầu nói người có trí dạy kẻ ấy chắp tay xưng niệm Nam mô A Di Đà Phật. Kinh nói phẩm thứ ba (phẩm Hạ Hạ) là do bạn lành dạy rằng: “Nếu ông chẳng thể niệm đức Phật ấy [bằng cách quán tưởng], hãy nên xưng danh hiệu của Ngài”, như vậy thì trì danh vãng sanh dường như chỉ là hạ phẩm. Chẳng biết trì danh có Sự và Lý, Lý lại có sâu và cạn. Nay kẻ vãng sanh trong hạ phẩm chỉ là thiện về mặt Sự. Nếu thành tựu Lý Quán, sẽ ngầm khế hợp với việc tu trọn vẹn ba phép Quán trong kinh kia (Quán Kinh), lo chi phẩm vị chẳng cao? Huống chi trong phần kinh văn nói về hạ phẩm là nói về kẻ ác, kẻ ngu, chứ không nói người lành, người trí trì danh cũng thuộc vào hạ phẩm. Do vậy biết hai kinh có cùng một ý nghĩa.

Diễn: “Chỉ thuộc hạ phẩm thì gọi là Tán Thiện”: Do kẻ trọn đủ Chánh Định, ắt sẽ nhanh chóng chứng Vô Sanh nơi cõi báu. Nay chỉ thành Hạ phẩm, cho thấy chẳng có Chánh Định, nên gọi là Tán Thiện).

(Sớ) Độc yếu giả, lược hữu tam ý: Nhất giả, Quán Kinh sở minh Phật thân, tuy vân tức Báo, tức Pháp, nhi na do, Hằng sa, bất vô số kế, sanh thân tôn đặc, do đãi biện nghi. Thử kinh đản viết “quang minh vô lượng, thọ mạng vô lượng”, tắc bất thuộc chư số, trực chỉ Pháp Thân, độc yếu nhất dã.

(Diễn) Độc yếu tam ý giả, nhất vị Phật thân bất thuộc chư số, nhi na do, Hằng hà, bất vô số kế, tắc thử kinh vi độc yếu nhất dã. Thử khả đối tiền, Phật thị Liệt Ứng nhất nghi. Nhị vị dụng tâm bất thiệp thứ đệ, nhi tiên nhật thứ thủy, tự giác phồn trường, tắc thử kinh vi độc yếu nhị dã. Thử khả đối tiền, đản văn Phật danh nhất nghi. Tam vị du lịch bất phân cao hạ, nhi thượng bối tam phẩm, nãi biến thập phương, tắc thử kinh vi độc yếu tam dã. Thử khả đối tiền, chỉ thuộc hạ phẩm nhất nghi. Sanh thân tôn đặc do đãi biện nghi giả, hữu ngôn lục thập vạn ức na do tha chi thân, nãi thị sanh thân. Cái dĩ Tịnh Độ chi thân thắng ư uế độ, uế độ sanh thân trượng lục, Tịnh Độ sanh thân nghi nhĩ hứa cao đại dã. Tứ Minh tôn giả, dĩ thập tam trùng vấn đáp, biện thử quyết thị tôn đặc thân dã.

(疏)獨要者，略有三意。一者，觀經所明佛身，雖云即報即法。而那由恆沙，不無數計，生身尊特，猶待辯疑。此經但曰光明無量，壽命無量 ，則不屬諸數 ，直指法

身，獨要一也。

(演)獨要三意者，一謂佛身不屬諸數，而那由恒沙不無數計，則此經為獨要一也。此可對前，佛是劣應一疑。二謂用心不涉次第，而先日次水，自覺繁長，則此經為獨要二也。此可對前，但聞佛名一疑。三謂游歷不分高下，而上輩三品，乃遍十方，則此經為獨要三也。此可對前，止屬下品一疑。生身尊特猶待辨疑者，有言六十萬億那由他之身，乃是生身。蓋以淨土之身勝於穢土，穢土生身丈六，淨土生身宜爾許高大也。四明尊者，以十三重問答，辨此決是尊特身也。

(Sớ: “Trọng yếu độc đáo nhất”: Nói đại lược thì có ba ý: Một, Quán Kinh nói đến thân Phật, tuy nói “Báo Thân chính là Pháp Thân, Pháp Thân chính là Báo Thân”, nhưng [do trong Quán Kinh có những từ ngữ như] na do tha, Hằng hà sa, tức là [những thân ấy] không phải là chẳng có số lượng tính đếm, sự tôn quý đặc biệt của sanh thân (Hóa Thân) hãy đợi đến phần Biện Nghi (biện định sự nghi hoặc) [trong phần sau, sẽ lại bàn tiếp]. Kinh này chỉ nói quang minh vô lượng và thọ mạng vô lượng, tức là không thuộc vào những con số, mà trực tiếp nói đến Pháp Thân; đây là điểm trọng yếu độc đáo thứ nhất.

