A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Diễn) Dĩ Lý đoạt Sự môn giả, Chân Như giới nội, bất lập nhất trần, hữu hà tịnh uế, hà tất nguyện cầu? Dục hiển Chân Như chi lý, cố đoạt tịnh uế, nguyện cầu chi sự, phi chân vô tịnh uế, vãng sanh chi sự dã. Trực chỉ đơn truyền giả, Thiền Tông trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật, đơn truyền tâm ấn, bất lập văn tự. Thử đạo vô Phật, vô chúng sanh giả, thử đạo Phật lai dã sát, ma lai dã sát, thượng vô Phật đạo khả thành, hạ vô chúng sanh khả độ cố. Thử đạo tất tâm tức thác, động niệm tức quai giả, cổ vân: “Mạc động trước, động trước tức đầu giác sanh”. Hựu vân: “Tài nghĩ nhượng thời bạch vân vạn lý” đẳng. Thử đạo tâm cảnh câu tịch giả, cổ vân: “Ngoại tức chư duyên, nội tâm vô suyễn. Tâm như tường bích, khả dĩ nhập đạo”. Hựu vân: “Xuất tức bất thiệp chúng duyên, nhập tức bất cư Ấm, Giới đẳng”. Dịch địa tắc giai nhiên giả, Lục Tổ xử Tịnh Độ chư sư chi thời, Lục Tổ diệc tán Tây Phương. Tịnh Độ chư sư xử Lục Tổ thời, Tịnh Độ chư sư diệc đơn hoằng trực chỉ hỹ.

(疏)問：既六方諸佛共讚西方，云何六祖不隨佛讚，反似斥無，其故安在？答：此有四意。一、為門不同故。二、似毀實讚故。三、不為初機故。四、記錄有訛故。

(鈔)六祖壇經云：東方人造惡，念佛求生西方。西方人造惡，念佛求生何國？又云：愚人願東願西。後人執此，遂疑六祖說無西方，故為此辯。初、為門不同者，復有二義：一者，且據理事二門，六祖所說，是以理奪事門。若以事奪理門，則佛事門中，不捨一法，安得撥無淨土？二者，晉宋而下，競以禪觀相高，直指單傳之意，幾於晦塞，於時，達摩始唱，諸祖繼興，惟欲大明此道，而此道無佛無眾生。今西方者，正開示眾生趣向佛故。此道舉心即錯，動念即乖。今西方者，正教人起心念佛故。此道心境俱寂。今西方者，正以佛國為境，發心求生故。是雖理無二致，而門庭施設不同。隨時逐機，法自應爾。假使纔弘直指，復讚西方，則直指之意，終無繇明矣。故六祖與淨土諸師，易地則皆然也。

(演)以理奪事門者，真如界內，不立一塵，有何淨穢，何必願求？欲顯真如之理，故奪淨穢，願求之事，非真無淨穢，往生之事也。直指單傳者，禪宗直指人心，見性成佛，單傳心印，不立文字。此道無佛無眾生者，此道佛來也殺，魔來也殺，上無佛道可成，下無眾生可度故。此道畢心即錯，動念即乖者，古云：莫動著，動著即頭角生。又云：纔擬讓時白雲萬里等。此道心境俱寂者，古云：外息諸緣，內心無喘。心如牆壁，可以入道。又云：出息不涉眾緣，入息不居陰界等。易地則皆然者，六祖處淨土諸師之時，六祖亦贊西方。淨土諸師處六祖時，淨土諸師亦單弘直指矣。

(Sớ: Hỏi: “Đã là sáu phương chư Phật cùng tán thán Tây Phương,

cớ sao Lục Tổ chẳng thuận theo chư Phật tán dương, mà dường như ngược ngạo bài xích ‘chẳng có Tịnh Độ’, nguyên cớ là vì đâu?” Đáp: Chuyện này có bốn ý: Một là vì pháp môn bất đồng. Hai là dường như hủy báng, nhưng thật ra là tán thán. Ba là [nói như vậy] chẳng vì kẻ sơ cơ. Bốn là ghi chép có sai lầm.

Sao: Lục Tổ Đàn Kinh nói: “Người phương Đông tạo ác, niệm Phật cầu sanh Tây Phương; người Tây Phương tạo ác, niệm Phật cầu sanh cõi nào?” Lại nói: “Kẻ ngu nguyện Đông, nguyện Tây”. Người đời sau chấp điều này, bèn nghi Lục Tổ nói “không có Tây Phương”. Vì thế, phải biện định chuyện này.

Thứ nhất, “vì pháp môn khác nhau”, lại có hai nghĩa: Một là xét theo hai môn Lý và Sự, lời Lục Tổ nói chỉ xét theo Lý, chẳng xét theo Sự. Nếu xét theo Sự, chẳng nói đến Lý, thì trong các Phật sự, chẳng bỏ một pháp, lẽ nào bác bỏ chẳng có Tịnh Độ cho được? Hai là kể từ thời Tấn, Tống trở đi, [người đời] đua nhau đề cao Thiền Quán, nhưng đối với ý chỉ “trực chỉ đơn truyền” [người học Thiền Quán] gần như mờ mịt, chẳng thông đạt. Khi ấy, tổ Đạt Ma khởi đầu đề xướng, chư Tổ kế tục chấn hưng [Thiền Tông], chỉ mong sao đạo ấy được rạng ngời, nhưng trong đạo ấy “chẳng có Phật, chẳng có chúng sanh”. Nay [pháp môn] Tây Phương chính là vì khai thị chúng sanh hướng đến Phật. Đạo ấy (đạo Thiền) hễ khởi tâm bèn lỗi, động niệm bèn sai. Nay [pháp môn] Tây Phương chính là nhằm dạy người ta khởi tâm niệm Phật. Trong đạo ấy, tâm lẫn cảnh đều vắng lặng. Nay [pháp môn] Tây Phương chính là lấy Phật quốc làm cảnh, phát tâm cầu được sanh về. Tức là xét theo Lý thì chẳng hai, nhưng môn đình được kiến lập khác nhau. Tùy thuộc thời tiết và căn cơ, pháp đáng nên là như vậy. Giả sử vừa mới hoằng truyền pháp Trực Chỉ, lại ca ngợi Tây Phương thì ý chỉ Trực Chỉ trọn chẳng thể do đâu mà tỏ rạng được. Vì thế, Lục Tổ và các sư Tịnh Độ, nếu đổi chỗ cho nhau thì cũng đều như vậy.

Diễn: “Xét theo phương diện dùng Lý để đoạt Sự”: Trong Chân Như chẳng lập mảy trần, há có tịnh hay uế, cần gì phải nguyện cầu? Do muốn hiển thị lý Chân Như, cho nên chẳng nói đến chuyện tịnh hay uế, nguyện cầu, chứ chẳng phải là thật sự không có chuyện tịnh, uế, vãng sanh!

“Trực chỉ đơn truyền”: Thiền Tông chỉ thẳng tâm người, kiến tánh thành Phật, chỉ truyền tâm ấn, chẳng lập văn tự. “Trong đạo ấy, chẳng có Phật, chẳng có chúng sanh”: Trong đạo ấy, Phật đến cũng giết, ma đến cũng giết, trên là chẳng có Phật đạo để có thể thành, dưới là chẳng có chúng sanh để có thể độ. Đạo ấy “khởi tâm bèn trật, động niệm liền sai”: Cổ nhân nói: “Đừng dấy động chấp trước, hễ chấp trước thì đầu mọc sừng”. Lại nói: “Vừa mới tính nhường nhịn, mây trắng ngàn dặm”. “Đạo ấy tâm và cảnh đều vắng lặng”: Cổ nhân nói: “Ngoài thì dứt các duyên, trong thì tâm chẳng máy động. Tâm như tường vách, có thể nhập đạo”. Lại nói: “Thở ra chẳng dính dáng các duyên, hít vào chẳng ở trong Ấm, Giới” v.v…

“Nếu đổi chỗ cho nhau thì cũng đều như vậy”: Lục Tổ sống vào thời của các sư Tịnh Độ, Lục Tổ cũng khen ngợi Tây Phương. Các sư Tịnh Độ ở vào thời Lục Tổ thì các sư Tịnh Độ cũng chỉ hoằng truyền Trực Chỉ vậy).

(Sao) Nhị, tự hủy thật tán giả, Lục Tổ Đông Tây chi thuyết, chỉ thị khuyến nhân yếu tu thật tâm vi thiện, không nguyện vô ích, hà tằng thuyết vô Tây Phương! Dụ như Khổng Tử sanh ư Đông Lỗ; kim hữu nhân ngôn: “Tề nhân tạo ác, mộ Khổng Tử cầu cư Lỗ bang. Lỗ nhân tạo ác, mộ Khổng Tử cầu cư hà quốc?” Cái vị vi thiện thị chân học Trọng Ni, hà tằng thuyết vô Đông Lỗ? Lục Tổ thử ngôn, chánh kinh trung tất “dĩ đa thiện căn đắc sanh bỉ quốc” chi vị dã, ô đắc vân hủy? Tam, bất vị sơ cơ giả, Lục Tổ tự vân: “Ngô Giới, Định, Huệ tiếp tối thượng thừa nhân”. Kim sơ tâm hạ phàm, dĩ thu hào thế trí, miểu thị Tây Phương, vọng đàm Bát Nhã, phi đồ vô ích, nhi hựu hại chi! Cố Đàn Kinh giả, thận vật thị chi sơ cơ. Cẩu đầu phi khí, tiện lạc cuồng ma, thành khả thán tích. Tứ, ký lục hữu ngoa giả, Đàn Kinh hựu ngôn: “Tây Phương khứ thử thập vạn bát thiên lý”. Thị thác dĩ Ngũ Thiên Trúc đẳng vi Cực Lạc dã. Ngũ Thiên, Chấn Đán, đồng vi Sa Bà uế độ, hà tu phân biệt, nguyện Đông, nguyện Tây? Nhi Cực Lạc tự khứ thử Sa Bà thập vạn ức độ, cái Đàn Kinh giai học nhân ký lục, ninh bảo vô ngoa? Bất nhiên, tắc tá thử chi Tây Vực, dĩ dụ bỉ chi Tây Phương nhĩ. Cổ vị “tận tín thư, bất như vô thư giả”, thử dã. Huống Tây Phương thiên Phật sở tán, kim nãi nghi thiên Phật chi ngôn, tín nhất tổ chi ngữ, Phật thượng bất túc tín, huống ư tổ hồ? Minh trí giả, đương vị thế nhân quyết nghi, khởi tín, tại tại xứ xứ, hoằng tán lưu thông, tức thị đại chư Phật xuất quảng trường thiệt, tức thị báo Phật thâm ân. Như kỳ vi bội thánh ngôn, cố vi ma thuyết, kỳ vi tội dã, hà khả ngôn tận! Kim dĩ dụ minh: Ư thử hữu nhân, nhật xuất vạn ngôn, dĩ báng vạn Phật, tích mãn thiên tuế. Thị nhân tội nghiệp, vô lượng vô biên. Nhi phục hữu nhân xuất nhất ác ngôn, trở nhân niệm Phật. Thị nhân tội nghiệp, quá ư tiền nhân bách thiên vạn bội, nãi chí vô toán. Hà dĩ cố? Vi trần chư Phật, tán thán Tây Phương, duy dục nhân nhân thành Phật. Nhữ độc sanh báng, tức thị biến báng vi trần Như Lai, hãm hại chúng sanh, thường trầm khổ hải, bất đắc thành Phật, cố tội như thị, kỳ thận từ tai!

(鈔)二、似毀實讚者，六祖東西之說，祇是勸人要須實心為善，空願無益，何曾說無西方！喻如孔子生於東魯；今有人言：齊人造惡，慕孔子求居魯邦。魯人造惡，慕孔子求居何國？蓋謂為善是真學仲尼，何曾說無東魯？六祖此言，正經中必以多善根得生彼國之謂也，惡得云毀？三、不為初機者，六祖自云：吾戒定慧接最上乘人。今初心下凡，以秋毫世智，藐視西方，妄談般若，非徒無益，而又害之！故壇經者，慎勿示之初機。茍投非器，便落狂魔，誠可歎惜。四、記錄有訛者，壇經又言：西方去此十萬八千里。是錯以五天竺等為極樂也。五天震旦，同為娑婆穢土，何須分別，願東願西？而極樂自去此娑婆十萬億土，蓋壇經皆學人記錄，寧保無訛？不然，則借此之西域，以喻彼之西方耳。古謂盡信書，不如無書者，此也。況西方千佛所讚，今乃疑千佛之言，信一祖之語，佛尚不足信，況於祖乎？明智者，當為世人決疑起信，在在處處，弘讚流通，即是代諸佛出廣長舌，即是報佛深恩。如其違背聖言，故為魔說，其為罪也，何可言盡！今以喻明：於此有人，日出萬言，以謗萬佛，積滿千歲。是人罪業，無量無邊。而復有人出一惡言，阻人念佛。是人罪業，過於前人百千萬倍，乃至無算。何以故？微塵諸佛，讚歎西方，惟欲人人成佛。汝獨生謗，即是遍謗微塵如來，陷害眾生，常沉苦海，不得成佛，故罪如是，其慎辭哉！

(Sao: Hai là dường như hủy báng, nhưng thật ra là tán thán. Lục Tổ nói Đông, nhắc Tây, Ngài chỉ nhằm khuyên người khác cần phải thật tâm làm lành, [đừng] nguyện suông, vô ích, chứ Ngài có bao giờ nói “không có Tây Phương”? Ví như Khổng Tử sanh tại Đông Lỗ. Nay có kẻ nói: “Người nước Tề tạo ác, kẻ hâm mộ Khổng Tử bèn cầu sống tại nước Lỗ. Người nước Lỗ tạo ác, kẻ hâm mộ Khổng Tử bèn cầu sống ở nước nào?” Đấy là nói “làm lành” chính là thật sự học theo ngài Trọng Ni (Khổng Tử), chứ có bao giờ nói là “không có nước Đông Lỗ?” Lời ấy của Lục Tổ chính là như kinh đã nói: “Ắt là do nhiều thiện căn bèn được sanh về cõi ấy”. Há nên bảo là hủy báng?

Ba là chẳng vì hàng sơ cơ. Lục Tổ tự nói: “Giới, Định, Huệ của ta nhằm tiếp độ người thuộc căn cơ tối thượng thừa”. Nay kẻ sơ tâm, phàm phu căn tánh bậc hạ, cậy vào cái trí thế gian bé tí như mảy lông mùa Thu mà rẻ rúng Tây Phương, bàn xằng Bát Nhã, chẳng phải là chỉ uổng công vô ích, mà lại còn có hại! Vì thế, hãy cẩn thận, đừng dạy Đàn Kinh cho kẻ sơ cơ. Nếu cẩu thả dạy [kinh ấy cho] những kẻ căn cơ chẳng thích hợp, họ sẽ bị đọa lạc, trở thành cuồng ma, thật đáng than tiếc!

Bốn là biên chép có sai lầm. Đàn Kinh lại nói: “Tây Phương cách đây mười vạn tám ngàn dặm”, tức là đã lầm lẫn coi Ngũ Thiên Trúc như là Cực Lạc. Ngũ Thiên Trúc và Chấn Đán cùng thuộc Sa Bà uế độ; cần gì phải phân biệt nguyện Đông, nguyện Tây? Nhưng Cực Lạc cách Sa Bà mười vạn ức cõi Phật! Do Đàn Kinh toàn là do học trò ghi chép, làm sao bảo đảm không sai lầm cho được? Nếu chẳng phải vậy, thì chính là mượn xứ Tây Vực trong cõi này để tỷ dụ Tây Phương trong cõi kia vậy. Cổ nhân nói “hoàn toàn tin vào sách, chẳng bằng không có sách” chính là ý này. Huống chi Tây Phương được ngàn vị Phật khen ngợi; nay bèn nghi lời của ngàn vị Phật, tin lời của một vị Tổ! Phật mà còn chẳng đáng tin, huống là Tổ ư?

Kẻ trí sáng hãy nên dứt nghi, khởi phát tín tâm cho người đời; nơi nơi chốn chốn, hoằng dương, tán thán, lưu thông, đấy chính là thay chư Phật hiện tướng lưỡi rộng dài, chính là báo ân sâu của Phật. Nếu trái nghịch thánh ngôn, sẽ là ma thuyết, sẽ gây tội chẳng sao nói hết cho được. Nay dùng tỷ dụ để nêu rõ: Ở nơi đây, có kẻ mỗi ngày thốt ra một vạn lời để hủy báng một vạn vị Phật trọn một ngàn năm. Tội nghiệp của kẻ ấy vô lượng vô biên. Lại có kẻ thốt một lời nói ác, ngăn trở người khác niệm Phật. Tội nghiệp của kẻ đó vượt xa người trước trăm ngàn vạn lần, cho đến chẳng thể tính toán được. Vì lẽ nào? Vi trần chư Phật tán thán Tây Phương chỉ vì mong cho ai nấy đều thành Phật. Chỉ riêng người sanh lòng báng bổ, tức là đã hủy báng trọn khắp vi trần Như Lai, hãm hại chúng sanh thường bị chìm trong biển khổ, chẳng được thành Phật, cho nên mắc tội như vậy. Ăn nói hãy thận trọng nhé!)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh biến chiếu, thị lục phương Phật tán nghĩa.

(Sao) Linh quang độc diệu, huýnh tuyệt trung biên, chân chiếu vô tư, hà phân bỉ thử? Cố đắc nhất đa vô ngại, chủ bạn giao thành. Vô ngại, tắc thiên sai tuy cách nhi phi thù. Giao thành, tắc vạn pháp bất kỳ nhi tự hội. Nhiên tắc lục phương bất ly ư chỉ xích, chư Phật tất hiện ư hào đoan, kim giả thử kinh, đương tại hà xứ?

(Diễn) Linh quang độc diệu nhị cú, linh quang đối vọng thức ngôn. Vọng thức tức bát thức chi quang. Bát thức các duyên tự cảnh, cố bất ly trung biên dã. Linh quang tức chân tánh chi quang. Chân tánh tuyệt hồ đối đãi, cố huýnh tuyệt trung biên. Chân chiếu vô tư nhị cú, chân chiếu đối vọng chiếu ngôn. Vọng chiếu tức lục thức chi chiếu. Lục thức đối cảnh chi chiếu, cố bất ly bỉ thử. Chân chiếu tức tự thể chi chiếu, tự thể bổn vô năng sở, cố viết bất phân bỉ thử. Huýnh tuyệt trung biên, cố nhất Phật tức đa Phật, đa Phật tức nhất Phật, nhất đa vô hữu chướng ngại. Dĩ nhất đa tận vọng thức phân biệt, linh quang phi vọng thức cố, hà phân bỉ thử? Cố Di Đà chủ tức chư Phật bạn, chư Phật bạn tức Di Đà chủ. Chủ bạn giao tương thành tựu, dĩ chủ bạn giai vọng chiếu an lập, chân chiếu vô chủ bạn cố. Vô ngại, tắc thiên sai tuy cách nhi phi thù. Như đế võng thiên châu trùng trùng thiệp nhập cố. Giao thành, tắc vạn pháp bất kỳ nhi tự hội. Như vạn tượng sâm la bất ly thái hư không cố. Kim giả thử kinh đương tại hà xứ giả, lục phương vi năng tán, thử kinh vi sở tán. Năng tán chi Phật, bất ly chỉ xích hào đoan. Sở tán chi kinh, đương tại hà xứ? Di! Bất ly đương xứ thường trạm nhiên, mịch tức tri quân bất khả kiến dã!

