A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Sao) Dĩ phương lệ thế, tắc tiền hồ Ca Diếp, nãi chí quá khứ vô lượng chư Phật, hậu hồ Di Lặc, nãi chí vị lai vô lượng chư Phật, tất kỳ quảng trường thiệt tướng diệc biến phú tam tế dã. Chư Phật tương đồng, tắc tâm đồng, trí đồng, nguyện đồng. Ký lục phương tán thán thử kinh, tri tam thế chư Phật diệc tất tán thán thử kinh như lục phương dã, sở vị vô gián thuyết giả thị dã.

(Diễn) Chư Phật tương đồng, tắc tâm đồng đẳng giả. Kinh vân: “Thập phương chư Như Lai, đồng cộng nhất Pháp Thân; nhất thân, nhất trí huệ, lực, vô úy diệc nhiên”. Kim ngoại tướng ký đồng, nội tâm hà bất nhiên da? Hựu tâm, trí, nguyện, tức Pháp, Báo, Ứng tam thân, tức Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát tam đức.

(疏)又十方者，且就橫說。若豎說者，通乎三際，無不讚歎。

(鈔)以方例世，則前乎迦葉，乃至過去無量諸佛，後乎彌勒，乃至未來無量諸佛，必其廣長舌相亦遍覆三際也。諸佛相同，則心同。智同。願同。既六方讚歎此經，知三世諸佛亦必讚歎此經如六方也，所謂無間說者是也。

(演)諸佛相同，則心同等者。經云：十方諸如來，同共一法身；一身，一智慧，力，無畏亦然。今外相既同，內心何不然耶 ？又心智願 ，即法報應三身 ， 即法身 ， 般

若，解脫三德。

(Sớ: Lại nữa, “mười phương” là nói theo chiều ngang. Nếu nói theo chiều dọc, sẽ thông khắp ba đời, chẳng có vị Phật nào không tán thán.

Sao: Phỏng theo phương hướng để suy ra ba đời, thì trước là từ Phật Ca Diếp cho đến quá khứ vô lượng chư Phật, sau là từ Phật Di Lặc cho đến vị lai vô lượng chư Phật, ắt cũng hiện tướng lưỡi rộng dài che khắp ba đời. Chư Phật giống nhau, tức là tâm đồng, trí đồng, nguyện đồng. Sáu phương đã tán thán kinh này, [cho nên] biết ba đời chư Phật ắt cũng tán thán kinh này giống như sáu phương, gọi là “nói chẳng gián đoạn” chính là như vậy đó.

Diễn: “Chư Phật giống nhau, tức là tâm đồng v.v…”: Kinh dạy: “Mười phương chư Như Lai, cùng chung một Pháp Thân, một thân, một trí huệ, Lực, Vô Úy cũng thế”. Nay tướng bên ngoài đã đồng, nội tâm lẽ nào chẳng giống như vậy? Lại nữa, tâm, trí, nguyện chính là ba thân Pháp, Báo và Ứng, tức là Tam Đức Pháp Thân, Bát Nhã và Giải Thoát).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh châu pháp giới, thị quảng trường thiệt nghĩa.

(Sao) Cổ vị “khê thanh tức thị quảng trường thiệt”. Nhiên tắc quảng trường thiệt tướng, bất độc chư Phật hữu chi. Chúng sanh hữu chi, tức vạn tượng giai hữu chi. Thị cố, tình dữ vô tình, dung thành nhất thiệt, thiệt tức pháp giới, pháp giới tức thiệt. Thuyết “biến phú” thời, dĩ thành song quyết.

(Diễn) Khê thanh tức thị giả, Đông Pha thi vân: “Khê thanh tức thị quảng trường thiệt, sơn sắc vô phi thanh tịnh thân”, thị dã. “Tình dữ vô tình dung thành nhất thiệt” giả, thị pháp giới nhất tướng, tất cánh bình đẳng, bình đẳng chi trung, hà phân sanh Phật, cập dữ vạn tượng? “Thiệt tức pháp giới, pháp giới tức thiệt” giả, dĩ thú cử nhất trần, vô pháp bất cụ cố. Sở vị thiệt vi pháp giới, nhất thiết pháp thú thiệt dã. Sở vị “Hoa Tạng thế giới sở hữu trần, nhất nhất trần trung kiến pháp giới” dã. Sở vị “nhất thời đốn hiện phi ẩn hiển, nhất thiết viên thành vô thắng liệt” dã. Thuyết biến phú thời, khởi bất lưỡng quyết?

(疏)稱理，則自性周法界，是廣長舌義。

(鈔)古謂溪聲即是廣長舌。然則廣長舌相，不獨諸佛有之。眾生有之，即萬象皆有之。是故 ，情與無情 ，融成

一舌，舌即法界，法界即舌。說遍覆時，已成雙橛。

(演)溪聲即是者，東坡詩云：溪聲即是廣長舌，山色無非清淨身，是也。情與無情融成一舌者，是法界一相，畢竟平等，平等之中，何分生佛，及與萬象？舌即法界，法界即舌者，以趣舉一塵，無法不具故。所謂舌為法界，一切法趣舌也。所謂華藏世界所有塵，一一塵中見法界也。所謂一時頓現非隱顯，一切圓成無勝劣也。說遍覆時，豈不兩橛？

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh trọn khắp pháp giới là ý nghĩa “tướng lưỡi rộng dài”.

Sao: Cổ nhân nói “tiếng suối chảy chính là lưỡi rộng dài”; vậy thì chẳng phải chỉ riêng chư Phật có tướng lưỡi rộng dài. Chúng sanh đều có, tức là vạn tượng đều có. Vì thế, hữu tình và vô tình dung hợp thành một lưỡi. Lưỡi tức pháp giới, pháp giới tức lưỡi. Khi nói là “che khắp” đã trở thành hai điều [đối lập].

Diễn: “Tiếng suối chảy chính là [tướng lưỡi]”: Thơ của Tô Đông Pha có câu: “Tiếng suối: lưỡi rộng dài. Màu non: tịnh Pháp Thân” nhằm nói về ý ấy. “Hữu tình và vô tình dung hợp thành một lưỡi” là pháp giới nhất tướng, rốt ráo bình đẳng. Trong bình đẳng, há có phân chia chúng sanh và Phật cùng với vạn tượng ư?

“Lưỡi tức pháp giới, pháp giới tức lưỡi”: Do nêu lên một hạt bụi thì không pháp nào chẳng trọn đủ. Nói “lưỡi tức pháp giới” là hết thảy pháp quy vào lưỡi, chính là như nói “đối với tất cả bụi trong thế giới Hoa Tạng, trong mỗi hạt bụi đều thấy pháp giới”.

Nói “cùng một lúc nhanh chóng hiện ra, chẳng phải là ẩn hay hiển”, [nghĩa là] hết thảy đều thành tựu viên mãn, chẳng có thù thắng hoặc hơn kém. Khi nói đến “che khắp”, há chẳng phải trở thành hai cái [đối lập] ư?)

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh, đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

(Sớ) Thành thật, minh tất khả tín, dĩ thị quảng trường thiệt đoan, xuất thành thật ngữ, vị “thử Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh, nhữ đương đế tín, mạc

hoài nghi dã”. Tín nghĩa tường hậu.

(Sao) Tất khả tín giả, dĩ Thành tắc chân khẩn vô ngụy; Thật tắc thẩm đế bất hư. Sở vị “sư tử hống, vô úy thuyết, thiên thánh phục khởi bất năng dịch. Vạn thế thủ chi, tắc vi khải giả dã”. Xưng tán bất khả tư nghị công đức, liên hạ thập lục tự, thử kinh nguyên danh dã. Đường dịch chỉ ngôn Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, dục văn tỉnh tiện. Dĩ bất khả tư nghị công đức, nhiếp Tịnh Độ trung cố. Thử bất khả tư nghị, thượng văn tán Phật, kim nãi tán kinh, kỳ nghĩa nhất dã, cố bất trùng thích. Hộ niệm giả, niệm Phật chi nhân, Phật lực bảo hộ, linh kỳ an ổn, vô chư chướng nạn cố. Phật tâm ức niệm, linh kỳ tinh tấn, vô hữu thoái đọa cố. Quán Kinh vân: “Niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả”. Hựu kinh vân: “Niệm Phật chi nhân, A Di Đà Phật thường trụ kỳ đảnh”. Hựu Thập Chủng Lợi Ích vân: “Niệm Phật chi nhân, A Di Đà Phật thường phóng quang minh, nhiếp thọ thử nhân”, thử Bổn Sư hộ niệm; nhi thập phương chư Phật đồng thử hộ niệm. Đương tri niệm Phật, Phật niệm, cảm ứng tự nhiên, bất khả vu dã.

(Diễn) “Linh kỳ an ổn vô chư chướng nạn” giả, Quán Kinh Sớ vân: “Nhược vị Phật từ sở hộ, chung đắc ly khổ, vĩnh đắc an lạc”, thị dã. “Linh kỳ tinh tấn vô hữu thoái đọa giả”, Thích Luận vân: “Thí như ngư tử, mẫu nhược bất niệm, tử tắc lạn hoại. Chúng sanh diệc nhĩ, Phật nhược bất niệm, thiện căn tắc hoại”, thị dã. “Niệm Phật, Phật niệm, cảm ứng tự nhiên” giả, Thủ Lăng Nghiêm vân: “Thập phương chư Phật lân niệm chúng sanh, như mẫu ức tử. Nhược tử đào thệ, tuy ức hà vi? Tử nhược ức mẫu, như mẫu ức thời, mẫu tử lịch sanh, bất tương vi viễn. Nhược chúng sanh tâm, ức Phật, niệm Phật, hiện tiền, đương lai, tất định kiến Phật” đẳng.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(疏)誠實，明必可信，以是廣長舌端，出誠實語，謂此稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經，汝當諦信，莫懷疑也。信義詳後。

(鈔)必可信者，以誠則真懇無偽；實則審諦不虛。所謂師子吼，無畏說，千聖復起不能易。萬世守之，則為楷者也。稱讚不可思議功德，連下十六字，此經原名也。唐譯止言稱讚淨土佛攝受經，欲文省便。以不可思議功德，攝淨土中故。此不可思議，上文讚佛，今乃讚經，其義一也，故不重釋。護念者，念佛之人，佛力保護，令其安穩，無諸障難故。佛心憶念，令其精進，無有退墮故。觀經云：念佛眾生，攝取不捨。又經云：念佛之人，阿彌陀佛常住其頂。又十種利益云：念佛之人，阿彌陀佛常放光明，攝受此人，此本師護念；而十方諸佛同此護念。當知念佛，佛念，感應自然，不可誣也。

(演)令其安隱無諸障難者，觀經疏云：若為佛慈所護，終得離苦，永得安樂，是也。令其精進無有退墮者，釋論云：譬如魚子，母若不念，子則爛壞。眾生亦爾，佛若不念，善根則壞，是也。念佛，佛念，感應自然者，首楞嚴云：十方諸佛憐念眾生，如母憶子。若子逃逝，雖憶何為？子若憶母，如母憶時，母子歷生，不相違遠。若眾生心，憶佛念佛，現前當來必定見佛等。

(Ba, thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này”.

Sớ: “Thành thật”: Chỉ rõ ắt là đáng tin. Dùng cái lưỡi rộng dài để thốt lời thành thật, bảo “các ông hãy nên tin chắc kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này, đừng hoài nghi”. Ý nghĩa của Tín sẽ được nói tường tận trong phần sau.

Sao: “Ắt là đáng tin”: Do chân thành, nên chân thật, khẩn thiết, chẳng hư ngụy. Do Thật nên suy xét kỹ lưỡng, chẳng hư dối. Đó gọi là “tiếng rống của sư tử, chẳng sợ hãi mà nói, dẫu ngàn vị thánh dấy lên, cũng chẳng thể thay đổi được, là khuôn phép được muôn đời gìn giữ”.

Mười sáu chữ kể từ Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức trở đi chính là tên gốc của kinh này. Bản dịch đời Đường chỉ ghi là Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, là do muốn tỉnh lược văn từ cho thuận tiện. Do “bất khả tư nghị” công đức được bao gồm trong Tịnh Độ, chữ “bất khả tư nghị” này trong phần văn phía trước được dùng để tán thán Phật; ở đây, dùng để ca ngợi kinh, ý nghĩa như nhau, cho nên chẳng giải thích lần nữa.

“Hộ niệm” là người niệm Phật được Phật lực bảo vệ, khiến cho được an ổn, chẳng có các chướng nạn. Phật tâm ức niệm, khiến cho người ấy tinh tấn, chẳng bị thoái đọa. Quán Kinh nói: “Nhiếp thủ chúng sanh niệm Phật chẳng bỏ”. Kinh lại nói: “Người niệm Phật, A Di Đà Phật thường ngự trên đỉnh đầu người ấy”. Lại phần Mười Thứ Lợi Ích có nói: “Người niệm Phật được A Di Đà Phật thường phóng quang minh, nhiếp thọ người ấy”. Đó chính là đức Bổn Sư hộ niệm; mười phương chư Phật đều cùng hộ niệm như vậy. Hãy nên biết niệm Phật, được Phật niệm, cảm ứng tự nhiên, chẳng thể hư dối.

Diễn: “Khiến cho họ an ổn, chẳng có chướng nạn”: Quán Kinh Sớ có nói: “Nếu được lòng Từ của Phật gia hộ, rốt cuộc sẽ được lìa khổ, vĩnh viễn được an vui” là nói về chuyện này. “Khiến cho họ tinh tấn, chẳng lui sụt, đọa lạc”: Thích Luận nói: “Như cá con, nếu mẹ nó chẳng nghĩ tới, con sẽ hư nát. Chúng sanh cũng thế, nếu Phật chẳng nghĩ tới, thiện căn bèn hư hoại” là nói về ý này.

“Niệm Phật, được Phật niệm, cảm ứng tự nhiên”: Kinh Thủ Lăng Nghiêm nói: “Mười phương chư Phật nghĩ thương chúng sanh, như mẹ nhớ con. Nếu con bỏ trốn, tuy nhớ có ích gì? Nếu con nhớ mẹ, như khi mẹ nhớ con, mẹ và con trải qua nhiều đời chẳng xa cách nhau. Nếu tâm chúng sanh nhớ Phật, niệm Phật, hiện tiền, tương lai, nhất định thấy Phật”).

(Sớ) Hựu Bát Địa thỉ mông Phật hộ, cố tri vãng sanh, địa vị phi thiển!

(Sao) Bát Địa Phật hộ giả, Hoa Nghiêm vị Bát Địa Bồ Tát, thường vị Như Lai chi sở hộ niệm. Kim thử đốn siêu thắng địa, cố viết phi thiển.

(Diễn) Bát Địa Bồ Tát thường vị Như Lai hộ niệm giả, dĩ thử Bồ Tát dĩ nhập vô công dụng địa, trụ ư Báo Hạnh. Nhược Như Lai bất hộ giả, bỉ thời tức nhập cứu cánh Niết Bàn, khí xả nhất thiết lợi chúng sanh nghiệp. Cố chư Phật thân hiện kỳ tiền, thuyết chủng chủng pháp, dữ thử Bồ Tát vô lượng vô biên khởi trí môn, thường vị Như Lai chi sở hộ niệm dã.

(疏)又八地始蒙佛護，故知往生，地位非淺！

(鈔)八地佛護者 ，華嚴謂八地菩薩 ，常為如來之所護

念。今此頓超勝地，故曰非淺。

(演)八地菩薩常為如來護念者，以此菩薩已入無功用地，住於報行。若如來不護者，彼時即入究竟涅槃，棄捨一切利眾生業。故諸佛親現其前，說種種法，與此菩薩無量無邊起智門，常為如來之所護念也。

(Sớ: Lại nữa, Bát Địa mới được Phật hộ niệm. Vì thế biết là được vãng sanh thì địa vị chẳng nông cạn.

Sao: “Bát Địa được Phật hộ niệm”: Kinh Hoa Nghiêm nói Bát Địa Bồ Tát thường được Như Lai hộ niệm, nay người [vãng sanh] nhanh chóng vượt lên địa vị thù thắng, cho nên nói là “[địa vị] chẳng nông cạn”.

Diễn: “Bát Địa Bồ Tát thường được Như Lai hộ niệm”: Do các vị Bồ Tát ấy đã nhập địa vị vô công dụng, trụ nơi Báo Hạnh. Nếu Như Lai chẳng hộ trì, họ liền nhập Niết Bàn rốt ráo, vứt bỏ hết thảy các nghiệp lợi lạc chúng sanh. Vì thế, chư Phật đích thân hiện trước mặt họ, nói các thứ pháp, khiến cho các vị Bồ Tát ấy khởi lên trí môn vô lượng vô biên. Đó là “thường được Như Lai hộ niệm” vậy).

(Sớ) Chư Phật cáo ngữ chúng sanh, cổ hữu nhị thuyết: Nhất vị chuyển dẫn, nhất vị đồng thời. Kim kiêm dụng chi.

(Sao) Chuyển dẫn giả, Từ Ân vị lục phương chư Phật, cáo bổn quốc trung chi ngữ, Thích Ca chuyển dẫn, dĩ chứng kỷ ngôn. Linh Chi vị thị Thích Ca thuyết thử kinh thời, lục phương chư Phật đồng thời tán thán. Kim kiêm dụng giả, dĩ thử quảng đại tối yếu pháp môn, chư Phật bình thời tất sở thường tán. Nhi chánh đương Thích Ca thuyết thử kinh thời, thập phương chư Phật tề tán, diệc phục hà ngại? Di hiển thử kinh, nãi Phổ Nhãn pháp môn, biến hồ pháp giới, nhất thuyết, nhất thiết thuyết dã.

(Diễn) Phổ Nhãn pháp môn biến hồ pháp giới giả, Phổ Nhãn hữu nhị: Nhất, đại trí phổ nhãn phổ chiếu pháp giới. Nhị, đại bi phổ nhãn phổ chiếu chúng sanh. Kim tuy kiêm nhị giả, ý trọng đại bi. Chúng sanh biến pháp giới, tắc đại bi biến pháp giới. Đại bi biến pháp giới, tắc thử pháp môn diệc biến pháp giới. Nhất thuyết, nhất thiết thuyết dã.

(疏)諸佛告語眾生，古有二說：一謂轉引，一謂同時。今兼用之。

(鈔)轉引者，慈恩謂六方諸佛，告本國中之語，釋迦轉引，以證己言。靈芝謂是釋迦說此經時，六方諸佛同時讚歎。今兼用者，以此廣大最要法門，諸佛平時必所常讚。而正當釋迦說此經時，十方諸佛齊讚，亦復何礙？彌顯此經，乃普眼法門，遍乎法界，一說一切說也。

(演)普眼法門遍乎法界者，普眼有二：一、大智普眼普照法界，二、大悲普眼普照眾生。今雖兼二者，意重大悲。眾生遍法界，則大悲遍法界。大悲遍法界，則此法門亦遍法界。一說一切說也。

(Sớ: “Chư Phật nói với chúng sanh”: Cổ nhân có hai cách nói: Một là chuyển dẫn, một thuyết khác là đồng thời. Nay dùng cả hai thuyết ấy.

Sao: “Chuyển dẫn”: Ngài Từ Ân nói sáu phương chư Phật nói lời ấy trong cõi mình, đức Phật Thích Ca kể lại những lời ấy để chứng minh cho lời nói của chính Ngài. [“Đồng thời” là như] ngài Linh Chi bảo: Khi Phật Thích Ca nói kinh này, sáu phương chư Phật đồng thời tán thán. Nay sử dụng cả hai [ý nghĩa ấy] là vì pháp môn rộng lớn, trọng yếu nhất này ắt luôn được chư Phật thường xuyên tán thán. Nhưng ngay trong lúc Phật Thích Ca nói kinh này, mười phương chư Phật đều cùng tán thán, há cũng có trở ngại gì ư? Hiển lộ trọn vẹn kinh này chính là pháp môn Phổ Nhãn trọn khắp pháp giới. Một vị nói chính là hết thảy các vị đều nói vậy.

Diễn: “Pháp môn Phổ Nhãn trọn khắp pháp giới”: Phổ Nhãn có hai thứ: Một là đại trí phổ nhãn chiếu khắp pháp giới, hai là đại bi phổ nhãn chiếu khắp chúng sanh. Nay tuy có cả hai thứ, nhưng thiên trọng ý nghĩa đại bi. Chúng sanh trọn khắp pháp giới, tức là đại bi trọn khắp pháp giới. Đại bi trọn khắp pháp giới chính là pháp môn này cũng trọn khắp pháp giới. Một vị nói là hết thảy các vị đều nói).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bất biến, thị thành thật nghĩa. Tự tánh bất ly, thị hộ niệm nghĩa.

(Sao) Thuần chân tuyệt vọng, vạn kiếp như nhiên. Ngôn thành thật giả, thục quá ư thị! Tức kim nhất thị, nhất thính, nhất ngôn, nhất động, mạc bất dữ câu. Cắng cổ, cắng kim, thường hộ, thường niệm, hành, trụ, tọa, ngọa, bất ly giá cá, hà đắc thành ngôn bất tín, hộ ngã

thiên vi, khả vị tự cuống, tự khi, tự đào, tự thệ.