Diễn: “Ba ý về sự trọng yếu độc đáo”:

Một là thân Phật chẳng thuộc vào số lượng, chẳng thể tính kể là na do tha, Hằng hà sa. Đấy chính là điều độc đáo trọng yếu nhất của kinh này. Điều này có thể đối ứng với nỗi nghi “thân Phật [trong kinh Di Đà này] là Liệt Ứng Thân” trong phần trước.

Hai là dụng tâm chẳng dính dáng đến thứ tự. Quán Kinh thì quán tưởng lần lượt trước là quán mặt trời, kế đó là quán nước, tôi cảm thấy khá rườm rà, dài dòng; [còn kinh này chỉ dạy trì danh], đấy chính là điểm trọng yếu độc đáo thứ hai của kinh này. Điều này có thể đối ứng với nỗi nghi “chỉ nghe danh hiệu Phật” trong phần trước.

Ba là dạo chơi [mười phương vô ngại] chẳng phân biệt cao hay thấp, [tức là vãng sanh trong] ba bậc thượng bèn [dạo chơi] trọn khắp mười phương. Đấy chính là điều độc đáo trọng yếu thứ ba của kinh này. Điều này có thể đối ứng với nỗi nghi “[trì danh] chỉ thuộc hạ phẩm” trong phần trước.

“Sanh thân tôn quý đặc biệt còn chờ biện định”: Có kẻ bảo cái

thân cao sáu mươi vạn ức na do tha chính là sanh thân. Ấy là vì thân trong Tịnh Độ thù thắng hơn uế độ, do sanh thân trong uế độ cao một trượng sáu, [họ cho rằng] sanh thân trong Tịnh Độ cũng phải nên cao lớn chừng đó. Tôn giả Tứ Minh đã dùng mười ba lượt vấn đáp để biện định hòng đoan quyết thân ấy là thân tôn quý đặc biệt).

(Sớ) Nhị giả, thập lục diệu môn, tuy vân “tức quán tức tâm”, nhi tiên nhật, thứ thủy, thứ địa, thứ thụ, thứ tòa, phương nhập Phật quán, tắc bất vô thứ đệ, do giác phồn trường. Thử kinh bất tu dư nghiệp, đơn sự trì danh. Thúc nhĩ nhất tâm, tiện đắc Phật hiện; độc yếu nhị dã. Tam giả, thượng tam phẩm sanh, nãi năng du lịch thập phương, thừa sự chư Phật, trung hạ nhị phẩm, giai vô thử văn. Kim trì danh vãng sanh, tiện đắc cúng Phật chư phương, thực thời hoàn quốc, độc yếu tam dã. Văn thuyết nhất nghĩa, thượng khủng sanh nghi, cánh văn độc yếu, tất trí thâm hãi. Cố vân “nan tín chi pháp”, hựu vân “bất khả tư nghị công đức kinh” dã.

(疏)二者，十六妙門，雖云即觀即心。而先日，次水，次地，次樹，次座，方入佛觀，則不無次第，猶覺繁長。此經不修餘業，單事持名。倏爾一心。便得佛現。獨要二也。三者，上三品生，乃能遊歷十方，承事諸佛，中下二品，皆無此文。今持名往生，便得供佛諸方，食時還國，獨要三也。聞說一義，尚恐生疑，更聞獨要，必致深駭，故云難信之法，又云不可思議功德經也。

(Sớ: Hai là mười sáu môn Quán mầu nhiệm, tuy nói “Quán chính là tâm, tâm chính là Quán”; trước hết, quán mặt trời, kế đó là quán nước, rồi quán đất, rồi quán cây, rồi quán tòa sen, rồi mới quán thân Phật. Cho nên chẳng phải là không có thứ tự, vẫn còn cảm thấy rắc rối, tốn nhiều thời gian. Kinh này chẳng tu các hạnh nghiệp khác, chỉ chú trọng trì danh. Trong khoảnh khắc đạt được nhất tâm, Phật sẽ hiện ngay. Đấy chính là điểm độc đáo trọng yếu thứ hai.