(疏)稱理，則自性遍照，是六方佛讚義。

(鈔)靈光獨耀，迥絕中邊，真照無私，何分彼此？故得一多無礙，主伴交成。無礙，則千差雖隔而非殊。交成，則萬法不期而自會。然則六方不離於咫尺，諸佛悉現於毫端，今者此經，當在何處？

(演)靈光獨耀二句，靈光對妄識言。妄識即八識之光。八識各緣自境，故不離中邊也。靈光即真性之光。真性絕乎對待，故迥絕中邊。真照無私二句，真照對妄照言。妄照即六識之照。六識對境之照，故不離彼此。真照即自體之照，自體本無能所，故曰不分彼此。逈絕中邊，故一佛即多佛，多佛即一佛，一多無有障礙。以一多盡妄識分別，靈光非妄識故，何分彼此？故彌陀主即諸佛伴，諸佛伴即彌陀主。主伴交相成就，以主伴皆妄照安立，真照無主伴故。無礙，則千差雖隔而非殊。如帝網千珠重重涉入故。交成，則萬法不期而自會。如萬象森羅不離太虛空故。今者此經當在何處者，六方為能贊，此經為所贊。能贊之佛，不離咫尺毫端。所贊之經，當在何處？咦！不離當處常湛然，覓即知君不可見也！

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chiếu trọn khắp chính là ý nghĩa sáu phương Phật tán thán.

Sao: Linh quang riêng chiếu, dứt sạch chính giữa và hai bên, chân thật chiếu khắp, chẳng riêng tư, há phân chia đây đó? Vì thế, đạt được “một và nhiều vô ngại, chủ và bạn thành tựu lẫn nhau”. Do vô ngại, cho nên [vạn pháp] sai khác ngàn phần, dẫu cách biệt nhưng chẳng khác nhau. Do thành tựu lẫn nhau, cho nên muôn pháp chẳng mong mà tự tụ hội. Vì thế, sáu phương chẳng lìa gang tấc, chư Phật ắt hiện trong đầu mảy lông, vậy thì nay kinh này sẽ ở nơi đâu?

Diễn: Đối với hai câu “linh quang độc diệu”, linh quang là do so với vọng thức mà nói. Vọng thức chính là quang minh của tám thức. Mỗi thức trong tám thức duyên theo cảnh của riêng nó, cho nên chúng chẳng thể lìa khỏi chính giữa và hai bên. Linh quang là quang minh của chân tánh. Chân tánh dứt bặt đối đãi, cho nên dứt sạch chính giữa và hai bên.

Đối với hai câu “chân chiếu vô tư” (chân thật chiếu khắp, chẳng riêng tư), chân chiếu là nói tương phản với vọng chiếu. Vọng chiếu chính là tác dụng Chiếu của sáu thức. Sáu thức do đối ứng với cảnh mà phát khởi tác dụng Chiếu. Vì thế, nó chẳng thể lìa khỏi đây và kia. Chân chiếu là tác dụng Chiếu của tự thể. Tự thể vốn chẳng có Năng và Sở, cho nên chẳng phân chia đây và kia. Do tuyệt dứt chính giữa và hai bên, nên một Phật chính là nhiều Phật, nhiều Phật chính là một Phật. Một và nhiều chẳng có chướng ngại; bởi lẽ, một và nhiều hoàn toàn là do vọng thức phân biệt. Linh quang chẳng phải là vọng thức, há có phân chia đây và kia?

Do vậy, Di Đà là chủ, tức chư Phật là bạn; chư Phật là bạn, tức Di Đà là chủ. Chủ và bạn thành tựu lẫn nhau, vì chủ và bạn đều do vọng chiếu an lập. Chân chiếu chẳng có chủ và bạn! Vô ngại thì ngàn muôn điều sai khác, tuy cách biệt nhưng chẳng sai khác, giống như ngàn viên châu trong cái lưới của Đế Thích trùng trùng xen chập lẫn nhau. Do thành tựu lẫn nhau, nên muôn pháp chẳng hẹn mà tự tụ hội, như sâm la vạn tượng chẳng lìa khỏi vũ trụ.

“Nay kinh này sẽ ở nơi đâu?”: Sáu phương [chư Phật] là Năng Tán (người tán thán), kinh này là Sở Tán (đối tượng được tán thán). Chư Phật là người tán thán chẳng lìa gang tấc, mảy lông. Kinh được tán thán sẽ ở chỗ nào? Ôi! Chẳng lìa chỗ này mà thường trong lặng, hễ tìm thì sẽ biết là ông chẳng thể thấy được).

Nhị, thích kinh ưng tán (nhị): Sơ, trưng danh. Nhị, thích nghĩa.

Sơ, trưng danh.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Ư nhữ ý vân hà? Hà cố danh vi Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh?

(Sớ) Danh tất hữu nghĩa, chương xiển kỳ nghĩa, phương khắc phụng hành, vô sở nghi cố.

(Sao) Đề thập lục tự, đản trưng hạ chi bát tự giả, dĩ bất khả tư nghị, Thích Ca sở tán, kỳ nghĩa dĩ minh. Tha phương Phật tán, tăng thử bát tự, cố trưng kỳ nghĩa. Vân hà Phật hộ? Vân hà Phật niệm? Dĩ tiền, giáo đương tín thị kinh. Kim vị nghĩa minh, nhiên hậu tín cố dã.

二、釋經應讚(二)：初、徵名。二、釋義。

初、徵名。

(經)舍利弗！於汝意云何？何故名為一切諸佛所護念經？

(疏)名必有義，彰闡其義，方克奉行，無所疑故。

(鈔)題十六字，但徵下之八字者，以不可思議，釋迦所讚，其義已明。他方佛讚，增此八字，故徵其義。云何佛護？云何佛念？以前，教當信是經。今謂義明，然後信固也。

(Hai, giải thích vì sao nên tán thán kinh này (gồm hai phần): Một là gạn hỏi tên kinh, hai là giải thích ý nghĩa.

Trước hết, gạn hỏi tên kinh.

Kinh: Xá Lợi Phất! Ý ông nghĩ sao? Do vì lẽ nào mà có tên là Kinh Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm?

Sớ: Danh ắt có nghĩa, nêu bày rõ ràng nghĩa ấy thì mới có thể quyết ý phụng hành, chẳng nghi ngờ.

Sao: Tựa đề kinh gồm mười sáu chữ, nhưng chỉ gạn hỏi tám chữ sau. Do “chẳng thể nghĩ bàn” là do Phật Thích Ca khen ngợi, nghĩa ấy đã rõ ràng. Chư Phật ở phương khác tán thán, tăng thêm tám chữ ấy, cho nên gạn hỏi nghĩa đó. Phật hộ trì là như thế nào? Phật niệm là như thế nào? Trong các phần trước, dạy hãy nên tin kinh này. Nay nói: Ý nghĩa đã rõ ràng, sau đấy sẽ tin tưởng vững chắc).

Nhị, thích nghĩa (tam): Sơ, văn trì. Nhị, lợi ích, Tam. miễn tín.

Sơ, văn trì.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân, văn thị kinh, thọ trì giả, cập văn chư Phật danh giả.

(Sớ) Văn thị kinh giả, điệp thượng y chánh tín nguyện, trì danh vãng sanh đẳng. Văn thọ trì, tức tiền Tam Huệ, Tam Tư Lương cố.

(Sao) Văn tức Văn Huệ, Thọ tức Tư Huệ, Trì tức Tu Huệ. Văn tức Tín nghĩa, Thọ tức Nguyện nghĩa, Trì tức Hạnh nghĩa, tường kiến tiền thích.

二、釋義(三)：初、聞持。二、利益。三、勉信。

初、聞持。

(經)舍利弗！若有善男子，善女人，聞是經受持者，及聞諸佛名者。

(疏)聞是經者，牒上依正信願，持名往生等。聞受持，即前三慧，三資糧故。

(鈔)聞即聞慧，受即思慧，持即修慧。聞即信義，受即願義，持即行義，詳見前釋。

(Hai là giải thích ý nghĩa (gồm ba phần): Một là nghe rồi trì, hai là lợi ích, ba là khuyến khích hãy tin tưởng.

Trước hết là phần “nghe rồi trì”.

Kinh: Xá Lợi Phất! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe kinh này, thọ trì, và nghe danh hiệu chư Phật.

Sớ: “Nghe kinh này”: Nhắc lại y báo, chánh báo, tín, nguyện, trì danh vãng sanh v.v… trong các phần trên. Nghe rồi thọ trì, tức là Tam Huệ, Tam Tư Lương trong phần trước.

Sao: Văn là Văn Huệ, Thọ là Tư Huệ, Trì là Tu Huệ. Văn có nghĩa là Tín, Thọ có nghĩa là Nguyện, Trì nghĩa là Hạnh, xem chi tiết trong lời

giải thích ở phần trước).

(Sớ) Văn chư Phật danh, điệp thượng lục phương chư Phật danh dã. Văn kinh thọ trì, văn Phật danh giả, diệc ưng thọ trì cố.

(Sao) Vấn: “Thử kinh văn A Di Đà Phật danh hiệu vi vãng sanh nhân, hà kiêm chư Phật?” Đáp: Di Đà công đức, vị Hằng sa chư Phật chi sở cộng tán, tắc văn chư Phật danh, tri chư Phật tán, tín thọ thử kinh, bội phục thân thiết, cố song cử dã. Hoa Nghiêm đệ lục Hồi Hướng vân: “Phục ư Phật sở, đắc văn Phật danh, chuyển cánh trị ngộ vô số chư Phật”, tức văn thử kinh, hựu văn chư Phật danh chi ý dã.

(Diễn) Đáp Di Đà công đức hạ hữu nhị nghĩa: Tiền nghĩa, nãi quyển đa quy nhất. Hậu nghĩa, nãi triển nhất vi đa. Tuy hữu nhị nghĩa, thật nhất đa tương tức, triển quyển vô ngại, dĩ chư Phật đồng nhất Pháp Thân cố.

(疏)聞諸佛名，牒上六方諸佛名也。聞經受持，聞佛名者，亦應受持故。

(鈔)問：此經聞阿彌陀佛名號為往生因，何兼諸佛？答：彌陀功德，為恆沙諸佛之所共讚，則聞諸佛名，知諸佛讚，信受此經，倍復親切，故雙舉也。華嚴第六回向云：復於佛所，得聞佛名，轉更值遇無數諸佛，即聞此經，又聞諸佛名之意也。

(演)答彌陀功德下有二義：前義，乃卷多歸一。後義，乃展一為多。雖有二義，實一多相即，展卷無礙，以諸佛同一法身故。

(Sớ: “Nghe danh hiệu chư Phật”: Nhắc lại danh hiệu của sáu phương Phật trong phần trên. Nghe kinh thọ trì, mà nghe danh hiệu Phật cũng nên thọ trì.

Sao: Hỏi: “Kinh này lấy nghe danh hiệu A Di Đà Phật làm cái nhân vãng sanh, sao lại kèm thêm chư Phật”? Đáp: Công đức của Phật Di Đà được Hằng sa chư Phật cùng xưng tán, cho nên nghe danh hiệu chư Phật, biết chư Phật tán thán, sẽ tin nhận kinh này càng thêm thân thiết gấp bội, cho nên nêu ra song song. Chương Đệ Lục Hồi Hướng trong kinh Hoa Nghiêm có nói: “Lại ở chỗ Phật được nghe danh hiệu Phật, lần lượt gặp gỡ vô số chư Phật”. Đấy chính là ý nghĩa “nghe kinh này, lại nghe danh hiệu chư Phật” trong kinh này vậy.

Diễn: Từ “Đáp: Công đức của Phật Di Đà” trở đi, có hai nghĩa: Nghĩa trước là thâu nhiều về một, nghĩa sau là mở rộng một thành nhiều. Tuy có hai nghĩa, thật ra một chính là nhiều, nhiều chính là một. Mở rộng hay rút gọn vô ngại, vì chư Phật có cùng một Pháp Thân).

(Sớ) Đại Bổn vân: “Đa hữu Bồ Tát, dục văn thử kinh, nhi bất đắc văn”. Hựu kinh vân: “Ninh ư địa ngục, đắc văn Phật danh”. Tắc tri văn thử kinh, văn chư Phật danh, đại phi dị sự.

(Diễn) Bồ Tát dục văn nhi bất đắc văn giả, hoặc vấn vân: Kim bác địa phàm phu, văn giả thậm đa, tương siêu Bồ Tát da? Đáp: Văn kinh đại hữu sai đẳng. Phàm phu nhĩ tuy văn danh, tâm bất san thái, hoặc tâm tuy tư duy, bất dũng dược đốc hành. Thử đản nhĩ thính ngôn thuyên, tâm bất đắc chỉ, như bất văn dã. Kim sở vị văn giả, nhân thuyên đắc chỉ, bi hỷ giao tập, đốc tín lực hành, nãi tâm văn dã, khởi bất siêu phàm tiểu da?

(疏)大本云：多有菩薩，欲聞此經，而不得聞。又經云：寧於地獄，得聞佛名。則知聞此經，聞諸佛名，大非易事。

(演)菩薩欲聞而不得聞者，或問云：今博地凡夫，聞者甚多，將超菩薩耶？答：聞經大有差等。凡夫耳雖聞名，心不飧采，或心雖思惟，不踴躍篤行。此但耳聽言詮，心不得旨，如不聞也。今所謂聞者，因詮得旨，悲喜交集，篤信力行，乃心聞也，豈不超凡小耶？

(Sớ: Kinh Đại Bổn nói: “Có nhiều vị Bồ Tát muốn nghe kinh này mà chẳng được nghe”. Kinh lại nói: “Thà ở trong địa ngục mà được nghe danh hiệu Phật”. Cho nên biết là nghe kinh này, nghe danh hiệu chư Phật, quả thật chẳng phải là chuyện dễ dàng.

Diễn: “Bồ Tát muốn nghe mà chẳng được nghe”: Có lẽ sẽ có kẻ Hỏi: “Nay hạng phàm phu sát đất được nghe rất nhiều, họ sẽ vượt xa hàng Bồ Tát ư?” Đáp: Nghe kinh có sự sai biệt to lớn. Phàm phu tuy nghe tên (tên kinh, hoặc nghe danh hiệu Phật), nhưng tâm chẳng thấu hiểu. Hoặc là tuy tâm suy nghĩ, nhưng chẳng hớn hở, chẳng dốc sức hành trì. Đấy chỉ là tai nghe lời giảng giải, tâm chẳng lãnh hội ý chỉ, cũng giống như chẳng nghe vậy. Nay nói đến Nghe, [phải hiểu là] do [lắng nghe] lời giảng giải mà đạt được ý chỉ, buồn vui xen lẫn, dốc lòng tin tưởng, tận lực hành trì, đấy chính là “nghe bằng cái tâm” vậy. Há chẳng phải là vượt xa phàm phu, tiểu căn ư?)

(Sao) Bồ Tát dục văn nhi bất đắc, tắc Nhị Thừa, phàm phu khả tri hỹ. Đại Bổn kệ vân: “Nhược bất vãng tích tu phước huệ, ư thử chánh pháp bất năng văn, dĩ tằng khâm phụng chư Như Lai, cố hữu nhân duyên văn thử nghĩa”. Địa ngục văn Phật giả, Hoa Nghiêm kệ vân: “Ninh thọ địa ngục khổ, đắc văn chư Phật danh, bất nguyện sanh thiên trung, nhi bất văn Phật danh”. Cố tri thử kinh, cập dữ Phật danh, bất dị văn dã. Kim đắc văn chi, khả phất tín thọ?

(鈔)菩薩欲聞而不得，則二乘凡夫可知矣。大本偈云：若不往昔修福慧，於此正法不能聞，已曾欽奉諸如來，故有因緣聞此義。地獄聞佛者，華嚴偈云：寧受地獄苦，得聞諸佛名，不願生天中，而不聞佛名。故知此經，及與佛名，不易聞也。今得聞之，可弗信受？

(Sao: Bồ Tát muốn nghe mà chẳng được nghe, vậy thì Nhị Thừa và phàm phu có thể suy ra mà biết vậy. Kinh Đại Bổn có bài kệ: “Nếu xưa kia chẳng tu phước huệ, chẳng thể nghe đến chánh pháp này, đã từng khâm phụng chư Như Lai, nên có nhân duyên nghe nghĩa này”. “Ở trong địa ngục được nghe nói tới Phật”: Kinh Hoa Nghiêm có bài kệ rằng: “Thà chịu địa ngục khổ, được nghe tên chư Phật, chẳng mong sanh cõi trời, mà chẳng nghe tên Phật”. Do vậy biết kinh này và danh hiệu Phật chẳng dễ nghe. Nay đã được nghe, há nên chẳng tin nhận ư?)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh tự quỹ, thị văn thử kinh nghĩa. Tự tánh tự giác, thị văn chư Phật danh nghĩa.

(Diễn) Tự tánh tự quỹ đẳng giả, kinh hữu quỹ trì nghĩa, tự tánh bổn tự quỹ trì, tức thị chân kinh, cánh ư hà xứ tầm kinh? Phật hữu giác chiếu nghĩa, tự tánh bổn tự oánh chiếu, tức thị chân Phật, cánh ư hà xứ mịch Phật? Nhược ly tự tánh biệt cầu Phật pháp, đại tự kỵ ngưu mịch ngưu, phao gia lãng tẩu dã.

(疏)稱理，則自性自軌，是聞此經義。自性自覺，是聞諸佛名義。

(演)自性自軌等者，經有軌持義，自性本自軌持，即是真經，更於何處尋經？佛有覺照義，自性本自瑩照，即是真佛，更於何處覓佛？若離自性別求佛法，大似騎牛覓牛，拋家浪走也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh có quy củ là ý nghĩa “nghe kinh này”. Tự tánh tự giác là ý nghĩa “nghe danh hiệu chư Phật”.

Diễn: “Tự tánh có quy củ”: Kinh có ý nghĩa “vâng theo khuôn khổ, phép tắc”. Tự tánh vốn tự gìn giữ khuôn khổ, quy tắc, đó chính là chân kinh, còn phải tìm kinh ở nơi đâu nữa? Phật có nghĩa là giác chiếu. Tự tánh vốn tự chiếu rạng ngời, đó chính là chân Phật, còn tìm Phật ở nơi đâu nữa? Nếu lìa tự tánh để cầu Phật pháp nào khác, sẽ rất giống như đang cưỡi trâu mà tìm trâu, bỏ nhà đi lang thang vậy).

(Sao) Tự quỹ tự trì, tắc “tôn giả bất thuyết, ngã nãi vô văn, thị chân Bát Nhã”. Tự giác tự chiếu, tắc vô danh, vô tự, vô thể, vô tướng, thị danh Như Lai. Tư tắc thế gian nan tín chi diệu pháp, bất văn nhi lịch lịch phân minh; Hằng sa chư Phật chi hồng danh, tuyệt thính nhi oanh oanh tại nhĩ. Khả vị sở vị văn kinh, tín chi bất nghi, thừa sự chư Phật, vô không quá giả.

(Diễn) Thị chân Bát Nhã giả, chung nhật chuyển kinh, bất tri kinh chuyển, dĩ phi chân kinh dã. Kim “vô thuyết, vô văn, phương thị chân Bát Nhã”, sở vị thường chuyển như thị kinh, bách thiên vạn ức quyển dã. Thị danh Như Lai giả, ngoại cầu hữu tướng Phật, dữ ngã bất tương can, dĩ phi chân Phật dã. Kim vô danh, vô tướng, phương thị chân Như Lai, sở vị “chân Phật ốc lý tọa, thời nhân tự bất thức” dã. Ký tri chân Bát Nhã, tắc xứ xứ Di Đà thuyết pháp; cố lịch lịch phân minh. Ký thức chân Như Lai, tắc thời thời chư Phật hiện tiền; cố oanh oanh tại nhĩ. Lịch lịch phân minh, tắc A Nan sở vị văn kinh, vô bất văn chi, thuyết Tín dĩ thành lưỡng quyết, hà huống hữu nghi! Oanh oanh tại nhĩ, tắc dạ thần sở sự chư Phật, nhất nhất thừa sự. Thuyết bất không, tảo dĩ tương quai, huống hữu không quá.