(Diễn) Thuần chân tuyệt vọng tứ cú, vị Chân Như bổn vô vọng nhiễm, thử chân thành thật dã. Ngoại giáo dĩ lục thức bất khởi hư ngụy, nhất vị chuyên thành, tiện vi thành thật giả, phi dã. Dĩ thử thức nhân trần nhi hữu, ly trần tắc vô, toàn thể thị vọng cố. Nhất thị, nhất thính đẳng giả, cổ vân: “Nhật dụng sự vô biệt, duy ngô tự ngẫu hài. Đầu đầu phi thủ xả, xứ xứ vật trương quai. Châu, tử thùy vi hiệu, khâu, sơn tuyệt điểm ai. Trước y tịnh khiết phạn, vận thủy cập ban sài”, thị dã. Hựu thị thính, ngôn động, mạc bất dữ câu giả, sở vị ngô nhân thực, tức, khởi, cư, vô bất thừa tha ân lực dã. Cắng cổ, cắng kim, thường hộ, thường niệm giả, sở vị Chân Như nội huân vô hữu gián đoạn dã. Hành, trụ, tọa, ngọa bất ly giá cá giả, sở vị “dạ dạ bão Phật miên, triêu triêu hoàn cộng khởi” dã. Thượng ước tự tánh xuất triền thuyết bất ly, thử ước tự tánh tại triền thuyết bất ly dã.

(疏)稱理，則自性不變，是誠實義。自性不離，是護念義。

(鈔)純真絕妄，萬劫如然。言誠實者，孰過於是！即今一視一聽，一言一動，莫不與俱。亙古亙今，常護常念，行住坐臥，不離這個，何得誠言不信，護我偏違，可謂自誑，自欺，自逃，自逝。

(演)純真絕妄四句，謂真如本無妄染，此真誠實也。外教以六識不起虛偽，一味專誠，便為誠實者，非也。以此識因塵而有，離塵則無，全體是妄故。一視一聽等者，古云：日用事無別，唯吾自偶諧。頭頭非取捨，處處勿張乖。朱，紫誰為號，邱，山絕點埃。著衣并喫飯，運水及搬柴，是也。又視聽言動，莫不與俱者，所謂吾人食息起居，無不承他恩力也。亙古亙今常護常念者，所謂真如內熏無有間斷也。行住坐臥不離這箇者，所謂夜夜抱佛眠，朝朝還共起也。上約自性出纏說不離，此約自性在纏說不離也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh bất biến là ý nghĩa “thành thật”. Tự tánh chẳng lìa, là ý nghĩa “hộ niệm”.

Sao: Thuần chân, dứt vọng, muôn kiếp đều là như vậy. Nói đến

thành thật thì không chi hơn điều này được! Tức là nay một cái nhìn, một cái nghe, một lời nói, một hành động, không gì chẳng tương ứng. Suốt xưa, trọn nay, thường hộ trì, thường niệm; đi, đứng, ngồi, nằm, chẳng lìa điều này, há nên chẳng tin lời thành thật, khăng khăng trái nghịch sự hộ niệm của Phật đối với ta? Đáng gọi là tự lừa, tự dối, tự trốn, tự bỏ đi!

Diễn: Bốn câu “thuần chân tuyệt vọng” là nói Chân Như bổn tánh chẳng có vọng nhiễm, đấy chính là thành thực chân thật. Ngoại giáo cho rằng “sáu thức chẳng khởi hư ngụy, một mực chuyên thành, đó chính là thành thật”, chẳng đúng! Bởi lẽ thức ấy do trần mà có, lìa khỏi trần bèn chẳng có, cho nên toàn thể là vọng. “Một cái nhìn, một cái nghe”: Cổ nhân nói: “Chuyện thường ngày chẳng khác, riêng ta tự hòa hài. Mọi chuyện đừng lấy bỏ, chốn chốn chớ dị kỳ, son, tía ai đặt hiệu, núi, gò chẳng mảy trần. Mặc áo và ăn uống. Gánh nước và chẻ củi” chính là nói về ý này.

Lại nữa, “thấy, nghe, nói năng, cử động, không gì chẳng tương ứng” là như đã nói: Chúng ta ăn uống, nghỉ ngơi, hành động, không gì chẳng nhờ vào ân lực của nó (Chân Như bổn tánh). “Suốt xưa, trọn nay, thường hộ trì, thường niệm” có nghĩa là Chân Như huân tập bên trong chẳng hề gián đoạn. “Đi, đứng, ngồi, nằm, chẳng lìa điều này” là như nói: “Đêm đêm ôm Phật ngủ, sáng sáng cùng nhau thức”. Trong phần trước, dựa theo “tự tánh thoát khỏi triền phược” mà nói “chẳng lìa”. Ở đây, dựa trên “tự tánh ở trong triền phược” mà nói “chẳng lìa” vậy).

Nhị, Nam phương (tam): Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Nam phương thế giới, hữu Nhật Nguyệt Đăng Phật, Danh Văn Quang Phật, Đại Diệm Kiên Phật, Tu Di Đăng Phật, Vô Lượng Tinh Tấn Phật, như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Nhật Nguyệt Đăng giả, đại trí vô tận cố.

(Sao) Đại trí vô tận giả, nhật chiếu trú, nguyệt chiếu dạ, đăng chiếu nhật nguyệt chi sở bất cập, phổ biến kế tục, cánh vô cùng tận. Phật chi đại trí, hoành cắng thập phương, thụ thông tam tế, phương do thị dã. Hựu nhật quang phá ám, hữu Bát Nhã nghĩa, danh Nhất Thiết Trí. Nguyệt dĩ thanh lương chiếu dạ, hữu Giải Thoát nghĩa, danh Đạo Chủng Trí. Đăng kế nhật nguyệt, thông hồ trú dạ, bất trụ nhị biên, thị Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế, hữu Pháp Thân nghĩa,

danh Nhất Thiết Chủng Trí.

(Diễn) Đại trí vô tận hữu nhị thích: Sơ nhất nghĩa ước thụ cùng hoành biến thích. Đệ nhị nghĩa ước Tam Đức, Tam Trí thích. Đức trí tương đối giả, dĩ Nhất Thiết Trí, tức quán Không chi trí, Bát Nhã tảo đãng chư pháp cố. Đạo Chủng Trí, nãi quán Tục chi trí, Giải Thoát nãi kiến lập chư pháp cố. Nhất Thiết Chủng Trí, quán Trung Đạo chi trí. Pháp Thân huýnh xuất nhị biên, tuyệt chư đối đãi cố.

二、南方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)舍利弗！南方世界，有日月燈佛，名聞光佛，大燄肩佛，須彌燈佛，無量精進佛，如是等恆河沙數諸佛。

(疏)日月燈者，大智無盡故。

(鈔)大智無盡者，日照晝，月照夜，燈照日月之所不及，普遍繼續，更無窮盡。佛之大智，橫亙十方，豎通三際，方猶是也。又日光破暗，有般若義，名一切智。月以清涼照夜，有解脫義，名道種智。燈繼日月，通乎晝夜，不住二邊，是中道第一義諦，有法身義，名一切種智。

(演)大智無盡有二釋：初一義約豎窮橫遍釋。第二義約三德三智釋。德智相對者，以一切智，即觀空之智，般若掃蕩諸法故。道種智，乃觀俗之智，解脫乃建立諸法故。一切種智，觀中道之智。法身迥出二邊，絕諸對待故。

(Hai, phương Nam (gồm ba phần): Một, kể ra danh hiệu để hiển thị sự rộng rãi; hai là hiện tướng để biểu thị sự chân thật; ba là thốt lời để khuyên tin tưởng.

Phần thứ nhất là kể ra danh hiệu để hiển thị sự rộng rãi.

Kinh: Xá Lợi Phất! Thế giới phương Nam có Nhật Nguyệt Đăng Phật, Danh Văn Quang Phật, Đại Diệm Kiên Phật, Tu Di Đăng Phật, Vô Lượng Tinh Tấn Phật, các vị Phật nhiều như số cát sông Hằng như vậy.

Sớ: Nhật Nguyệt Đăng (Candrasūryapradīpa) là đại trí vô tận.

Sao: “Đại trí vô tận”: Mặt trời chiếu ban ngày, mặt trăng soi ban

đêm, đèn chiếu những chỗ mặt trời và mặt trăng chẳng soi thấu, nối tiếp trọn khắp, chẳng có cùng tận. Đại trí của Phật theo chiều ngang cùng tột mười phương, theo chiều dọc thông suốt ba đời, cũng giống như thế đó. Ánh mặt trời lại trừ tăm tối, có ý nghĩa Bát Nhã, gọi là Nhất Thiết Trí. Mặt trăng dùng sự mát mẻ để chiếu ban đêm, có ý nghĩa Giải Thoát, gọi là Đạo Chủng Trí. Đèn nối tiếp mặt trời, mặt trăng, thông suốt ngày đêm, chẳng trụ vào hai bên, chính là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế, có ý nghĩa Pháp Thân, gọi là Nhất Thiết Chủng Trí.

Diễn: “Đại trí vô tận” có hai cách giải thích: Nghĩa thứ nhất là dựa theo ý nghĩa “tột cùng theo chiều dọc” và “trọn khắp theo chiều ngang” để giải thích. Nghĩa thứ hai là dựa theo Tam Đức và Tam Trí để giải thích. So sánh giữa Đức và Trí thì: Dùng Nhất Thiết Trí, tức là cái trí để quán Không, Bát Nhã quét sạch các pháp. Đạo Chủng Trí chính là trí để quan sát thế tục, Giải Thoát bèn kiến lập các pháp. Nhất Thiết Chủng Trí là trí quán Trung Đạo, Pháp Thân vượt ngoài hai bên, dứt bặt các đối đãi).

(Sớ) Danh Văn Quang giả, danh xưng phổ văn, như quang viễn chiếu.

(Sao) Thật đại thanh hoằng, cố hữu danh xưng. Phổ biến văn ư thập phương vô lượng thế giới, như nhật quang chiếu, vô sở bất bị.

(Diễn) Thật đại thanh hoằng đẳng, danh giả thật chi tân dã. Phật ư Tăng kỳ kiếp hải, tu vô lượng hạnh, cố danh xưng phổ biến văn ư thập phương.

(疏)名聞光者，名稱普聞，如光遠照。

(鈔)實大聲宏，故有名稱。普遍聞於十方無量世界，如日光照，無所不被。

(演)實大聲宏等，名者實之賓也。佛於僧祇劫海，修無量行，故名稱普遍聞於十方。

(Sớ: Danh Văn Quang (Yaśas prabhā) là danh tiếng vang khắp, như ánh sáng chiếu xa.

Sao: Có thực chất to lớn, đẹp đẽ, thanh danh sẽ rộng lớn. Vì thế, có tiếng tăm. [Thanh danh] vang vọng trọn khắp mười phương vô lượng thế giới, như ánh mặt trời soi chiếu, không đâu chẳng trọn.

Diễn: “Có thực chất to lớn, đẹp đẽ, thanh danh sẽ rộng lớn”: Danh là khách của thực chất. Trong các A tăng kỳ kiếp số nhiều như biển cả, đức Phật đã tu vô lượng hạnh, cho nên tiếng tăm vang dội khắp mười phương).

(Sớ) Đại Diệm Kiên giả, Kiên biểu nhị trí, Diệm dụ chiếu diệu.

(Sao) Nhị trí giả, Quyền Trí chiếu Sự, Thật Trí chiếu Lý. Sự Lý bỉnh nhiên, song chiếu bất muội. như lưỡng kiên phát diệm cố. Hựu thử nhị trí, hà đảm nhất thiết Phật pháp, hữu kiên nghĩa cố.

(Diễn) Quyền Trí chiếu Sự giả, quảng hành vạn hạnh, quảng độ chúng sanh, tri pháp, tri cơ, quán căn thọ pháp, xí nhiên phân biệt đẳng. Thật Trí chiếu Lý giả, chánh niệm Chân Như, bất sanh phân biệt. Ngôn ngữ đạo đoạn, trực khế vô vi, Như Trí bất nhị đẳng. Sự Lý bỉnh nhiên song chiếu bất muội giả, chánh Quyền Trí chiếu Sự thời, tức Thật Trí chiếu Lý, xí nhiên phân biệt nhất thiết pháp, ư Đệ Nhất Nghĩa nhi bất động. Chánh Thật Trí chiếu Lý thời, tức Quyền Trí chiếu Sự, tâm ngoại vô pháp, mãn mục thanh sơn. Hà đảm nhất thiết Phật pháp giả, nhất thiết Phật pháp bất xuất Nhị Đế. Nhị Trí năng đảm, viết Đại Diệm Kiên Phật dã.

(疏)大燄肩者，肩表二智，燄喻照耀。

(鈔)二智者，權智照事，實智照理。事理炳然，雙照不昧。如兩肩發燄故。又此二智，荷擔一切佛法，有肩義故。

(演)權智照事者，廣行萬行，廣度眾生，知法知機，觀根授法，熾然分別等。實智照理者，正念真如，不生分別。言語道斷，直契無為，如智不二等。事理炳然雙照不昧者，正權智照事時，即實智照理，熾然分別一切法，於第一義而不動。正實智照理時，即權智照事，心外無法，滿目青山。荷擔一切佛法者，一切佛法不出二諦。二智能擔，曰大燄肩佛也。

(Sớ: “Đại Diệm Kiên” (Mahā rciskāndha): Kiên (vai) biểu thị hai trí, Diệm (ngọn lửa) sánh ví sự chiếu rực.

Sao: “Hai trí”: Quyền Trí chiếu Sự, Thật Trí chiếu Lý. Sự và Lý rạng ngời, cùng chiếu, chẳng lầm lạc, giống như hai vai tỏa sáng. Lại nữa, hai trí ấy gánh vác hết thảy Phật pháp, cho nên có ý nghĩa như cái vai.

Diễn: “Quyền Trí chiếu Sự”: Rộng hành vạn hạnh, rộng độ chúng

sanh, biết pháp, biết căn cơ, quán sát căn cơ để truyền trao pháp [thích hợp], [do vậy có sự] phân biệt bừng bừng.

“Thật Trí chiếu Lý”: Chánh niệm Chân Như, chẳng sanh phân biệt; ngôn ngữ dứt bặt, trực tiếp khế nhập vô vi, Như và Trí bình đẳng, chẳng hai.

“Sự và Lý rạng ngời, cùng chiếu, chẳng lầm lạc”: Ngay trong khi Quyền Trí chiếu Sự, chính là Thật Trí chiếu Lý, bừng bừng phân biệt hết thảy các pháp, nhưng đối với Đệ Nhất Nghĩa vẫn bất động. Ngay trong khi Thật Trí chiếu Lý, chính là Quyền Trí chiếu Sự, ngoài tâm chẳng có pháp, mắt thấy núi xanh đầy dẫy. “Gánh vác hết thảy Phật pháp”: Hết thảy Phật pháp chẳng ngoài Nhị Đế. Hai trí có thể gánh vác, bèn gọi là Đại Diệm Kiên Phật).

(Sớ) Tu Di Đăng giả, Tu Di vi đăng, chiếu Tứ Thiên Hạ, Phật quang quảng chiếu, diệc như thị cố.

(Sao) Tu Di vi đăng giả, như vân “Tu Di vi bút, Tu Di vi chùy” đẳng, cực ngôn đăng lượng chi quảng đại dã. Tu Di tại trung, quang chiếu tứ bộ. Phật dĩ Trung Đạo đại trí, chiếu chư chúng sanh, như Tu Di đăng dã. Nhiên Duy Ma kinh ngôn: “Tu Di Đăng Vương Phật, thân cao bát vạn tứ thiên do tuần”, nhi cứu kỳ quốc độ, nãi Đông phương quá tam thập lục Hằng hà sa thế giới, kim tại Nam phương, dĩ Phật đồng danh giả chúng cố.

(疏)須彌燈者，須彌為燈，照四天下，佛光廣照，亦如是故。

(鈔)須彌為燈者，如云須彌為筆，須彌為椎等，極言燈量之廣大也。須彌在中，光照四部。佛以中道大智，照諸眾生，如須彌燈也。然維摩經言：須彌燈王佛，身高八萬四千由旬，而究其國土，乃東方過三十六恆河沙世界，今在南方，以佛同名者眾故。

(Sớ: “Tu Di Đăng” (Mērupradīpa): Tu Di làm đèn, chiếu Tứ Thiên Hạ. Phật quang chiếu rộng khắp cũng giống như thế.

Sao: “Tu Di làm đèn” là như nói “Tu Di làm bút, Tu Di làm vồ” v.v… nhằm cực lực diễn tả sự rộng lớn của đèn. Núi Tu Di ở chính giữa, chiếu sáng bốn đại bộ châu. Phật dùng đại trí Trung Đạo để chiếu các chúng sanh như đèn Tu Di vậy. Nhưng kinh Duy Ma nói: “Tu Di Đăng Vương Phật thân cao tám vạn bốn ngàn do tuần”; xét ra, cõi nước của Ngài ở phương Đông cách xa [thế giới Sa Bà] ba mươi sáu Hằng hà sa thế giới, nay [kinh này nêu tên đức Phật này] ở phương Nam là do chư Phật có cùng danh hiệu rất nhiều).

(Sớ) Vô Lượng Tinh Tấn giả, “tinh tấn” giải kiến Tự phần. Đản bỉ ngôn thường, thử ngôn vô lượng.

(Sao) Vô Lượng nhị nghĩa: Nhất giả, thời vô lượng, tức thị Thường nghĩa. Nhị giả, sự vô lượng, tự lợi, lợi tha, trí hạnh vô biên cố.

(疏)無量精進者，精進解見序分。但彼言常，此言無量。

(演)無量二義：一者，時無量，即是常義。二者，事無量，自利利他，智行無邊故。

(Sớ: “Vô Lượng Tinh Tấn” (Anantavīrya): Xem lời giải thích chữ “tinh tấn” trong phần Tự. Nhưng trong phần ấy [chỉ nói là] Thường; ở đây nói là vô lượng.

Sao: Vô lượng gồm hai nghĩa. Một là thời vô lượng, tức là ý nghĩa “thường”. Hai là sự vô lượng, do tự lợi, lợi tha, trí hạnh vô biên).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh quang minh bất khả tận, thị Nam phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Sao) Nam phương vi Ly, Ly vi hỏa. Hỏa nội ám, nhi ngoại minh, thị Tịch nhi thường Chiếu dã. Chân tri bất muội, linh diệm hà cùng? Hoa Nghiêm Quang Minh Giác phẩm ngôn: “Như Lai quang minh quá nhất thế giới, thập thế giới, nãi chí bất khả thuyết thế giới, giai thị tự kỷ tâm quang giác chiếu, nhất thiết bất tùng ngoại đắc”. Cố viết: “Ngã kiến Đăng Minh Phật, bổn quang thụy như thử”.

(Diễn) Nam phương vi Ly giả, Dịch vân: “Ly dã giả, minh dã. Vạn vật giai tương kiến, Nam phương chi quái dã”. Hỏa nội ám nhi ngoại minh giả, Ly, lệ dã. Nhất Âm lệ ư nhị Dương chi trung, kỳ tượng vi hỏa, thể Âm, nhi dụng Dương dã. Bổn quang, thị chúng sanh bổn lai hữu thử quang minh dã.

(疏)稱理，則自性光明不可盡，是南方恆沙佛義。

(鈔)南方為離，離為火。火內暗而外明，是寂而常照也。真知不昧，靈燄何窮？華嚴光明覺品言：如來光明過一世界，十世界 ，乃至不可說世界 ，皆是自己心光覺照，

一切不從外得。故曰：我見燈明佛，本光瑞如此。

(演)南方為離者，易云：離也者，明也。萬物皆相見，南方之卦也。火內暗而外明者，離，麗也。一陰麗於二陽之中，其象為火，體陰，而用陽也。本光，是眾生本來有此光明也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh quang minh chẳng thể trọn hết là ý nghĩa “phương Nam có Phật nhiều như số cát trong sông Hằng”.

Sao: Phương Nam thuộc quẻ Ly, Ly là lửa. Lửa thì trong tối ngoài sáng, tức là Tịch mà thường Chiếu. Hiểu biết chân thật, chẳng sai lầm, linh minh giác tri rạng ngời, há có cùng tận? Phẩm Quang Minh Giác trong kinh Hoa Nghiêm có nói: Quang minh của Như Lai vượt xa một thế giới, mười thế giới, cho đến bất khả thuyết thế giới; đều là tâm quang của chính mình giác chiếu, hết thảy chẳng do từ bên ngoài mà có. Vì thế nói: “Ta thấy quang minh nơi bổn tánh của Đăng Minh Phật tốt lành như thế”.

Diễn: “Phương Nam thuộc quẻ Ly”: Kinh Dịch nói: “Ly có nghĩa là sáng, mọi vật đều trông thấy nhau, là quẻ thuộc về phương Nam”. “Lửa thì trong tối ngoài sáng”: Ly là sáng rực. [Quẻ Ly gồm một vạch đứt ở chính giữa, biểu thị] một Âm sáng rực giữa hai [vạch liền tượng trưng cho] hai Dương, Tượng của Ly là Hỏa, tức bản thể của [quẻ Ly] là Âm, mà tác dụng của nó là Dương. “Bổn quang” nghĩa là chúng sanh vốn có quang minh ấy).

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới.

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(Hai, hiện tướng để biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở trong nước mình, hiện tướng lưỡi rộng dài, che khắp tam thiên đại thiên thế giới).

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh, đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông, hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này”).