Ba là [theo Quán Kinh], vãng sanh trong ba phẩm thượng thì mới có thể dạo khắp mười phương, hầu hạ chư Phật. Đối với hai phẩm trung và hạ, kinh văn chẳng nói đến điều ấy. Nay trì danh vãng sanh, liền được cúng dường Phật ở các phương, đến giờ ăn trở về cõi mình. Đó là điều đặc biệt trọng yếu thứ ba. Nghe nói một nghĩa, còn sợ sanh lòng nghi; huống chi nghe tới những điều độc yếu, ắt càng đến nỗi kinh hãi sâu xa. Vì thế, nói là “pháp khó tin”, lại nói là “kinh có công đức chẳng thể nghĩ bàn vậy”).

Nhị, chư kinh.

Phục minh thông chư kinh giả, dữ chư Đại Thừa kinh, ý nghĩa tương thông, như Tịnh Danh, Pháp Hoa đẳng. Bàng thông như thị, nãi tri thử kinh, nghĩa lý sở cai, thâm thúy quảng viễn, bất ưng thị đồng thiển cận, tự thủ khiên vưu.

(Sớ) Tịnh Danh, Pháp Hoa đẳng giả, thử “nhất tâm trì danh đắc sanh bỉ quốc”, tức “tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”, thị Tịnh Danh nghĩa.

(Diễn) Tùy kỳ tâm tịnh, Phật độ tịnh giả, kinh vân: “Thị cố Bảo Tích! Nhược Bồ Tát dục đắc Tịnh Độ, đương tịnh kỳ tâm, tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”. Triệu Chú vân: “Tịnh Độ cái thị tâm chi ảnh hưởng nhĩ. Dục hưởng thuận, tất hòa kỳ thanh. Dục ảnh đoan, tất chánh kỳ hình”. Thử báo ứng chi định số dã. Tịnh Danh tức Duy Ma Cật, ngũ bách đồng tử chi nhất dã. Dĩ thử kinh do Tịnh Danh thị tật thuyết khởi, cố toại dĩ danh kinh.

二、諸經。

復明通諸經者。與諸大乘經意義相通，如淨名法華等，旁通如是，乃知此經，義理所該，深邃廣遠，不應視同淺近，自取愆尤。

(疏)淨名法華等者 ，此一心持名得生彼國 ，即隨其心

淨則佛土淨，是淨名義。

(演)隨其心淨佛土淨者，經云：是故寶積，若菩薩欲得淨土，當淨其心，隨其心淨，則佛土淨。肇註云：淨土蓋是心之影響耳。欲響順必和其聲。欲影端必正其形。此報應之定數也。淨名即維摩詰，五百童子之一也。以此經由淨名示疾說起，故遂以名經。

(Hai, các kinh khác.

Lại giảng rõ các kinh có ý nghĩa tương thông [với kinh này, tức là kinh Di Đà] có ý nghĩa tương thông với các kinh Đại Thừa như Tịnh Danh, Pháp Hoa v.v... Do ý nghĩa tương thông như thế, bèn biết kinh này nghĩa lý bao trùm, sâu sắc, xa rộng, đừng nghĩ kinh này giống như những kinh nông cạn, để rồi tự chuốc lấy tội khiên.

Sớ: “Tịnh Danh, Pháp Hoa v.v...”: Kinh này nói “nhất tâm trì danh, sẽ được sanh về cõi kia”. Đấy chính là ý nghĩa “hễ tâm tịnh, ắt cõi Phật tịnh” trong kinh Tịnh Danh.