(鈔)自軌自持，則尊者不說，我乃無聞，是真般若。自覺自照，則無名無字，無體無相，是名如來。斯則世間難信之妙法，不聞而歷歷分明；恆沙諸佛之洪名，絕聽而轟轟在耳。可謂所未聞經，信之不疑，承事諸佛，無空過者。

(演)是真般若者 ， 終日轉經 ， 不知經轉 ， 以非真經

也。今無說無聞，方是真般若，所謂常轉如是經，百千萬億卷也。是名如來者，外求有相佛，與我不相干，以非真佛也。今無名無相，方是真如來，所謂真佛屋裡坐，時人自不識也。既知真般若，則處處彌陀說法；故歷歷分明。既識真如來，則時時諸佛現前；故轟轟在耳。歷歷分明，則阿難所未聞經，無不聞之，說信已成兩橛，何況有疑！轟轟在耳，則夜神所事諸佛，一一承事。說不空，早已相乖，況有空過。

(Sao: “Tự quỹ, tự trì” (Tự vâng theo khuôn phép, tự gìn giữ), chính là “tôn giả chẳng nói, ta bèn chẳng nghe, đó là chân Bát Nhã”. Tự giác tự chiếu, cho nên chẳng có danh, chẳng có tự, vô thể, vô tướng, bèn gọi là Như Lai. Đấy chính là diệu pháp thế gian khó tin, chẳng nghe mà hiểu phân minh, rành rẽ; hồng danh của Hằng sa chư Phật trọn chẳng nghe mà vang rền bên tai. Có thể nói: Đối với kinh chưa được nghe bèn tin tưởng chẳng nghi; phụng sự chư Phật, chẳng bỏ sót vị nào vậy.

Diễn: “Là chân Bát Nhã”: Suốt ngày chuyển kinh, chẳng biết là bị kinh chuyển, do chẳng phải là chân kinh. Nay “chẳng nói, chẳng nghe mới là chân Bát Nhã”; đó gọi là “thường chuyển kinh như thế, trăm ngàn vạn ức quyển”. “Gọi là Như Lai”: Cầu vị Phật có hình tướng ở bên ngoài, chẳng liên quan gì đến ta; bởi lẽ, đó chẳng phải là chân Phật. Nay vô danh, vô tướng, mới là chân Như Lai, đó gọi là “vị Phật thật ngồi trong nhà, người đương thời chẳng biết”.

Đã biết chân Bát Nhã thì chốn chốn Di Đà thuyết pháp. Vì thế, vằng vặc phân minh. Đã biết chân Như Lai, lúc nào chư Phật cũng hiện tiền. Bởi thế, vang rền bên tai. “Vằng vặc phân minh” chính là ngài A Nan đối với những kinh chưa được nghe [đều thông suốt, chẳng khác gì] không kinh nào chẳng nghe. Nói đến Tín, đã thành hai thứ, huống hồ còn Nghi? “Vang rền bên tai” chính là Dạ Thần [trong kinh Hoa Nghiêm] phụng sự chư Phật, mỗi mỗi đều thừa sự; nói “chẳng không” thì đã sớm trở thành trái nghịch, huống hồ là “bỏ sót” ư?)

Nhị, lợi ích.

(Kinh) Thị chư thiện nam tử, thiện nữ nhân, giai vi nhất thiết chư Phật chi sở hộ niệm, giai đắc bất thoái chuyển ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(Sớ) Chư Phật hộ niệm, cố đắc bất thoái Bồ Đề. Bất thoái nghĩa kiến tiền thích.

(Sao) Thượng trưng vân hà hộ niệm, kim xuất kỳ diêu, vị trì kinh cập Phật danh giả, chư Phật hộ chi, niệm chi, linh bất thoái dã. Hựu Đường dịch, tất vị thập phương thập Căng Già sa chư Phật chi sở nhiếp thọ. Tắc phi duy bất chỉ lục phương, diệc bất chỉ nhất Hằng sa nhi dĩ.

二、利益。

(經)是諸善男子善女人，皆為一切諸佛之所護念，皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提。

(疏)諸佛護念，故得不退菩提。不退義見前釋。

(鈔)上徵云何護念，今出其繇，謂持經及佛名者，諸佛護之念之，令不退也。又唐譯，必為十方十殑伽沙諸佛之所攝受。則非惟不止六方，亦不止一恆沙而已。

(Hai, lợi ích.

Kinh: Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy đều được hết thảy chư Phật hộ niệm, đều đắc bất thoái chuyển nơi Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Sớ: Do chư Phật hộ niệm nên được bất thoái Bồ Đề, đối với ý nghĩa của “bất thoái”, xem giải thích trong phần trước.

Sao: Trong phần trên đã gạn hỏi hộ niệm là gì, nay nêu nguyên do. Ý nói trì kinh và trì danh hiệu Phật, thì chư Phật hộ niệm khiến cho [hành nhân] chẳng bị thoái chuyển. Lại nữa, bản dịch đời Đường [chép rằng]: “Ắt được mười phương mười Căng Già sa chư Phật nhiếp thọ”. Tức là chẳng phải chỉ là sáu phương, mà cũng chẳng phải chỉ là một Hằng hà sa mà thôi).

(Sớ) A giả, thử vân Vô; Nậu Đa La, thử vân Thượng; Tam Miệu, thử vân Chánh Đẳng; Tam Bồ Đề, thử vân Chánh Giác. Ngôn Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

(Sao) Cứu cánh cực quả, đối hạ nhi ngôn, danh chi Vô Thượng. Chánh quán Chân Đế, đối tà nhi ngôn, danh chi viết Chánh. Đẳng quán Tục Đế, đối thiên nhi ngôn, danh chi viết Đẳng, diệc danh viết Biến. Giác giả, linh minh tự tâm. Chánh Giác giả, kiêm thượng Chánh Đẳng nhị nghĩa. Ngôn thử giác giả, thị Vô Thượng Chánh Đẳng chi Chánh Giác dã.

(Diễn) Cứu cánh cực quả giả, đạo cùng Diệu Giác, vị cực ư Trà; chứng Nhất Thiết Chủng Trí, viên quán Đệ Nhất Nghĩa Đế, đối Đẳng Giác nhi ngôn danh chi Vô Thượng. Dĩ Đẳng Giác Bồ Tát do hữu vi tế vô minh vị đoạn, danh Hữu Thượng Sĩ cố. Chánh quán Chân Đế giả, Nhị Thừa tu Nhất Thiết Trí. Chánh quán Chân Đế, đối ngoại đạo tà kiến nhi ngôn, danh chi viết Chánh. Dĩ cửu thập lục chủng ngoại đạo, các chấp dị kế, giai tà kiến cố. Đẳng quán Tục Đế giả, Bồ Tát tu Đạo Chủng Trí, đẳng quán Tục Đế. Đối Nhị Thừa thiên quán nhi ngôn, danh chi viết Đẳng. Dĩ Nhị Thừa khí Hữu quán Không, đọa thiên kiến cố. Chánh Giác kiêm Chánh Đẳng nhị nghĩa giả, dĩ Nhị Thừa đối ngoại đạo danh Chánh. Nhược đối Bồ Tát, khí Hữu, quán Không, diệc danh Tà cố.

(疏)阿者，此云無。耨多羅，此云上。三藐，此云正等。三菩提，此云正覺。言無上正等正覺。

(鈔)究竟極果，對下而言，名之無上。正觀真諦，對邪而言，名之曰正。等觀俗諦，對偏而言，名之曰等，亦名曰遍。覺者，靈明自心。正覺者，兼上正等二義。言此覺者，是無上正等之正覺也。

(演)究竟極果者，道窮妙覺，位極於茶；證一切種智，圓觀第一義諦，對等覺而言名之無上。以等覺菩薩猶有微細無明未斷，名有上士故。正觀真諦者，二乘修一切智。正觀真諦，對外道邪見而言，名之曰正。以九十六種外道，各執異計，皆邪見故。等觀俗諦者，菩薩修道種智，等觀俗諦。對二乘偏觀而言，名之曰等。以二乘棄有觀空，墮偏見故。正覺兼正等二義者，以二乘對外道名正。若對菩薩，棄有觀空，亦名邪故。

(Sớ: A cõi này dịch là Vô, Nậu Đa La cõi này dịch là Thượng, Tam Miệu cõi này dịch là Chánh Đẳng, Tam Bồ Đề cõi này dịch là Chánh Giác. Nói [gộp lại] sẽ là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Sao: Quả tột cùng rốt ráo, đối với hạ mà nói, bèn gọi là Vô Thượng. Chánh quán Chân Đế, đối với tà mà nói, bèn gọi là Chánh. Bình đẳng quán Tục Đế, đối với Thiên (lệch lạc) mà nói, bèn gọi là Đẳng (bình đẳng), cũng gọi là Biến (trọn khắp). Giác là linh minh tự tâm. Chánh Giác gồm cả hai nghĩa Chánh và Đẳng trên đây. Nói tới cái Giác ấy thì chính là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác vậy.

Diễn: “Quả rốt ráo tột cùng”: Đạo đạt đến Diệu Giác tột cùng, địa vị không còn gì cao hơn được nữa. Chứng Nhất Thiết Chủng Trí, quán trọn vẹn Đệ Nhất Nghĩa Đế, do so với Đẳng Giác mà nói là Vô Thượng. Vì Đẳng Giác Bồ Tát còn có vi tế vô minh chưa đoạn, cho nên gọi là Hữu Thượng Sĩ (bậc còn có người cao hơn).

“Chánh quán Chân Đế”: Nhị Thừa tu Nhất Thiết Trí, chánh quán Chân Đế. Đối với ngoại đạo tà kiến mà nói, thì gọi là Chánh. Do chín mươi sáu thứ ngoại đạo, mỗi loại đều có sự chấp trước khác biệt, nhưng đều là tà kiến.

“Bình đẳng quán Tục Đế”: Bồ Tát tu Đạo Chủng Trí, nên bình đẳng quán Tục Đế. Do đối với Nhị Thừa mà nói, nên gọi là Đẳng. Bởi lẽ, Nhị Thừa bỏ Hữu quán Không, cho nên đọa vào tri kiến lệch lạc. “Chánh Giác kiêm cả hai nghĩa Chánh và Đẳng”: Do đối với ngoại đạo thì Nhị Thừa được gọi là Chánh, nhưng so với Bồ Tát, [do Nhị Thừa] bỏ Hữu để quán Không, nên cũng gọi là Tà).

(Sao) Lương dĩ xuẩn động hàm linh giai hữu Phật Tánh, tắc Bồ Đề giả. Phật dữ chúng sanh bổn lai vô nhị, vô minh sở phú, toại thành mê vọng, thị tắc tà giác, bất danh vi Chánh.

(Diễn) Lương dĩ hạ xuất thượng sở dĩ. Phật dữ chúng sanh bổn lai vô nhị giả, vị Bổn Giác chi Thể, nhân tâm, quả chứng, vô nhị, vô biệt dã. Vô minh sở phú toại thành mê vọng giả, vị bất tri Chân Như pháp nhất cố, bất giác tâm khởi nhi hữu kỳ niệm, toại thành tam tế, lục thô dã. Thị tắc tà giác, bất danh vi Chánh giả. Vị phàm phu tuy cụ hữu linh giác, nhi toàn giai thị vọng, phi vi chánh cố.

(鈔)良以蠢動含靈皆有佛性，則菩提者。佛與眾生本來無二，無明所覆，遂成迷妄，是則邪覺，不名為正。

(演)良以下出上所以。 佛與眾生本來無二者，謂本覺之體，因心果證，無二無別也。無明所覆遂成迷妄者，謂不知真如法一故，不覺心起而有其念，遂成三細六粗也。是則邪覺，不名為正者。謂凡夫雖具有靈覺，而全皆是妄，非為正故。

(Sao: Ấy là vì các loài hàm linh ngọ ngoạy đều có Phật Tánh, cho nên đối với Bồ Đề, Phật và chúng sanh vốn chẳng hai. Do bị vô minh che lấp, nên trở thành mê vọng. Đó là tà giác, chẳng gọi là Chánh.

Diễn: Từ chữ “ấy là vì” trở đi, nêu ra nguyên do của những điều vừa được nói trên đây. “Phật và chúng sanh vốn chẳng hai” nghĩa là xét theo cái Thể của Bổn Giác thì cái tâm tu nhân và cái quả đã chứng đắc chẳng hai, chẳng khác. “Do bị vô minh che lấp, nên trở thành mê vọng” nghĩa là: Do chẳng biết pháp Chân Như là một, cho nên cái tâm bất giác dấy niệm, bèn biến thành ba tế tướng và sáu thô tướng. “Đó là tà giác, chẳng phải là chánh”, có nghĩa là phàm phu tuy có linh giác, nhưng đều toàn là vọng, chẳng phải là chánh).

(Sao) Thanh Văn, Bích Chi chỉ phá Kiến Tư, tuy đắc Bồ Đề, kỳ đạo vị Trung, thị tắc Thiên Giác, bất danh vi Đẳng.

(Diễn) Thanh Văn, Bích Chi chỉ phá Kiến Tư giả, Thanh Văn quán Tứ Đế, Bích Chi quán Thập Nhị Nhân Duyên, tuy hành môn bất đồng, nhi sở đoạn giả, đồng thị tam giới Kiến Tư. Duyên Giác đản xâm tập khí, cư Thanh Văn thượng nhĩ. Tuy đắc Bồ Đề, kỳ đạo vị Trung, bất danh vi Đẳng giả, Bồ Đề vị Nhất Thiết Trí, đản năng tùng Giả nhập Không, bất năng tùng Không nhập Giả; cố kỳ đạo vị Trung. Đản ngộ Thiên Chân lý; cố thị Thiên Giác. Vị tu bình đẳng quán, cố bất danh vi Đẳng.

(鈔)聲聞辟支止破見思，雖得菩提，其道未中，是則偏覺，不名為等。

(演)聲聞辟支止破見思者，聲聞觀四諦，辟支觀十二因緣，雖行門不同，而所斷者，同是三界見思。緣覺但侵習氣，居聲聞上耳。雖得菩提，其道未中，不名為等者，菩提謂一切智，但能從假入空，不能從空入假；故其道未中。但悟偏真理；故是偏覺。未修平等觀，故不名為等。

(Sao: Thanh Văn, Bích Chi Phật chỉ phá Kiến Tư phiền não. Tuy đắc Bồ Đề, đạo của họ chưa phải là Trung, cho nên là Thiên Giác, chẳng gọi là Đẳng.

Diễn: “Thanh Văn và Bích Chi chỉ phá Kiến Tư”: Thanh Văn quán Tứ Đế, Bích Chi Phật quán Thập Nhị Nhân Duyên, tuy hành môn khác nhau, nhưng cái họ đoạn đều là Kiến Tư phiền não trong tam giới. Do Duyên Giác chỉ phải đối trị tập khí, [chẳng còn có Kiến Tư phiền não để đối trị], cho nên địa vị cao hơn Thanh Văn. “Tuy đắc Bồ Đề, đạo của họ chưa phải là Trung, chẳng gọi là Đẳng”: Bồ Đề là Nhất Thiết Trí. Họ chỉ có thể từ Giả nhập Không, chẳng thể từ Không nhập Giả. Do vậy, đạo của họ chưa phải là Trung. Chỉ ngộ lý Thiên Chân, nên là Thiên Giác (sự giác ngộ lệch lạc). Do chưa tu bình đẳng quán, nên chẳng gọi là Đẳng).

(Sao) Nhất thiết Bồ Tát, dĩ tận Trần Sa, vị tận vô minh, tuy đắc Chánh Đẳng Bồ Đề, Phật địa do viễn, bất danh Vô Thượng.

(Diễn) Nhất thiết Bồ Tát dĩ tận Trần Sa, vị tận vô minh giả, Biệt Giáo tự Thập Hồi Hướng, Thập Địa, chí Đẳng Diệu nhị giác. Viên Giáo tự Đệ Thập Tín chí Đẳng Giác, thị nhất thiết Bồ Tát. Biệt Thập Hướng dĩ tận Trần Sa, vị đoạn vô minh. Sơ Địa thỉ đoạn nhất phẩm vô minh, nãi chí Diệu Giác đoạn thập nhị phẩm vô minh, cố vị tận. Viên Thập Tín dĩ tận Trần Sa, vị đoạn vô minh. Sơ Trụ thỉ đoạn nhất phẩm vô minh, nãi chí Đẳng Giác đoạn tứ thập nhất phẩm vô minh, cố diệc vị tận. Tuy đắc Chánh Đẳng Bồ Đề, Phật địa do viễn, bất danh Vô Thượng giả, Bồ Đề, vị Đạo Chủng Trí, phần chứng Nhất Thiết Chủng Trí. Dĩ năng song giá, song chiếu, tâm tâm thú nhập Tát Bà Nhã hải. Cố đắc Chánh Đẳng Bồ Đề. Hoa Nghiêm thuyết Thập Địa Bồ Tát, sung mãn vi trần quốc độ, ư na do tha kiếp tu Bồ Tát hạnh, sở sanh trí huệ tỷ nhất Như Lai trí huệ, bách phần bất cập nhất, nãi chí ưu ba ni sa đà phần, diệc bất cập nhất. Cố vân Phật địa do viễn. Vô luận chư vị Bồ Tát, tức chí Đẳng Giác, thượng cánh hữu quá giả, danh Hữu Thượng Sĩ, cố bất danh Vô Thượng.

(鈔)一切菩薩，已盡塵沙，未盡無明，雖得正等菩提，佛地猶遠，不名無上。

(演)一切菩薩已盡塵沙，未盡無明者，別教自十回向，十地至等妙二覺。圓教自第十信至等覺，是一切菩薩。別十向已盡塵沙，未斷無明。初地始斷一品無明，乃至妙覺斷十二品無明，故未盡。圓十信已盡塵沙，未斷無明。初住始斷一品無明，乃至等覺斷四十一品無明，故亦未盡。雖得正等菩提，佛地猶遠，不名無上者，菩提，謂道種智，分證一切種智。以能雙遮雙照，心心趣入薩婆若海。故得正等菩提。華嚴說十地菩薩，充滿微塵國土，於那由他劫修菩薩行，所生智慧比一如來智慧，百分不及一，乃至優波尼沙陀分，亦不及一。故云佛地猶遠。無論諸位菩薩，即至等覺，尚更有過者，名有上士，故不名無上。

(Sao: Hết thảy các vị Bồ Tát đã đoạn hết Trần Sa, chưa đoạn hết Vô Minh, tuy đắc Chánh Đẳng Bồ Đề, vẫn cách xa địa vị Phật, chẳng gọi là Vô Thượng.

Diễn: “Hết thảy các vị Bồ Tát đã đoạn hết Trần Sa, chưa đoạn hết Vô Minh”: Biệt Giáo thì từ Thập Hồi Hướng, Thập Địa, cho đến Đẳng Giác và Diệu Giác, Viên Giáo thì từ Đệ Thập Tín cho đến Đẳng Giác, đó là “hết thảy Bồ Tát”. Thập Hồi Hướng của Biệt Giáo đã đoạn hết Trần Sa, chưa đoạn Vô Minh. Sơ Địa [của Biệt Giáo] mới đoạn một phẩm vô minh, cho đến Diệu Giác [của Biệt Giáo] đoạn hết mười hai phẩm vô minh, cho nên đều là “chưa đoạn hết”. Địa vị Đệ Thập Tín của Viên Giáo đã đoạn hết Trần Sa, nhưng chưa đoạn Vô Minh. Sơ Trụ mới đoạn một phẩm vô minh, cho đến Đẳng Giác đoạn bốn mươi mốt phẩm vô minh, nên cũng là “chưa đoạn hết”.