Tam, Tây phương (tam). Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Tây phương thế giới hữu Vô Lượng Thọ Phật, Vô Lượng Tướng Phật, Vô Lượng Tràng Phật, Đại Quang Phật, Đại Minh Phật, Bảo Tướng Phật, Tịnh Quang Phật, như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Vô Lượng Thọ, nhân dữ bổn Phật đồng danh. Cổ hữu nhị thuyết, diệc câu hữu lý.

(Sao) Nhị thuyết giả, Linh Chi vị “chư Phật đồng danh thậm đa, quyết phi Pháp Tạng sở thành chi Phật. Dĩ thị bổn Phật bất ưng tự tán cố”. Từ Ân vị “thiết nhược tự tán, lý diệc vô phương, dĩ đạo dẫn chúng sanh, linh sanh thắng ý cố”. Kim song thủ nhị thuyết, vị cứ Đại Bổn, quá vô biên Phật sát, đồng danh Thích Ca Mâu Ni giả, bất khả thắng số. Hựu, Quán Âm sư Quán Âm Như Lai đẳng, tắc Vô Lượng Thọ chi danh, hà chỉ nhất Phật? Bách thiên vạn ức, bất khả cùng tận. Nhược cứ Phật phận biên sự, yên đắc dĩ phàm thường lệ chi, tương vô tự tán hủy tha, phạm Bồ Tát thập trọng giới da? “Ngã vi Pháp Vương, ư pháp tự tại”. Tung hoành dư đoạt, Quyền Thật song chương. Cẩu hữu lợi ư chúng sanh, diệc hà thi nhi bất khả? “Thiên thượng thiên hạ, duy ngô độc tôn”, khả đắc vân tự tán phủ? Tiền chi nhất thuyết, khủng nhân bất tri chư Phật số như vi trần, câu chấp nhất thiên cố. Hậu chi nhất thuyết, khủng nhân nệ ư bất ưng tự tán, muội Phật thần dụng cố. Nhị thuyết kiêm thành, lý cố vô ngại.

(Diễn) Đạo dẫn chúng sanh, linh sanh thắng ý giả, chúng sanh trí thiển bất tri Phật cảnh. Nhược bất tán dương, thắng ý bất sanh. Cố dục dẫn đạo chúng sanh, linh sanh thắng ý, tất tu tự tán dã. Như Thích Ca Thế Tôn diệc tự tán vân: “Ngã thị Như Lai, Ứng Cúng giả, ngã thị tri đạo giả, khai đạo giả, thuyết đạo giả” đẳng, diệc phổ triệu quần cơ, linh sanh thắng ý dã. Quán Âm sư Quán Âm giả, Lăng Nghiêm vân: “Ngã ư quá khứ, ngộ Quán Thế Âm Như Lai, bỉ Phật giáo ngã Như Huyễn Văn Huân Văn Tu Kim Cang tam muội”. Duy ngã độc tôn giả, Tất Đạt thái tử sơ giáng sanh thời, nhất thủ chỉ thiên, nhất thủ chỉ địa, châu hành thất bộ, mục cố tứ phương, viết: “Thiên thượng, thiên hạ, duy ngã độc tôn”.

三、西方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)舍利弗！西方世界有無量壽佛，無量相佛，無量幢佛，大光佛，大明佛，寶相佛，淨光佛，如是等恆河沙數諸佛。

(疏)無量壽，因與本佛同名。古有二說，亦俱有理。

(鈔)二說者，靈芝謂諸佛同名甚多，決非法藏所成之佛。以是本佛不應自讚故。慈恩謂設若自讚，理亦無妨，以導引眾生，令生勝意故。今雙取二說，謂據大本，過無邊佛剎，同名釋迦牟尼者，不可勝數。又，觀音師觀音如來等，則無量壽之名，何止一佛？百千萬億，不可窮盡。若據佛分邊事，焉得以凡常例之，將無自讚毀他，犯菩薩十重戒耶？我為法王，於法自在。縱橫予奪，權實雙彰。苟有利於眾生，亦何施而不可？天上天下，唯吾獨尊，可得云自讚否？前之一說，恐人不知諸佛數如微塵，拘執一偏故。後之一說，恐人泥於不應自讚，昧佛神用故。二說兼成，理固無礙。

(演)導引眾生，令生勝意者，眾生智淺不知佛境。若不贊揚，勝意不生。故欲引導眾生，令生勝意，必須自贊也。如釋迦世尊亦自贊云：我是如來應供者，我是知道者，開道者，說道者等，亦普召群機，令生勝意也。觀音師觀音者，楞嚴云：我於過去，遇觀世音如來，彼佛教我如幻聞熏聞修金剛三昧。唯我獨尊者，悉達太子初降生時，一手指天，一手指地，周行七步 ，目顧四方 ，曰：天

上天下，唯我獨尊。

(Ba, phương Tây. (gồm ba phần): Một là kể tên để hiển thị sự rộng rãi, hai là hiện tướng để biểu thị lẽ chân, ba là thốt lời khuyên nên tin tưởng.

Đầu tiên là kể tên để hiển thị sự rộng rãi.

Kinh: Xá Lợi Phất! Thế giới ở phương Tây có Vô Lượng Thọ Phật, Vô Lượng Tướng Phật, Vô Lượng Tràng Phật, Đại Quang Phật, Đại Minh Phật, Bảo Tướng Phật, Tịnh Quang Phật, các vị Phật như thế nhiều như số cát trong sông Hằng.

Sớ: Vô Lượng Thọ (Amitāyus) vì có cùng tên với A Di Đà Phật, nên từ xưa đã có hai thuyết, cũng đều là hữu lý.

Sao: “Hai thuyết”: Ngài Linh Chi bảo “chư Phật có cùng danh hiệu rất nhiều, [Vô Lượng Thọ Phật được nói trong đoạn kinh này] quyết chẳng phải là vị Phật do ngài Pháp Tạng tu thành; bởi lẽ, Phật chẳng nên tự ca ngợi mình”. Ngài Từ Ân bảo: “Dẫu là tự khen ngợi, xét theo Lý cũng chẳng ngại gì. Vì để hướng dẫn chúng sanh, khiến cho họ sanh ý niệm thù thắng”.

Nay chọn cả hai thuyết, nghĩa là dựa theo kinh Đại Bổn: “Qua khỏi vô biên cõi Phật, các vị có cùng danh hiệu Thích Ca Mâu Ni Phật chẳng thể kể xiết”. Lại như thầy của ngài Quán Âm là Quán Âm Như Lai v.v… Vậy thì danh hiệu Vô Lượng Thọ làm sao chỉ là một vị Phật cho được? [Đương nhiên là phải có] trăm ngàn vạn ức [Phật đồng hiệu Vô Lượng Thọ] chẳng thể cùng tận! Đối với những chuyện thuộc về địa vị Phật, há nên suy luận theo lẽ thông thường! [Nếu cứ suy bì theo lẽ thường], sao tránh khỏi [chê trách Ngài mắc lỗi] “khen mình, hủy báng kẻ khác”, phạm mười trọng giới của Bồ Tát ư?

“Ta là Pháp Vương, tự tại nơi pháp”. Dọc, ngang, ban cho, đoạt lấy, Quyền lẫn Thật cùng phô bày. Nếu có lợi cho chúng sanh thì cũng có gì mà không thể làm được. “Trên trời, dưới đất, chỉ có Ngã là độc tôn”, há có thể nói là tự khen ngợi mình, hủy báng kẻ khác ư? Thuyết trước là vì sợ có kẻ chẳng biết chư Phật số nhiều như vi trần, bèn câu nệ, chấp trước phiến diện. Thuyết sau là do sợ có kẻ câu nệ “chớ nên tự khen ngợi” để rồi mờ mịt chẳng biết đến diệu dụng thần kỳ của Phật. Hai thuyết bổ sung lẫn nhau, cố nhiên, xét theo Lý, chẳng trở ngại gì.

Diễn: “Hướng dẫn chúng sanh khiến cho họ sanh ý niệm thù thắng”: Chúng sanh trí nông cạn, chẳng biết cảnh Phật. Nếu chẳng tán dương, ý niệm thù thắng sẽ chẳng sanh khởi. Vì thế, muốn hướng dẫn chúng sanh khiến cho họ sanh ý niệm thù thắng, ắt cần phải tự khen ngợi. Như Thích Ca Thế Tôn cũng tự khen ngợi rằng: “Ta là đấng Như Lai, Ứng Cúng, là bậc biết đạo, là bậc mở đạo, là bậc thuyết đạo” v.v… cũng là nhằm triệu tập trọn khắp các căn cơ, khiến cho họ sanh ý niệm thù thắng.

“Thầy của đức Quán Âm là Quán Âm Như Lai”: Kinh Lăng Nghiêm chép: “Trong quá khứ, ta gặp Quán Thế Âm Như Lai, đức Phật ấy dạy ta môn Như Huyễn Văn Huân Văn Tu Kim Cang tam muội”.

“Chỉ có Ngã là độc tôn”: Thái Tử Tất Đạt lúc mới giáng sanh, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất, đi trọn khắp các phương, mỗi phương đều đi bảy bước, mắt nhìn bốn phương, nói: “Trên trời dưới đất, chỉ có Ngã là tôn quý”).

(Sớ) Vô Lượng Tướng giả, tướng hảo vô tận cố.

(Sao) Tướng hảo giả, hoặc tam thập nhị tướng, hoặc bát vạn tứ thiên tướng, hoặc vi trần tướng. Phước đức vô lượng, tướng diệc vô lượng dã. Tích Chí Công hiện thập nhất diện Quán Âm tướng, Tăng Diêu bất năng cử bút, huống Phật tướng hồ!

(Diễn) Chí Công hiện thập nhất diện giả, Lương Vũ Đế thường triệu họa công Trương Tăng Diêu tả Chí Công tượng. Chí Công dĩ chỉ phân phi diện môn, tác thập nhất diện Quán Âm tướng, hoặc từ, hoặc oai, hoặc Định, hoặc Huệ, Tăng Diêu cánh bất năng hạ bút.

(疏)無量相者，相好無盡故。

(鈔)相好者，或三十二相，或八萬四千相，或微塵相。福德無量，相亦無量也。昔誌公現十一面觀音相，僧繇不能舉筆，況佛相乎！

(演)誌公現十一面者，梁武帝嘗召畫工張僧繇寫誌公像。誌公以指分披面門，作十一面觀音相，或慈或威，或定或慧，僧繇竟不能下筆。

(Sớ: Vô Lượng Tướng (Amitālakṣaṇa) là tướng hảo vô tận.

Sao: “Tướng hảo”: Hoặc là ba mươi hai tướng, hoặc là tám vạn bốn ngàn tướng, hoặc tướng hảo nhiều như vi trần. Phước đức vô lượng, tướng cũng vô lượng. Xưa kia, ngài Bảo Chí Công hiện tướng Quán Âm mười một mặt, ông Tăng Diêu chẳng thể vẽ được, huống hồ là tướng Phật ư?

Diễn: “Chí Công hiện mười một mặt”: Lương Vũ Đế từng sai thợ

vẽ Trương Tăng Diêu vẽ hình tượng Chí Công. Ngài Chí Công dùng ngón tay xoa mặt, biến thành hình tướng Quán Âm mười một mặt, hoặc từ bi, hoặc oai mãnh, hoặc Định, hoặc Huệ, Tăng Diêu trọn chẳng thể vẽ được).

(Sớ) Vô Lượng Tràng giả, công đức cao hiển, dụ chi như tràng. Cực kỳ cao hiển, danh vô lượng dã. Hựu vô lượng giả, quảng đa nghĩa.

(Sao) Tràng giả, phan thuộc, hựu vân kỳ thuộc. San Định Ký, tràng hữu thất nghĩa, ước chi thành ngũ. Nhất, cao hiển nghĩa, dụ Phật vị cực tôn cố. Nhị, kiến lập nghĩa, dụ Phật bi trí, kiến lập chúng sanh, cập Bồ Đề cố. Tam, quy hướng nghĩa, dụ Phật vị chúng sanh sở tông ngưỡng cố. Tứ, tồi điễn nghĩa, hàng phục nhất thiết chư ma quân cố. Ngũ, diệt bố nghĩa. Như Đế Thích cáo chư thiên chúng: “Nhữ dữ Tu La chiến thời, thiết hữu khủng bố, đương niệm ngã thất bảo tràng, kỳ bố tức diệt”. Dụ Phật đắc vô sở úy, chúng sanh niệm Phật, tức ly khủng bố cố. Kim duy thủ cao hiển nhất nghĩa, nhiếp dư nghĩa dã.

(Diễn) Kiến lập nghĩa giả, thượng dĩ đại trí kiến lập Bồ Đề, hạ dĩ đại bi kiến lập chúng sanh cố.

(疏)無量幢者，功德高顯，喻之如幢。極其高顯，名無量也。又無量者，廣多義。

(鈔)幢者，旛屬，又云旗屬。刊定記，幢有七義，約之成五。一、高顯義，喻佛位極尊故。二、建立義，喻佛悲智，建立眾生，及菩提故。三、歸向義，喻佛為眾生所宗仰故。四、摧殄義，降伏一切諸魔軍故。五、滅怖義。如帝釋告諸天眾：汝與修羅戰時，設有恐怖，當念我七寶幢，其怖即滅。喻佛得無所畏，眾生念佛，即離恐怖故。今唯取高顯一義，攝餘義也。

(演)建立義者，上以大智建立菩提，下以大悲建立眾生故。

(Sớ: “Vô Lượng Tràng” (Amitādhvaja): Công đức cao vời, rõ rệt, ví như tràng. Cao vời, rõ rệt tột bậc thì gọi là “vô lượng”. “Vô lượng” lại có nghĩa là rộng nhiều.

Sao: Tràng thuộc loại phan, lại là một loại cờ. Theo San Định Ký,

tràng có bảy nghĩa, nói giản ước thì thành năm nghĩa: Một là nghĩa cao hiển, ví như địa vị Phật tôn quý tột cùng. Hai là nghĩa kiến lập, ví như bi và trí của Phật kiến lập chúng sanh và Bồ Đề. Ba là ý nghĩa quy hướng, ví như Phật được chúng sanh kính trọng, ngưỡng mộ. Bốn là ý nghĩa đập tan, trừ sạch, hàng phục hết thảy các ma quân. Năm là ý nghĩa diệt trừ sự sợ hãi. Như Đế Thích bảo chư thiên: “Khi các ông cùng A Tu La giao chiến, nếu sợ hãi, hãy nên nghĩ tới tràng bảy báu của ta, nỗi sợ hãi ấy sẽ diệt”. Ví như Phật đắc vô sở úy (không sợ hãi điều gì), chúng sanh niệm Phật bèn lìa sợ hãi. Nay chỉ dùng một nghĩa là “cao hiển” để bao gồm những nghĩa khác.

Diễn: “Nghĩa kiến lập”: Trên là dùng đại trí tạo dựng Bồ Đề, dưới là dùng đại bi để dựng yên chúng sanh).

(Sao) Quảng đa giả, kỳ tràng đa nhi vô lượng. Như kinh ngôn: “Tràng phan, bảo cái, biến mãn hư không, Phật thụ vô lượng diệu nghĩa, chỉ thị chúng sanh, diệc phục như thị”.

(鈔)廣多者，其幢多而無量。如經言：幢旛寶蓋，遍滿虛空，佛豎無量妙義，指示眾生，亦復如是。

(Sao: “Rộng nhiều”: Tràng ấy nhiều vô lượng. Như kinh nói: “Tràng phan, lọng báu đầy khắp hư không, đức Phật kiến lập vô lượng nghĩa mầu nhiệm để chỉ dạy chúng sanh cũng giống như thế”).

(Sớ) Đại Quang giả, quang huy quảng bị cố.

(Sao) Quang chỉ hóa tha chi Dụng. Chư thiên nhân diệc hữu thân quang, bất giả nhật nguyệt. Nhị Thừa tiểu quả, nhân địa Bồ Tát, giai hữu quang minh, tỷ Phật vi tiểu. Phật quang ánh tế nhất thiết, cố vân Đại dã.

(Diễn) Phật quang ánh tế nhất thiết giả, thiên nhân chi quang đản tế nhật nguyệt. Thanh Văn chi quang kiêm tế thiên nhân. Chi Phật chi quang kiêm tế Thanh Văn. Bồ Tát chi quang kiêm tế Chi Phật. Duy Phật quang minh, ánh tế nhất thiết chi đại quang dã.

(疏)大光者，光輝廣被故。

(鈔)光指化他之用。諸天人亦有身光，不假日月。二乘小果，因地菩薩，皆有光明，比佛為小。佛光映蔽一切，故云大也。

(演)佛光映蔽一切者 ，天人之光但蔽日月 。聲聞之光

兼蔽天人。支佛之光兼蔽聲聞。菩薩之光兼蔽支佛。唯佛光明，映蔽一切之大光也。

(Sớ: Đại Quang (Mahāprabhā) là chiếu sáng rực rỡ rộng khắp.

Sao: “Quang” là nói đến tác dụng hóa độ người khác. Thân các vị trời cũng có quang minh, chẳng cần nhờ đến mặt trời, mặt trăng [soi sáng]. Hàng Nhị Thừa tiểu quả, các Bồ Tát còn đang tu nhân đều có quang minh, nhưng nhỏ hơn quang minh của Phật. Quang minh của Phật chiếu rực, che lấp hết thảy [các ánh sáng khác], nên nói là “đại”.

Diễn: “Phật quang che lấp hết thảy”: Quang minh của chư thiên chỉ che lấp mặt trời, mặt trăng. Quang minh của Thanh Văn [ngoài che lấp mặt trời, mặt trăng], còn kèm thêm che lấp quang minh của chư thiên. Quang minh của Bích Chi Phật còn kèm thêm che lấp quang minh của Thanh Văn. Quang minh của Bồ Tát còn kèm thêm che lấp quang minh của Bích Chi Phật, chỉ có quang minh của Phật là to lớn che lấp hết thảy).

(Sớ) Đại Minh giả, vị Phật dĩ đại trí, phá chư Hoặc tận cố.

(Sao) Phá chư Hoặc tận giả, Nhất Thiết Trí, phá Kiến Tư Hoặc tận; Đạo Chủng Trí, phá Trần Sa Hoặc tận; Nhất Thiết Chủng Trí, phá Vô Minh Hoặc tận. Cảo nhật đương không, vô sở bất chiếu, vân Đại Minh dã. Tuy tiền tự giác tha, thử tự tự giác. Các cử nhất đức, nghĩa thật hỗ cụ, như thượng tổng thuyết trung biện.

(Diễn) Kiến Tư Hoặc giả, kiến giả, nhược vân kiến Lý thời, năng đoạn thử Hoặc, tức tùng giải đắc danh. Nhược vân kiến chỉ thị Giả, Giả giả bất thật vi nghĩa, tức đương thể thọ xưng. Tư Hoặc nhập tu đạo vị, trọng lự duyên chân, thử Hoặc tức trừ, danh Tư Duy Hoặc. Thử tùng giải đắc danh. Nhược vân tư giả cập ái hoặc giả, thử đương thể thọ xưng. Nhiên Kiến Hoặc tùng Pháp Trần khởi, năng chướng chân lý. Tư Hoặc tùng ngũ trần khởi, năng khiên tam giới. Thử giai ước Dục Giới đa phần thuyết, tế luận bất câu. Trần Sa Hoặc giả, vị chúng sanh Kiến Tư số đa như trần sa, nãi tha nhân phận thượng chi Hoặc. Bồ Tát chi hạnh, chuyên vị hóa tha. Nhược linh chúng sanh năng đoạn Kiến Tư chi hoặc, ư Bồ Tát tức thị đoạn Trần Sa Hoặc, diệc danh Biệt Hoặc giả, biệt tại Bồ Tát sở đoạn cố dã. Vô Minh Hoặc giả, vị ư nhất thiết pháp vô sở minh liễu, cố viết vô minh. Thử Hoặc nãi nghiệp thức chủng tử, phiền não căn bản. Thanh Văn, Duyên Giác bất tri kỳ danh. Biệt tại Đại Thừa Bồ Tát, Định Huệ song tu, vạn hạnh cụ túc, phương đoạn thử Hoặc. Cố diệc danh Biệt Hoặc dã. Nội pháp, nội danh, ngoại pháp, ngoại danh, năng tri, năng giải, danh Nhất Thiết Trí. Năng tri nhất thiết đạo chủng sai biệt, phân biệt vô mậu, danh Đạo Chủng Trí. Phật trí trung tất song chiếu, tam trí cụ túc, danh Nhất Thiết Chủng Trí. Thử tam trí thị quả, Tam Quán thị nhân. Thỉ Chung Tâm Yếu vân: “Không Quán giả, phá Kiến Tư Hoặc, chứng Nhất Thiết Trí, thành Bát Nhã đức. Giả Quán giả, phá Trần Sa Hoặc, chứng Đạo Chủng Trí, thành Giải Thoát đức. Trung Quán giả, phá Vô Minh Hoặc, chứng Nhất Thiết Chủng Trí, thành Pháp Thân đức”. Nhiên phi trí bất đoạn, phi đoạn bất trí. Tâm Yếu tiên ngôn phá Hoặc, hậu ngôn chứng trí. Thị phi đoạn bất thành trí dã. Kim Sao tiên ngôn trí chứng, hậu ngôn phá Hoặc giả, thị phi trí bất năng đoạn dã.