Diễn: “Tùy theo tâm tịnh mà cõi Phật tịnh”: Kinh nói: “Do vậy, này Bảo Tích! Nếu Bồ Tát muốn đạt được Tịnh Độ, hãy nên tịnh cái tâm. Thuận theo cái tâm đã tịnh thì cõi Phật tịnh”. Bộ Triệu Chú (chú giải kinh Duy Ma Cật của ngài Tăng Triệu) viết: “Tịnh Độ vốn là hình bóng, là tiếng vang của cái tâm. Muốn cho tiếng vang nhu thuận thì cái tiếng phải hòa hoãn. Muốn cho cái bóng ngay ngắn thì cái hình phải chỉnh tề”. Đấy chính là quy luật báo ứng nhất định. Tịnh Danh tức là Duy Ma Cật, là một trong năm trăm vị đồng tử. Kinh này do ngài Tịnh Danh thị hiện mắc bệnh, [thánh chúng theo đức Phật đến thăm bệnh, cùng nhau luận pháp] mà nói ra [pháp môn Bất Nhị]. Vì vậy, bèn đặt tên kinh như thế).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm trì danh, tức dĩ “thâm tâm niệm Phật”, nãi chí “độc nhập tha gia, nhất tâm niệm Phật”. “Khất thực vô lữ, nhất tâm niệm Phật”. “Nhất xưng Nam mô Phật, giai dĩ thành Phật đạo”, thị Pháp Hoa nghĩa.

(Diễn) Thâm giả, Phật quả thâm cao. Dĩ tâm vãng cầu, cố vân “thâm tâm”. Diệc tùng thâm Lý sanh, diệc tùng hậu nhạo thiện căn sanh. Cố Thập Địa kinh vân: “Nhập thâm quảng tâm”, Niết Bàn kinh vân: “Căn thâm nan bạt”. Cố ngôn “thâm tâm”. Pháp Hoa giả, Thật Tướng diệu lý, xảo dụ liên hoa; pháp dụ song chương, danh thật tịnh hiển, vân Diệu Pháp Liên Hoa dã.

(疏)又此一心持名，即以深心念佛，乃至獨入他家，一心念佛，乞食無侶，一心念佛，一稱南無佛，皆已成佛道，是法華義。

(演)深者，佛果深高。以心往求，故云深心。亦從深理生，亦從厚樂善根生。故十地經云：入深廣心，涅槃經云：根深難拔。故言深心。法華者，實相妙理，巧喻蓮華；法喻雙彰，名實並顯，云妙法蓮花也。

(Sớ: Lại nữa, nhất tâm xưng danh trong kinh này chính là “dùng thâm tâm để niệm Phật”, điều này giống như những nghĩa “cho đến một mình vào nhà người khác bèn nhất tâm niệm Phật, khi khất thực không có đồng bạn bèn nhất tâm niệm Phật, xưng Nam mô Phật một tiếng đều đã thành Phật đạo” trong kinh Pháp Hoa.

Diễn: “Thâm” là Phật quả cao sâu. Dùng tâm để cầu, nên nói là “thâm tâm”; cũng do sanh từ Lý sâu, cũng từ ưa thích thiện căn sâu dầy mà sanh. Vì thế, kinh Thập Địa nói: “Nhập tâm sâu rộng”; kinh Niết Bàn nói: “Rễ sâu khó nhổ”. Vì thế, nói là “thâm tâm”. Pháp Hoa là lý mầu Thật Tướng khéo ví như hoa sen; pháp và thí dụ cùng tỏ bày, danh và thật cùng hiển lộ thì gọi là Diệu Pháp Liên Hoa).

(Sớ) Đẳng giả, lược cử dư kinh như Văn Thù sở vân Nhất Hạnh tam muội, Đại Phẩm sở vân: “Nhược nhân tán tâm niệm Phật, nãi chí tất khổ, kỳ phước bất tận” thị Bát Nhã nghĩa.

(Diễn) Bát Nhã, thử vân Trí Huệ. Tùng Phương Đẳng chi hậu, xuất Đại Bát Nhã, chuyển giáo phó tài, dung thông, đào thải. Ước thời, tắc ngụ trung thời. Ước vị, tắc tùng sanh tô xuất thục tô dã.

(疏)等者。略舉餘經，如文殊所云一行三昧。大品所云：若人散心念佛，乃至畢苦，其福不盡，是般若義。

(演)般若此云智慧。從方等之後，出大般若，轉教付財，融通淘汰。約時，則禺中時。約味，則從生酥出熟酥也。

(Sớ: Nêu đại lược các kinh khác thì như Nhất Hạnh tam muội được nói trong kinh Văn Thù Sở Thuyết Bát Nhã Ba La Mật, kinh Đại Phẩm Bát Nhã nói: “Nếu ai tán tâm niệm Phật thì cho đến khi hết khổ, phước ấy vẫn chưa hết”, đó là những nghĩa lý Bát Nhã.