“Tuy đắc Chánh Đẳng Bồ Đề, còn cách xa địa vị Phật, chẳng gọi là Vô Thượng”: Bồ Đề là nói tới Đạo Chủng Trí, phần chứng Nhất Thiết Chủng Trí. Do có thể cùng ngăn lấp hai bên, cùng chiếu hai bên, tâm tâm tiến nhập biển Nhất Thiết Trí, cho nên đắc Chánh Đẳng Bồ Đề. Kinh Hoa Nghiêm nói Thập Địa Bồ Tát đầy ắp các cõi nước nhiều như vi trần, trong na do tha kiếp tu Bồ Tát hạnh. Trí huệ do họ sanh khởi so với trí huệ của một đức Như Lai thì trăm phần chẳng bằng được một, cho đến một phần Ưu ba ni sa đà cũng chẳng bằng. Vì thế nói là “còn cách xa địa vị Phật”. Bất luận Bồ Tát thuộc địa vị nào cho đến Đẳng Giác, đều hãy còn có người vượt xa, cho nên [các địa vị Bồ Tát đều] được gọi là Hữu Thượng Sĩ (người có kẻ vượt xa), chẳng gọi là Vô Thượng).

(Sao) Duy Phật nhất nhân, vọng tận, giác mãn, như vọng dạ nguyệt, cánh vô hữu giác quá ư thử giả, danh Vô Thượng Chánh Đẳng Giác dã. Kim đản trì danh, mông Phật hộ niệm, ư như thị giác, tức bất thoái chuyển. Ngôn trực chí đạo tràng, chung bất tái đọa tam hữu, trung chỉ hóa thành, quyết định thành Phật dã. Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Văn ngã danh dĩ, ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, hữu thoái chuyển giả, bất thủ Chánh Giác”. Hựu vân: “Diêu ư thử pháp, bất thính văn cố, hữu nhất ức Bồ Tát thoái chuyển ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”.

(Diễn) Duy Phật nhất nhân vọng tận giác mãn giả, như Bồ Tát địa tận, mãn túc phương tiện, nhất niệm tương ứng giác tâm, sơ khởi tâm vô sơ tướng, viễn ly vi tế niệm cố, danh vi “vọng tận”. Cứu tận chư pháp Thật Tướng, biên tế trí mãn, Chủng Giác đốn viên, danh vi “giác mãn”. Như vọng dạ nguyệt, cánh vô hữu giác quá ư thử giả, Quán Kinh Sớ vân: “Vô Thượng Sĩ giả, danh vô sở đoạn. Vô Thượng Sĩ giả, cánh vô quá giả, như thập ngũ nhật nguyệt viên mãn cụ túc, chúng tinh trung vương, tối thượng, tối thắng, oai đức đặc tôn”, thị dã.

(鈔)惟佛一人，妄盡覺滿，如望夜月，更無有覺過於此者，名無上正等覺也。今但持名，蒙佛護念，於如是覺，即不退轉。言直至道場，終不再墮三有，中止化城，決定成佛也。大本法藏願云：聞我名已，於阿耨多羅三藐三菩提，有退轉者，不取正覺。又云：繇於此法，不聽聞故，有一億菩薩退轉於阿耨多羅三藐三菩提。

(演)惟佛一人妄盡覺滿者，如菩薩地盡，滿足方便，一念相應覺心，初起心無初相，遠離微細念故，名為妄盡。究盡諸法實相，邊際智滿，種覺頓圓，名為覺滿。如望夜月，更無有覺過於此者，觀經疏云：無上士者，名無所斷。無上士者，更無過者，如十五日月圓滿具足，眾星中王，最上最勝，威德特尊，是也。

(Sao: Chỉ có mình đức Phật hết vọng, giác ngộ viên mãn, như trăng đêm Rằm, trọn chẳng có gì giác ngộ hơn địa vị này, gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Nay chỉ trì danh, bèn được Phật hộ niệm. Đối với sự giác ngộ như thế, bèn chẳng thoái chuyển. Nói “đến thẳng đạo tràng” là trọn chẳng còn đọa trong ba cõi, hoặc dừng nơi hóa thành giữa đường, mà là quyết định thành Phật.

Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Đã nghe tên ta mà còn có kẻ thoái chuyển nơi Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, ta chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác”. Lại nói: “Do chẳng được nghe pháp này, có một ức Bồ Tát thoái chuyển nơi A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”.

Diễn: “Chỉ có mình đức Phật hết vọng, giác ngộ viên mãn”: Như trọn hết địa vị Bồ Tát, phương tiện trọn đủ, một niệm tương ứng giác tâm, cái tâm sơ khởi chẳng có tướng khởi đầu, vì đã xa lìa hết thảy các niệm vi tế, cho nên gọi là “hết vọng”. Thấu suốt cùng tột Thật Tướng của các pháp, trí huệ đã viên mãn tận bờ mé, mau chóng viên mãn Chủng Giác (Nhất Thiết Chủng Trí), cho nên gọi là “giác ngộ viên mãn”. “Như trăng ngày Rằm, chẳng còn có gì giác ngộ hơn địa vị này”: Quán Kinh Sớ nói: “Vô Thượng Sĩ là không có gì để đoạn. Vô Thượng Sĩ là không còn ai hơn được. Như trăng Rằm viên mãn, trọn đủ, là vua trong các ngôi sao, tối thượng, tối thắng, oai đức đặc biệt tôn quý”, chính là nói về ý này vậy).

(Sớ) Tiền vân A Bệ Bạt Trí, chánh thử bất thoái Bồ Đề nghĩa dã, nhi sanh tiền, sanh hậu, ý sảo sai biệt.

(Sao) A Bệ Bạt Trí, vân Bất Thoái giả, chánh ngôn ư Vô Thượng Bồ Đề bất thoái chuyển nhĩ. Nhiên tiền vân: “Sanh bỉ quốc giả, giai đắc Bất Thoái”. Thử ngôn văn kinh, văn Phật, giai đắc Bất Thoái, tắc bất đãi vãng sanh bỉ quốc, nhi vị sanh dĩ tiền, tức dĩ thành tựu Bồ Đề thiện căn, bất khả phá hoại, huống phục sanh bỉ, nhi hữu thoái chuyển. Phục hữu nhị nghĩa: Nhất giả, kiến sanh Bất Thoái, như thượng sở minh. Nhị giả, túng kỳ thiểu thọ đa chướng, bất khắc vãng sanh, nhi thừa thử tự chấp trì lực, Phật hộ niệm lực, tất ư lai sanh Bồ Đề thiện căn diệc bất táng thất, tất cánh đắc sanh bỉ Phật quốc độ. Như tích nhân vị “kim sanh ký hạ thử đẳng Bát Nhã chủng tử, túng vị minh liễu, tài xuất đầu lai, quản thủ ư Bát Nhã trung, hiện thành thọ dụng”, chánh thử vị dã.

(疏)前云阿鞞跋致，正此不退菩提義也，而生前生後，意稍差別。

(鈔)阿鞞跋致，云不退者，正言於無上菩提不退轉耳。然前云：生彼國者，皆得不退。此言聞經聞佛，皆得不退，則不待往生彼國，而未生以前，即已成就菩提善根，不可破壞，況復生彼，而有退轉。復有二義：一者，見生不退，如上所明。二者，縱其少壽多障，不克往生。而乘此自執持力，佛護念力，必於來生菩提善根亦不喪失，畢竟得生彼佛國土。如昔人謂今生既下此等般若種子，縱未明了，纔出頭來，管取於般若中，現成受用，正此謂也。

(Sớ: A Bệ Bạt Trí được nói trong phần trước chính là ý nghĩa “bất thoái Bồ Đề” được nói ở đây, nhưng đối với chuyện trước và sau khi được vãng sanh, ý nghĩa sai biệt đôi chút.

Sao: A Bệ Bạt Trí có nghĩa là Bất Thoái, chính là nói “chẳng thoái chuyển nơi Vô Thượng Bồ Đề”; nhưng trong phần trước đã nói: “Người sanh về cõi ấy đều đắc Bất Thoái”. Ở đây nói là “nghe kinh, nghe [danh hiệu] Phật, đều được Bất Thoái”, cho nên chẳng đợi đến khi vãng sanh cõi ấy, mà là trước khi vãng sanh, đã thành tựu thiện căn Bồ Đề chẳng thể phá hoại, há còn có chuyện đã sanh về cõi kia mà bị thoái chuyển ư?

Lại có hai nghĩa: Một là Bất Thoái ngay trong đời hiện tại như vừa nói trên đây. Hai là dẫu là kẻ tuổi thọ ít ỏi, chướng nhiều, chẳng thể vãng sanh, nương theo sức chấp trì của chính mình và sức hộ niệm của Phật, ắt thiện căn Bồ Đề trong đời sau cũng chẳng bị chôn vùi, rốt cuộc được sanh về cõi nước Phật ấy. Cổ nhân nói: “Đời này đã gieo các chủng tử Bát Nhã như vậy, dẫu chưa hiểu rõ, [đời sau] vừa mới ló đầu ra, Bát Nhã sẽ hiện thành, tùy ý thọ dụng”, chính là nói về ý này).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thường giác, thị bất thoái Bồ Đề nghĩa.

(Sao) Linh linh độc chiếu, liễu liễu thường tri, bất giảm, bất tăng, vô đắc, vô thất. Bồ Đề tức ngã, ngã tức Bồ Đề. Thượng vô hữu tấn, vân hà hữu thoái?

(Diễn) Linh linh độc chiếu hạ, vọng chiếu hữu chiếu, cố hữu sở bất chiếu. Chân chiếu vô chiếu, cố vô sở bất chiếu. Vọng tri hữu tri, cố hữu sở bất tri. Chân tri vô tri, cố vô sở bất tri. Thử tri, thử chiếu, vô minh địa vô sở giảm, Bát Nhã địa vô sở tăng; ngộ thời vô đắc, mê thời vô thất. Bồ Đề tức ngã hạ, Bồ Đề giả chân giác dã. Ngã giả, vọng tể dã. Nhược mê thời, hữu giảm, hữu thất; ngộ thời, hữu tăng, hữu đắc, tắc chân giác phi vọng tể, vọng tể phi chân giác. Kim ký mê thời vô giảm, vô thất, tắc vọng tể toàn thị chân giác. Ngộ thời, vô tăng, vô đắc, tắc chân giác toàn thị vọng tể. Nhược chân giác, vọng tể thị nhị; tắc dĩ ngã chi vọng tể, thoái bỉ chi chân giác. Kim ký nhất hỹ, cầu kỳ tấn tướng, liễu bất khả đắc, vân hà hữu thoái da?

(疏)稱理，則自性常覺，是不退菩提義。

(鈔)靈靈獨照，了了常知，不減不增，無得無失。菩提即我，我即菩提。尚無有進，云何有退？

(演)靈靈獨照下，妄照有照，故有所不照。真照無照，故無所不照。妄知有知，故有所不知。真知無知，故無所不知。此知此照，無明地無所減，般若地無所增；悟時無得，迷時無失。菩提即我下，菩提者真覺也。我者，妄宰也。若迷時有減有失，悟時有增有得，則真覺非妄宰，妄宰非真覺。今既迷時無減無失，則妄宰全是真覺。悟時無增無得，則真覺全是妄宰。若真覺妄宰是二；則以我之妄宰，退彼之真覺。今既一矣，求其進相，了不可得，云何有退耶？

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh thường giác là ý nghĩa “bất thoái Bồ Đề”.

Sao: Linh thông riêng chiếu, thường biết rành rành, chẳng giảm, chẳng tăng, chẳng được, chẳng mất. Bồ Đề chính là ta, ta chính là Bồ Đề. Tiến còn chẳng có, làm sao có lùi cho được?

Diễn: Từ “linh thông riêng chiếu” trở đi, ý nói: Do vọng chiếu có chiếu, cho nên có cái chẳng chiếu thấu. Chân chiếu không có chiếu, nên không gì chẳng chiếu. Do vọng tri (hiểu biết hư vọng) có sự nhận biết, cho nên có cái chẳng biết. Chân tri vô tri, nên không gì chẳng biết. Tri và chiếu ấy ở địa vị vô minh chẳng giảm, nơi địa vị Bát Nhã chẳng tăng. Khi ngộ thì chẳng đắc, lúc mê thì chẳng mất. Từ “Bồ Đề chính là ta” trở đi, Bồ Đề là chân giác; ngã là vọng tể (chủ tể hư vọng). Nếu lúc mê mà có giảm, có mất, lúc ngộ có tăng, có đắc, thì chân giác chẳng phải là vọng tể, vọng tể chẳng phải là chân giác. Nay đã là khi mê thì chẳng giảm, chẳng mất, vậy thì toàn thể vọng tể là chân giác. Khi ngộ, chẳng tăng, chẳng đắc, thì toàn thể chân giác là vọng tể. Nếu chân giác và vọng tể là hai thì vọng tể của ngã sẽ đẩy lui chân giác. Nay chúng đã là một, cầu tướng tấn còn trọn chẳng thể được, làm sao có thoái ư?)

Tam, miễn tín (tam): Sơ, nhân văn tín thọ. Nhị, tùy nguyện đắc sanh. Tam, tổng kết tín nguyện.

Sơ, nhân văn tín thọ.

(Kinh) Thị cố Xá Lợi Phất! Nhữ đẳng giai đương tín thọ ngã ngữ, cập chư Phật sở thuyết.

(Sớ) Giai đương tín thọ, thị vi đệ tam trùng khuyến. Hữu phán thử xứ tức thuộc Lưu Thông, kim nhưng thuộc Chánh Tông, dĩ thừa thượng văn, chánh miễn tín thọ, linh vãng sanh cố. Tiền văn nhị giai khuyến nguyện, kim phục khuyến tín.

(Sao) Đệ tam khuyến giả, thượng ngôn “văn thị thuyết giả”, chỉ thị trì danh đắc sanh, vị ủy thoái dữ bất thoái. Kim ngôn bất đản đắc sanh, tất ư Vô Thượng Bồ Đề, vĩnh bất thoái chuyển. Như thị tắc nguyện đương ích thiết, cố vân tam khuyến. Vị thuộc Lưu Thông giả, dĩ tín nguyện vãng sanh, thị nhất kinh yếu lãnh, hạ văn trùng trùng khuyến tín, khuyến nguyện, phán thuộc Chánh Tông, ư nghĩa vi đáng. Nhữ đẳng giả, chánh chỉ Thân Tử, dĩ cập hiện tiền đại chúng, kiêm vị lai nhất thiết chư chúng sanh đẳng. Lương dĩ nhất Phật thân tuyên, tức đương đế tín; chư Phật đồng tán, cánh phục hà nghi? Tín, Hạnh, Nguyện tam, bất khả nhất khuyết. Cố tiền văn khuyến nguyện, kim phục khuyến tín. Phục khuyến giả, tiền lục phương trung, dĩ khuyến đương tín thị kinh. Kim phục minh ngôn “đương tín ngã ngữ”. Lương dĩ bất nguyện, diêu ư bất tín. Bất tín, tắc khởi hạnh vô diêu. Cố Phật ư thử kinh, trùng trùng khuyến tín. Như Đại Bổn ngôn: “Bất tín Phật ngữ giả, nãi ác đạo trung lai, dư ương vị tận, ngu si bất tín, vị đương giải thoát”. Hựu Pháp Tạng nguyện vân: “Chí tâm tín nhạo, dục sanh ngã sát, thập niệm tất sanh, duy trừ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. Báng chánh pháp giả, bất tín chi vị dã. Hựu Văn Thù Bát Nhã kinh, như tiền sở dẫn, mạt diệc vân: “Duy trừ bất tín”. Hựu Hoa Nghiêm vị: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu”. Nhi phục lũy ngôn bất trí, khởi đồ nhiên tai? Thanh Lương đại sư vân: “Cao Tề Đại Hạnh hòa thượng, tông sùng niệm Phật, dĩ tứ tự giáo chiếu, vị: Tín ức nhị tự, bất ly ư tâm, xưng kính nhị tự, bất ly ư khẩu”. Vãng sanh Tịnh Độ, yếu tu hữu tín, thiên tín tức thiên sanh, vạn tín tức vạn sanh. Tín Phật danh tự, chư Phật tức cứu, chư Phật tức hộ. Tâm thường ức Phật, khẩu thường xưng Phật, thân thường kính Phật, thỉ danh “thâm tín”. Nhậm ý tảo vãn, chung vô tái trụ Diêm Phù chi pháp. Thử sách phát tín tâm, tối vi thiết yếu dã.

(Diễn) Lũy ngôn bất trí giả, như: “Tín vô cấu trược, tâm thanh tịnh, Tín năng tất thí tâm vô lận. Tín năng hoan hỷ nhập Phật pháp. Tín năng tăng trưởng trí công đức. Tín năng tất đáo Như Lai địa” đẳng.

三、勉信(三)：初、因聞信受。二、隨願得生。三、總結信願 。

初、因聞信受。

(經)是故舍利弗！汝等皆當信受我語，及諸佛所說。

(疏)皆當信受，是為第三重勸。有判此處即屬流通，今仍屬正宗，以承上文，正勉信受，令往生故。前文二皆勸願，今復勸信。

(鈔)第三勸者，上言聞是說者，止是持名得生，未委退與不退。今言不但得生，必於無上菩提，永不退轉。如是則願當益切，故云三勸。未屬流通者，以信願往生，是一經要領，下文重重勸信勸願，判屬正宗，於義為當。汝等者，正指身子，以及現前大眾，兼未來一切諸眾生等。良以一佛親宣，即當諦信；諸佛同讚，更復何疑？信行願三，不可一缺。故前文勸願，今復勸信。復勸者，前六方中，已勸當信是經。今復明言當信我語。良以不願，繇於不信。不信，則起行無繇。故佛於此經，重重勸信。如大本言：不信佛語者，乃惡道中來，餘殃未盡，愚痴不信，未當解脫。又法藏願云：至心信樂，欲生我剎，十念必生，惟除五逆誹謗正法。謗正法者，不信之謂也。又文殊般若經，如前所引，末亦云：惟除不信。又華嚴謂：信為道元，功德母。而復累言不置，豈徒然哉？清涼大師云：高齊大行和尚，宗崇念佛，以四字教詔，謂：信憶二字，不離於心；稱敬二字，不離於口。往生淨土，要須有信，千信即千生，萬信即萬生。信佛名字，諸佛即救，諸佛即護。心常憶佛，口常稱佛，身常敬佛，始名深信。任意早晚，終無再住閻浮之法。此策發信心，最為切要也。

(演)累言不置者，如：信無垢濁，心清淨，信能悉施心無吝。信能歡喜入佛法。信能增長智功德。信能必到如來地等。

(Kinh: Do vậy, này Xá Lợi Phất! Các ông hãy đều nên tin nhận lời ta và lời chư Phật đã nói.

Sớ: “Đều nên tin nhận” là khuyên lần thứ ba. Có người phán định chỗ này thuộc về phần Lưu Thông, nay tôi phán định [phần kinh văn này] vẫn thuộc về phần Chánh Tông, do nó tiếp nối phần kinh văn trước đó, chính là để khuyên lơn [người nghe] hãy tin nhận, hòng được vãng sanh. Hai lần khuyên trong những phần kinh văn trước nhằm khuyên nguyện, nay [trong phần kinh văn này] lại khuyên tín.