(疏)大明者，謂佛以大智，破諸惑盡故。

(鈔)破諸惑盡者。一切智，破見思惑盡；道種智，破塵沙惑盡；一切種智，破無明惑盡。杲日當空，無所不照，云大明也。雖前似覺他，此似自覺。各舉一德，義實互具，如上總說中辯。

(演)見思惑者，見者，若云見理時，能斷此惑，即從解得名。若云見祇是假，假者不實為義，即當體受稱。思惑入修道位，重慮緣真，此惑即除，名思惟惑。此從解得名。若云思假及愛惑者，此當體受稱。然見惑從法塵起，能障真理。思惑從五塵起，能牽三界。此皆約欲界多分說，細論不拘。塵沙惑者，謂眾生見思數多如塵沙，乃他人分上之惑。菩薩之行，專為化他。若令眾生能斷見思之惑，於菩薩即是斷塵沙惑，亦名別惑者，別在菩薩所斷故也。無明惑者，謂於一切法無所明了，故曰無明。此惑乃業識種子，煩惱根本。聲聞緣覺不知其名。別在大乘菩薩，定慧雙修，萬行具足，方斷此惑。故亦名別惑也。內法內名，外法外名，能知能解，名一切智。能知一切道種差別，分別無謬，名道種智。佛智中必雙照，三智具足，名一切種智。此三智是果，三觀是因。始終心要云：空觀者，破見思惑，證一切智，成般若德。假觀者，破塵沙惑，證道種智，成解脫德。中觀者，破無明惑，證一切種智，成法身德。然非智不斷，非斷不智。心要先言破惑，後言證智。是非斷不成智也。今鈔先言智證，後言破惑者。是非智不能斷也。

(Sớ: Đại Minh (Mahānirbhāsa) ý nói Phật dùng trí huệ phá sạch các Hoặc.

Sao: “Phá hết sạch các Hoặc”: Nhất Thiết Trí phá hết Kiến Tư Hoặc, Đạo Chủng Trí phá hết Trần Sa Hoặc. Nhất Thiết Chủng Trí phá hết Vô Minh Hoặc. Vầng mặt trời rạng rỡ giữa không trung, không đâu chẳng chiếu đến, bèn gọi là Đại Minh. Tuy vị Phật trước dường như là giác tha, vị Phật này dường như là tự giác, đối với mỗi vị Phật chỉ nêu một đức, nhưng vị nào cũng thật sự trọn vẹn các nghĩa ấy như đã biện định trong phần Tổng Thuyết thuộc phần trước.

Diễn: “Kiến Tư Hoặc”: Đối với Kiến Hoặc, nếu nói theo lúc thấy Lý, sẽ có thể đoạn loại Hoặc này, tức [danh xưng Kiến Hoặc] là từ Giải mà gọi tên. Nếu nói Kiến chỉ là giả, Giả có nghĩa là chẳng thật, tức là [phiền não này] được gọi tên theo Thể. Đối với Tư Hoặc, thì [khi hành nhân] dự vào địa vị Tu Đạo, những mối ưu lự nặng nề đều duyên theo lẽ chân, bèn trừ khử phiền não này. Gọi nó là Tư Duy Hoặc chính là gọi tên theo Giải. Nếu nói Tư là giả và là Ái Hoặc thì phiền não này được gọi tên theo Thể. Nhưng Kiến Hoặc do Pháp Trần sanh khởi, có thể chướng ngại chân lý. Tư Hoặc do Ngũ Trần sanh khởi, có thể lôi kéo [chúng sanh] vào tam giới. Những điều này phần lớn là nói theo Dục Giới. Nếu luận định tỉ mỉ, sẽ chẳng hạn định trong một cõi nào [của tam giới]. Trần Sa Hoặc có nghĩa là Kiến Hoặc và Tư Hoặc của chúng sanh số lượng nhiều như cát bụi, thuộc về phiền hoặc của người khác. Hạnh Bồ Tát chuyên vì hóa độ người khác. Nếu có thể khiến cho chúng sanh đoạn trừ Kiến Tư Hoặc, thì đó chính là Bồ Tát đoạn Trần Sa Hoặc. [Phiền não này] còn gọi là Biệt Hoặc, vì nó [là phiền não] dành riêng cho Bồ Tát phải đoạn.

Vô Minh Hoặc có nghĩa là do chẳng hiểu rõ hết thảy các pháp, nên gọi là Vô Minh. Loại phiền não này chính là chủng tử của nghiệp thức, là căn bản phiền não. Thanh Văn và Duyên Giác chẳng biết đến danh xưng của phiền não này. Chỉ riêng Đại Thừa Bồ Tát cùng tu Định và Huệ, vạn hạnh trọn đủ, mới đoạn Hoặc này, cho nên nó cũng được gọi là Biệt Hoặc.

Đối với nội pháp, nội danh, ngoại pháp, ngoại danh, đều có thể

biết, có thể hiểu, thì gọi là Nhất Thiết Trí. Có thể biết hết thảy các đạo chủng sai biệt, phân biệt chẳng sai lầm thì gọi là Đạo Chủng Trí. Trong Phật trí, ắt song chiếu, ba trí cùng trọn đủ, bèn gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Ba trí ấy chính là quả, ba phép Quán là nhân. Sách Thỉ Chung Tâm Yếu nói: “Không Quán phá Kiến Tư Hoặc, chứng Nhất Thiết Trí, thành Bát Nhã đức. Giả Quán phá Trần Sa Hoặc, chứng Đạo Chủng Trí, thành Giải Thoát đức. Trung Quán phá Vô Minh Hoặc, chứng Nhất Thiết Chủng Trí, thành Pháp Thân đức”.

Nhưng chẳng có trí, sẽ chẳng thể đoạn; chẳng có đoạn, bèn chẳng có trí. Sách Tâm Yếu trước là nói đến chuyện phá Hoặc, sau là nói đến chuyện “chứng trí”; đó là [nói theo khía cạnh] “chẳng đoạn, sẽ không thể thành trí”. Nay lời Sao trước hết là nói đến chuyện chứng đắc trí, rồi mới nói đến chuyện phá Hoặc, là nói theo phương diện “chẳng có trí, sẽ không thể đoạn”).

(Sớ) Bảo Tướng giả, tướng hảo thù đặc, như bảo tôn quý cố.

(Sao) Tướng hảo như bảo giả, Phật hữu vô lượng tướng, cô cử nhất nhị. Mục tướng, như kinh ngôn: “Bát vạn tứ thiên thanh tịnh bảo mục”. Hào tướng, như kinh ngôn: “Lưu ly đồng”. Hung tướng, như kinh ngôn: “Tử ma kim”. Nhục kế tướng, như kinh ngôn: “Chân Thúc Ca”, giai sở vị bảo tướng dã.

(Diễn) Bát vạn tứ thiên thanh tịnh bảo mục giả, Lăng Nghiêm vân: “Do ngã hoạch đắc diệu diệu văn tâm, cố ngã năng hiện chúng đa diệu dung, nãi chí nhị mục, tam mục, tứ mục, cửu mục, bát vạn tứ thiên thanh tịnh bảo mục, hoặc từ, hoặc oai, hoặc Định, hoặc Huệ, cứu hộ chúng sanh đắc đại tự tại”. Hào tướng như lưu ly đồng giả, Như Lai hiện tướng, sơ sanh thời khiên trường ngũ xích, khổ hạnh thời trường nhất trượng tứ xích ngũ thốn. Thành đạo thời trường nhất trượng ngũ xích; trung không, ngoại minh, như lưu ly đồng.

(疏)寶相者，相好殊特，如寶尊貴故。

(鈔)相好如寶者，佛有無量相，姑舉一二。目相，如經言：八萬四千清淨寶目。毫相，如經言：琉璃筒。胸相，如經言：紫磨金。肉髻相，如經言：甄叔迦，皆所謂寶相也。

(演) 八萬四千清淨寶目者，楞嚴云：由我獲得妙妙聞心，故我能現眾多妙容，乃至二目三目，四目九目，八萬四千清淨寶目，或慈或威，或定或慧，救護眾生得大自在。毫相如琉璃筒者，如來現相，初生時牽長五尺，苦行時長一丈四尺五寸。成道時長一丈五尺；中空外明，如琉璃筒。

(Sớ: Bảo Tướng (Ratnalakṣaṇā) là tướng hảo thù thắng đặc biệt, như chất báu tôn quý vậy.

Sao: “Tướng hảo như chất báu”: Phật có vô lượng tướng, chỉ nêu một, hai tướng. “Tướng mắt” là như kinh nói: “Tám vạn bốn ngàn mắt báu thanh tịnh”. “Tướng bạch hào” là như kinh nói: “Ống lưu ly”. “Tướng ngực” là như kinh nói: “Vàng tía được giồi mài”. “Tướng nhục kế” là như kinh nói: “Chân Thúc Ca”. Những tướng ấy đều được gọi là “bảo tướng”.

Diễn: “Tám vạn bốn ngàn mắt báu thanh tịnh”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “Do ta đạt được cái tâm diệu diệu văn, nên ta có thể hiện các thứ dung mạo nhiệm mầu, cho đến hai mắt, ba mắt, bốn mắt, chín mắt, tám vạn bốn ngàn mắt báu thanh tịnh, hoặc từ bi, hoặc oai mãnh, hoặc Định, hoặc Huệ, cứu giúp, bảo vệ chúng sanh đắc đại tự tại”. “Tướng bạch hào như ống lưu ly”: Như Lai hiện tướng, lúc mới sanh, bạch hào kéo ra dài năm thước. Khi khổ hạnh, dài một trượng bốn thước năm tấc. Khi thành đạo, dài một trượng năm thước. Ở giữa rỗng, bên ngoài sáng ngời, như ống lưu ly vậy).

(Sớ) Tịnh Quang giả. Phật đức thanh tịnh, phát quang minh cố. Hựu kỳ quang thanh tịnh, danh Tịnh Quang cố.

(Sao) Thanh tịnh phát quang giả, hữu nhiễm chi trí, bất phát diệu quang. Phật đức chí tịnh, xuất đại quang minh, thí như kính thể thanh tịnh, năng giám hình cố. Kỳ quang thanh tịnh giả, thí như dã thiêu, diệc hữu quang minh, tỷ chi nhật nguyệt, bất danh tịnh cố.

(Diễn) Hữu nhiễm chi trí, bất phát diệu quang giả. Ngoại đạo tà trí, Nhị Thừa thiên trí, giai vô minh vi Thể, bất phát diệu quang. Phật nãi ngũ trụ cứu tận, tịnh cực quang thông đạt dã.

(疏)淨光者，佛德清淨，發光明故。又其光清淨，名淨光故。

(鈔)清淨發光者，有染之智，不發妙光。佛德至淨，出大光明，譬如鏡體清淨，能鑑形故 。其光清淨者 ，譬如

野燒，亦有光明，比之日月，不名淨故。

(演)有染之智，不發妙光者。外道邪智，二乘偏智，皆無明為體，不發妙光。佛乃五住究盡，淨極光通達也。

(Sớ: Tịnh Quang (Śuddharaśmi prabhā): Phật đức thanh tịnh, nên phát ra quang minh. Quang minh ấy lại thanh tịnh nên gọi là Tịnh Quang.

Sao: “Do thanh tịnh nên phát ra quang minh”: Trí bị nhiễm sẽ chẳng phát ra diệu quang. Phật đức thanh tịnh tột bậc, tỏa đại quang minh, ví như do cái Thể của gương là thanh tịnh, cho nên có thể chiếu soi hình tướng.

“Quang minh ấy thanh tịnh”: Ví như đốt rẫy, [lửa đốt đồng ấy] cũng có quang minh, nhưng so với mặt trời, mặt trăng thì [quang minh ấy] chẳng thể gọi là tịnh được.

Diễn: “Trí bị nhiễm, sẽ chẳng phát ra diệu quang”: Trí tà vạy của ngoại đạo và trí lệch lạc của Nhị Thừa đều dùng vô minh làm Thể, chẳng phát ra diệu quang. Phật đã thấu suốt tột cùng Ngũ Trụ, tịnh đến cùng cực, quang minh bèn thông đạt).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thanh tịnh bất khả tận, thị Tây phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Diễn) Tự tánh thanh tịnh giả, dĩ tánh ly hoặc nhiễm, tùng bổn dĩ lai, nhất thiết nhiễm pháp bất tương ứng cố.

(疏)稱理，則自性清淨不可盡，是西方恆沙佛義。

(演)自性清淨者，以性離惑染，從本以來，一切染法不相應故。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh thanh tịnh chẳng thể tận, là ý nghĩa của Hằng sa Phật ở Tây phương.

Diễn: “Tự tánh thanh tịnh”: Do tánh lìa Hoặc nhiễm, trước nay vốn chẳng tương ứng với hết thảy các nhiễm pháp).

(Sao) Tây Phương nghĩa kiến tiền giải, lương dĩ Chân Như tự thể, trạm nhược hư không, tuyệt điểm thuần thanh, tằng hà nhai tế. Tiêm trần sạ khởi, Phật diệt đa thời. Tâm cấu đốn trừ, cổ Phật tùy hiện.

(Diễn) Trạm nhược hư không giả, như thật không trung, ly nhất thiết pháp sai biệt chi tướng, vô hư vọng tâm niệm cố, tằng hà

nhai tế giả. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến cố.

(鈔)西方義見前解，良以真如自體，湛若虛空，絕點純清，曾何涯際。纖塵乍起，佛滅多時。心垢頓除，古佛隨現。

(演)湛若虛空者，如實空中，離一切法差別之相，無虛妄心念故，曾何涯際者。離念相者，等虛空界，無所不遍故。

(Sao: Đối với ý nghĩa của Tây Phương, hãy xem lời giải thích trong phần trước, ấy là vì tự thể của Chân Như lặng trong như hư không, thuần thanh tột bậc, chẳng hề có ngằn mé. Mảy trần vừa dấy lên thì Phật đã diệt từ lâu. Chất dơ trong tâm vừa trừ, cổ Phật liền hiện.

Diễn: “Lặng trong như hư không”: Trong cái Không như thật, lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp, do chẳng có tâm hư vọng, há từng có ngằn mé ư? Lìa tướng niệm, bằng với hư không giới, không gì chẳng trọn khắp vậy).

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới.

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(Hai, hiện tướng để biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở trong nước mình, hiện tướng lưỡi rộng dài, che khắp tam thiên đại thiên thế giới).

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh, đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này”).

Tứ, Bắc phương (tam): Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bắc phương thế giới, hữu Diệm Kiên Phật, Tối Thắng Âm Phật, Nan Trở Phật, Nhật Sanh Phật, Võng Minh Phật, như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Diệm Kiên giả, giải kiến tiền văn.

(Sao) Tiền hữu Đại tự, nghĩa vô ưu liệt.

四、北方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)舍利弗！北方世界，有燄肩佛，最勝音佛，難沮佛，日生佛，網明佛，如是等恆河沙數諸佛。

(疏)燄肩者，解見前文。

(鈔)前有大字，義無優劣。

(Bốn, phương Bắc (gồm ba phần): Một là nêu tên để hiển thị sự rộng lớn; hai là hiện tướng để biểu thị sự chân thật; ba là thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Trước hết là nêu tên để hiển thị sự rộng lớn.

Kinh: Xá Lợi Phất! Thế giới phương Bắc có Diệm Kiên Phật, Tối Thắng Âm Phật, Nan Trở Phật, Nhật Sanh Phật, Võng Minh Phật, Hằng hà sa số chư Phật như thế.

Sớ: “Diệm Kiên” (Arciskāndha): Xem lời giải thích trong phần trước.

Sao: [Danh hiệu của vị Phật] trong phần trước có chữ Đại, [trong đoạn này không có], nhưng ý nghĩa chẳng hơn kém).

(Sớ) Tối Thắng Âm giả, Phật âm cực hảo, nhất thiết âm thanh vô năng cập cố.

(Sao) Phật hữu bát âm, nhất cực hảo âm, nhị nhu nhuyễn âm, nãi chí bát bất kiệt âm. Kim cứ cực hảo, dĩ thích tối thắng, diệc khả bát âm kiêm bị, cố danh Tối Thắng, tắc nhất thiết thiên, nhân, Thanh Văn, Bồ Tát sở bất năng cập dã.

(Diễn) Bát âm giả: Nhất nhị, như văn. Tam, hòa thích âm. Tứ, tôn huệ âm. Ngũ, bất nữ. Lục, bất ngộ. Thất, thâm viễn. Bát, như văn.

(疏)最勝音者，佛音極好，一切音聲無能及故。

(鈔)佛有八音，一、極好音，二、柔軟音，乃至八不竭音。今據極好，以釋最勝，亦可八音兼備，故名最勝，則一切天人聲聞菩薩所不能及也。

(演)八音者：一二、如文。三、和適音。四、尊慧音。五、不女。六、不誤。七、深遠。八、如文。

(Sớ: Tối Thắng Âm (Vaiśvānaranirghōṣa): Âm thanh của Phật hay đẹp tột bậc, hết thảy các âm thanh chẳng thể sánh bằng.

Sao: Phật có tám âm: Một là âm thanh tốt đẹp cùng cực, hai là âm thanh mềm mại, cho đến điều thứ tám là âm thanh chẳng cạn kiệt. Nay dựa trên [ý nghĩa] Cực Hảo để giải thích chữ Tối Thắng, mà cũng có thể dùng trọn cả tám loại âm thanh để giải thích. Do vậy, gọi là Tối Thắng, vì hết thảy người, trời, Thanh Văn, Bồ Tát đều chẳng thể sánh bằng.

Diễn: “Tám âm”: Điều thứ nhất và thứ nhì giống như trong lời Sao [đã chép, tức là âm thanh tốt đẹp cùng cực và âm thanh mềm mại], ba là âm thanh hòa hoãn, thích hợp, bốn là âm thanh trí huệ cao quý, năm là chẳng có âm hưởng nữ nhân, sáu là chẳng sai lầm, bảy là sâu xa, điều thứ tám giống như trong lời Sao [tức là âm thanh chẳng cạn kiệt]).

(Sớ) Nan Trở giả, Phật đức kiên mật, bất khả hoại cố.

(Sao) Trở giả, thủy danh. Phật chứng Pháp Thân, dĩ đắc Kim Cang bất hoại chi thể, cánh vô dư Hoặc. Phiền não hoành lưu, mạc năng xung đãng. Cố viết Nan Trở. Tích nhân vị: “Ngô kỳ chiểu hồ”, nan trở giả, do ngôn bất khả chiểu dã. Hựu Trở trở thông dụng, chỉ át dã.

(Diễn) “Ngô kỳ chiểu hồ” giả, Tử Tư ngôn: “Việt thập niên sanh tụ, thập niên giáo huấn, nhị thập niên hậu, Ngô kỳ chiểu hồ”. Chỉ át giả, Phật chứng Pháp Thân, đắc vô tận tạng. Sở hữu thần thông, diệu dụng, bất khả chỉ át dã. Thượng nghĩa ước Thể, thử nghĩa ước Dụng.

(疏)難沮者，佛德堅密，不可壞故。

(鈔)沮者，水名。佛證法身，已得金剛，不壞之體，更無餘惑。煩惱橫流，莫能衝蕩。故曰難沮。昔人謂：吳其沼乎，難沮者，猶言不可沼也。又沮阻通用，止遏也。

(演)吳其沼乎者，子胥言 ：越十年生聚 ，十年教訓，

二十年後，吳其沼乎。止遏者，佛證法身，得無盡藏。所有神通妙用，不可止遏也。上義約體，此義約用。

(Sớ: Nan Trở (Duṣpradharṣa) là Phật đức cứng chắc, kín đáo, chẳng thể phá hoại được.

Sao: Trở là tên một con sông. Phật chứng Pháp Thân, đã đắc cái thể kim cang bất hoại, chẳng còn sót phiền hoặc; dòng lũ phiền não chẳng thể dâng tràn được. Vì thế nói là Nan Trở. Người xưa nói: “Nước Ngô trở thành cái ao của họ ư?” Đó là ngăn trở vậy, ví như [can ngăn] chẳng để cho nước Ngô biến thành cái ao của nước Việt. Chữ Trở (沮) và Trở (阻) lại được dùng lẫn cho nhau, [cùng có nghĩa] là ngăn dứt.

Diễn: “Nước Ngô trở thành cái ao của họ ư?” Ngũ Tử Tư (Ngũ Viên) [can ngăn Ngô Vương Phù Sai] nói: “Nước Việt bồi dưỡng thực lực mười năm, trải qua mười năm giáo huấn, hai mươi năm sau, nước Ngô sẽ trở thành cái ao của họ ư?” “Ngăn dứt”: Phật chứng Pháp Thân, đắc Vô Tận Tạng, tất cả thần thông diệu dụng, chẳng thể ngăn dứt được. Nghĩa trước là nói theo Thể, nghĩa này nói theo Dụng).

(Sớ) Nhật Sanh giả, Phật quang sơ hiện, như nhật sơ thăng dã, kiêm nhị lợi thuyết.

(Sao) Nhị lợi giả: Nhất giả, tự lợi, chúng sanh Bổn Giác, phú tại vô minh. Như đại dạ trung, nhật quang bất hiện. Phá Hoặc, hiển Trí, Thỉ Giác lãng chiếu, như nhật Đông sanh cố. Nhị giả, lợi tha, Hoa Nghiêm nhị thập tam kinh vân: “Thí như nhật thiên tử, bất dĩ sanh manh bất kiến cố, ẩn nhi bất hiện. Bất dĩ Càn Thát Bà thành, A Tu La thủ, Diêm Phù Đề thụ, sùng nham, thúy cốc, trần, vụ, yên, vân đẳng vật phú chướng cố, ẩn nhi bất hiện. Bất dĩ thời tiết cải biến cố, ẩn nhi bất hiện”. Dụ Phật thỉ thành Chánh Giác, thuyết pháp lợi sanh, huệ quang phổ chiếu, như nhật Đông sanh cố.