Diễn: Bát Nhã, cõi này dịch là Trí Huệ. Từ sau thời Phương Đẳng bèn nói ra Đại Bát Nhã, chuyển giáo, phó tài, dung thông [quyền và thật], đào thải [những kiến chấp thiên lệch của Quyền, Tiểu]. Xét theo thời thì là thời chánh ngọ; xét theo vị thì từ sanh tô hiện ra thục tô).

(Sớ) Như kinh tam thất nhật, khể thủ thập phương chư Phật danh tự, thị Viên Giác nghĩa.

(Diễn) Viên giả, mãn túc châu bị. Thử ngoại cánh vô nhất pháp. Giác giả, hư minh linh chiếu, vô chư phân biệt tưởng niệm, tức đương nhân tự tánh dã.

(疏)如經三七日，稽首十方諸佛名字，是圓覺義。

(演)圓者，滿足周備。此外更無一法。覺者，虛明靈照無諸，分別想念，即當人自性也。

(Sớ: Như “trải qua hai mươi mốt ngày, đảnh lễ danh hiệu của mười phương chư Phật”, đó là nghĩa lý trong kinh Viên Giác.

Diễn: “Viên” là trọn đủ, trọn khắp. Ngoài điều ấy ra, không có một pháp nào khác. Giác là rỗng rang, sáng suốt, linh diệu, chiếu soi, không có ý tưởng, suy niệm phân biệt, tức là tự tánh của mỗi người).

(Sớ) Như ngũ bách trưởng giả tử, xưng thất Phật danh, toại đắc kiến kim sắc chi thân, thành A La Hán, thị Quán Phật Tam Muội nghĩa.

(Diễn) Quán Phật tam muội giả, dĩ thử kinh thị thuyết Niệm Phật pháp môn, tu hành Chánh Định cố.

(疏)如五百長者子，稱七佛名，遂得見金色之身，成阿羅漢，是觀佛三昧義。

(演)觀佛三昧者，以此經是說念佛法門，修行正定故。

(Sớ: Như năm trăm vị trưởng giả xưng niệm danh hiệu của bảy vị Phật liền được thân sắc vàng, thành A La Hán; đó là nghĩa lý trong kinh Quán Phật Tam Muội.

Diễn: “Quán Phật tam muội”: Do kinh này nói về pháp môn Niệm Phật, tu hành Chánh Định).

(Sớ) Như Bồ Tát lục niệm, niệm Phật đệ nhất. Hựu vân: “Hệ niệm tư duy nhân duyên lực cố, đắc đoạn phiền não”, thị Niết Bàn nghĩa.

(Diễn) Lục niệm giả, Phật, Pháp, Tăng, thí, giới, thiên, lục sự. An tâm bất động, xưng chi vi niệm dã. Niết Bàn Sớ vân: “Tiền tam niệm tha, hậu tam niệm tự”. Thí, Giới thị Tự nhân. Sanh thiên thị Tự quả. Giới thị chỉ thiện. Thí thị hành thiện. Thiên hữu cận quả, viễn quả. Cận tức nhị thập bát thiên. Viễn tức Đệ Nhất Nghĩa Thiên dã. Nhiên vị Bồ Tát lục niệm, tắc thị niệm đồng thể Tam Bảo, nhất tâm giới thí, Đệ Nhất Nghĩa lý dã. Niết Bàn, thử vân Đại Diệt Độ, thị Như Lai đoạn đức, cụ “thường, lạc, ngã, tịnh” tứ nghĩa. Thử kinh thị đệ ngũ thời sở thuyết.

(疏)如菩薩六念，念佛第一。又云：繫念思惟因緣力故，得斷煩惱，是涅槃義。

(演)六念者，佛法僧施戒天六事。安心不動，稱之為念也。涅槃疏云：前三念他，後三念自。施戒是自因。生天是自果。戒是止善。施是行善。天有近果遠果。近即二十八天。遠即第一義天也。然謂菩薩六念，則是念同體三寶，一心戒施，第一義理也。涅槃，此云大滅度 ，是如來

斷德，具常樂我淨四義。此經是第五時所說。

(Sớ: Như trong sáu niệm của Bồ Tát, niệm Phật đứng đầu. Lại nói: “Do sức nhân duyên hệ niệm tư duy, bèn đoạn được phiền não”. Đó là nghĩa lý trong kinh Niết Bàn.