Sao: “Khuyên lần thứ ba”: Trong phần trên có nói “nghe nói như vậy”, chỉ là nói người trì danh bèn được vãng sanh, nhưng chưa rõ thoái chuyển và bất thoái [là như thế nào]. Nay nói “không chỉ được vãng sanh, mà ắt còn được vĩnh viễn chẳng thoái chuyển nơi Vô Thượng Bồ Đề”. Như thế thì nguyện sẽ càng thêm thiết tha. Do vậy, nói lời khuyên lần thứ ba. “Chưa thuộc phần Lưu Thông”: Vì tín nguyện vãng sanh chính là cương lãnh trọng yếu của kinh này, do phần kinh văn tiếp theo lại [nêu rõ] nhiều phen khuyến tín, khuyến nguyện, cho nên phán định phần này thuộc về Chánh Tông. Xét theo nghĩa lý sẽ thỏa đáng.

“Nhữ đẳng” (các ông) chính là nói tới ngài Thân Tử (Xá Lợi Phất) và hiện tiền đại chúng, kèm thêm hết thảy các loại chúng sanh trong đời mai sau. Ấy là vì do một đức Phật đích thân nói “hãy nên tin sâu”; chư Phật cùng khen ngợi, còn nghi ngờ chi nữa? Ba điều Tín, Hạnh, Nguyện, chẳng thể thiếu một điều nào! Vì thế, trong phần trước đã khuyên nguyện, nay lại khuyên tín. [Nói] “lại khuyên” vì trong phần sáu phương trước đó, đã khuyên “hãy nên tin tưởng kinh này”; nay [đức Phật] lại nói rõ “hãy nên tin lời ta”. Vì chẳng nguyện là do chẳng tin. Chẳng tin thì sẽ không do đâu mà khởi hạnh được! Vì thế, trong kinh này, đức Phật đã nhiều lượt khuyên tín. Như kinh Đại Bổn nói: “Kẻ chẳng tin lời Phật chính là từ ác đạo sanh tới, những ương họa còn sót lại chưa hết sạch, [vì thế] ngu si, chẳng tin, chưa được giải thoát”.

Lại nữa, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Chí tâm tin ưa, muốn sanh về cõi ta, mười niệm ắt được sanh, chỉ trừ kẻ Ngũ Nghịch, phỉ báng chánh pháp”. “Báng chánh pháp” là nói tới kẻ chẳng tin. Kinh Văn Thù Bát Nhã, như đã dẫn trong phần trước, cuối cùng cũng nói: “Chỉ trừ chẳng tin”. Kinh Hoa Nghiêm lại nói: “Tín là nguồn đạo, mẹ công đức”. Lại còn nói nhiều lần chẳng thôi, há có phải là chuyện phí công ư?

Thanh Lương đại sư nói: “Đời Cao Tề, hòa thượng Đại Hạnh ngưỡng mộ, sùng bái niệm Phật, dùng bốn chữ để dạy răn. Ngài nói: Hai chữ Tin, Nhớ chẳng lìa khỏi tâm, hai chữ Xưng, Kính chẳng lìa nơi miệng. Vãng sanh Tịnh Độ cần phải có tín. Ngàn người tin, ngàn người vãng sanh; vạn người tin, vạn người vãng sanh. Tin vào danh hiệu Phật, chư Phật liền cứu, chư Phật liền hộ trì. Tâm thường nhớ Phật, miệng thường niệm Phật, thân thường kính Phật thì mới gọi là ‘tin sâu’. Tùy ý [vãng sanh] sớm hay trễ, trọn chẳng còn vướng mắc trong các pháp của cõi Diêm Phù Đề”. Lời dạy này (lời dạy của hòa thượng Đại Hạnh) nhằm sách tấn [hành nhân Tịnh Tông nhận biết] phát khởi tín tâm là điều thiết yếu nhất.

Diễn: “Nói nhiều lần chẳng thôi”: Như Tín chẳng có cấu trược, tâm sẽ thanh tịnh. Do tín tâm, nên có thể phát tâm bố thí chẳng keo tiếc. Do tín tâm, nên có thể hoan hỷ khế nhập Phật pháp. Do tín tâm, nên có thể tăng trưởng công đức nơi trí huệ. Do tín tâm, nên ắt có thể đạt đến địa vị Như Lai v.v…)

(Sớ) Tín giả, bất nghi chi vị. Thọ giả, tín dĩ nhi lãnh nạp bất vong chi vị. Tín nhi bất thọ, do phất tín dã.

(Sao) Tín nhi bất thọ, thí như hữu nhân, quỹ dĩ dị bảo; tuy tri thị bảo, thâm tín vô nghi. Nhiên cự chi bất nạp, tín diệc hà ích? Cố viết do phất tín dã.

(疏)信者，不疑之謂。受者，信已而領納不忘之謂。信而不受，猶弗信也。

(鈔)信而不受，譬如有人，饋以異寶；雖知是寶，深信無疑。然拒之不納，信亦何益？故曰猶弗信也。

(Sớ: Tín có nghĩa là chẳng nghi. “Thọ” là đã tin rồi bèn nhận lãnh chẳng quên. Tin mà chẳng nhận lấy thì cũng như chẳng tin!

Sao: “Tín mà chẳng nhận lấy”: Ví như có người được tặng báu vật lạ lùng; tuy biết là của báu, tin sâu chẳng nghi, nhưng cự tuyệt chẳng nhận, dẫu tin cũng có ích gì đâu? Nên nói là “cũng như chẳng tin”).

(Sớ) Hựu tín tức tâm tịnh, như Duy Thức thuyết.

(Sao) Thành Duy Thức Luận vân: “Tín giả, vị ư thật, đức, năng, thâm nhẫn lạc dục, tâm tịnh vi tánh. Hà ngôn tâm tịnh? Dĩ tâm thắng cố, như thủy thanh châu, năng thanh trược thủy. Hựu chư nhiễm pháp, các tự hữu tướng. Duy hữu bất tín, tự tướng hồn trược, phục năng hồn trược dư tâm, tâm sở, như cực uế vật, tự uế, uế tha. Tín chánh phiên bỉ, cố tịnh vi tướng”. Kim tu Tịnh Độ, chủ hồ tâm tịnh, Tín vi cấp vụ, minh diệc thậm hỹ!

(Diễn) Ư thật đức năng, thâm nhẫn lạc dục giả, vị: Ư Thật tắc thâm nhẫn, ư Đức tắc thâm lạc, ư Năng tắc thâm dục dã. Bát Thức Quy Củ vân: “Thâm nhẫn giả, ư chư pháp thật sự, thật lý, thâm tín minh khế, nhẫn khả ư tâm, bất vị hư vọng Sự Lý chi sở chuyển cố. Thâm lạc giả, ư Tam Bảo thanh tịnh Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát, chân tịnh đức trung, thâm tín, hảo nhạo, bất vị vọng nhiễm tà đức chi sở hoặc cố. Thâm dục giả, ư nhất thiết thế xuất thế thiện, thâm tín hữu lực, năng đắc thiện báo, năng thành đạo quả, khởi hy vọng tâm, cầu tất đắc cố. Ư trung, nhẫn khả thị tín nhân, lạc dục thị tín quả, tri chi tất háo chi dã”. Tâm tịnh vi tánh giả, dĩ tâm thắng cố. Duy ngôn ư tâm kiêm tâm sở dã, vị thử nhân quả, Tín bất độc tự thể thanh tịnh, phục năng thanh tịnh nhất thiết tâm cập tâm sở. Như cực hương vật, bất độc tự hương, phục năng huân hương nhất thiết dư vật. Như thủy thanh châu, bất độc tự thanh, phục năng trừng thanh nhất thiết trược thủy. Kỳ lực tối thắng, cố vân: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu”. Lưu tùng thử xuất, nhi thiện tùng thử sanh dã. Tín năng tất đáo Như Lai địa, dư hoặc nạn tất nhi tín khả quyết dã. Hà ngôn tâm tịnh hạ tứ cú, thị chánh thích “tâm tịnh vi tánh”. Hựu chư nhiễm pháp hạ tứ cú, thị phản minh tâm tịnh vi tánh dã. Chư nhiễm pháp tức tham đẳng lục phiền não, vô tàm đẳng nhị thập tùy dã. Các tự hữu tướng giả, như tham tâm sở tức ư hữu. Hữu cụ nhiễm trước vi tánh, năng chướng vô tham, sanh khổ vi nghiệp, vô tàm tức bất cố tự pháp, khinh cự hiền thiện vi tánh, năng chướng ư Tàm, sanh trưởng ác hạnh vi nghiệp đẳng giả. Duy hữu bất tín giả, bất tín tức bất tín tâm sở, vị ư Thật, Đức, Năng, bất nhẫn lạc dục, tâm uế vi thể, năng chướng tịnh tín, nọa y vi dụng, tự tướng hồn trược, phục năng hồn trược dư tâm, tâm sở đẳng giả. Dĩ bất tín bất đản tự thể nhiễm uế, phục năng uế trược nhất thiết tâm, tâm sở pháp. Như cực xú vật, phục năng huân chư nhất thiết, thị dã. Thị cố, bất tín chi lực, thắng chư nhiễm tâm. Tín chánh phiên bỉ giả, kim tín tâm sở, chánh phiên bỉ bất tín tâm sở. Bất tín ký tự uế, uế tha, tắc tín tự tịnh, tịnh tha, cố tịnh vi tướng dã. Chủ hồ tâm tịnh giả, Duy Ma vân: “Nhược Bồ Tát dục đắc Tịnh Độ, đương tịnh kỳ tâm. Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”.

(疏)又信即心淨，如唯識說。

(鈔)成唯識論云：信者，謂於實德能，深忍樂欲，心淨為性。何言心淨？以心勝故，如水清珠，能清濁水。又諸染法，各自有相。唯有不信，自相渾濁，復能渾濁餘心，心所，如極穢物，自穢穢他。信正翻彼，故淨為相。今修淨土，主乎心淨，信為急務，明亦甚矣！

(演)於實德能，深忍樂欲者，謂：於實則深忍，於德則深樂，於能則深欲也。八識規矩云：深忍者，於諸法實事實理，深信冥契，忍可於心，不為虛妄事理之所轉故。深樂者，於三寶清淨法身般若解脫，真淨德中，深信好樂，不為妄染邪德之所惑故。深欲者，於一切世出世善，深信有力，能得善報，能成道果，起希望心，求必得故。於中，忍可是信因，樂欲是信果，知之必好之也。心淨為性者，以心勝故。唯言於心兼心所也，謂此因果，信不獨自體清淨，復能清淨一切心及心所。如極香物，不獨自香，復能熏香一切餘物。如水清珠，不獨自清，復能澄清一切濁水。其力最勝，故云：信為道源，功德母。流從此出，而善從此生也。信能必到如來地，餘或難必而信可決也。何言心淨下四句，是正釋心淨為性。又諸染法下四句，是反明心淨為性也。諸染法即貪等六煩惱，無慚等二十隨也。各自有相者，如貪心所即於有。有具染著為性，能障無貪，生苦為業，無慚即不顧自法，輕拒賢善為性，能障於慚，生長惡行為業等也。唯有不信者，不信即不信心所，謂於實德能，不忍樂欲，心穢為體，能障淨信，惰依為用，自相渾濁，復能渾濁餘心，心所等者。以不信不但自體染穢，復能穢濁一切心，心所法。如極臭物，復能熏諸一切，是也。是故，不信之力，勝諸染心。信正翻彼者，今信心所，正翻彼不信心所。不信既自穢穢他，則信自淨淨他，故淨為相也。主乎心淨者，維摩云：若菩薩欲得淨土，當淨其心。隨其心淨，則佛土淨。

(Sớ: Tín lại chính là “tâm tịnh” như Duy Thức đã nói.

Sao: Thành Duy Thức Luận viết: “Tín là nói đối với Đức, Năng, Thật, bèn thâm nhẫn, thâm lạc, thâm dục. Tâm tịnh là tánh”. Vì sao nói là “tâm tịnh?” Do tâm thù thắng vậy. Giống như thủy thanh châu có thể lắng trong nước đục. Lại nữa, các pháp ô nhiễm, mỗi pháp đều có tướng riêng. Chỉ có Bất Tín là tướng của chính nó vẩn đục, lại còn có thể làm vẩn đục các tâm và tâm sở khác, giống như một vật tột cùng ô uế, chính nó đã ô uế, lại còn làm các vật khác bị ô uế lây. Do Tín có thể thay đổi tướng ấy (tướng dơ bẩn vì bất tín), cho nên lấy tịnh làm tướng”. Nay tu Tịnh Độ thì lấy tâm tịnh làm điều chủ yếu. Tín là việc cấp bách cũng đã rõ rành rành.

Diễn: “Đối với Thật, Đức, Năng, bèn thâm nhẫn, thâm lạc, thâm dục”: Ý nói: Đối với Thật, bèn nhẫn sâu xa. Đối với Đức, bèn vui thích sâu xa. Đối với Năng, bèn ưa muốn sâu xa. Bát Thức Quy Củ nói: “Thâm nhẫn là đối với thật sự và thật lý của các pháp, bèn tin sâu, ngầm khế hợp, tâm thừa nhận, khẳng định, chẳng bị xoay chuyển bởi sự lý hư vọng. Thâm lạc là đối với Pháp Thân, Bát Nhã và Giải Thoát thanh tịnh trong Tam Bảo, đối với tịnh đức chân thật bèn tin sâu, ưa thích, chẳng bị mê hoặc bởi tà đức hư vọng, ô nhiễm. Thâm dục là đối với hết thảy các điều thiện thế gian và xuất thế gian, bèn tin sâu xa là chúng có sức mạnh [khiến cho người làm lành] có thể đạt được thiện báo, có thể thành tựu đạo quả, dấy lòng hy vọng ắt sẽ đạt được [những điều mong mỏi ấy]. Trong ấy, nhẫn khả những điều ấy chính là cái nhân của Tín. Lạc và dục là quả của Tín. Đã biết, ắt sẽ ham thích”.

“Tâm tịnh là tánh”: Do tâm thù thắng. Chỉ nói đến tâm, kèm thêm tâm sở, tức là đối với cái nhân ấy và cái quả ấy, không chỉ riêng tự thể của Tín là thanh tịnh, nó lại còn có thể thanh tịnh hết thảy các tâm và tâm sở. Như một vật hết sức thơm, không chỉ riêng nó tự thơm, lại còn có thể ướp thơm hết thảy các vật khác. Như thủy thanh châu chẳng riêng tự mình trong trẻo, mà còn có thể lắng trong hết thảy nước đục. Do lực của nó thù thắng nhất, nên nói: “Tín là nguồn đạo, mẹ công đức”. Lưu xuất từ đấy, thiện được sanh từ đấy. Do Tín ắt có thể đạt đến [địa vị] Như Lai. Những điều khác nhằm giải đáp vấn nạn “ắt cần phải có Tín”.

Bốn câu từ “vì sao nói tâm tịnh” trở đi nhằm giải thích câu “tâm tịnh là tánh”. Bốn câu từ “lại nữa, các nhiễm pháp” trở đi là nói tương phản, hòng làm sáng tỏ [ý nghĩa] “tâm tịnh là tánh”. Các nhiễm pháp chính là sáu phiền não như tham, sân, si v.v… và hai mươi món Tùy phiền não như vô tàm v.v… Mỗi pháp tự có tướng [riêng của nó] như tham tâm sở [có tướng] là Hữu. Hữu có tánh chất đắm nhiễm, có tác dụng là “có thể chướng ngại vô tham, sanh ra khổ”. Vô Tàm là chẳng đoái hoài tự pháp, có tánh chất coi thường, cự tuyệt hiền thiện, có tác dụng “có thể chướng ngại Tàm, sanh trưởng ác hạnh” v.v…

Chỉ có Bất Tín, tức Bất Tín tâm sở là chẳng kham nhẫn, vui thích đối với Thật, Đức, Năng. Thể của nó là cái tâm ô uế, có tác dụng là “có thể chướng ngại lòng tin thanh tịnh, lười nhác, dựa dẫm”. Tướng của nó vẩn đục, nhơ bẩn, lại còn có thể vẩn đục, nhơ bẩn các tâm và tâm sở khác. Do không chỉ riêng tự thể của Bất Tín là nhiễm uế, nó lại còn có thể nhuốm bẩn hết thảy các pháp tâm và tâm sở. Như vật tột bậc hôi thối, lại có thể xông thối hết thảy vậy. Vì thế, sức của Bất Tín vượt xa hết thảy các tâm ô nhiễm khác. “Tín đúng là có thể thay đổi nó (Bất Tín)”: Nay Tín tâm sở có thể thay đổi Bất Tín tâm sở. Bất Tín đã là tự uế, lại còn khiến cho những thứ khác ô uế theo, cho nên Tín là tự tịnh, lại còn tịnh hóa những pháp khác. Vì thế, Tịnh là tướng [của Tín].

“Điều chủ yếu là tâm tịnh”: Kinh Duy Ma chép: “Nếu Bồ Tát muốn đạt được Tịnh Độ, hãy nên tịnh cái tâm. Tùy thuận cái tâm tịnh mà cõi nước sẽ tịnh”).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bổn lai thị Phật, thị tín thọ nghĩa.

(Sao) Hoa Nghiêm Thập Tín, toàn dĩ Quả Phật vi tự tín tâm. Lương diêu Phật tức thị tâm, cố chúng sanh tâm trung, niệm niệm thường hữu Phật thành Chánh Giác. Tác như thị tín, Kỳ Viên diệu chỉ, thiên Phật huyền đàm, nhất thời thọ tất.

(Diễn) Toàn dĩ Quả Giác vi tự tín tâm giả, dĩ bỉ Quả Phật vi ngã nhân tâm. Nhược ly giác thể, biệt ngôn tín giả, thị danh tà tín, phi Đại Thừa viên đốn chi chánh tín dã. Chúng sanh tâm trung, niệm niệm thường hữu Phật thành Chánh Giác giả, kinh vân: “Ưng tri tự tâm niệm niệm thường hữu Phật thành Chánh Giác”. Hà dĩ cố? Bất ly thử tâm, thành Chánh Giác cố.

(疏)稱理，則自性本來是佛，是信受義。

(鈔)華嚴十信，全以果佛為自信心。良繇佛即是心，故眾生心中，念念常有佛成正覺。作如是信，祇園妙旨，千佛玄談，一時受畢。

(演)全以果覺為自信心者，以彼果佛為我因心。若離覺體，別言信者，是名邪信，非大乘圓頓之正信也。眾生心中，念念常有佛成正覺者，經云：應知自心念念常有佛成正覺。何以故？不離此心，成正覺故。

(Sớ: Xứng Lý thì “tự tánh vốn là Phật” chính là ý nghĩa “tin nhận”.

Sao: Bậc Thập Tín trong Hoa Nghiêm hoàn toàn dùng Quả Phật để làm tín tâm của chính mình. Ấy là vì Phật chính là tâm, cho nên trong tâm chúng sanh, trong mỗi niệm thường có Phật thành Chánh Giác. Tin như thế, ý chỉ mầu nhiệm nơi Kỳ Viên, lời bàn luận u huyền của ngàn vị Phật sẽ được nhận lãnh trọn hết ngay trong một lúc.

Diễn: “Hoàn toàn dùng Quả Giác để làm tín tâm của chính mình”: Dùng Quả Phật của Ngài để làm cái tâm tu nhân của ta. Nếu lìa khỏi giác thể mà nói tới một cái Tín nào khác, thì đó là tà tín, chẳng phải là chánh tín viên đốn của Đại Thừa. “Trong tâm chúng sanh, mỗi niệm đều thường có Phật thành Chánh Giác”: Kinh dạy: “Hãy nên biết trong tự tâm, niệm nào cũng đều có Phật thành Chánh Giác”. Vì cớ nào? Chẳng lìa cái tâm này mà thành Chánh Giác vậy).