(Diễn) “Thí như nhật thiên tử” hạ, nhật luân phổ chiếu dụ dã. Dụ ngộ ác bất tức lợi ích. Kinh trung hợp pháp vân: Bất dĩ chúng sanh kỳ tánh tệ ác, tà kiến sân trược, nan khả điều phục, tiện tức khí xả, bất tu hồi hướng. Bất dĩ chúng sanh bất tri báo ân, thoái Bồ Tát hạnh, bất dĩ phàm ngu cộng đồng nhất xứ, xả ly nhất thiết như thật thiện căn. Bất dĩ chúng sanh sổ khởi quá ác, nan khả nhẫn thọ, nhi ư bỉ sở, sanh bì yếm tâm. Thích viết: Tệ ác hợp sanh manh, tà kiến hợp Càn Thát Bà thành, linh nhân vọng vị vi thật cố. Sân trược hợp Tu La thủ, nhật vi Đế Thích tiên phong. Bỉ sân cố, phú chướng dã. Bất tri ân, hợp Diêm Phù thụ, sùng nham, thúy cốc. Phàm ngu cộng đồng nhất xứ, hợp trần, vụ, yên, vân. Dĩ vân vụ năng biến hư không, do bỉ phàm ngu đồng nhất xứ trụ cố. Chúng sanh sổ khởi quá ác, hợp thời tiết cải biến. Vị tần khởi quá thắc, sạ thiện, sạ ác, như bỉ trú dạ âm dương dịch độ đẳng.

(疏)日生者，佛光初現，如日初升也，兼二利說。

(鈔)二利者：一者，自利，眾生本覺，覆在無明。如大夜中，日光不現。破惑顯智，始覺朗照，如日東生故。二者，利他，華嚴二十三經云：譬如日天子，不以生盲不見故，隱而不現。不以乾闥婆城，阿脩羅手，閻浮提樹，崇巖邃谷，塵霧煙雲等物覆障故，隱而不現。不以時節改變故，隱而不現。喻佛始成正覺，說法利生，慧光普照，如日東生故。

(演)譬如日天子下，日輪普照喻也。喻遇惡不息利益。經中合法云：不以眾生其性弊惡，邪見嗔濁，難可調伏，便即棄捨，不修回向。不以眾生不知報恩，退菩薩行，不以凡愚共同一處，捨離一切如實善根。不以眾生數起過惡，難可忍受，而於彼所，生疲厭心。釋曰：弊惡合生盲，邪見合乾闥婆城，令人妄謂為實故。瞋濁合修羅手，日為帝釋先鋒。彼嗔故，覆障也。不知恩，合閻浮樹，崇巖邃谷。凡愚共同一處，合塵霧煙雲。以雲霧能遍虛空，猶彼凡愚同一處住故。眾生數起過惡，合時節改變。謂頻起過忒，乍善乍惡，如彼晝夜陰陽易度等。

(Sớ: Nhật Sanh (Ādityasaṃbhava): Phật quang vừa mới hiện, như mặt trời vừa mọc, nói kèm thêm hai điều lợi.

Sao: “Hai điều lợi”:

Một là tự lợi. Bổn Giác của chúng sanh bị vô minh che lấp, như trong đêm sâu, ánh sáng mặt trời chẳng hiện. Phá phiền não, hiển lộ trí huệ, Thỉ Giác chiếu rạng ngời, như mặt trời mọc từ phía Đông.

Hai là lợi tha. Kinh Hoa Nghiêm quyển thứ hai mươi ba chép: “Như nhật thiên tử (mặt trời) chẳng vì kẻ đui mù từ lúc lọt lòng không trông thấy mà ẩn mất chẳng hiện. Chẳng vì các vật như thành Càn Thát Bà, tay A Tu La, cây Diêm Phù Đề, vách đá cao, hang sâu, bụi bặm, sương mù, khói, mây v.v… che ngăn, bèn ẩn mất chẳng hiện. Chẳng vì thời tiết biến đổi mà ẩn mất chẳng hiện”. Ví như đức Phật lúc vừa mới thành Chánh Giác, thuyết pháp lợi sanh, huệ quang chiếu trọn khắp, giống như mặt trời mọc từ phương Đông.

Diễn: Từ câu “ví như nhật thiên tử” trở đi, ví như vầng mặt trời chiếu trọn khắp, sánh ví [chư Phật] dẫu gặp kẻ ác vẫn tạo lợi ích chẳng ngớt. Phối ứng [những tỷ dụ đã nói trong kinh Hoa Nghiêm] với những pháp được biểu thị bèn nói: Chẳng vì căn tánh của chúng sanh tệ ác, tà kiến, sân hận, dơ bẩn, khó thể điều phục rồi liền vứt bỏ họ, chẳng tu hồi hướng. Chẳng vì chúng sanh không biết báo ân mà lui sụt Bồ Tát hạnh. Chẳng vì ở chung với phàm ngu cùng một chỗ mà bỏ lìa hết thảy thiện căn như thật. Chẳng vì chúng sanh nhiều lượt phạm lỗi, tạo ác, khó thể chịu đựng, mà sanh tâm chán nhàm đối với họ.

Giải rằng: “Tệ ác” ứng với kẻ mù từ lúc lọt lòng. “Tà kiến” ứng với thành Càn Thát Bà, do nó khiến cho người ta lầm tưởng là có thật. Sân hận, dơ bẩn ứng với tay A Tu La. Mặt trời là tiên phong của Đế Thích, A Tu La do sân hận bèn che lấp nó. “Chẳng biết ân” ứng với cây Diêm Phù, vách đá cao, hang sâu. “Cùng ở chung với phàm ngu một chỗ” ứng với bụi bặm, sương mù, khói, mây, vì mây, sương mù có thể phủ khắp hư không, giống như ở cùng một chỗ với kẻ phàm ngu. “Chúng sanh nhiều lượt tạo lỗi, làm ác”, ứng với thời tiết biến đổi, nghĩa là liên tiếp phạm lầm lỗi, thoắt thiện, thoắt ác, như ngày, đêm, âm, dương thay đổi v.v…)

(Sớ) Võng Minh giả, trí như bảo võng, biến chiếu chúng sanh cố.

(Sao) Võng giả, tức Phạm võng thiên châu. Thiên châu giao ánh, quang minh đỗng triệt, như Phật trí biến phú chúng sanh, vô sở bất chiếu cố. Hựu chủng chủng pháp môn, hỗ tương dung triệt, giác quần mê cố.

(Diễn) Phạm võng thiên châu giả, Đại Phạm thiên cung hữu võng la tràng, hồng quang hỗ xạ, thái sắc giao huy. Thời Phật quán chư la võng, nhân vị thuyết vô lượng thế giới, do như võng khổng, các các bất đồng, biệt dị vô lượng. Phật giáo môn diệc phục như thị đẳng. Hựu chủng chủng pháp môn hỗ tương dung triệt giả, nhất môn thiệp nhập vô lượng môn, vô lượng môn thiệp nhập nhất môn dã. Thượng nghĩa ước biến phú thuyết, thử nghĩa ước giao dung thuyết.

(疏)網明者，智如寶網，遍照眾生故。

(鈔)網者，即梵網千珠。千珠交映，光明洞徹，如佛智遍覆眾生，無所不照故。又種種法門，互相融徹，覺群迷故。

(演)梵網千珠者，大梵天宮有網羅幢，紅光互射，彩色交輝。時佛觀諸羅網，因為說無量世界，猶如網孔，各各不同，別異無量。佛教門亦復如是等。又種種法門互相融徹者，一門涉入無量門，無量門涉入一門也。上義約遍覆說，此義約交融說。

(Sớ: Võng Minh (Jālinīprabha): Trí như lưới báu, vì chiếu khắp chúng sanh.

Sao: “Võng” là cái lưới có ngàn hạt châu của Phạm Thiên. Ngàn hạt châu chiếu rọi lẫn nhau, quang minh chiếu thấu suốt, như trí Phật bao trùm khắp chúng sanh, không gì chẳng chiếu tới. Lại nữa, các thứ pháp môn dung thông, thấu triệt lẫn nhau, giác ngộ những kẻ mê muội.

Diễn: “Cái lưới ngàn viên châu của Phạm Thiên”: Trong cung của Đại Phạm Thiên có võng la tràng, tỏa ra ánh sáng màu đỏ xen lẫn, màu sắc rực rỡ chiếu xen. Khi ấy, đức Phật quán mành lưới ấy, bèn vì đó nói vô lượng thế giới ví như những mắt lưới, mỗi mỗi đều khác nhau, khác biệt vô lượng. Giáo môn (các pháp môn) của đức Phật cũng giống như vậy. Lại nữa, các pháp môn dung thông, thấu triệt lẫn nhau. Một môn tấn nhập vô lượng môn, vô lượng môn tấn nhập một môn. Nghĩa trước là nói theo phương diện trùm khắp, nghĩa sau là nói theo phương diện dung thông lẫn nhau).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh hàm nhiếp bất khả tận, thị Bắc phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Diễn) Tự tánh hàm nhiếp bất khả tận giả, tịnh pháp mãn túc vô hữu sở thiểu, yểu mạc biên nhai, tuyệt chư phân lượng dã.

(疏)稱理，則自性含攝不可盡，是北方恆沙佛義。

(演)自性含攝不可盡者，淨法滿足無有所少，杳莫邊涯，絕諸分量也。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh hàm nhiếp chẳng thể tận chính là ý nghĩa phương Bắc có Hằng sa Phật.

Diễn: “Tự tánh hàm nhiếp chẳng thể tận”: Tịnh pháp trọn đủ, chẳng hề thiếu khuyết, mênh mang không bờ bến, dứt tuyệt các ngằn hạn).

(Sao) Bắc phương vi Đông, Đông chủ tàng. Vạn vật chi sở thành chung, nhi sở thành thỉ dã. Kim tắc bách thiên pháp môn, đồng quy phương thốn. Vô biên đức dụng, tổng tại tâm nguyên. Mịch chi tắc vô tướng, vô hình. Xuất chi tắc vô cùng, vô tận. Bổn lai cụ túc, bất giả tha cầu. Thị cố chúng sanh tâm, tức danh Như Lai Tạng.

(Diễn) Vạn vật chi sở thành chung, thành thỉ giả, ư thời, tắc vi quần âm bác tận, nhất dương phục sanh. Ư vật, tắc vi thật lý cụ bị, sanh dục chi nguyên. Ư nhân, tắc vi trí nhi vi chúng sự chi cán. Bách thiên pháp môn thị Bát Nhã đức, vô biên đức dụng thị Giải Thoát đức, đồng quy phương thốn tổng tại tâm nguyên. Thị tổng nhất Pháp Thân đức dã. Mịch chi tắc vô tướng, vô hình giả. Dĩ tự tánh phi hữu tướng, phi vô tướng, phi phi hữu phi vô tướng, phi diệc hữu diệc vô tướng, phi nhất tướng, phi dị tướng, phi câu phi tướng, phi nhất dị câu tướng, viễn ly nhất thiết chư tướng cố. Xuất chi, tắc vô cùng vô tận giả. Thử viên giác tánh, bổn hữu quá trần sa chi diệu dụng, tiềm hưng, mật ứng, vô hữu hưu tức, vô hữu cùng tận cố. Bổn lai cụ túc, bất giả tha cầu giả, vọng tâm ngoại niệm, cầu chi bất tận, tịnh đức tánh mãn, vô giả ngoại cầu dã. Chúng sanh tâm, tức phàm phu bổn cụ Tánh Đức. Như Lai Tạng, thị quả Phật viên minh chi Thể, nhi chúng sanh Tánh Đức chi Phật, phi tự, phi tha, phi nhân, phi quả, tức thị viên thường đại giác chi Thể. Cố tức danh Như Lai Tạng. Hựu chúng sanh tâm giả, tức thị sanh diệt môn trung bất giác nghĩa. Y nhất niệm vô minh, toại thành nghiệp thức, phục tùng nghiệp thức, chuyển khởi sự thức. Dĩ tùy sự ban duyên, phân biệt lục trần, thị chúng sanh tâm tướng dã. Hựu Như Lai Tạng giả, tức thị sanh diệt môn trung giác nghĩa, vị tâm thể ly niệm, pháp giới nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp Thân. Thị tức danh vi Như Lai Tạng dã. Nhi chúng sanh tâm, tức danh Như Lai Tạng giả, dĩ bất giác tâm bất ly Bổn Giác cố. Luận vân: “Nhược ly giác tánh, tắc vô bất giác. Nhược ly bất giác chi tâm, diệc vô chân giác tự tướng khả thuyết”. Hựu vân: “Thí như chủng chủng ngõa khí, giai đồng vi trần tánh tướng. Như thị vô lậu vô minh chủng chủng nghiệp huyễn, giai đồng Chân Như tánh tướng”, thị dã.

(鈔)北方為冬 ， 冬主藏 。 萬物之所成終 ， 而所成始

也。今則百千法門，同歸方寸。無邊德用，總在心源。覓之則無相無形。出之則無窮無盡。本來具足，不假他求。是故眾生心，即名如來藏。

(演)萬物之所成終成始者，於時，則為群陰剝盡，一陽復生。於物，則為實理具備，生育之原。於人，則為智而為眾事之幹。百千法門是般若德，無邊德用是解脫德，同歸方寸總在心源。是總一法身德也。覓之則無相無形者。以自性非有相，非無相，非非有非無相，非亦有亦無相，非一相，非異相，非俱非相，非一異俱相，遠離一切諸相故。出之，則無窮無盡者。此圓覺性，本有過塵沙之妙用，潛興密應，無有休息，無有窮盡故。本來具足，不假他求者，妄心外念，求之不盡，淨德性滿，無假外求也。眾生心，即凡夫本具性德。如來藏，是果佛圓明之體，而眾生性德之佛，非自非他，非因非果，即是圓常大覺之體。故即名如來藏。又眾生心者，即是生滅門中不覺義。依一念無明，遂成業識，復從業識，轉起事識。以隨事扳緣，分別六塵，是眾生心相也。又如來藏者，即是生滅門中覺義，謂心體離念，法界一相，即是如來平等法身。是即名為如來藏也。而眾生心，即名如來藏者，以不覺心不離本覺故。論云：若離覺性，則無不覺。若離不覺之心，亦無真覺自相可說。又云：譬如種種瓦器，皆同微塵性相，如是無漏無明種種業幻，皆同真如性相，是也。

(Sao: Phương Bắc là mùa Đông. Mùa Đông chuyên chủ thâu tàng. Đối với muôn vật, [mùa Đông] là kết thúc của sự sanh thành, mà cũng là khởi đầu cho sự sanh thành. Nay trăm ngàn pháp môn cùng quy vào một tấc vuông (chân tâm); vô biên đức dụng đều ở trong nguồn tâm. Tìm thì vô tướng, vô hình; khởi tác dụng bèn vô cùng, vô tận. Vốn sẵn trọn đủ, chẳng phải cầu chi khác. Vì thế, cái tâm của chúng sanh được gọi là Như Lai Tạng.

Diễn: “Kết thúc của sự sanh thành mà cũng là khởi đầu của sự sanh thành”: Đối với thời gian, khi các Âm đã hết sạch, một Dương lại sanh. Đối với vật thì Thật Lý trọn đủ chính là nguồn cội của sự sanh trưởng. Đối với người thì trí là then chốt của các sự. Trăm ngàn pháp môn là Bát Nhã đức, vô biên đức dụng là Giải Thoát đức, “cùng quy vào một tấc vuông” trong một nguồn tâm, tức là gộp tất cả vào Pháp Thân đức.

“Tìm thì vô tướng, vô hình”: Do tự tánh chẳng phải là có tướng, chẳng phải là vô tướng, chẳng phải là tướng ‘chẳng phải có, chẳng phải không’, cũng chẳng phải là “vừa có tướng, vừa không tướng”, chẳng phải là một tướng, chẳng phải là khác tướng, chẳng phải là ‘không phải là một tướng, không phải là khác tướng’, cũng chẳng phải ‘vừa là một tướng, vừa khác tướng’ vì tự tánh xa lìa hết thảy các tướng vậy.

“Khởi tác dụng bèn vô cùng, vô tận”: Tánh viên giác ấy vốn có diệu dụng nhiều hơn cát, bụi, thầm hưng khởi, ngầm ứng hợp, chẳng hề ngưng nghỉ, chẳng có cùng tận. “Vốn sẵn trọn đủ, chẳng cần phải cầu chi khác”: Tâm niệm hư vọng hướng ra ngoài để cầu thì [dẫu cầu cách mấy], cũng vẫn chẳng trọn hết được. Tánh trọn đủ tịnh đức, chẳng cần phải cầu từ bên ngoài. “Tâm chúng sanh” chính là Tánh Đức vốn sẵn có của phàm phu. Như Lai Tạng là cái Thể viên minh của Quả Phật, là vị Phật nơi Tánh Đức của chúng sanh, chẳng phải tự, chẳng phải tha, chẳng phải nhân, chẳng phải quả, tức là cái Thể của đại giác viên thường. Vì thế, gọi là Như Lai Tạng.

Lại nữa, tâm chúng sanh chính là ý nghĩa Bất Giác trong Sanh Diệt môn. Do nương theo một niệm vô minh, bèn thành nghiệp thức. Lại từ nghiệp thức, chuyển biến, dấy lên sự thức. Do phan duyên theo Sự mà phân biệt sáu trần. Đó là cái tướng của tâm chúng sanh.

Lại nữa, Như Lai Tạng chính là ý nghĩa Giác trong Sanh Diệt môn, ý nói: Tâm thể ly niệm, pháp giới nhất tướng chính là Pháp Thân bình đẳng của Như Lai. Đó gọi là Như Lai Tạng. Nhưng tâm chúng sanh được gọi là Như Lai Tạng là vì cái tâm bất giác chẳng lìa Bổn Giác. Luận nói: “Nếu lìa giác tánh thì chẳng có bất giác. Nếu lìa cái tâm bất giác, cũng chẳng có tự tướng của chân giác để có thể nói được!” Luận lại nói: “Ví như các món đồ bằng sành đều có cùng tánh và tướng với vi trần, các thứ nghiệp vô lậu vô minh hư huyễn như vậy, đều có cùng tánh và tướng với Chân Như” chính là nói về ý này).

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới,

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(Hai, hiện tướng biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở trong nước mình hiện tướng lưỡi rộng dài che khắp tam thiên đại thiên thế giới).

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(Ba, thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này”).

Ngũ, hạ phương (tam): Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Hạ phương thế giới, hữu Sư Tử Phật, Danh Văn Phật, Danh Quang Phật, Đạt Ma Phật, Pháp Tràng Phật, Trì Pháp Phật, như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Sư Tử giả, như sư tử phục quần thú cố.

(Sao) Sư tử nhị nghĩa: Nhất giả, sư tử chúng thú trung vương, du hành vô úy, như Phật phàm thánh độc tôn, xuất nhập tam giới tự tại vô ngại cố. Nhị giả, sư tử nhất hống, bách thú úy cụ, như Phật thuyết pháp, thiên ma ngoại đạo giai tín phục cố. Hựu vô ngũ chủng bố, cụ tứ vô úy, giai sư tử nghĩa.

(Diễn) Xuất nhập tam giới tự tại vô ngại giả, phàm phu nhập tam giới, vị sanh tử phược, bất đắc tự tại. Nhị Thừa xuất tam giới, vị Niết Bàn phược, bất đắc tự tại. Phật bi trí song hành, vãng lai tự tại cố. Sư tử nhất hống, bách thú úy cụ giả, Vĩnh Gia vân: “Sư tử hống, vô úy thuyết, bách thú văn chi giai não liệt. Hương tượng bôn ba thất khước oai, thiên long tịch thính sanh hân duyệt”. Ngũ chủng bố giả: Nhất, bất hoạt. Nhị, ác danh. Tam, tử. Tứ, ác đạo. Ngũ, oai đức. Tứ vô úy giả: Nhất, nhất thiết trí vô úy. Nhị, lậu tận vô úy. Tam, quyết nghi vô úy. Tứ, thuyết khổ tận đạo vô úy.

五、下方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)舍利弗！下方世界，有師子佛，名聞佛，名光佛，達摩佛，法幢佛，持法佛，如是等恆河沙數諸佛。

(疏)師子者，如師子伏群獸故。

(鈔)師子二義：一者，師子眾獸中王，遊行無畏，如佛凡聖獨尊，出入三界自在無礙故。二者，師子一吼，百獸畏懼，如佛說法，天魔外道皆信服故。又無五種怖，具四無畏，皆師子義。

(演)出入三界自在無礙者，凡夫入三界，為生死縛，不得自在。二乘出三界，為涅槃縛，不得自在。佛悲智雙行，往來自在故。師子一吼，百獸畏懼者，永嘉云：師子吼，無畏說，百獸聞之皆腦裂。香象奔波失卻威，天龍寂聽生欣悅。五種怖者：一、不活。二、惡名。三、死。四、惡道。五、威德。四無畏者：一、一切智無畏。二、漏盡無畏。三、決疑無畏。四、說苦盡道無畏。

(Năm, phương dưới (gồm ba phần): Một, nêu danh để hiển lộ sự rộng rãi; hai, hiện tướng để biểu thị sự chân thật; ba, thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Trước hết, nêu danh để hiển lộ sự rộng rãi.