Diễn: “Lục niệm” là sáu chuyện, tức Phật, Pháp, Tăng, thí, giới, thiên. An tâm bất động thì gọi là Niệm. Niết Bàn Sớ nói: “Ba thứ đầu là [trong lục niệm] là niệm tha, ba thứ sau là niệm tự”. Thí và Giới là cái nhân của Tự, sanh lên trời là cái quả của Tự. Giới là ngăn dứt [điều ác để sanh ra] điều thiện. Thí là hành thiện. “Thiên” có quả gần và quả xa. Quả gần là hai mươi tám cõi trời. Quả xa là Đệ Nhất Nghĩa Thiên. Tuy vậy, lục niệm của Bồ Tát chính là niệm Đồng Thể Tam Bảo, nhất tâm hành Giới và Thí chính là lý Đệ Nhất Nghĩa. Niết Bàn được cõi này dịch là Đại Diệt Độ, là đoạn đức của Như Lai, có bốn nghĩa là thường, lạc,

ngã, tịnh. Kinh này được nói trong thời thứ năm).

(Sớ) Như Phật cáo phụ vương: “Nhữ kim đương niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, thường cần tinh tấn, đương đắc Phật đạo”. Hựu vân: “Thập tâm hướng vãng, mạng chung tất sanh bỉ Phật quốc độ”. Thị Bảo Tích nghĩa.

(Diễn) Thập tâm hướng vãng giả: Nhất, ư chúng sanh khởi đại từ, vô tổn hại tâm. Nhị, ư chúng sanh khởi đại bi, vô bức não tâm. Tam, ư Phật pháp bất tích thân mạng, nhạo thủ hộ tâm. Tứ, ư nhất thiết pháp, phát sanh thắng nhẫn, vô chấp trước tâm. Ngũ, bất tham lợi dưỡng kính trọng, tịnh ý lạc tâm. Lục, cầu Phật Chủng Trí, ư nhất thiết thời, vô vong thất tâm. Thất, ư chúng sanh tôn trọng, cung kính, vô hạ liệt tâm. Bát, bất trước thế luận ư Bồ Đề phần, sanh quyết định tâm. Cửu, chủng chư thiện căn, vô hữu tạp nhiễm, thanh tịnh chi tâm. Thập, ư chư Phật xả ly chư tướng, khởi tùy niệm tâm. Bảo Tích giả, thử bộ quảng đàm diệu pháp, do như trân bảo tích tập phong doanh dã.

(疏)如佛告父王：汝今當念西方極樂世界阿彌陀佛，常勤精進，當得佛道。又云：十心向往，命終必生彼佛國土，是寶積義。

(演)十心向往者：一、於眾生起大慈，無損害心。二、於眾生起大悲，無逼惱心。三、於佛法不惜身命，樂守護心。四、於一切法發生勝忍，無執著心。五、不貪利養敬重，淨意樂心。六、求佛種智於一切時，無忘失心。七、於眾生尊重恭敬，無下劣心。八、不著世論於菩提分，生決定心。九、種諸善根無有雜染，清淨之心。十、於諸佛捨離諸相，起隨念心。寶積者。此部廣談妙法。猶如珍寶積集豐盈也。

(Sớ: Như Phật bảo phụ vương: “Cha hãy nên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, thường siêng năng tinh tấn, sẽ đắc Phật đạo”. Lại nói: “Mười tâm hướng về, lúc mạng chung ắt sanh về cõi Phật ấy”. Đó là nghĩa lý trong kinh Bảo Tích.

Diễn: “Mười tâm hướng về”: Một là tâm dấy lòng đại từ, không có lòng tổn hại chúng sanh. Hai là dấy lòng đại bi đối với chúng sanh, không có lòng áp bức, não hại. Ba là đối với Phật pháp, tâm chẳng tiếc thân mạng, ưa thích gìn giữ. Bốn là đối với hết thảy các pháp, phát sanh Nhẫn thù thắng, tâm không chấp trước. Năm là tâm chẳng tham lợi dưỡng, kính trọng, ưa thích thanh tịnh. Sáu là cầu Nhất Thiết Chủng Trí của Phật, trong hết thảy các thời, tâm chẳng quên mất. Bảy là đối với chúng sanh tôn trọng, cung kính, không có tâm kém hèn. Tám là chẳng chấp trước luận định thế gian nơi Bồ Đề phần, sanh lòng quyết định. Chín là gieo các thiện căn, tâm thanh tịnh, chẳng có tạp nhiễm. Mười là dấy khởi cái tâm nghĩ nhớ chuyện lìa bỏ các tướng của chư Phật. “Bảo Tích”: Bộ kinh này nói rộng các diệu pháp, ví như các món quý báu chất chứa phong phú tràn đầy vậy).