Nhị, tùy nguyện đắc sanh.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Nhược hữu nhân dĩ phát nguyện, kim phát nguyện, đương phát nguyện, dục sanh A Di Đà Phật quốc giả. Thị chư nhân đẳng, giai đắc bất thoái chuyển ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Ư bỉ quốc độ, nhược dĩ sanh, nhược kim sanh, nhược đương sanh.

(Sớ) Thượng ngôn “tín thọ”, kim ngôn “tín dĩ sanh nguyện” dã. Dĩ nguyện, kim nguyện, đương nguyện, quá, hiện, vị tam thời dã. Cử tam thời giả, minh hữu nguyện giả, vô nhất bất sanh dã.

(Sao) Dĩ nguyện, dĩ sanh, tắc kim Phật thuyết kinh chi tiền, dĩ hữu nhân cầu sanh bỉ quốc, nhi đắc sanh cố. Kim nguyện, kim sanh, tắc Phật chánh trụ thế thời dã. Đương nguyện, đương sanh, tắc văn kinh dĩ hậu, chí ư kim nhật, hậu chi hậu dã. Tiên ngôn bất thoái Bồ Đề, hậu vân vãng sanh giả. Hậu vân vãng sanh giả, minh phát nguyện giả, kiến thế chi trung, dĩ thuận giác lộ; huống ký đắc vãng sanh hồ? Vô nhất bất sanh giả, kiến vãng sanh giả thậm đa vô lượng dã. Vấn: “Sanh giả ký đa vô lượng, kim hà ngẫu nhất kiến chi?” Đáp: Thập phương thế giới, chúng như vi trần, kỳ vãng sanh giả hà hạn? Tử kiến Sa Bà, bất kiến trần sát cố. Hựu vấn: “Sanh giả ký đa vô lượng, bỉ độ hà dĩ dung chi?” Đáp: Thương minh nạp bách xuyên nhi bất dật. Minh kính hàm vạn tượng nhi hữu dư; huống Tịnh Độ hồ! Tức tâm thị độ, tức độ thị tâm, dĩ tâm quy tâm, hà phất dung dã?

二、隨願得生。

(經)舍利弗！若有人已發願，今發願，當發願，欲生阿彌陀佛國者。是諸人等，皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提。於彼國土，若已生，若今生，若當生。

(疏)上言信受，今言信已生願也。已願，今願，當願，過現未三時也。舉三時者，明有願者，無一不生也。

(鈔)已願已生，則今佛說經之前，已有人求生彼國，而得生故。今願今生，則佛正住世時也。當願當生，則聞經已後，至於今日，後之後也。先言不退菩提，後云往生者。後云往生者，明發願者，見世之中，已順覺路；況既得往生乎？無一不生者，見往生者甚多無量也。問：生者既多無量，今何偶一見之？答：十方世界，眾如微塵，其往生者何限？子見娑婆，不見塵剎故。又問：生者既多無量，彼土何以容之？答：滄溟納百川而不溢。明鏡含萬象而有餘；況淨土乎！即心是土，即土是心，以心歸心，何弗容也？

(Hai, tùy nguyện được vãng sanh.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Nếu có người đã phát nguyện, nay phát nguyện, sẽ phát nguyện, muốn sanh vào cõi của A Di Đà Phật, thì những người ấy đều được chẳng thoái chuyển nơi Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Đối với cõi nước ấy, hoặc là đã sanh, hoặc đang sanh, hoặc sẽ sanh.

Sớ: Trong phần trước đã nói đến sự tin nhận, nay nói “do đã tin, bèn sanh khởi nguyện”. Đã nguyện, nay nguyện, sẽ nguyện, tức là ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai. Nêu ra ba thời, hòng chỉ rõ: “Hễ có nguyện, không một ai chẳng được vãng sanh”.

Sao: “Đã nguyện, đã sanh” là trước khi đức Phật nói kinh trong hiện tại, đã có người cầu sanh cõi ấy, bèn được vãng sanh. “Nay nguyện, nay sanh” là đúng nhằm lúc đức Phật trụ thế. “Sẽ nguyện, sẽ sanh”, tức là sau khi đã nghe kinh, cho đến hiện thời và mai sau. Trước là nói bất thoái Bồ Đề, sau là nói tới vãng sanh. Sau đó, nói đến chuyện vãng sanh, nhằm chỉ rõ: Người phát nguyện thì ngay trong hiện đời đã đi theo đúng con đường giác ngộ; huống hồ người đã được vãng sanh ư?

“Không một ai chẳng vãng sanh”: Thấy người vãng sanh rất nhiều, số đến vô lượng. Hỏi: “Người vãng sanh đã nhiều vô lượng, sao nay chỉ đôi khi trông thấy [dăm ba người vãng sanh]?” Đáp: Mười phương thế giới nhiều như vi trần, người vãng sanh từ những cõi ấy há có hạn lượng? Ông chỉ thấy cõi Sa Bà, chẳng thấy các cõi nước số nhiều như vi trần. Lại Hỏi: “Người vãng sanh đã là nhiều vô lượng, cõi ấy làm sao dung nạp được?” Đáp: Biển thẳm dung nạp trăm sông mà chẳng đầy tràn. Gương sáng thừa sức chứa đựng muôn hình tượng. Huống hồ Tịnh Độ! Tâm chính là cõi, cõi chính là tâm, dùng tâm để quy vào tâm, lẽ đâu chẳng dung nạp được?)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh phi khứ, lai, kim, thị dĩ sanh, kim sanh, đương sanh nghĩa.

(Diễn) Tự tánh phi khứ, lai, kim, thị dĩ sanh, kim sanh, đương sanh nghĩa giả, nhược ngôn quá khứ dĩ sanh, hiện tại kim sanh, vị lai đương sanh, thử tắc tam tế thiên lưu, tứ tướng lưu chuyển, phi sanh Tịnh Độ, nãi sanh Sa Bà dã. Duy tự tánh bất lạc tam tế, nãi dĩ sanh, kim sanh, đương sanh nghĩa dã.

(疏)稱理，則自性非去來今，是已生今生當生義。

(演)自性非去來今，是已生今生當生義者，若言過去已生，現在今生，未來當生，此則三際遷流，四相流轉，非生淨土，乃生娑婆也。唯自性不落三際，乃已生今生當生義也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chẳng phải là quá khứ, vị lai, hiện tại chính là ý nghĩa “đã sanh, nay sanh, sẽ sanh”.

Diễn: “Tự tánh chẳng phải là quá khứ, vị lai, hiện tại, chính là ý nghĩa đã sanh, nay sanh, sẽ sanh”: Nếu nói quá khứ là đã sanh, hiện tại là nay sanh, vị lai là sẽ sanh, thì chính là chuyển dời theo ba đời, bị lưu chuyển theo bốn tướng (thành, trụ, hoại, không), chẳng phải là sanh Tịnh Độ, mà là sanh trong Sa Bà! Chỉ có tự tánh chẳng rơi vào ba đời thì mới là ý nghĩa “đã sanh, nay sanh, sẽ sanh”).

(Sao) Vạn niên nhất niệm, hà cổ phi kim? Nhất niệm vạn niên, hà kim bất cổ? Tắc niệm niệm du hành lạc quốc, thời thời lễ cận từ tôn. Thùy phi vãng sanh giả. Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc. Ký vô kỳ tâm, thùy thị vãng sanh giả? Vô sanh nhi sanh, thị danh dĩ sanh, kim sanh, đương sanh.

(Diễn) Vạn niên nhất niệm giả, thập thế cổ kim, thỉ chung bất ly đương niệm cố. Vạn niên vi cổ, nhất niệm vi kim. Vạn niên nhất niệm, hà cổ nhi phi kim? Nhất niệm vạn niên giả, nhất niệm phổ quán vô lượng kiếp dã. Nhất niệm vi kim, vạn niên vi cổ. Nhất niệm vạn niên, hà kim nhi phi cổ, hà cổ phi kim? Dĩ kim đoạt cổ dã. Hà kim phi cổ? Dĩ cổ đoạt kim dã. Hỗ đoạt lưỡng vong, tắc cổ kim không hỹ. Tọa đoạn tam tế, đương xứ Tây Phương. Thùy phi vãng sanh giả, thử xuất tam tế thời dã. Quá khứ hạ, tam tế cầu tâm, tâm bất hữu. Tâm bất hữu xứ, vọng nguyên vô. Vọng nguyên vô xứ tức Bồ Đề. Sanh tử Niết Bàn bổn bình đẳng; tắc thùy thị vãng sanh giả, thử không tam tế tâm dã. Hựu thùy thị vãng sanh giả, sanh nhi vô sanh dã. Thùy phi vãng sanh giả, vô sanh nhi sanh dã. Sanh nhi vô sanh, vô sanh nhi sanh. Thị danh dĩ sanh, kim sanh, đương sanh.

(鈔)萬年一念，何古非今？一念萬年，何今不古？則念念遊行樂國，時時禮覲慈尊。誰非往生者。過去心不可得，現在心不可得，未來心不可得。既無其心，誰是往生者？無生而生，是名已生今生當生。

(演)萬年一念者，十世古今，始終不離當念故。萬年為古，一念為今。萬年一念，何古而非今？一念萬年者，一念普觀無量劫也。一念為今，萬年為古。一念萬年，何今而非古，何古非今？以今奪古也。何今非古？以古奪今也。互奪兩亡，則古今空矣。坐斷三際，當處西方。誰非往生者，此出三際時也。過去下，三際求心，心不有。心不有處，妄元無。妄元無處即菩提。生死涅槃本平等；則誰是往生者，此空三際心也。又誰是往生者，生而無生也。誰非往生者，無生而生也。生而無生，無生而生。是名已生今生當生。

(Sao: Vạn năm là một niệm, có gì là xưa mà chẳng phải là nay? Một niệm là vạn năm, có gì là nay mà chẳng phải là xưa? Tức là niệm nào cũng dạo chơi cõi an vui; lúc nào cũng lễ bái, thân cận đức Từ Tôn. Có ai chẳng phải là người vãng sanh? Tâm quá khứ chẳng thể được, tâm hiện tại chẳng thể được, tâm vị lai chẳng thể được. Đã không có những tâm ấy, ai là người vãng sanh? Vô sanh mà sanh thì gọi là đã sanh, nay sanh và sẽ sanh.

Diễn: “Vạn năm là một niệm”: Do mười đời, xưa nay, từ đầu đến cuối chẳng lìa một niệm ngay trong hiện tại. Vạn năm là cổ, một niệm là kim (hiện tại). Vạn năm là một niệm, có cổ nào chẳng phải là kim? Một niệm là vạn năm, một niệm quán khắp vô lượng kiếp. Một niệm là kim, vạn năm là cổ. Một niệm là vạn năm, có kim nào chẳng phải là cổ? Có cổ nào chẳng phải là kim? Đó là dùng kim để đoạt cổ. Có kim nào chẳng phải là cổ? Đó là dùng cổ để đoạt kim. Hai bên đoạt lẫn nhau, cho nên cùng mất sạch. Vì vậy, cổ lẫn kim đều rỗng không; dứt bặt ba đời, ngay nơi đây chính là Tây Phương.

“Có ai chẳng phải là người vãng sanh”: Đấy chính là vượt thoát thời gian bị hạn cuộc trong ba đời vậy. Từ chữ “quá khứ” trở đi, cầu tâm nơi ba đời, tâm chẳng có. Tâm đã chẳng có ở bất cứ nơi đâu, thì vọng vốn là không. Vọng vốn là không có nơi chốn thì chính là Bồ Đề. Sanh tử và Niết Bàn vốn bình đẳng, cho nên ai là người vãng sanh? Đấy chính là chẳng có cái tâm ba đời. Lại nữa, ai là người vãng sanh? Do sanh mà vô sanh vậy! Có ai chẳng phải là người vãng sanh? Chính là vì vô sanh mà sanh vậy. Sanh mà vô sanh, vô sanh mà sanh, đó gọi là đã sanh, đang sanh, và sẽ sanh).

Tam, tổng kết tín nguyện.

(Kinh) Thị cố, Xá Lợi Phất! Chư thiện nam tử, thiện nữ nhân, nhược hữu tín giả, ưng đương phát nguyện, sanh bỉ quốc độ.

(Sớ) Thượng ngôn hữu nguyện tất sanh, tắc nhân quả lịch nhiên. Kỳ khủng bất tín, dữ tín nhi bất nguyện nhĩ; cố tổng kết tín nguyện, ngôn: “Bất tín tắc dĩ! Nhược hữu tín giả, ưng đương nguyện vãng”. Thị vi đệ tứ trùng khuyến.

(Sao) Đệ tứ khuyến giả, tùng sơ nhi tái, giai minh phát nguyện cầu sanh. Chí ư tam trung, phục minh nguyện tùng tín khởi. Như thượng tam trùng, chỉ thị khuyến thuyết “ưng đương phát nguyện”, vị hiển phát nguyện công đức. Kim ngôn quá, vị, hiện tại, đản hữu nguyện giả, vô nhất bất sanh, phương tri nguyện lực như thị quảng đại, yên khả bất tín, yên khả bất nguyện? Cố vân tứ khuyến, cố vân tổng kết. Trí Giả vân: “Hỏa xa tướng hiện, thượng đắc vãng sanh, Giới Định huân tu, công bất khả đường quyên hỹ”. Tín chi chí dã. Vĩnh Minh vân: “Kiếp thạch khả ma, ngã nguyện vô dịch hỹ”. Nguyện chi chí dã.

(Diễn) Hỏa xa tướng hiện giả, Quán Kinh hạ phẩm văn vân: “Hoặc hữu chúng sanh, thâu Tăng kỳ vật, bất tịnh thuyết pháp, vô hữu tàm quý, dĩ chư ác nghiệp, nhi tự trang nghiêm. Như thử ác nhân, mạng dục chung thời, địa ngục chúng hỏa, nhất thời câu chí. Ngộ thiện tri thức, giáo linh niệm Phật, tầm đắc vãng sanh đẳng”. Kiếp thạch khả ma giả, hữu thạch phương viên đại nhất do tuần, dĩ chư thiên lục thù y, quá ngũ bách niên, nãi phất nhất thứ, ma thử thạch tận, danh vi nhất kiếp.

三、總結信願 。

(經)是故舍利弗！諸善男子善女人，若有信者，應當發願，生彼國土。

(疏)上言有願必生，則因果歷然。祇恐不信，與信而不願耳；故總結信願，言：不信則已！若有信者，應當願往。是為第四重勸。

(鈔)第四勸者，從初而再，皆明發願求生。至於三中，復明願從信起。如上三重，止是勸說應當發願，未顯發願功德。今言過未現在，但有願者，無一不生，方知願力如是廣大，焉可不信，焉可不願？故云四勸，故云總結。智者云：火車相現，尚得往生，戒定薰修，功不可唐捐矣。信之至也。永明云：劫石可磨，我願無易矣。願之至也。

(演)火車相現者，觀經下品文云：或有眾生，偷僧祇物，不淨說法，無有慚愧，以諸惡業，而自莊嚴。如此惡人，命欲終時，地獄眾火，一時俱至。遇善知識，教令念佛，尋得往生等。劫石可磨者，有石方圓大一由旬，以諸天六銖衣，過五百年，乃拂一次，磨此石盡，名為一劫。

(Ba, tổng kết tín nguyện.

Kinh: Do vậy, Xá Lợi Phất! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân, nếu là người có lòng tin, hãy nên phát nguyện sanh về cõi nước ấy.

Sớ: Trong phần trước có nói: “Có nguyện ắt sanh”, tức là nhân quả rành rành. Chỉ sợ kẻ không tin, và kẻ tin mà chẳng nguyện. Vì thế, tổng kết tín nguyện, nói: “Kẻ chẳng tin thì thôi! Nếu là người đã tin, hãy nên nguyện vãng sanh”. Đó là khuyên lần thứ tư.

Sao: “Khuyên lần thứ tư”: Từ lần đầu cho đến lần thứ hai đều nói rõ: [Người nghe kinh này], hãy nên phát nguyện cầu sanh. Cho đến lần thứ ba, lại nói rõ nguyện do tín mà khởi. Ba lần khuyên trên đây, chỉ là khuyên hãy nên phát nguyện, chưa nói rõ công đức do phát nguyện. Nay nói: Quá khứ, vị lai, hiện tại, chỉ cần là người có nguyện, không một ai chẳng vãng sanh, mới biết nguyện lực rộng lớn như thế, há nên chẳng tin, há nên chẳng nguyện? Vì vậy, nói là “khuyên lần thứ tư”, nói là “tổng kết”. Ngài Trí Giả nói: “Tướng xe bốc lửa hiện, còn được vãng sanh. Giới Định huân tu, công chẳng luống uổng”. Đấy là Tín đã đạt đến tột bậc vậy. Ngài Vĩnh Minh nói: “Kiếp thạch có thể mòn, nguyện của ta chẳng đổi”. Đó là Nguyện đến tột bậc vậy.

Diễn: “Tướng xe bốc lửa hiện”: Phần Hạ Phẩm trong Quán Kinh có nói: “Nếu có chúng sanh trộm đồ vật Tăng kỳ (vật dụng của tăng chúng), bất tịnh thuyết pháp, chẳng hề hổ thẹn, dùng các ác nghiệp để tự trang nghiêm. Kẻ ác như vậy, khi mạng sắp hết, các thứ lửa trong địa ngục cùng lúc ùa tới. Gặp thiện tri thức, dạy kẻ ấy niệm Phật, liền được vãng sanh”.

“Kiếp thạch có thể mòn”: Có một hòn đá vuông vắn một do tuần, dùng cái áo nặng sáu thù của chư thiên, cứ qua năm trăm năm bèn phất qua tảng đá ấy một lần, cho đến khi mài mòn sạch tảng đá ấy thì gọi là một kiếp).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh như trí minh khế, thị tín nguyện song thành nghĩa.

(Sao) Thuần nhiên chân thật nhi bất hư giả, tự tánh Như dã, thị chi vị Tín. Xí nhiên xuất sanh nhi vô tận giả, tự tánh trí dã, thị chi vị Nguyện. Như minh hồ Trí, Trí khế hồ Như. Trí ngoại vô Như, Như ngoại vô Trí. Văn Thù tín thủ, cụ túc nhất tâm. Phổ Hiền nguyện vương, bất ly đương niệm.

(Diễn) Chân thật bất hư chi Như vi Tín giả, Tín hữu chân thật nghĩa. Dĩ nhược vô hữu tín, vạn sự giai hư cuống cố. Xuất sanh vô tận chi trí vi Nguyện giả, Nguyện hữu xuất sanh nghĩa. Dĩ vạn đức, vạn hạnh, giai tùng lạc dục cố.

(疏)稱理，則自性如智冥契，是信願雙成義。

(鈔)純然真實而不虛者，自性如也，是之謂信。熾然出生而無盡者，自性智也，是之謂願。如冥乎智，智契乎如。智外無如，如外無智。文殊信首，具足一心。普賢願王，不離當念。

(演)真實不虛之如為信者，信有真實義。以若無有信，萬事皆虛誑故。出生無盡之智為願者，願有出生義。以萬德萬行，皆從樂欲故。

(Sớ: Xứng Lý, Như và Trí trong tự tánh ngầm khế hợp chính là ý

nghĩa “tín và nguyện cùng thành tựu”.

Sao: Chân thật, thuần nhất, chẳng hư dối, chính là tự tánh Như. Đó gọi là Tín. “Hừng hực xuất sanh vô tận” chính là Tự Tánh Trí, đó gọi là Nguyện. Như ngầm hợp Trí, Trí khế hợp Như. Ngoài Trí chẳng có Như, ngoài Như chẳng có Trí. Ngài Văn Thù đứng đầu về Tín, trọn đủ nhất tâm. Nguyện vương của Phổ Hiền, chẳng lìa ý niệm trong hiện tại.