Kinh: Xá Lợi Phất! Thế giới phương dưới có Sư Tử Phật, Danh Văn Phật, Danh Quang Phật, Đạt Ma Phật, Pháp Tràng Phật, Trì Pháp Phật. Hằng hà sa số chư Phật như thế.

Sớ: “Sư Tử” (Siṃha): Như sư tử hàng phục các loài thú.

Sao: Sư tử có hai nghĩa: Một, sư tử là vua trong các loài thú, dạo chơi không sợ hãi. Như Phật là bậc độc tôn trong phàm và thánh, ra vào ba cõi tự tại vô ngại. Hai, hễ sư tử rống lên, trăm loài thú kinh hãi; như đức Phật thuyết pháp, thiên ma ngoại đạo thảy đều tin phục. Lại chẳng có năm nỗi sợ, đủ bốn món vô úy. [Những điều ấy] đều là ý nghĩa của sư

tử.

Diễn: “Ra vào ba cõi tự tại vô ngại”: Phàm phu vào tam giới bị sanh tử trói buộc, chẳng được tự tại. Nhị Thừa thoát khỏi tam giới, bị Niết Bàn trói buộc, chẳng tự tại. Phật thì Bi và Trí song hành, qua lại [tam giới] tự tại. “Hễ sư tử rống lên, trăm loài thú đều kinh hãi”: Ngài Vĩnh Gia nói: “Sư tử rống, nói vô úy. Trăm thú nghe tiếng, nứt đầu óc. Hương tượng rảo chạy, chân luống cuống. Trời, rồng yên lặng nghe, sanh lòng vui thích”.

“Năm thứ sợ hãi”: Một là chẳng sống được, hai là mang tiếng xấu, ba là chết, bốn là ác đạo, năm là [kinh hãi trước] oai đức [của người khác].

“Bốn thứ vô úy”: Một, Nhất Thiết Trí vô úy, hai là lậu tận vô úy, ba là quyết nghi vô úy (đoạn trừ nghi hoặc chẳng sợ hãi), bốn là nói đạo hết khổ chẳng sợ hãi).

(Sớ) Danh Văn giả, thích nghĩa đồng tiền.

(Sao) Tiền Danh Văn Quang, kim vô Quang tự. Danh văn giả đức, quang giả dụ. Tuy vô kỳ dụ, bất dị kỳ đức.

(疏)名聞者，釋義同前。

(鈔)前名聞光，今無光字。名聞者德，光者喻。雖無其喻，不異其德。

(Sớ: Danh Văn (Yaśas): Giải thích ý nghĩa giống như trong phần trước.

Sao: Phần trước là Danh Văn Quang, danh hiệu của vị Phật trong phần này không có chữ Quang. Danh Văn là nói về Đức, Quang là tỷ dụ. Tuy không có tỷ dụ ấy, phẩm đức của hai vị Phật chẳng khác nhau).

(Sớ) Danh Quang giả, danh như nhật quang, vô sở bất bị, diệc khả tịnh xưng, dĩ danh hiển quang xí cố.

(Sao) Như quang nghĩa đồng thượng. Danh hiển giả, như A Di Đà Phật, danh xưng phổ văn; thập phương tam thế, vô bất chiêm niệm cố. Quang xí giả, như A Di Đà Phật, quang minh phổ chiếu; thập phương tam thế, vô sở chướng ngại cố.

(疏)名光者，名如日光，無所不被，亦可並稱，以名顯光熾故。

(鈔)如光義同上。名顯者 ，如阿彌陀佛 ，名稱普聞；

十方三世，無不瞻念故。光熾者，如阿彌陀佛，光明普照；十方三世，無所障礙故。

(Sớ: Danh Quang (Yaśasprabhāsa): Tiếng tăm như ánh mặt trời, không đâu chẳng soi thấu, cũng có thể cùng nói tới [danh lẫn quang] vì danh tiếng rạng rỡ, quang minh chói ngời.

Sao: “Quang” có ý nghĩa giống như trong phần trên. “Danh tiếng rạng rỡ”: Như A Di Đà Phật, mười phương ba đời, không ai chẳng chiêm niệm. “Quang minh chói ngời”: Như A Di Đà Phật, quang minh chiếu khắp. Mười phương ba đời, không gì chướng ngại được).

(Sớ) Đạt Ma giả, thử vân Pháp, diệc kiêm nhị lợi.

(Sao) Pháp giả, quỹ trì nghĩa. Dĩ pháp quỹ trì kỷ đức, thành kỷ Pháp Thân. Dĩ pháp quỹ trì tha thân, linh chư chúng sanh giai chứng Pháp Thân cố.

(Diễn) Quỹ trì nghĩa giả, nhược Lý, Pháp tắc năng quỹ sanh vật giải, nhậm trì tự tánh, như học nhân tùng duyên nhất niệm, đắc ngộ tự tánh, tức thử ngộ do, nãi tùng tánh quỹ sanh, phi ngoại đắc cố. Nhược giáo hạnh đẳng pháp, tắc năng quỹ chánh thân tâm, trì linh bất thất dã.

(疏)達摩者，此云法，亦兼二利。

(鈔)法者，軌持義。以法軌持己德，成己法身。以法軌持他身，令諸眾生皆證法身故。

(演)軌持義者，若理法則能軌生物解，任持自性，如學人從緣一念，得悟自性，即此悟由，乃從性軌生，非外得故。若教行等法，則能軌正身心，持令不失也。

(Sớ: Đạt Ma (Dharma), cõi này dịch là Pháp, cũng bao gồm hai điều lợi.

Sao: Pháp có nghĩa là “khuôn khổ, gìn giữ”. Dùng pháp làm nguyên tắc để uốn nắn phẩm đức của chính mình, thành tựu Pháp Thân cho chính mình. Dùng pháp làm nguyên tắc để uốn nắn thân người khác, khiến cho các chúng sanh đều chứng Pháp Thân.

Diễn: “Có nghĩa là khuôn khổ, gìn giữ”: Nếu xét theo Lý thì Pháp có thể khiến cho người vâng giữ pháp sanh ra sự liễu giải đối với căn nguyên của vạn vật, mà chẳng làm mất đi tánh chất của bất cứ pháp nào. Như học nhân do duyên theo một niệm mà ngộ tự tánh, tức là cội nguồn của cái Ngộ ấy chính là nương vào tánh mà sanh, chẳng phải là có được từ bên ngoài. Như các pháp giáo, hạnh v.v… có thể uốn nắn, giữ gìn thân tâm, gìn giữ chẳng để mất đi).

(Sớ) Pháp Tràng giả, Pháp như tràng cố.

(Sao) Pháp như tràng giả, Phật pháp cao hiển, nhân thiên ngưỡng chi vi tông, tà ngoại vọng chi nhi phục. Tường như tiền văn Vô Lượng Tràng nghĩa.

(疏)法幢者，法如幢故。

(鈔)法如幢者，佛法高顯，人天仰之為宗，邪外望之而伏。詳如前文無量幢義。

(Sớ: Pháp Tràng (Dharmadhvaja): Pháp giống như tràng.

Sao: “Pháp như tràng”: Phật pháp cao hiển, trời, người ngưỡng mộ tôn sùng, tà ma, ngoại đạo vừa thấy bèn khuất phục. Giải thích tường tận ý nghĩa thì như trong phần nói về Vô Lượng Tràng trong phần trước).

(Sớ) Trì Pháp giả, nhị nghĩa: Nhất giả, chấp trung danh trì. Nhị giả, chấp thủ danh trì.

(Sao) Chấp trung giả, bất đọa Hữu biên, bất đọa Vô biên, thiện trì Trung Đạo diệu pháp cố. Chấp thủ giả, trì thử diệu pháp, lưu thông tam thế, sử bất đoạn tuyệt cố.

(疏)持法者，二義：一者，執中名持。二者，執守名持。

(鈔)執中者，不墮有邊，不墮無邊，善持中道妙法故。執守者，持此妙法，流通三世，使不斷絕故。

(Sớ: Trì Pháp (Dharmadhara) có hai nghĩa: Một là chấp trung bèn gọi là Trì. Hai là chấp thủ bèn gọi là Trì.

Sao: Chấp Trung là chẳng rớt vào bên Có, chẳng rớt vào bên Không, khéo giữ diệu pháp Trung Đạo. Chấp Thủ là giữ diệu pháp ấy, lưu thông ba đời, khiến cho nó chẳng đoạn tuyệt).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh trắc chi di thâm bất khả tận, thị hạ phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Sao) Văn Thù thủ bát, diêu thùy hữu thủ quá hạ phương tứ thập nhị Hằng hà sa thế giới. Kim vị cánh quá hạ phương bất khả thuyết Hằng hà sa thế giới. Cầu ư tự tánh thí như trì can thám hải,

dục cùng kỳ để, chung bất khả đắc.

(疏)稱理，則自性測之彌深不可盡，是下方恆沙佛義。

(鈔)文殊取缽，遙垂右手過下方四十二恆河沙世界。今謂更過下方不可說恆河沙世界。求於自性譬如持竿探海，欲窮其底，終不可得。

(Sớ: Xứng Lý thì nếu thăm dò tự tánh, sẽ thấy sâu xa chẳng thể cùng tận, đó là ý nghĩa của phương dưới có Hằng sa Phật.

Sao: Ngài Văn Thù cầm bát, thõng tay phải qua khỏi bốn mươi hai Hằng hà sa thế giới ở phương dưới. Nay lại nói qua khỏi bất khả thuyết Hằng hà sa thế giới ở phương dưới để cầu tự tánh, ví như cầm sào thăm dò biển, mong thấu tận đáy, trọn chẳng thể được).

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới.

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(Hai, hiện tướng biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở trong nước mình hiện tướng lưỡi rộng dài che khắp tam thiên đại thiên thế giới).

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(Ba, thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm này”).

Lục, thượng phương (tam): Sơ, liệt danh hiển quảng. Nhị, hiện

tướng biểu chân. Tam, phát ngôn khuyến tín.

Sơ, liệt danh hiển quảng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Thượng phương thế giới, hữu Phạm Âm Phật, Tú Vương Phật, Hương Thượng Phật, Hương Quang Phật, Đại Diệm Kiên Phật, Tạp Sắc Bảo Hoa Nghiêm Thân Phật, Sa La Thụ Vương Phật, Bảo Hoa Đức Phật, Kiến Nhất Thiết Nghĩa Phật, Như Tu Di Sơn Phật. Như thị đẳng Hằng hà sa số chư Phật.

(Sớ) Phạm Âm giả, Phật âm thanh tịnh, vô tạp nhiễm cố.

(Sao) Vô tạp nhiễm giả, dư thừa thuyết pháp, thị vi tạp nhiễm, nhi bất thanh tịnh. Kim Phật duy dĩ Nhất Thừa pháp, hóa đạo chư quần sanh, sở vị “thuần nhất bất tạp, cụ túc thanh bạch phạm hạnh chi tướng”, cố danh Phạm Âm.

(Diễn) Dư thừa thuyết pháp, thị vi tạp nhiễm giả, Luân Vương thuyết giới thiện, Đế Thích thuyết xuất dục, thật hữu thiện đương hành, hữu ác đương chỉ. Nhị Thừa thuyết Tứ Đế, thập nhị nhân duyên pháp, diệc thật hữu sanh tử khả yếm, Niết Bàn khả hân, giai tạp vô minh chi nhiễm, nhi bất thanh tịnh. Nhược Phật thuyết Nhất Thừa chi pháp, tắc nhiễm ô, thanh tịnh, tổng thuộc không hoa; sanh tử, Niết Bàn vô phi mộng huyễn, duy thử nhất sự thật. Dư nhị tắc phi chân. Sở vị thuần nhất bất tạp, cụ túc thanh bạch phạm hạnh chi tướng dã.

六、上方(三)：初、列名顯廣。二、現相表真。三、發言勸信。

初、列名顯廣。

(經)舍利弗！上方世界，有梵音佛，宿王佛，香上佛，香光佛，大燄肩佛，雜色寶華嚴身佛，娑羅樹王佛，寶華德佛，見一切義佛，如須彌山佛。如是等恆河沙數諸佛。

(疏)梵音者，佛音清淨，無雜染故。

(鈔)無雜染者，餘乘說法，是為雜染，而不清淨。今佛唯以一乘法，化導諸群生，所謂純一不雜，具足清白梵行之相，故名梵音。

(演)餘乘說法，是為雜染者，輪王說戒善，帝釋說出欲，實有善當行，有惡當止。二乘說四諦，十二因緣法，亦實有生死可厭，涅槃可欣，皆雜無明之染，而不清淨。若佛說一乘之法，則染污清淨，總屬空花；生死，涅槃無非夢幻，唯此一事實。餘二則非真。所謂純一不雜，具足清白梵行之相也。

(Sáu, phương trên (gồm ba phần): Một, kể tên để hiển thị sự rộng rãi, hai là hiện tướng để biểu thị chân thật, ba là thốt lời khuyên hãy tin tưởng.

Trước hết là kể tên để hiển thị sự rộng rãi.

Kinh: Xá Lợi Phất! Thế giới phương trên có Phạm Âm Phật, Tú Vương Phật, Hương Thượng Phật, Hương Quang Phật, Đại Diệm Kiên Phật, Tạp Sắc Bảo Hoa Nghiêm Thân Phật, Sa La Thụ Vương Phật, Bảo Hoa Đức Phật, Kiến Nhất Thiết Nghĩa Phật, Như Tu Di Sơn Phật, Hằng hà sa số chư Phật như thế.

Sớ: Phạm Âm (Brahmaghoṣa): Âm thanh của Phật thanh tịnh, vì chẳng có tạp nhiễm.

Sao: “Chẳng có tạp nhiễm”: Các thừa khác thuyết pháp thì là tạp nhiễm, chẳng thanh tịnh. Nay đức Phật chỉ dùng pháp Nhất Thừa hóa độ, chỉ dạy các chúng sanh, đó gọi là “tướng phạm hạnh thuần nhất, chẳng tạp, trọn đủ thanh bạch”. Vì thế gọi là Phạm Âm.

Diễn: “Các thừa khác thuyết pháp thì là tạp nhiễm”: Luân Vương nói giới thiện, Đế Thích nói lìa dục, [tức là] thật sự “có thiện nên hành, có ác nên dứt”. Nhị Thừa nói pháp Tứ Đế, mười hai nhân duyên, cũng là thật sự có “sanh tử đáng chán, Niết Bàn đáng ưa”, đều là tạp nhiễm vô minh, chẳng thanh tịnh! Nếu đức Phật nói pháp Nhất Thừa thì nhiễm ô và thanh tịnh đều là hoa đốm trên hư không, sanh tử và Niết Bàn không gì chẳng phải là mộng huyễn, chỉ có một sự thật ấy. Những thứ khác hễ có hai thì là chẳng thật. Đó gọi là “tướng phạm hạnh thuần nhất chẳng tạp, trọn đủ thanh bạch”).

(Sơ) Tú Vương giả, nhất vân nguyệt vi tú vương; nhất vân tức tú trung vương, như Bắc Thần cố. Nhị nghĩa giai đắc.

(Sao) Nguyệt vi tú vương, sở vị vạn điểm tinh quang, bất như cô nguyệt, nguyệt phi tinh loại. Dụ Phật vi đại giác, giác phi mê loại, thắng nhất thiết cố, tức tú trung vương giả. Luận Ngữ vân: “Thí như Bắc Thần, cư kỳ sở, nhi chúng tinh củng chi”. Ngôn Bắc Thần tú loại, nhi xuất hồ kỳ loại, dụ Phật tức chúng sanh, xuất hồ chúng sanh, dĩ sanh sở quy y cố. Giai đắc giả, nhất dĩ tinh nguyệt đối hiển xưng Vương, nhất tựu tinh trung độc thắng xưng Vương. Kim ngôn Phật tại dị loại, dị loại trung vương. Phật tại đồng loại, đồng loại trung vương, cố giai đắc dã.

(Diễn) Giác phi mê loại giả, phàm phu Tam Đế câu mê, Nhị Thừa bất mê Chân, nhi mê Tục, Bồ Tát bất mê Chân, Tục, nhi mê Trung. Phật nãi Tam Đế tề giác, siêu cửu giới chúng sanh cố. Phật tức chúng sanh giả, nhược y sanh Phật đối thuyết, tắc cửu giới vi sanh, Phật nãi đại giác. Kim ngôn Phật tức chúng sanh giả, kinh vân “chúng sanh vô thượng giả, Phật thị”, tắc Phật nãi vô thượng chúng sanh dã. Phật tại dị loại giả, đối cửu giới vân, Phật vi dị loại. Nhược thập giới giai sanh, tắc Phật vi đồng loại dã.

(疏)宿王者，一云月為宿王；一云即宿中王，如北辰故。二義皆得。

(鈔)月為宿王，所謂萬點星光，不如孤月，月非星類。喻佛為大覺，覺非迷類，勝一切故，即宿中王者。論語云：譬如北辰，居其所，而眾星拱之。言北辰宿類，而出乎其類，喻佛即眾生，出乎眾生，以生所歸依故。皆得者，一以星月對顯稱王，一就星中獨勝稱王。今言佛在異類，異類中王。佛在同類，同類中王，故皆得也。

(演)覺非迷類者，凡夫三諦俱迷，二乘不迷真，而迷俗，菩薩不迷真俗，而迷中。佛乃三諦齊覺，超九界眾生故。佛即眾生者，若依生佛對說，則九界為生，佛乃大覺。今言佛即眾生者，經云眾生無上者佛是，則佛乃無上眾生也。佛在異類者，對九界云，佛為異類。若十界皆生，則佛為同類也。

(Sớ: Tú Vương (Nakṣatrarāja): Một nghĩa là mặt trăng là vua trong các ngôi sao. Nghĩa thứ hai là vua trong các tinh tú, như sao Bắc Thần vậy. [Hiểu theo cả] hai nghĩa đều được.

Sao: “Mặt trăng là vua trong các ngôi sao”, ý nói: Ánh sáng của muôn vàn đốm sao chẳng bằng một vầng trăng lẻ loi. Trăng chẳng cùng loại với sao, ví như Phật là bậc đại giác; do giác nên chẳng thuộc loại mê, thù thắng hơn hết thảy.

“Là vua trong các tinh tú”: Sách Luận Ngữ viết: “Ví như sao Bắc Thần ngự ở nơi đâu, các ngôi sao khác đều chầu về”. Ý nói Bắc Thần thuộc loại tinh tú, nhưng vượt xa các tinh tú. Ví như Phật chính là chúng sanh mà vượt xa chúng sanh, là chỗ để chúng sanh quy y. “Đều được”: Một đằng là so sánh mặt trăng rạng rỡ hơn các ngôi sao mà nói là Vua, một đằng là do [mặt trăng] thù thắng độc nhất trong các ngôi sao nên gọi là Vua. Nay nói: Phật ở trong dị loại bèn là vua trong dị loại; Phật ở trong đồng loại bèn là vua của đồng loại. Vì thế [nói theo cả hai kiểu] đều được.

Diễn: “Giác thì chẳng thuộc loại mê”: Phàm phu đối với Tam Đế đều mê, Nhị Thừa chẳng mê Chân, nhưng mê Tục, Bồ Tát chẳng mê Chân và Tục, nhưng mê Trung. Phật là Tam Đế đều giác, siêu việt chúng sanh trong chín pháp giới. “Phật chính là chúng sanh”: Nếu nói so sánh giữa chúng sanh và Phật thì chín pháp giới là chúng sanh, Phật là bậc Đại Giác. Nay nói “Phật chính là chúng sanh”, kinh dạy “bậc vô thượng trong chúng sanh là Phật”, tức Phật là một chúng sanh vô thượng. “Phật ở trong dị loại” là nói theo chín pháp giới, Phật là dị loại. Nếu coi mười pháp giới đều là chúng sanh, Phật là đồng loại).

(Sớ) Hương Thượng giả, Phật thánh trung thánh, như hương trung hương, tối thượng vô tỷ cố.

(Sao) Hương trung hương giả, như Chiên Đàn hương. Vân: “Thử hương lục thù, giá trị tam thiên đại thiên thế giới”. Hựu vân: “Thử hương nhất phần, tứ thập lý ngoại, vô bất văn giả”. Thị hương chi tối thượng giả dã. Phật chứng ngũ phần Pháp Thân chi hương; kỳ hương phổ huân vô lượng thế giới, nhất thiết nhân, thiên, Tu La, ngoại đạo, Nhị Thừa chi hương, vô năng cập giả. Cố viết Hương Thượng.

(Diễn) Ngũ phần Pháp Thân thông Đại Tiểu Thừa, kim vân “ngũ phần”, nãi Đại Thừa chuyển Ngũ Ấm thân tâm, đắc ngũ phần Pháp Thân. Nhất thiết nhân, thiên, Tu La, ngoại đạo, Nhị Thừa chi hương giả. Nhân thiên hữu giới thiện hương. Tu La hữu hạ phẩm Thập Thiện hương. Ngoại đạo diệc hữu tà định, tà huệ chi hương. Nhị Thừa hữu Giới, Định, Huệ, Giải Thoát, Giải Thoát Tri Kiến Hương.