(Sớ) Chí như Hoa Nghiêm, viên nghĩa tương thông, dĩ kiến tiền văn. Niệm Phật chi nghĩa, bất khả thắng cử. Như thượng thả tựu nhất kinh đại chỉ nhi ngôn, phiếm luận kinh nghĩa, tắc Duy Ma trượng thất, dung bát vạn tứ thiên sư tử chi tòa. Kim thử Tịnh Độ, thập phương vãng sanh, do như vũ điểm, giai sanh thất bảo trì trung, tằng vô trách ải, tức Tịnh Danh nghĩa.

(Diễn) Nhất kinh đại chỉ, tức niệm Phật vãng sanh dã. Duy Ma trượng thất dung bát vạn tòa giả, Duy Ma Cật tùng Tu Di Đăng Vương Phật Sở, tá tam vạn nhị thiên sư tử tòa, giai cao bát vạn tứ thiên do tuần. Trí ư trượng thất, vô sở phương ngại. Ư Tỳ Da thành, cập tứ thiên hạ, diệc bất bách trách, tất kiến như cố.

(疏)至如華嚴圓義相通，已見前文，念佛之義，不可勝舉，如上且就一經大旨而言。泛論經義，則維摩丈室，容八萬四千師子之座。今此淨土，十方往生，猶如雨點，皆生七寶池中，曾無窄隘，即淨名義。

(演)一經大旨，即念佛往生也。維摩丈室容八萬座者，維摩詰，從須彌燈王佛所，借三萬二千獅子座，皆高八萬四千由旬。置於丈室，無所妨礙。於毘耶城及四天下，亦不迫迮，悉見如故。

(Sớ: Còn như [kinh Di Đà] có ý nghĩa thông với ý nghĩa viên mãn trong kinh Hoa Nghiêm, hãy xem trong phần trước. Nghĩa lý niệm Phật chẳng thể kể xiết. Những điều được nói trên đây chính là nói về tông chỉ chánh yếu của một kinh. Nếu bàn chung về ý nghĩa của các kinh thì cái thất vuông vức một trượng của ngài Duy Ma Cật có thể chứa [ba vạn hai ngàn] tòa sư tử [cao rộng] tám vạn bốn ngàn [do tuần]. Nay mười phương vãng sanh Tịnh Độ giống như mưa rơi, đều sanh trong ao bảy báu chưa từng chật hẹp; đấy chính là nghĩa lý trong kinh Tịnh Danh.

Diễn: “Tông chỉ to lớn của một kinh” tức là niệm Phật vãng sanh. “Cái thất một trượng vuông của ngài Duy Ma chứa đựng tòa cao tám vạn bốn ngàn [do tuần]”: Ngài Duy Ma Cật từ chỗ của Tu Di Đăng Vương Phật, mượn ba vạn hai ngàn tòa sư tử, mỗi tòa đều cao tám vạn bốn ngàn do tuần, đặt ở trong cái thất mỗi bề rộng một trượng mà chẳng bị chướng ngại. Trong thành Tỳ Da Ly (Vaiśālī) và tứ thiên hạ cũng chẳng bị chật hẹp, thảy đều thấy như cũ).

(Sớ) Như Lai Thần Lực Phẩm, Thích Ca dữ thập phương chư Phật, đồng xuất quảng trường thiệt tướng, nãi chí Phạm Thiên, vị tán thán Pháp Hoa cố. Kim thử lục phương tán thán diệc phục như thị, tức Pháp Hoa nghĩa. Lược cử thiểu phần, thông chư Đại Thừa, dư bất phồn tự. Hựu Khởi Tín nhân duyên phần, Sớ minh Tín vị sơ tâm hữu tứ chủng cơ, dĩ lễ sám, diệt tội bị sơ cơ, dĩ tu tập Chỉ Quán bị trung cơ, dĩ cầu sanh Tịnh Độ bị thượng cơ. Sơ vị nghiệp chướng chúng sanh, trung vị phàm phu Nhị Thừa, tắc tri Tịnh Độ thị Đại Thừa Bồ Tát sở tu hỹ. Nghĩa lý sở cai, tổng kết thượng văn.