Diễn: “Cái Như chân thật, chẳng hư dối chính là Tín”: Tín có ý nghĩa chân thật. Bởi lẽ, nếu chẳng có Tín, muôn sự đều trở thành hư dối. “Trí xuất sanh vô tận là Nguyện”: Nguyện có ý nghĩa xuất sanh. Do vạn đức, vạn hạnh đều xuất phát từ lòng ưa muốn).

Tứ, hỗ chương nan sự, linh thiết cảm phát (tam): Sơ, kỷ tán chư Phật. Nhị, chư Phật tán kỷ. Tam, tổng kết nan sự.

Sơ, kỷ tán chư Phật.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Như ngã kim giả, xưng tán chư Phật bất khả tư nghị công đức.

(Sớ) Đường dịch đản vân: “Như ngã kim giả, xưng dương tán thán Vô Lượng Thọ Phật”. Thử ngôn “xưng tán chư Phật”, Cổ Nhai vân: “Dĩ Di Đà chư Phật, đồng nhất Pháp Thân cố”.

(Sao) Đồng nhất Pháp Thân giả, như Hoa Nghiêm tụng vân: “Thập phương chư Như Lai, đồng cộng nhất Pháp Thân, nhất thân, nhất trí huệ, lực, vô úy diệc nhiên”. Tắc Di Đà tức chư Phật, chư Phật tức Di Đà. Cố bất viết Di Đà, nhi viết chư Phật. Cái cai Di Đà tại chư Phật trung; hạ ngôn chư Phật, diệc Di Đà dữ chư Phật đồng tán Thích Ca dã.

(Diễn) Nhất thân tức Pháp Thân, nhất trí huệ tức Bát Nhã, lực vô úy tức Giải Thoát.

四、互彰難事，令切感發(三)：初、己囋諸佛。二、諸佛讚己。三、總結難事。

初、己囋諸佛。

(經)舍利弗！如我今者，稱讚諸佛不可思議功德。

(疏)唐譯但云：如我今者，稱揚讚歎無量壽佛。此言稱讚諸佛，古崖云：以彌陀諸佛，同一法身故。

(鈔)同一法身者，如華嚴頌云：十方諸如來，同共一法身，一身一智慧，力無畏亦然。則彌陀即諸佛，諸佛即彌陀。故不曰彌陀，而曰諸佛。蓋該彌陀在諸佛中；下言諸佛，亦彌陀與諸佛同讚釋迦也。

(演)一身即法身，一智慧即般若，力無畏即解脫。

(Bốn, [đức Phật Thích Ca và chư Phật tán thán lẫn nhau] hòng lần lượt phơi bày sự khó khăn để phát khởi sự cảm kích thiết tha [cho người nghe] (gồm ba phần): Một, chính mình tán thán chư Phật. Hai, chư Phật tán thán chính mình. Ba, tổng kết về chuyện khó.

Trước hết là phần chính mình tán thán chư Phật.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Như ta nay xưng tán công đức chẳng thể nghĩ bàn của chư Phật.

Sớ: Bản dịch đời Đường chỉ nói: “Như ta nay ca ngợi, tuyên dương, tán thán Vô Lượng Thọ Phật”. Ở đây thì nói là “khen ngợi chư Phật”: Ngài Cổ Nhai nói: “Do Phật Di Đà và chư Phật có cùng một Pháp Thân”.

Sao: “Cùng một Pháp Thân”: Như trong kinh Hoa Nghiêm có bài kệ rằng: “Mười phương chư Như Lai, cùng chung một Pháp Thân, một thân, một trí huệ, lực vô úy cũng vậy”. Cho nên Di Đà chính là chư Phật, chư Phật chính là Di Đà. Vì thế, chẳng nói Di Đà mà nói là “chư Phật”. Ấy là vì đã gộp Di Đà trong số chư Phật. “Chư Phật” được nói trong phần sau cũng là Phật Di Đà và chư Phật cùng khen ngợi Phật Thích Ca.

Diễn: “Một thân” chính là Pháp Thân, “một trí huệ” chính là Bát Nhã, “lực, vô úy” chính là Giải Thoát).

(Sớ) Đường dịch dĩ Di Đà cai chư Phật, kim kinh dĩ chư Phật cai Di Đà. Nhược nhị thuyết kiêm cụ, ư văn cánh thuận, nhi nghĩa diệc túc.

(Sao) Cụ nhị thuyết giả, ưng vân: “Như ngã kim giả xưng tán A Di Đà Phật, cập dữ chư Phật bất khả tư nghị công đức”, tắc kinh văn ký thuận, nhi đồng nhất Pháp Thân chi nghĩa, diệc tại kỳ trung. Văn nghĩa song mỹ, đương tri Thập Sư bổn hữu thử ý, văn tỉnh tiện cố. Trang Sư hậu dịch, đặc vị đơn cử giả, dục nhân ư nhị kinh, thiện hội kỳ ý, nhi bất nệ kỳ văn dã. Hựu chư Phật Di Đà tương tức, thị diệc bất khả tư nghị.

(疏)唐譯以彌陀該諸佛，今經以諸佛該彌陀。若二說兼具，於文更順，而義亦足。

(鈔)具二說者，應云 ：如我今者稱讚阿彌陀佛 。及與

諸佛不可思議功德，則經文既順，而同一法身之義，亦在其中。文義雙美，當知什師本有此意，文省便故。奘師後譯，特為單舉者，欲人於二經，善會其意，而不泥其文也。又諸佛彌陀相即，是亦不可思議。

(Sớ: Bản Đường dịch dùng Di Đà để bao gồm chư Phật, bản kinh này dùng chư Phật để bao gồm Di Đà. Nếu dùng cả hai thuyết thì kinh văn càng thuận, mà ý nghĩa cũng đầy đủ.

Sao: “Dùng cả hai thuyết”: Hãy nên nói: “Như nay ta khen ngợi công đức chẳng thể nghĩ bàn của A Di Đà Phật và chư Phật” thì kinh văn đã thuận, mà ý nghĩa “có cùng một Pháp Thân” cũng ở trong ấy. Kinh văn và ý nghĩa đều trọn vẹn. Hãy nên biết: Ngài La Thập vốn có ý ấy, [nhưng] kinh văn [chẳng ghi] là vì tỉnh lược vậy. Ngài Huyền Trang là người dịch sau, đặc biệt nêu riêng [A Di Đà Phật], vì muốn cho người ta khéo hiểu ý của hai kinh, chẳng câu nệ nơi văn tự. Lại nữa, chư Phật chính là Di Đà, Di Đà chính là chư Phật, điều này cũng là chẳng thể nghĩ bàn).

Nhị, chư Phật tán kỷ (nhị): Sơ, đắc đạo nan. Nhị, thuyết pháp nan.

Sơ, đắc đạo nan.

(Kinh) Bỉ chư Phật đẳng, diệc xưng tán ngã bất khả tư nghị công đức, nhi tác thị ngôn: “Thích Ca Mâu Ni Phật, năng vi thậm nan hy hữu chi sự, năng ư Sa Bà quốc độ, Ngũ Trược ác thế, Kiếp Trược, Kiến Trược, Phiền Não Trược, Chúng Sanh Trược, Mạng Trược trung, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”.

(Sớ) Phật Phật hỗ tán, biểu thử Tịnh Độ pháp môn, quyết ưng tín thọ cố.

(Sao) Phật Phật hỗ tán giả, dĩ thử niệm Phật cầu sanh Tịnh Độ, túng nhất Phật độc tán. Nhi kim bất đản Thích Ca tán ư Kỳ Viên, chư Phật tán ư lục phương. Hựu thử Phật, bỉ Phật, đệ hỗ tán thán, khởi phi siêu sanh thoát tử tối yếu pháp môn. Thị dĩ tái tứ đinh ninh, đa phương hối dụ, ân du từ mẫu, nhân quá mân thiên, phấn cốt toái thân, nan túc vi báo.

(Diễn) Ân du từ mẫu nhị cú, từ mẫu chi ân, từ cập nhất sanh, tha sanh vị tất năng từ. Mân thiên chi nhân, nhân chỉ nhất giới, tha giới vị tất năng nhân. Phật chi từ nhân, vô xứ, vô thời, nhi bất từ nhân. Cố vân “du” dã. Cổ vân: “Giả sử đảnh đới kinh trần kiếp, thân vi sàng tòa biến tam thiên, nhược bất truyền pháp độ chúng sanh, tất cánh vô năng báo ân giả”.

二、諸佛讚己(二)：初、得道難。二、說法難。

初、得道難。

(經)彼諸佛等，亦稱讚我不可思議功德，而作是言：釋迦牟尼佛，能為甚難希有之事，能於娑婆國土，五濁惡世，劫濁，見濁，煩惱濁，眾生濁，命濁中，得阿耨多羅三藐三菩提。

(疏)佛佛互讚，表此淨土法門，決應信受故。

(鈔)佛佛互讚者，以此念佛求生淨土，縱一佛獨讚，而今不但釋迦讚於祇園，諸佛讚於六方。又此佛彼佛，遞互讚歎，豈非超生脫死最要法門。是以再四叮嚀，多方誨誘，恩踰慈母，仁過旻天，粉骨碎身，難足為報。

(演)恩踰慈母二句，慈母之恩，慈及一生，他生未必能慈。旻天之仁，仁止一界，他界未必能仁。佛之慈仁，無處無時，而不慈仁。故云踰也。古云：假使頂戴經塵劫，身為床座遍三千，若不傳法度眾生，畢竟無能報恩者。

(Hai, chư Phật tán thán ta (gồm hai phần): Một, đắc đạo khó khăn; hai, thuyết pháp khó khăn.

Trước hết là phần đắc đạo khó khăn.

Kinh: Các đức Phật ấy cũng khen ngợi công đức chẳng thể nghĩ bàn của ta, bèn nói như thế này: “Thích Ca Mâu Ni Phật có thể làm chuyện hiếm có, rất khó, có thể ở trong cõi nước Sa Bà, nhằm đời ác năm trược: Kiếp Trược, Kiến Trược, Phiền Não Trược, Chúng Sanh Trược, Mạng Trược, mà đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”.

Sớ: Chư Phật tán dương lẫn nhau, biểu thị nhất quyết phải nên tin nhận pháp môn Tịnh Độ này.

Sao: “Chư Phật khen ngợi lẫn nhau”: Dùng pháp Niệm Phật này để cầu sanh Tịnh Độ, dẫu chỉ một vị Phật khen ngợi [thì cũng phải nên tin tưởng]. Nhưng nay chẳng phải là chỉ một mình Phật Thích Ca tán thán nơi Kỳ Viên, mà là chư Phật tán thán trong sáu phương. Lại nữa, vị Phật trong cõi này và các vị Phật trong cõi kia, lần lượt tán thán lẫn nhau, há đây chẳng phải là pháp môn trọng yếu nhất để siêu sanh thoát tử ư? Do vậy, nhiều lượt căn dặn, nhiều cách khuyên răn, dẫn dụ. Ân đức hơn mẹ hiền, lòng nhân vượt trời thẳm, tan xương nát thân, khó đủ để báo đền.

Diễn: Hai câu “ân đức hơn từ mẫu” ý nói: Ân của mẹ hiền, chỉ có thể yêu thương một đời; sang đời khác, chưa chắc đã có thể yêu thương. Lòng nhân vượt trời thẳm, chỉ có nhân trong một cõi, chưa chắc đã có thể nhân đối với các cõi khác. Lòng từ, lòng nhân của Phật không nơi nào, không lúc nào chẳng nhân từ. Vì thế, nói là “vượt xa”. Cổ nhân nói: “Giả sử đeo, đội trải trần kiếp, thân làm giường, tòa khắp tam thiên. Nếu chẳng truyền pháp độ chúng sanh, rốt cuộc chẳng thể báo ân được”).

(Sớ) Bỉ chư Phật đẳng, tức Di Đà dữ lục phương chư Phật dã. Thích Ca thử vân Năng Nhân. Mâu Ni thử vân Tịch Mặc.

(Sao) Năng Nhân Tịch Mặc, tự hữu nhị nghĩa. Nhất giả, đối đãi thuyết, tắc Năng giả thiện quyền phương tiện, khúc tựu cơ nghi. Nhân giả, chí đức hồng ân, phổ triêm vạn loại, thị đại bi lợi vật dã. Tịch tắc trừng nhiên bất động, đốn tức vạn duyên. Mặc tắc mạc nhĩ vong ngôn, vĩnh ly hý luận, thị đại trí minh Lý dã.

(Diễn) Thiện quyền phương tiện, khúc tựu cơ nghi, độ sanh chi tài dã. Chí đức hồng ân, phổ triêm vạn loại, độ sanh chi đức dã. Hữu tài vô đức, thất độ sanh chi bổn, bất năng độ sanh. Hữu đức vô tài, thất độ sanh chi dụng, diệc bất năng độ sanh. Tài đức kiêm bị, Thể Dụng đồng thi, nãi năng độ sanh dã. Trừng nhiên bất động, đốn tức vạn duyên, tâm hành xứ diệt dã. Mạc nhĩ vong ngôn, vĩnh ly hý luận, ngôn ngữ đạo đoạn dã. Hữu nhất vị vong, tắc cuồng tâm vị yết, Mạng Căn vị đoạn, bất năng chứng Lý. Tư nghị song vong, nãi năng chứng Lý dã.

(疏)彼諸佛等，即彌陀與六方諸佛也。釋迦此云能仁。牟尼此云寂默。

(鈔)能仁寂默，自有二義。一者，對待說，則能者善權方便，曲就機宜。仁者，至德洪恩，普霑萬類，是大悲利物也。寂則澄然不動，頓息萬緣。默則漠爾忘言，永離戲論，是大智冥理也。

(演)善權方便，曲就機宜 ，度生之才也 。至德洪恩，

普霑萬類，度生之德也。有才無德，失度生之本，不能度生。有德無才，失度生之用，亦不能度生。才德兼備，體用同施，乃能度生也。澄然不動，頓息萬緣，心行處滅也。漠爾忘言，永離戲論，言語道斷也。有一未忘，則狂心未歇，命根未斷，不能證理。思議雙亡，乃能證理也。

(Sớ: “Các đức Phật ấy” chính là Phật Di Đà và sáu phương chư Phật. Cõi này dịch Thích Ca là Năng Nhân. Mâu Ni được cõi này dịch là Tịch Mặc.

Sao: Năng Nhân Tịch Mặc có hai ý nghĩa. Một là nói tương đối, Năng là phương tiện quyền xảo, khéo tùy thuận cơ nghi. Nhân là ân mênh mông, đức cùng tột, nhuần thấm muôn loài, chính là lòng đại bi lợi lạc chúng sanh vậy. “Tịch” là lắng trong, bất động, dứt ngay muôn duyên. “Mặc” là vắng lặng, quên lời, vĩnh viễn xa lìa hý luận. Đấy là đại trí ngầm khế hợp Lý vậy.

Diễn: “Phương tiện quyền biến, thiện xảo, tùy thuận cơ nghi” chính là tài độ sanh. “Ân mênh mông, đức cùng tột, thấm nhuần khắp muôn loài” là đức độ sanh. Có tài thiếu đức, tức là đã mất cái gốc của sự độ sanh, chẳng thể độ sanh. Có đức mà chẳng có tài, đánh mất tác dụng độ sanh, cũng chẳng thể độ sanh. Tài và đức đều đủ, Thể và Dụng cùng vận dụng, sẽ có thể độ sanh. “Lắng trong, bất động, dứt ngay muôn duyên”: Tâm hành xứ diệt. “Vắng lặng, quên lời, vĩnh viễn lìa khỏi hý luận”: Ngôn ngữ dứt bặt. Hễ có một điều gì chưa quên, tức là cuồng tâm chưa dứt, mạng căn chưa đoạn, chẳng thể chứng Lý. Suy nghĩ và bàn luận đều mất thì mới có thể chứng Lý).

(Sao) Nhị giả, viên dung thuyết, dĩ Bi tức Trí cố, chung nhật độ sanh, vô sanh khả độ, động nhất tĩnh dã. Dĩ Trí tức Bi cố, bất khởi nhất niệm, thường độ chúng sanh, tĩnh nhất động dã. Cố tri thiên cử nhị tự, nãi chí nhất ngôn, Phật chi toàn đức, nhiếp vô bất tận.

(Diễn) Dĩ Bi tức Trí hạ, dĩ đại bi cố, vãng lai tam giới, xuất một tứ sanh, chung nhật độ sanh. Dĩ đại trí cố, nhất thiết chúng sanh tức tịch diệt tướng, vô sanh khả độ. Dĩ Trí tức Bi hạ, dĩ đại trí cố, liễu pháp giai không, bất khởi nhất niệm, bất cư sanh tử. Dĩ đại bi cố, bất trụ không tịch, thường độ chúng sanh, bất chứng Niết Bàn. Thiên cử nhị tự giả, dĩ Bi tức Trí, Năng Nhân tức kiêm Tịch Mặc. Dĩ Trí tức Bi, Tịch Mặc tức kiêm Năng Nhân, nãi chí nhất ngôn giả, Năng tức kiêm Nhân, Dụng tức Thể cố. Nhân tức kiêm Năng, Thể tức Dụng cố. Tịch tức kiêm Mặc, tâm hành xứ diệt, tự nhiên ngữ ngôn đạo đoạn. Mặc tức kiêm Tịch, ngôn ngữ đạo đoạn, nãi viết tâm hành xứ diệt cố.

(鈔)二者，圓融說，以悲即智故，終日度生，無生可度，動一靜也。以智即悲故，不起一念，常度眾生，靜一動也。故知偏舉二字，乃至一言，佛之全德，攝無不盡。

(演)以悲即智下，以大悲故，往來三界，出沒四生，終日度生。以大智故，一切眾生即寂滅相，無生可度。以智即悲下，以大智故，了法皆空，不起一念，不居生死。以大悲故，不住空寂，常度眾生，不證涅槃。偏舉二字者，以悲即智，能仁即兼寂默。以智即悲，寂默即兼能仁，乃至一言者，能即兼仁，用即體故。仁即兼能，體即用故。寂即兼默，心行處滅，自然語言道斷。默即兼寂，言語道斷，乃曰心行處滅故。

(Sao: Hai là nói viên dung, do Bi chính là Trí, cho nên suốt ngày độ sanh mà không có chúng sanh để có thể độ, động là một với tĩnh. Do Trí chính là Bi, chẳng dấy một niệm, thường độ chúng sanh, tĩnh là một với động. Vì thế biết: Chỉ riêng nêu lên hai chữ, thậm chí chỉ bằng một lời, toàn bộ phẩm đức của Phật đã được hàm nhiếp chẳng sót chút nào.

Diễn: Từ câu “do Bi chính là Trí” trở đi: Do đại bi nên qua lại ba cõi, ra vào tứ sanh, suốt ngày độ sanh. Do đại trí, nên hết thảy chúng sanh chính là tướng tịch diệt, chẳng có chúng sanh nào để có thể độ.

Từ câu “do Trí chính là Bi” trở đi: Do đại trí, nên hiểu các pháp đều là Không, chẳng dấy một niệm, chẳng ở trong sanh tử. Do đại bi, nên chẳng trụ vào không tịch, thường độ chúng sanh, chẳng chứng Niết Bàn.