(疏)香上者，佛聖中聖，如香中香，最上無比故。

(鈔)香中香者，如栴檀香。云：此香六銖，價值三千大千世界。又云：此香一焚，四十里外，無不聞者。是香之最上者也。佛證五分法身之香；其香普熏無量世界，一切人天，脩羅外道，二乘之香，無能及者。故曰香上。

(演)五分法身通大小乘，今云五分，乃大乘轉五陰身心，得五分法身。一切人天，修羅外道，二乘之香者。人天有戒善香。修羅有下品十善香。外道亦有邪定，邪慧之香。二乘有戒，定，慧，解脫，解脫知見香。

(Sớ: Hương Thượng (Gandhottama): Phật là bậc thánh của các thánh, giống như hương bậc nhất trong các loại hương, tối thượng khôn sánh.

Sao: “Hương bậc nhất trong các loại hương”: Như hương Chiên Đàn, [kinh] nói “sáu thù của hương ấy giá trị bằng tam thiên đại thiên thế giới”. Lại nói: “Hương ấy vừa đốt lên, ngoài bốn mươi dặm, không ai chẳng ngửi thấy mùi”. Đó là loại hương tối thượng vậy. Đức Phật chứng năm phần Pháp Thân hương, hương ấy xông khắp vô lượng thế giới, hết thảy hương của người, trời, Tu La, ngoại đạo, Nhị Thừa chẳng thể sánh bằng. Vì vậy gọi là Hương Thượng.

Diễn: Năm phần Pháp Thân chung cho Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa. Nay nói “năm phần”, chính là Đại Thừa do chuyển thân tâm Ngũ Ấm mà đạt được năm phần Pháp Thân. “Hết thảy các loại hương của người, trời, Tu La, ngoại đạo, Nhị Thừa”: Người và trời có hương giới thiện, Tu La có hương hạ phẩm Thập Thiện, ngoại đạo cũng có hương tà định, tà huệ, Nhị Thừa có hương Giới, Định, Huệ, Giải Thoát, Giải Thoát Tri Kiến Hương).

(Sớ) Hương Quang giả, kỳ hương phát quang, như Đoạn Trí nhị đức cố.

(Diễn) Đoạn trí nhị đức giả, Như Lai quả thượng hữu trí, đoạn, ân tam đức. Kim lược ân đức dã.

(Sao) Đoạn đức giả, hương năng tỵ ác, hữu diệt uế nghĩa. Chư ác tịnh tận, danh chi vi Hương. Trí đức giả, quang năng phá ám, hữu trí huệ nghĩa. Linh minh quảng chiếu, danh chi vi Quang. Hựu thường hương chỉ bị tỵ căn, hương trung phát quang, kiêm bị nhãn căn, dụ Thanh Văn chỉ năng diệt ác, hữu Thể vô Dụng. Phật diệt chư ác, năng cụ chư thiện, cụ túc Đoạn Trí, như hương quang dã.

(Diễn) Chỉ năng diệt ác, hữu Thể vô Dụng giả, Thanh Văn tuy đoạn phiền não, chứng Niết Bàn, bất năng tùng Không xuất Giả, quảng độ chúng sanh. Đản hữu ngũ phần Pháp Thân chi hương, nhi vô đại dụng chi quang, hữu Thể vô Dụng dã. Phật tắc nội đoạn phiền não, cụ công đức chi hương; ngoại độ chúng sanh, xuất đại dụng chi quang, Thể Dụng song chương dã.

(疏)香光者，其香發光，如斷智二德故。

(演)斷智二德者，如來果上有智，斷，恩三德。今略恩德也。

(鈔)斷德者，香能避惡，有滅穢義。諸惡淨盡，名之為香。智德者，光能破暗，有智慧義。靈明廣照，名之為光。又常香止被鼻根，香中發光，兼被眼根，喻聲聞止能滅惡，有體無用。佛滅諸惡，能具諸善，具足斷智，如香光也。

(演)止能滅惡，有體無用者，聲聞雖斷煩惱，證涅槃，不能從空出假，廣度眾生。但有五分法身之香，而無大用之光，有體無用也。佛則內斷煩惱，具功德之香；外度眾生，出大用之光，體用雙彰也。

(Sớ: Hương Quang (Gandhaprabhāsa): Hương ấy tỏa sáng, như hai đức Đoạn và Trí.

Diễn: “Hai đức Đoạn và Trí”: Nơi quả địa Như Lai có ba đức là Đoạn, Trí và Ân, nay tỉnh lược Ân đức.

Sao: “Đoạn đức”: Nhờ hương có thể tránh được mùi hôi thối, nên hương có ý nghĩa diệt uế. Hết sạch các điều ác thì gọi là Hương. “Trí đức”: Ánh sáng có thể trừ tối tăm, có ý nghĩa trí huệ. Linh thông, sáng suốt, chiếu rộng rãi, nên gọi là Quang.

Lại nữa, hương bình thường chỉ có thể tương ứng với Tỵ Căn. Trong hương tỏa sáng, tức là kèm thêm tác dụng tương ứng với Nhãn Căn. Ví như Thanh Văn chỉ có thể diệt ác, có Thể mà không có Dụng. Phật diệt các ác, có thể trọn đủ các điều thiện, trọn đủ Đoạn đức và Trí đức như Hương Quang vậy.

Diễn: “Chỉ có thể diệt ác, có Thể mà không có Dụng”: Thanh Văn tuy đoạn phiền não, chứng Niết Bàn, nhưng chẳng thể từ Không xuất hiện Giả để rộng độ chúng sanh, chỉ có năm phần Pháp Thân hương, chẳng có quang minh phát khởi tác dụng lớn lao, cho nên là “có Thể mà không có Dụng”. Phật thì trong là đoạn phiền não, trọn đủ hương công đức; ngoài là độ chúng sanh, phát ra quang minh đại dụng, Thể và Dụng cùng tỏ lộ).

(Sớ) Đại Diệm Kiên giả, thích nghĩa đồng tiền.

(Sao) Diệm Kiên chi danh lũ xuất, chánh diêu Phật đồng danh hiệu, vô lượng vô biên cố.

(疏)大燄肩者，釋義同前。

(鈔)燄肩之名屢出，正繇佛同名號，無量無邊故。

(Sớ: Đại Diệm Kiên (Mahārciskandha): Giải thích ý nghĩa giống như phần trước.

Sao: Danh hiệu Diệm Kiên xuất hiện nhiều lần chính là vì vô lượng vô biên chư Phật có cùng danh hiệu).

(Sớ) Tạp Sắc Bảo Hoa Nghiêm Thân giả, vạn hạnh nhân hoa, trang nghiêm Pháp Thân cố.

(Sao) Vạn hạnh trang nghiêm giả, tuy chứng Pháp Thân, nhược vô vạn hạnh, danh tố Pháp Thân. Phật xưng Nhất Thiết Chủng Trí, cố tu Tứ Đẳng, Lục Độ, chủng chủng hạnh môn, vô bất bị tập, tích công lũy đức, trợ hiển Pháp Thân, như vạn chủng bảo hoa trang nghiêm sắc thân dã. Dĩ Pháp Thân bổn cụ Hằng sa Tánh Đức cố.

(Diễn) Dĩ Pháp Thân bổn cụ Tánh Đức giả, tuy vân vạn đức nghiêm thân, nhiên thử vạn đức thuộc Tu. Tu vô biệt tu, giai tùng tánh khởi tu. Dĩ hữu Hằng sa Tánh Đức, phương hữu Hằng sa Tu Đức. Bất nhiên, tu bất tùng tánh, nãi hữu tác chi tu, vô can tánh thể, vân hà năng nghiêm Pháp Thân da?

(疏)雜色寶華嚴身者，萬行因華，莊嚴法身故。

(鈔)萬行莊嚴者，雖證法身，若無萬行，名素法身。佛稱一切種智，故須四等六度，種種行門，無不備集，積功累德，助顯法身，如萬種寶華莊嚴色身也。以法身本具恆沙性德故。

(演)以法身本具性德者，雖云萬德嚴身，然此萬德屬修。修無別修，皆從性起修。以有恒沙性德，方有恒沙修德。不然，修不從性，乃有作之修，無干性體，云何能嚴法身耶？

(Sớ: Tạp Sắc Bảo Hoa Nghiêm Thân (Ratna kusuma saṃ puṣpita

gātra): Vạn hạnh nhân hoa trang nghiêm Pháp Thân.

Sao: “Vạn hạnh trang nghiêm”: Tuy chứng Pháp Thân, nếu chẳng có vạn hạnh, sẽ gọi là Pháp Thân suông! Phật được gọi là bậc Nhất Thiết Chủng Trí; vì thế, cần phải có Tứ Đẳng, Lục Độ, các thứ hạnh môn, không pháp nào chẳng tu tập trọn đủ. Tích lũy công đức để giúp hiển lộ Pháp Thân. Như muôn thứ hoa báu trang nghiêm sắc thân, do Pháp Thân vốn sẵn trọn đủ Hằng sa Tánh Đức vậy.

Diễn: “Do Pháp Thân vốn sẵn trọn đủ Tánh Đức”: Tuy nói là vạn đức trang nghiêm cái thân, nhưng vạn đức ấy thuộc về Tu. Tu mà chẳng tu chi khác, đều là khởi tu từ tánh. Do có Hằng sa Tánh Đức, cho nên mới có Hằng sa Tu Đức. Nếu chẳng phải vậy, tu chẳng từ tánh bèn là tu hữu tác, chẳng dính dáng gì đến tánh thể, sao có thể nói là trang nghiêm Pháp Thân cho được?)

(Sớ) Sa La Thụ Vương giả, Sa La, thử vân kiên cố, diệc vân tối thắng. Đức bất biến dịch, tam giới độc tôn, như thụ vương cố.

(Sao)Kiên cố giả, thử thụ tuế hàn bất điêu, phủ cân bất tổn, hữu kiên cố nghĩa. Như Phật chứng Pháp Thân, Hoặc bất năng dao, cảnh bất năng động cố. Tối thắng giả, thử thụ cao đại, nhất thiết lâm mộc vô năng cập giả, như Phật siêu tam giới, chúng thánh trung tôn cố. Cụ tư nhị đức, danh Thụ Vương dã.

(疏)娑羅樹王者，娑羅，此云堅固，亦云最勝。德不變易，三界獨尊，如樹王故。

(鈔)堅固者，此樹歲寒不彫，斧斤不損，有堅固義。如佛證法身，惑不能搖，境不能動故。最勝者，此樹高大，一切林木無能及者，如佛超三界，眾聖中尊故。具斯二德，名樹王也。

(Sớ: Sa La Thụ Vương (Śālendrarāja): Sa La cõi này dịch là Kiên Cố, còn dịch là Tối Thắng (thù thắng nhất). Do đức chẳng biến đổi, tôn quý độc nhất trong tam giới, như vua của loài cây vậy.

Sao: “Kiên cố”: Loại cây này đến mùa lạnh chẳng rụng lá, búa, rìu chẳng thể gây tổn hại được, cho nên có ý nghĩa kiên cố. Như Phật chứng Pháp Thân, phiền não chẳng thể lay, cảnh chẳng thể động. “Tối thắng”: Cây này cao to, hết thảy cây cối đều chẳng thể sánh bằng. Như Phật vượt xa tam giới, là bậc tôn quý nhất trong các vị thánh. Do có đủ hai đức ấy, nên gọi là Thụ Vương).

(Sớ) Bảo Hoa Đức giả, Phật đức như bảo hoa cố.

(Sao) Tiền vân “nghiêm thân”, nghiêm hữu nhân nghĩa; kim đản ngôn “hoa”, dĩ hoa dụ đức. Phật chi vạn đức, quý trọng, hoa mỹ, như bảo hoa dã. Nhất vân Thường, Lạc, Ngã, Tịnh. Phật chi tứ đức: Thường, như bảo hoa vô điêu lạc cố. Lạc, như bảo hoa duyệt nhân ý cố. Ngã, như bảo hoa vô đãi ngoại cố. Tịnh, như bảo hoa thể oánh khiết cố. Phú hữu vạn đức, quý trọng hoa mỹ, khả lệ tri hỹ.

(Diễn) Phật chi tứ đức, phiên phá phàm phu vô thường kế thường đẳng tứ đảo, Nhị Thừa thường kế vô thường đẳng tứ đảo. Phật duy Tam Đức bí tạng, bất vị tứ tướng sở thiên, viết Thường. Do như bảo hoa, bất dĩ Xuân sanh, bất dĩ Thu tụy, cụ vô thượng Bồ Đề giác pháp lạc, vô thượng Niết Bàn tịch tĩnh lạc, viết Lạc. Do như bảo hoa, trân kỳ túy mỹ, thích duyệt nhân tâm, cụ bát tự tại ngã, bất đãi ư ngoại, viết Ngã. Do như bảo hoa, bất giả dương hòa, bất tư vũ lộ, bất vi ngũ trụ sở nhiễm, nhị tử sở lụy, viết Tịnh. Do như bảo hoa, tinh kim mỹ ngọc, tịnh vô tiêm trần cố.

(疏)寶華德者，佛德如寶華故。

(鈔)前云嚴身，嚴有因義；今但言華，以華喻德。佛之萬德，貴重華美，如寶華也。一云常樂我淨。佛之四德：常，如寶華無彫落故。樂，如寶華悅人意故。我，如寶華無待外故。淨，如寶華體瑩潔故。富有萬德，貴重華美，可例知矣。

(演)佛之四德，翻破凡夫無常計常等四倒，二乘常計無常等四倒。佛維三德祕藏，不為四相所遷，曰常。猶如寶華，不以春生，不以秋瘁，具無上菩提覺法樂，無上涅槃寂靜樂，曰樂。猶如寶華，珍奇粹美，適悅人心，具八自在我，不待於外，曰我。猶如寶華，不假陽和，不資雨露，不為五住所染，二死所累，曰淨。猶如寶花，精金美玉，淨無纖塵故。

(Sớ: Bảo Hoa Đức (Ratnotpalaśrī): Phật đức như hoa báu.

Sao: Phần trước nói là Nghiêm Thân, Nghiêm có ý nghĩa “nhân”; nay chỉ nói Hoa, dùng hoa để tỷ dụ đức. Vạn đức của Phật, quý trọng, đẹp đẽ như hoa báu. Một nghĩa là Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, tức bốn đức của Phật. Thường là như hoa báu, chẳng tàn rụng. Lạc là như hoa báu khiến cho người ta vui sướng. Ngã là như hoa báu chẳng vướng mắc bên ngoài. Tịnh là như hoa báu thể chất sáng sạch, phong phú vạn đức. Có thể suy ra mà biết sự quý trọng, đẹp đẽ ấy.

Diễn: “Bốn đức của Phật” lật nhào, phá vỡ bốn quan niệm điên đảo “vô thường mà chấp là thường” v.v… của phàm phu và bốn quan niệm điên đảo “thường mà chấp là vô thường” của Nhị Thừa. Chỉ có Tam Đức bí tạng của Phật là chẳng bị bốn tướng dời đổi, nên nói là Thường. Giống như hoa báu, chẳng vì Xuân mà sanh, chẳng vì Thu mà rơi rụng, có đủ niềm vui nơi giác pháp vô thượng Bồ Đề, niềm vui tịch tĩnh nơi Vô Thượng Niết Bàn, đó là Lạc. Ví như hoa báu, quý báu, lạ lùng, tinh túy, đẹp đẽ, vui sướng lòng người, có đủ tám món tự tại Ngã, chẳng phụ thuộc vào bên ngoài, nên gọi là Ngã. Ví như hoa báu, chẳng cần ánh mặt trời ấp ủ, chẳng nhờ mưa, sương để tưới tắm, chẳng bị nhuốm bẩn bởi Ngũ Trụ, chẳng bị vướng mắc bởi hai thứ Tử (Phần Đoạn và Biến Dịch), đó là Tịnh. Ví như hoa báu, vàng ròng, ngọc đẹp, thanh tịnh, chẳng có mảy trần).

(Sớ) Kiến Nhất Thiết Nghĩa giả, chư pháp chi nghĩa, vô bất tri cố.

(Sao) Nhất thiết giả, thế xuất thế gian chư pháp vô lượng, tắc nghĩa vô lượng. Hữu tri cận nghĩa, bất tri viễn nghĩa giả. Hữu tri thiên nghĩa, bất tri viên nghĩa giả. Hữu tri tổng nghĩa, bất tri biệt nghĩa giả. Hữu tri thật nghĩa, bất tri quyền nghĩa giả. Phật vô bất kiến, như Tất Đạt thái tử, danh Nhất Thiết Nghĩa Thành, tức thử ý dã.

(Diễn) Thế xuất thế gian chư pháp vô lượng, tắc nghĩa vô lượng giả, thế gian chi pháp, thị Ấm, Nhập, Xứ, Giới đẳng. Thế gian chi nghĩa, tắc tích tụ, thiệp nhập đẳng. Xuất thế chi pháp, thị Đế, Duyên, Lục Độ đẳng. Xuất thế chi nghĩa, tắc bức bách, chiêu cảm đẳng. Phàm phu tri cận, bất tri viễn, đản tri thế gian pháp, bất tri xuất thế gian pháp cố. Nhị Thừa tri thiên, bất tri viên, yếm hữu, trước không, bất tri không hữu vô ngại cố. Sơ tâm Bồ Tát, tri tổng, bất tri biệt, đản ngộ Niết Bàn tâm, bất tri sai biệt nghĩa cố. Tri thật, bất tri quyền, đản tri Chân Như giới nội, bất tri Phật sự môn đầu cố. Phật nãi ngũ nhãn viên minh, tam trí viên hiển, vô bất kiến dã.

(疏)見一切義者，諸法之義，無不知故。

(鈔)一切者，世出世間諸法無量，則義無量。有知近義，不知遠義者。有知偏義，不知圓義者。有知總義，不知別義者。有知實義，不知權義者。佛無不見，如悉達太子，名一切義成，即此意也。

(演)世出世間諸法無量，則義無量者，世間之法，是陰入處界等。世間之義，則積聚涉入等。出世之法，是諦緣六度等。出世之義，則逼迫招感等。凡夫知近不知遠，但知世間法，不知出世間法故。二乘知偏不知圓，厭有著空，不知空有無礙故。初心菩薩，知總不知別，但悟涅槃心，不知差別義故。知實不知權，但知真如界內，不知佛事門頭故。佛乃五眼圓明，三智圓顯，無不見也。

(Sớ: Kiến Nhất Thiết Nghĩa (Sarvārthadarśa): Nghĩa của chư pháp, không gì chẳng biết.

Sao: Nhất Thiết: Các pháp thế gian và xuất thế gian vô lượng, cho nên nghĩa vô lượng. Có kẻ biết nghĩa gần, chẳng biết nghĩa xa. Có kẻ biết nghĩa thiên lệch, chẳng biết nghĩa viên mãn. Có kẻ biết nghĩa tổng quát, chẳng hiểu nghĩa riêng biệt. Có kẻ biết thật nghĩa, chẳng biết quyền nghĩa. Phật không gì chẳng thấy. Như thái tử Tất Đạt (Siddhārtha) tên là Nhất Thiết Nghĩa Thành, chính là vì ý này.

Diễn: “Các pháp thế gian và xuất thế gian vô lượng, cho nên nghĩa vô lượng”: Pháp thế gian là Ấm, Nhập, Xứ, Giới v.v… Nghĩa thế gian là như tích lũy, tu tập, xen nhập v.v… Pháp xuất thế là Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Lục Độ v.v… Nghĩa xuất thế là như bức bách, chiêu cảm v.v… Phàm phu biết gần, mà chẳng biết xa, chỉ biết pháp thế gian, chẳng biết pháp xuất thế gian. Nhị Thừa biết Thiên (thiên chấp, lệch về một bên), chẳng biết Viên, chán Hữu, chấp Không, chẳng biết Không và Hữu vô ngại. Sơ tâm Bồ Tát biết Tổng, chẳng biết Biệt, chỉ biết Niết Bàn tâm, chẳng biết nghĩa sai biệt, biết Thật, chẳng biết Quyền, chỉ biết trong phạm vi Chân Như, chẳng biết những chuyện thuộc về Phật sự. Phật là ngũ nhãn viên minh, tam trí hiển lộ trọn vẹn, không gì chẳng thấy).

(Sớ) Như Tu Di Sơn giả, Tu Di vi chúng sơn chi vương, Phật đức siêu tuyệt như Tu Di cố.

(Sao) Tiền ngôn Tu Di Tướng, cố chỉ tướng hảo. Kim vô Tướng tự, chuyên tựu đức ngôn. Hợp vạn đức nhi giao la, như Tu Di dĩ bảo thành xưng Diệu. Trung thiên hạ nhi độc lập, như Tu Di dĩ tối thượng xưng Cao. Tu Di vương ư chúng sơn, Như Lai vương ư tam giới, kỳ nghĩa nhất dã.

(疏)如須彌山者，須彌為眾山之王，佛德超絕如須彌故。

(鈔)前言須彌相，故指相好。今無相字，專就德言。合萬德而交羅，如須彌以寶成稱妙。中天下而獨立，如須彌以最上稱高。須彌王於眾山，如來王於三界，其義一也。

(Sớ: Như Tu Di Sơn (Sumerukalpa): Tu Di là vua trong các quả núi. Phật đức siêu tuyệt như Tu Di.

Sao: Trong phần trước nói [danh hiệu] Tu Di Tướng là nói về tướng hảo, nay không có chữ Tướng là chuyên nói về đức. Hợp vạn đức kết thành, như núi Tu Di do các chất báu tạo thành, được gọi là Diệu. Đứng sừng sững một mình giữa thiên hạ, như núi Tu Di tối thượng, nên gọi là Cao. Tu Di là vua của các núi, Như Lai là vua của tam giới, có cùng một nghĩa).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh ngưỡng chi di cao bất khả tận, thị thượng phương Hằng sa Phật nghĩa.

(Sao) Nhan Uyên thán đạo, viết: “Ngưỡng chi di cao”, kim tá dụng chi, ngôn linh tâm trác việt, thể tuyệt phan duyên. Ngưỡng chi di cần, cao chi ích thậm. Tích Tịnh Danh quá thượng phương tứ thập nhị Hằng hà sa thế giới, nhi thủ hương phạn; kim vị cánh quá thượng phương bất khả thuyết Hằng hà sa thế giới, cầu ư tự tánh, thí như tiếp trúc điểm thiên, dục chí kỳ điên, chung bất khả đắc!

(Diễn) Thể tuyệt phan duyên giả, vị Bát Nhã như đại hỏa tụ, chúng sanh chi tâm xứ xứ năng duyên, độc bất duyên ư Bát Nhã chi thượng dã. Tịnh Danh thượng phương thủ hương phạn giả, kinh vân: Thời Duy Ma Cật, tức nhập tam muội, dụng thần thông lực, thị chư đại chúng. Thượng phương giới phận, quá tứ thập nhị Hằng hà sa quốc độ, hữu quốc danh Chúng Hương, Phật hiệu Hương Tích. Kim hiện tại, kỳ quốc hương khí, tỷ ư thập phương chư Phật thế giới nhân thiên chi hương, tối vi đệ nhất. Bỉ độ vô hữu Thanh Văn, Bích Chi Phật danh, duy hữu thanh tịnh đại Bồ Tát chúng, Phật vị thuyết pháp. Nãi chí cư sĩ, khiển hóa Bồ Tát đáo bỉ, thỉnh hương phạn viết: “Nguyện đắc Thế Tôn sở thực chi dư, đương ư Sa Bà thế giới, thi tác

Phật sự” đẳng.

(疏)稱理，則自性仰之彌高不可盡，是上方恆沙佛義。

(鈔)顏淵歎道，曰：仰之彌高，今借用之，言靈心卓越，體絕攀緣。仰之彌勤，高之益甚。昔淨名過上方四十二恆河沙世界，而取香飯；今謂更過上方不可說恆河沙世界，求於自性，譬如接竹點天，欲至其巔，終不可得！

(演)體絕攀緣者，謂般若如大火聚，眾生之心處處能緣，獨不緣於般若之上也。 淨名上方取香飯者，經云：時維摩詰，即入三昧，用神通力，示諸大眾。上方界分，過四十二恒河沙國土，有國名眾香，佛號香積。今現在，其國香氣，比於十方諸佛世界人天之香，最為第一。彼土無有聲聞辟支佛名，唯有清淨大菩薩眾，佛為說法。乃至居士，遣化菩薩到彼，請香飯曰：願得世尊所食之餘，當於娑婆世界，施作佛事等。

(Sớ: Xứng Lý thì càng ngưỡng vọng tự tánh, càng cảm thấy cao chót vót chẳng thể cùng tận, chính là ý nghĩa của phương trên có Hằng sa Phật.

Sao: Nhan Uyên cảm thán về đạo [của Khổng Tử], nói: “Ngửa trông lên thì càng cao”, nay mượn ý ấy để dùng, hòng nói: Tâm linh thông chót vót tuyệt diệu, Thể của nó dứt bặt mọi sự nắm níu. Càng siêng gắng ngưỡng vọng, càng thấy cao cả. Xưa kia, ngài Tịnh Danh (Duy Ma Cật) qua khỏi bốn mươi hai ức Hằng hà sa thế giới để lấy cơm thơm. Nay lại nói qua khỏi bất khả thuyết Hằng hà sa thế giới trong phương trên để cầu tự tánh, thì ví như nối tre để khều trời, toan muốn chạm đến tột đỉnh của bầu trời, trọn chẳng thể được.

Diễn: “Thể dứt bặt nắm níu”, ý nói Bát Nhã như đống lửa lớn, tâm chúng sanh chỗ nào cũng có thể duyên được, chỉ riêng Bát Nhã là chẳng thể duyên được. “Tịnh Danh lấy cơm thơm nơi thượng phương”: Kinh nói khi ấy ngài Duy Ma Cật liền nhập tam muội, dùng sức thần thông, thị hiện cho đại chúng thấy trong các thế giới ở phương trên, qua khỏi bốn mươi hai Hằng hà sa số quốc độ, có một cõi nước tên là Chúng Hương, Phật hiệu Hương Tích, nay vẫn còn đang trụ thế. Hương thơm trong cõi ấy so với mùi hương của trời, người trong mười phương thế giới chư Phật, sẽ là thù thắng tột bậc. Cõi ấy chẳng có danh xưng Thanh Văn, và Bích Chi Phật, chỉ có hàng đại Bồ Tát thanh tịnh, đức Phật vì họ thuyết pháp. Cư sĩ (ngài Duy Ma Cật) bèn sai hóa Bồ Tát đến cõi đó, xin cơm thơm, nói như sau: “Mong được thức ăn còn thừa của đức Thế Tôn để thực hiện Phật sự trong thế giới Sa Bà” v.v…)

Nhị, hiện tướng biểu chân.

(Kinh) Các ư kỳ quốc, xuất quảng trường thiệt tướng, biến phú tam thiên đại thiên thế giới.

二、現相表真。

(經)各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界。

(Hai, hiện tướng biểu thị sự chân thật.

Kinh: Mỗi vị đều ở trong nước mình hiện tướng lưỡi rộng dài che khắp tam thiên đại thiên thế giới).

Tam, phát ngôn khuyến tín.

(Kinh) Thuyết thành thật ngôn: “Nhữ đẳng chúng sanh đương tín thị Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh”.

(Sớ) Dĩ thượng lục phương Phật tán, diệc thị A Di Đà Phật bổn nguyện lực cố.

(Sao) Bổn nguyện giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, danh văn thập phương vô ương số thế giới, chư Phật các ư đại chúng chi trung, xưng ngã công đức, cập dữ quốc độ” đẳng. Cố kim thành Phật, như kỳ sở nguyện.

三、發言勸信。

(經)說誠實言：汝等眾生，當信是稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。

(疏)以上六方佛讚，亦是阿彌陀佛本願力故。

(鈔)本願者，大本法藏願云：我作佛時，名聞十方無央數世界，諸佛各於大眾之中，稱我功德，及與國土等。故今成佛，如其所願。

(Ba, thốt lời khuyên nên tin tưởng.

Kinh: Nói lời thành thật: “Chúng sanh các ông hãy nên tin tưởng kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư

Phật Hộ Niệm này”.

Sớ: Sáu phương Phật tán thán như trên đây cũng là do sức bổn nguyện của A Di Đà Phật.

Sao: “Bổn nguyện”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi ta làm Phật, tiếng tăm vang khắp mười phương vô ương số thế giới, chư Phật mỗi vị đều ở trong đại chúng khen ngợi công đức và cõi nước của ta” v.v… Cho nên nay thành Phật, đúng như sở nguyện).

(Sớ) Hữu chấp Lăng Nghiêm, vị: “Quán Âm Nhĩ Căn, thử phương giáo thể, Thế Chí niệm Phật, bất dự Viên Thông, vân hà kim nhật phổ giáo niệm Phật?” Dĩ thử vi nghi giả, chánh diêu bất đạt lục phương Phật tán cố.

(Diễn) Quán Âm Nhĩ Căn, thử phương giáo thể giả, Văn Thù tuyển Viên Thông ký vân: “Thử phương chân giáo thể, thanh tịnh tại âm văn. Dục thủ Tam ma đề, thật dĩ Văn trung nhập, ly khổ đắc giải thoát. Lương tai Quán Thế Âm!” Thế Chí Niệm Phật bất dự Viên Thông giả, kệ vân: “Chư hành thị vô thường, niệm tánh nguyên sanh diệt, nhân quả kim thù cảm, vân hà hoạch Viên Thông?”

(疏)有執楞嚴，謂：觀音耳根，此方教體，勢至念佛，不與圓通，云何今日普教念佛？以此為疑者，正繇不達六方佛讚故。

(演)觀音耳根，此方教體者，文殊選圓通記云：此方真教體，清淨在音聞。欲取三摩提，實以聞中入，離苦得解脫。良哉觀世音！勢至念佛不與圓通者，偈云：諸行是無常，念性元生滅，因果今殊感，云何獲圓通？

(Sớ: Có kẻ chấp vào kinh Lăng Nghiêm, bảo: “Phép Nhĩ Căn của đức Quán Âm [khế hợp] giáo thể của cõi này, còn phép Niệm Phật của ngài Thế Chí chẳng được chọn là phép Viên Thông. Cớ sao nay lại dạy trọn khắp [hữu tình] niệm Phật?” Viện vào điều ấy rồi nghi ngờ, chính là vì chẳng thấu hiểu [ý nghĩa của việc] sáu phương Phật đều tán thán.

Diễn: “Pháp Nhĩ Căn của Quán Âm [khế hợp] giáo thể phương này”: Kinh ghi lời ngài Văn Thù nói khi chọn lựa phép Viên Thông như sau: “Chân giáo thể phương này, thanh tịnh nơi nghe tiếng. Muốn chứng nhập Chánh Định, thật sự do Nghe nhập, lìa khổ được giải thoát. Lành thay Quán Thế Âm!” “Pháp Niệm Phật của ngài Thế Chí chẳng được chọn là phép Viên Thông”: Trong bài kệ ấy có đoạn: “Các hành là vô thường, tánh niệm vốn sanh diệt. Nhân cảm quả sai khác, làm sao đắc Viên Thông?”)

(Sao) Nghi giả vị “Niệm Phật pháp môn, ký bất đậu thử phương chi cơ, hựu bất nhập Viên Thông chi tuyển. Ký cư thử phương, hà tất niệm Phật?” Kim quán lục phương chư Phật giai tán thử kinh, tắc tri Nhĩ Căn giả, thiên đậu thử phương chi cơ; Niệm Phật tắc phổ đậu thập phương thế giới chi cơ dã. Đại Bổn vân: “Thập phương chúng sanh, xưng ngã danh hiệu, tất sanh ngã quốc”, thị dã. Nhĩ Căn giả, thiên đậu nhân loại chi cơ, Niệm Phật tắc phổ đậu lục đạo chúng sanh chi cơ dã. Đại Bổn vân: “Địa ngục, quỷ, súc sanh, diệc sanh ngã sát trung”, thị dã. Nhiên tắc Nhĩ Căn bất nhiếp Niệm Phật, Niệm Phật năng nhiếp Nhĩ Căn. Thị cố Nhĩ Căn giả, thử phương Thích Ca Như Lai sở tán. Niệm Phật giả, thập phương Hằng sa Như Lai sở tán. Kim tùng đa tán cố dã. Thả kim phổ thiên chi hạ, truy, tố, nam, nữ, tự nhiên niệm Phật, như tiền văn sở minh đậu cơ chi quảng, hựu hà nghi tai?

(Diễn) Nhĩ Căn bất nhiếp Niệm Phật, Niệm Phật năng nhiếp Nhĩ Căn giả, nhược luận pháp môn, Niệm Phật hữu Sự trì, Lý trì. Lý trì tắc phản Phật tự Phật, tức thị phản văn tự văn, thị Niệm Phật năng nhiếp Nhĩ Căn dã. Nhi Nhĩ Căn tắc vô Sự trì chi pháp, thị Nhĩ Căn bất nhiếp Niệm Phật dã. Nhược luận nhiếp sanh, Niệm Phật tắc phổ nhiếp lợi độn chư căn. Hạ tự địa ngục, quỷ, súc, du du phàm phu, thượng chí cụ Văn Tư Tu nhập Tam ma địa giả, giai sanh bỉ quốc, thị Niệm Phật năng nhiếp Nhĩ Căn dã. Nhi Nhĩ Căn Viên Thông, tắc hạ cơ tuyệt phần, thị Nhĩ Căn bất nhiếp Niệm Phật dã.

(鈔)疑者謂念佛法門，既不逗此方之機，又不入圓通之選。既居此方，何必念佛？今觀六方諸佛皆讚此經，則知耳根者，偏逗此方之機；念佛則普逗十方世界之機也。大本云：十方眾生，稱我名號，必生我國，是也。耳根者，偏逗人類之機，念佛則普逗六道眾生之機也。大本云：地獄鬼畜生，亦生我剎中，是也。然則耳根不攝念佛，念佛能攝耳根。是故耳根者，此方釋迦如來所讚。念佛者，十方恆沙如來所讚。今從多讚故也。且今普天之下，緇素男女，自然念佛 ，如前文所明逗機之廣 ，又何疑

哉？

(演)耳根不攝念佛，念佛能攝耳根者，若論法門，念佛有事持理持。理持則反佛自佛，即是反聞自聞，是念佛能攝耳根也。而耳根則無事持之法，是耳根不攝念佛也。若論攝生，念佛則普攝利鈍諸根。下自地獄鬼畜，悠悠凡夫，上至具聞思修入三摩地者，皆生彼國，是念佛能攝耳根也。而耳根圓通，則下機絕分，是耳根不攝念佛也。

(Sao: Nghi là vì cho rằng “pháp môn Niệm Phật chẳng phù hợp căn cơ của người phương này; lại còn chẳng được chọn là phép Viên Thông. [Vậy thì] đã sống trong cõi này, cần gì phải niệm Phật?” Nay xét thấy sáu phương chư Phật đều khen ngợi kinh này; cho nên biết: Nhĩ Căn phù hợp riêng cho căn cơ của người trong cõi này. Niệm Phật phù hợp trọn khắp căn cơ của mười phương thế giới. Kinh Đại Bổn nói: “Mười phương chúng sanh, xưng danh hiệu của ta, ắt sanh về cõi ta” chính là ý này.

Nhĩ Căn riêng phù hợp căn cơ của nhân loại, còn niệm Phật thích hợp trọn khắp căn cơ của chúng sanh trong lục đạo. Kinh Đại Bổn nói: “Địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, cũng sanh trong nước ta” chính là ý này. Vậy thì Nhĩ Căn chẳng hàm nhiếp Niệm Phật, nhưng Niệm Phật có thể bao hàm Nhĩ Căn. Vì vậy, Nhĩ Căn là pháp được tán thán bởi Thích Ca Như Lai trong cõi này; Niệm Phật là pháp được mười phương Hằng sa Như Lai tán thán. Nay [khuyên khắp mọi người niệm Phật] là thuận theo pháp được đa số tán thán vậy. Hơn nữa, nay trọn khắp thiên hạ, tăng, tục, nam, nữ tự nhiên niệm Phật, như trong phần kinh văn trước đó đã nói [nguyên do là vì pháp môn này] thích hợp căn cơ rộng rãi, há còn ngờ chi?

Diễn: “Nhĩ Căn chẳng nhiếp Niệm Phật, Niệm Phật có thể nhiếp Nhĩ Căn”: Nếu luận định theo pháp môn, Niệm Phật có Sự trì và Lý trì. Lý trì là xoay từ đức Phật [bên ngoài để nhận biết] đức Phật của chính mình, tức là xoay cái Nghe lại để nghe tự tánh, đấy chính là Niệm Phật có thể nhiếp Nhĩ Căn. Nhưng môn Nhĩ Căn chẳng có pháp Sự trì, tức là Nhĩ Căn chẳng nhiếp Niệm Phật. Nếu luận định theo phương diện nhiếp độ chúng sanh, Niệm Phật nhiếp độ trọn khắp các căn lợi và độn. Dưới từ địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, phàm phu ngu ngơ, trên đến bậc đầy đủ Văn, Tư, Tu, nhập Chánh Định, đều sanh về cõi ấy. Đó là Niệm Phật có thể nhiếp Nhĩ Căn; nhưng Nhĩ Căn Viên Thông thì căn cơ bậc hạ trọn

chẳng có phần. Đấy chính là Nhĩ Căn chẳng nhiếp Niệm Phật vậy).

(Sao) Thí thiết nhất dụ, như thử quốc trung, hữu bách thiên ấp. Ư trung, sĩ tử phân tập Ngũ Kinh. Hoặc hữu nhất ấp, sĩ đa tập Thi. Hoặc hữu nhất ấp, sĩ đa tập Lễ. Sở xưng “đa tập”, cứ bổn ấp cố. Như kỳ tham hội chư kinh, thông giảo hợp quốc, tắc tập chi tối đa, mạc thượng ư Dịch. Kim thử Nhĩ Căn, như Thi, Lễ cố. Kim thử Niệm Phật, như Châu Dịch cố.

(Diễn) Kim thử Nhĩ Căn như Thi, Lễ giả, Nhĩ Căn độc bị thử phương chi cơ, bất thông dư phương. Như tập Thi, Lễ, cứ nhất ấp ngôn, phi hợp quốc cố. Kim thử Niệm Phật như Châu Dịch giả, Niệm Phật thiên đậu thập phương chi cơ, bất cục nhất phương, như bỉ Châu Dịch thông hợp quốc ngôn, phi nhất ấp cố.

(鈔)試設一喻，如此國中，有百千邑。於中，士子分習五經。或有一邑，士多習詩。或有一邑，士多習禮。所稱多習，據本邑故。如其參會諸經，通較合國，則習之最多，莫尚於易。今此耳根，如詩禮故。今此念佛，如周易故。

(演)今此耳根如詩禮者，耳根獨被此方之機，不通餘方。如習詩禮，據一邑言，非合國故。今此念佛如周易者，念佛偏逗十方之機，不局一方，如彼周易通合國言，非一邑故。

(Sao: Thử lập một thí dụ, như trong nước này, có trăm ngàn ấp. Trong ấy, sĩ tử chia nhau học tập Ngũ Kinh. Hoặc có một ấp, sĩ tử phần nhiều học tập kinh Thi. Hoặc có một ấp, sĩ tử phần nhiều học Lễ Ký. Nói “phần nhiều học tập” là dựa trên ấp đó. Nếu xét chung các kinh, so sánh chung cả nước, thì kinh được học tập nhiều nhất không kinh nào hơn kinh Dịch. Nay pháp Nhĩ Căn này, như kinh Thi hoặc Lễ Ký [trong thí dụ trên đây]. Nay pháp Niệm Phật này giống như Châu Dịch vậy.

Diễn: “Nay pháp Nhĩ Căn này giống như kinh Thi, Lễ Ký”: Nhĩ Căn chỉ riêng phù hợp căn cơ trong phương này, chẳng phù hợp những phương khác. Như người học tập kinh Thi, hay Lễ Ký là nói theo một ấp, chẳng phải là xét theo cả nước.

“Nay pháp Niệm Phật như Châu Dịch”: Niệm Phật riêng thích hợp căn cơ mười phương, chẳng hạn cuộc trong một phương, giống như [nói học] Châu Dịch [nhiều nhất] là nói theo cả nước, chẳng phải là nói theo một ấp).

(Sớ) Vấn: “Ký lục phương chư Phật cộng tán Tây Phương, vân hà Lục Tổ bất tùy Phật tán, phản tự xích vô, kỳ cố an tại?” Đáp: Thử hữu tứ ý: Nhất, vị môn bất đồng cố. Nhị, tự hủy thật tán cố. Tam, bất vị sơ cơ cố. Tứ, ký lục hữu ngoa cố.

(Sao) Lục Tổ Đàn Kinh vân: “Đông phương nhân tạo ác, niệm Phật cầu sanh Tây Phương. Tây Phương nhân tạo ác, niệm Phật cầu sanh hà quốc?” Hựu vân: “Ngu nhân nguyện Đông, nguyện Tây”. Hậu nhân chấp thử, toại nghi Lục Tổ thuyết vô Tây Phương, cố vị thử biện. Sơ, vị môn bất đồng giả, phục hữu nhị nghĩa: Nhất giả, thả cứ Lý Sự nhị môn, Lục Tổ sở thuyết, thị dĩ Lý đoạt Sự môn. Nhược dĩ Sự đoạt Lý môn, tắc Phật sự môn trung, bất xả nhất pháp, an đắc bát vô Tịnh Độ? Nhị giả, Tấn, Tống nhi hạ, cạnh dĩ Thiền Quán tương cao, trực chỉ đơn truyền chi ý, kỷ ư hối tắc. Ư thời, Đạt Ma thỉ xướng, chư Tổ kế hưng, duy dục đại minh thử đạo, nhi thử đạo vô Phật, vô chúng sanh. Kim Tây Phương giả, chánh khai thị chúng sanh thú hướng Phật cố. Thử đạo cử tâm tức thác, động niệm tức quai. Kim Tây Phương giả, chánh giáo nhân khởi tâm niệm Phật cố. Thử đạo tâm cảnh câu tịch. Kim Tây Phương giả, chánh dĩ Phật quốc vi cảnh, phát tâm cầu sanh cố. Thị tuy Lý vô nhị trí, nhi môn đình thi thiết bất đồng. Tùy thời trục cơ, pháp tự ưng nhĩ. Giả sử tài hoằng trực chỉ, phục tán Tây Phương, tắc trực chỉ chi ý, chung vô diêu minh hỹ. Cố Lục Tổ dữ Tịnh Độ chư sư, dịch địa tắc giai nhiên dã.