“Chỉ riêng nêu lên hai chữ”: Do Bi chính là Trí, nên Năng Nhân bèn kiêm Tịch Mặc. Do Trí chính là Bi, nên Tịch Mặc bèn kiêm Năng Nhân. “Thậm chí chỉ bằng một lời”: Năng bèn kiêm Nhân, do Dụng chính là Thể. Nhân bèn kiêm Năng, do Thể chính là Dụng. Do Tịch kiêm Mặc, nên tâm hành xứ diệt, tự nhiên ngôn ngữ dứt bặt. Do Mặc kiêm Tịch, ngôn ngữ dứt bặt, bèn nói là “tâm hành xứ diệt”).

(Sớ) Thậm nan hy hữu, tổng hạ nhị nan. Cụ thử nhị nan, cố ngôn công đức bất tư nghị dã.

(Sao) Ngôn nhị nan giả, ư Ngũ Trược đắc Bồ Đề, thị vi nhất nan. Hựu ư Ngũ Trược, thuyết thử Tịnh Độ pháp môn, thị vi nhị nan. Tịnh thử nhị chủng, thị vi tối thượng nan hành chi sự, duy Phật hành chi, hy hữu hãn kiến chi sự, duy Phật hữu chi. Hựu nan hành năng hành, do vị hy hữu. Thậm nan hành giả, nhi năng hành chi, thử thành giá cổ dật kim, siêu hiền việt thánh, thiên thượng, thiên hạ, trác nhiên độc thiện, nhi vô dữ đẳng liệt giả dã, cố vân hy hữu.

(疏)甚難希有，總下二難。具此二難，故言功德不思議也。

(鈔)言二難者，於五濁得菩提，是為一難。又於五濁，說此淨土法門，是為二難。并此二種，是為最上難行之事，唯佛行之，希有罕見之事，唯佛有之。又難行能行，猶未希有。甚難行者，而能行之，此誠駕古軼今，超賢越聖，天上天下，卓然獨擅，而無與等埒者也，故云希有。

(Sớ: Nói “rất khó, hiếm có” hòng chỉ chung hai điều khó khăn [sẽ được nói đến] trong phần sau. Do có đủ cả hai điều khó khăn ấy, nên bảo là công đức chẳng thể nghĩ bàn.

Sao: Nói đến hai thứ khó khăn thì trong đời Ngũ Trược mà đắc Bồ Đề, đó là điều khó khăn thứ nhất. Lại ở trong Ngũ Trược, nói pháp môn Tịnh Độ này, đó là chuyện khó thứ hai. Và hai loại này, chính là chuyện khó làm bậc nhất, chỉ có Phật làm được, và là chuyện hy hữu hiếm thấy, chỉ riêng Phật là có. Lại nữa, khó làm mà có thể làm, vẫn chưa phải là hy hữu. Đối với chuyện rất khó làm mà có thể làm, đúng là trội xưa vượt nay, vượt hiền, trội thánh, trên trời, dưới đất, riêng tốt lành lỗi lạc, chẳng có gì có thể sánh cùng. Vì thế nói là “hy hữu”).

(Sớ) Sa Bà thử vân Kham Nhẫn, nhất vân Nhẫn giới, tức Thích Ca Thế Tôn sở chủ đại thiên thế giới dã. Ngũ Trược giả, dĩ ngũ sự giao nhiễu, hồn trược chân tánh, cố danh ác thế. Vô Ngũ Trược giả, danh thiện thế dã.

(Sao) Kham Nhẫn giả, dĩ thử trung chúng sanh, kham năng nhẫn thọ Tam Độc phiền não, luân hồi sanh tử, bất yếm ly cố. Nhẫn Giới giả, Như Lai ư trung, độc chứng Tự Thệ tam muội cố. Hựu kiếp sơ, Phạm Vương danh Nhẫn cố.

(Diễn) Độc chứng Tự Thệ tam muội giả, chứng giả, nhẫn dã. Tự Thệ tam muội, tức Như Lai nhân địa Tứ Hoằng Thệ Nguyện, nguyện thành Phật đạo, nguyện độ chúng sanh, nguyện đoạn phiền não, nguyện tu pháp môn. Kim dĩ thành Phật, đoạn vô minh thành Phật đạo, chuyển pháp luân độ chúng sanh; cố vi độc chứng. Thử tùng Như Lai đắc danh, y xuất thế chi chủ đắc danh dã. Kiếp sơ, Phạm Vương danh Nhẫn giả, không kiếp dĩ tiền, thử giới vị hữu nhân dân, tự Phạm Vương giáng sanh, thỉ hữu nhân loại. Kiếp sơ, Phạm Vương danh Nhẫn, toại danh Nhẫn Giới. Thử tùng Phạm Vương đắc danh, y thế gian chi chủ đắc danh dã.

(疏)娑婆此云堪忍，一云忍界，即釋迦世尊所主大千世界也。五濁者，以五事交擾，渾濁真性，故名惡世。無五濁者，名善世也。

(鈔)堪忍者，以此中眾生，堪能忍受三毒煩惱，輪迴生死，不厭離故。忍界者，如來於中，獨證自誓三昧故。又劫初，梵王名忍故。

(演)獨證自誓三昧者，證者，忍也。自誓三昧，即如來因地四弘誓願，願成佛道，願度眾生，願斷煩惱，願修法門。今已成佛，斷無明成佛道，轉法輪度眾生；故為獨證。此從如來得名，依出世之主得名也。劫初，梵王名忍者，空劫以前，此界未有人民，自梵王降生，始有人類。劫初，梵王名忍，遂名忍界。此從梵王得名，依世間之主得名也。

(Sớ: “Sa Bà” cõi này dịch là Kham Nhẫn, một cách dịch khác là “Nhẫn Giới”; chính là đại thiên thế giới nơi đức Thích Ca Thế Tôn làm chủ. “Ngũ Trược” là do có năm chuyện xen tạp quấy nhiễu, khiến cho chân tánh bị nhơ đục, cho nên gọi là “đời ác”. Chẳng có Ngũ Trược thì gọi là “cõi đời tốt lành”.

Sao: Kham Nhẫn là chúng sanh trong cõi ấy có thể chịu đựng Tam Độc phiền não, luân hồi, sanh tử, chẳng chán lìa vậy. Nhẫn Giới: Chỉ có mình Như Lai ở trong ấy chứng Tự Thệ tam muội. Lại thuở kiếp sơ, Phạm Vương có tên là Nhẫn.

Diễn: “Một mình riêng chứng Tự Thệ tam muội”: Chứng là Nhẫn. Tự Thệ tam muội chính là Tứ Hoằng Thệ Nguyện của Như Lai trong khi tu nhân, Ngài nguyện thành Phật đạo, nguyện độ chúng sanh, nguyện đoạn phiền não, nguyện tu pháp môn. Nay đã thành Phật, đoạn vô minh, thành Phật đạo, chuyển pháp luân độ chúng sanh. Vì thế là “riêng chứng một mình”. Đây là do Như Lai mà [thế giới này] có tên gọi như vậy, tức là nương theo bậc chủ của xuất thế gian để đặt tên.

“Thuở kiếp sơ, Phạm Vương có tên là Nhẫn”: Từ bao kiếp lâu xa về trước, cõi này chưa có nhân dân; kể từ khi Phạm Vương giáng sanh, mới có nhân loại. Phạm Vương thuở kiếp sơ tên là Nhẫn, bèn gọi [cõi này] là Nhẫn Giới. Đấy là do từ Phạm Vương mà đặt tên, tức là dựa theo bậc chủ của thế gian để đặt tên).

(Sao) Ngũ Trược giao nhiễu giả, tánh bổn uyên trừng, diêu kiếp đẳng ngũ, khởi chư trần chỉ. Như Lăng Nghiêm vân: “Thí chi thanh thủy, đầu dĩ sa thổ, thổ thất lưu ngại, thủy vong thanh khiết, mịch nhiên hồn trược cố”. Thế giả, thiên lưu bất dĩ chi vị; tắc thử thế chi tiền, thử thế chi hậu, đương hữu vô Ngũ Trược chi thiện thế. Kim vân ác thế, cứ Thích Ca hiện thế ngôn dã.

(Diễn) Lăng Nghiêm thí chi thanh thủy đẳng giả. Kinh vân: “A Nan, thí như thanh thủy, thanh khiết bổn nhiên, tức bỉ trần, thổ, hôi, sa chi luân, bổn chất lưu ngại. Nhị thể pháp nhĩ, tánh bất tương tuần. Hữu thế gian nhân, thủ bỉ thổ, trần, đầu ư tịnh thủy, thổ thất lưu ngại, thủy vong thanh khiết. Dung mạo mịch nhiên, danh chi vi Trược. Nhữ trược ngũ trùng, diệc phục như thị”. Đương hữu vô Ngũ Trược chi thiện thế giả, dĩ nhân thọ nhị vạn tuế tiền, tà kiến bất khởi, phiền não khinh vi, tứ thú không hư, thọ mạng cửu viễn, Thời Phần thanh tịnh chi thiện thế dã.

(鈔)五濁交擾者，性本淵澄，繇劫等五，起諸塵滓。如楞嚴云：譬之清水，投以沙土，土失留礙，水亡清潔，汨然渾濁故。世者，遷流不已之謂；則此世之前，此世之後，當有無五濁之善世。今云惡世，據釋迦現世言也。

(演)楞嚴譬之清水等者，經云：阿難，譬如清水，清潔本然，即彼塵土灰沙之倫，本質留礙。二體法爾，性不相循。有世間人，取彼土塵，投於淨水，土失留礙，水亡清潔。容貌汨然，名之為濁。汝濁五重，亦復如是。當有無五濁之善世者 ， 以人壽二萬歲前 ， 邪見不起 ， 煩惱輕

微，四趣空虛，壽命久遠，時分清淨之善世也。

(Sao: “Ngũ Trược xen tạp quấy nhiễu”: Tánh vốn sâu lắng, do năm thứ như Kiếp Trược v.v… mà dấy lên các thứ cặn trần. Như kinh Lăng Nghiêm nói: “Ví như nước trong, ném cát, đất vào đó, đất mất tánh chất ngăn ngại, nước mất tánh chất thanh khiết, lợn cợn, đục ngầu”. “Thế” có nghĩa là dời đổi chẳng ngừng, tức là trước và sau đời này, ắt có đời tốt lành chẳng có Ngũ Trược. Nay nói là “đời ác”, tức là căn cứ theo đời hiện tại của Phật Thích Ca để nói vậy.

Diễn: “Thí dụ về nước trong trẻo trong kinh Lăng Nghiêm”: Kinh chép: “Này A Nan! Ví như nước trong, vốn sẵn thanh khiết, còn những thứ như bụi, đất, tro, cát, bản chất vốn ngăn ngại. Bản thể của hai thứ ấy vốn chẳng hòa hợp với nhau. Có người trong thế gian đem đất, bụi ném vào nước sạch, đất mất tánh ngăn ngại, nước mất tánh thanh khiết, hình trạng tạp loạn, nên gọi là Trược. Năm tầng ô trược của ông cũng giống như thế đó”.

“Trong thời cõi đời tốt lành chẳng có Ngũ Trược”: Do trước lúc con người tuổi thọ chỉ còn hai vạn năm, tà kiến chẳng dấy lên, phiền não nhẹ ít, bốn đường (địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, A Tu La) trống rỗng, thọ mạng dài lâu, [đó chính là] đời tốt lành thanh tịnh xét theo Kiếp vậy).

(Sớ) Kiếp giả, Phạn ngữ, cụ vân Kiếp Ba, thử vân Thời Phần. Kiếp Trược giả, vô biệt thể, dĩ hữu tứ trược đắc danh. Chúng trược giao thấu, tức kỳ tướng dã.

(Sao) Kiếp Trược giả, nhất đại kiếp trung, Thành, Trụ, Hoại, Không, nhị thập tiểu kiếp, lộc lô tăng giảm. Nhân thọ tăng chí bát vạn tuế thời, tăng chi cực dã, nãi bách niên giảm nhất, giảm chí nhị vạn, tức nhập Kiếp Trược. Vô biệt thể giả, diêu hạ tứ trược, đương thử kiếp trung, nhân dĩ đắc danh. Thử chi kiếp phần, chúng trược giao thấu, hôn loạn, bác tạp, cố vân Trược dã. Phản hiển Cực Lạc quốc trung, A Di Đà Phật hiện tại thuyết pháp, thanh tịnh chi thời, phi Kiếp Trược cố. Kim nhật ngã đẳng, hà vi an xử Kiếp Trược chi thế, nhi bất cầu sanh bỉ quốc hồ? Cố Trí Giả vân: “Tha phương Tịnh Độ vô Tam Độc đẳng, tắc danh ngũ thanh”, chánh thử ý dã.

(疏)劫者，梵語，具云劫波，此云時分。劫濁者，無別體，以有四濁得名。眾濁交湊，即其相也。

(鈔)劫濁者，一大劫中，成住壞空 ，二十小劫 ，轆轤

增減。人壽增至八萬歲時，增之極也，乃百年減一，減至二萬，即入劫濁。無別體者，繇下四濁，當此劫中，因以得名。此之劫分，眾濁交湊，昏亂駮雜，故云濁也。反顯極樂國中，阿彌陀佛現在說法，清淨之時，非劫濁故。今日我等，何為安處劫濁之世，而不求生彼國乎？故智者云：他方淨土無三毒等，則名五清，正此意也。

(Sớ: Kiếp là tiếng Phạn, nói đủ là Kiếp Ba, cõi này dịch là Thời Phần. Kiếp Trược (Kalpakaṣāya) không có thể tánh riêng biệt, do có bốn thứ trược kia mà gọi là Kiếp Trược. Các thứ trược xen tạp chính là tướng trạng của nó vậy.

Sao: Kiếp Trược: Trong một đại kiếp có [bốn giai đoạn là] Thành, Trụ, Hoại, Không, [mỗi giai đoạn] là hai mươi tiểu kiếp, xoay vần tăng giảm. Khi tuổi thọ con người tăng tới tám vạn năm là đã tăng tới mức cực hạn, bèn cứ mỗi trăm năm, giảm một tuổi, giảm đến khi tuổi thọ chỉ còn hai vạn năm bèn bước vào thời Kiếp Trược.

“Không có thể tánh riêng biệt” là do trong kiếp số ấy có bốn thứ trược sau đó, vì thế mà đặt tên như vậy. Trong thời kiếp ấy, các thứ trược xen lẫn, tối tăm, rối loạn, hỗn tạp, nên bảo là Trược. [Ở đây, đức Phật] nêu rõ rệt sự tương phản: Trong cõi Cực Lạc, A Di Đà Phật nay đang còn tại thế thuyết pháp, [thời đại trong cõi ấy] là thời đại thanh tịnh, chẳng phải là Kiếp Trược. Vì lẽ gì ngày nay chúng ta ở yên trong đời Kiếp Trược, chẳng cầu sanh về cõi ấy? Vì thế, ngài Trí Giả nói: “Các cõi Tịnh Độ ở phương khác, hễ chẳng có Tam Độc v.v… bèn gọi là cõi Ngũ Thanh” chính là do ý này).

(Sớ) Kiến Trược giả, ngũ Lợi Sử vi Thể. Khai chi, tắc lục thập nhị đẳng. Chư kiến xí thịnh, tức kỳ tướng dã.

(Sao) Ngũ Lợi Sử giả: Nhất, Thân Kiến, vị chấp ngã, ngã sở, nhi khởi ngã thân chi kiến.

(Diễn) Chấp ngã, ngã sở giả, nội chấp vi ngã, ngoại chấp ngã sở, hoặc Ngũ Ấm trung, chấp nhất Ấm vi ngã, dư Ấm vi ngã sở.

(疏)見濁者，五利使為體。開之，則六十二等。諸見熾盛，即其相也。

(鈔)五利使者：一、身見，謂執我我所，而起我身之見。

(演)執我我所者，內執為我，外執我所，或五陰中，執一陰為我，餘陰為我所。

(Sớ: Kiến Trược (Dṛṣṭikaṣāya): Năm Lợi Sử làm Thể, khai triển ra, sẽ thành sáu mươi hai thứ. Các Kiến lừng lẫy chính là tướng trạng của loại Trược này.

Sao: Ngũ Lợi Sử: Một là Thân Kiến (Satkāya dṛṣṭi), nghĩa là chấp ta và cái của ta, dấy lên kiến chấp về cái thân của ta.

Diễn: “Chấp ta và cái của ta”: Chấp cái bên trong là ta, chấp cái bên ngoài là của ta. Hoặc là trong Ngũ Ấm, chấp một Ấm là Ngã, những Ấm còn lại là Ngã Sở).

(Sao) Nhị, Biên Kiến, vị chấp đoạn, chấp thường, thất hồ Trung Đạo, nhi khởi biên bàng chi kiến.

(Diễn) Chấp đoạn, chấp thường giả, hoặc chấp chư pháp thị vô, nhi khởi đoạn diệt chi kiến. Hoặc chấp chư pháp thị hữu, nhi khởi thường trụ chi kiến. Trung Đạo tức đệ bát thức, dĩ nhị thức hằng chuyển như bạo lưu cố. Hằng tắc bất đoạn, chuyển tắc bất thường. Kim chấp đoạn thường, thị thất Trung Đạo.

(鈔)二、邊見，謂執斷執常，失乎中道，而起邊傍之見。

(演)執斷執常者，或執諸法是無，而起斷滅之見。或執諸法是有，而起常住之見。中道即第八識，以二識恒轉如瀑流故。恒則不斷，轉則不常。今執斷常，是失中道。

(Sao: Hai là Biên Kiến (Anta grāha dṛṣṭi), nghĩa là chấp đoạn, hoặc chấp thường, đánh mất Trung Đạo, dấy lên kiến giải lệch lạc.

Diễn: “Chấp đoạn, chấp thường”: Hoặc chấp “các pháp là không”, bèn khởi kiến giải đoạn diệt. Hoặc chấp “các pháp là có”, bèn khởi kiến giải thường trụ. Trung Đạo là thức thứ tám, do hai thức hằng chuyển như dòng nước lũ. Hằng thì chẳng đoạn, Chuyển thì chẳng thường. Nay do chấp đoạn và chấp thường, bèn đánh mất Trung Đạo).

(Sao) Tam, Giới Thủ, vị phi nhân kế nhân, tu chư khổ hạnh, nhi khởi thủ trước ngã năng trì giới chi kiến.

(Diễn) Phi nhân kế nhân giả, phi Niết Bàn nhân, kế dĩ vi nhân. Hoặc bạt phát, huân tỵ, ngọa cức, đầu hôi. Hoặc trì ngưu, cẩu đẳng giới, chủng chủng vô ích khổ hạnh.

(鈔)三、戒取，謂非因計因，修諸苦行，而起取著我能持戒之見。

(演)非因計因者，非涅槃因，計以為因。或拔髮熏鼻臥棘投灰。或持牛狗等戒，種種無益苦行。

(Sao: Ba là Giới Thủ (Śīla vrata parāmarśa), nghĩa là chẳng phải nhân mà coi là nhân, tu các khổ hạnh, dấy lên kiến giải chấp trước “ta có thể trì giới”.

Diễn: “Chẳng phải nhân mà coi là nhân”: Chẳng phải là cái nhân của Niết Bàn mà coi là nhân, [ví như ngoại đạo Ấn Độ] nhổ tóc, xông khói vào mũi, nằm trên gai, vùi mình vào tro, hoặc giữ giới của trâu, chó v.v… các thứ khổ hạnh vô ích).

(Sao) Tứ, Kiến Thủ, chấp thô vi thắng, đảm ma khí kim, nhi khởi tự phụ sở kiến chi kiến.

(Diễn) Chấp thô vi thắng giả, duy chấp kỷ kiến vi thị, dư giai thị phi. Túng ngộ Phật lai, diệc bất tín thọ, như đảm ma vi bảo, khí kim bất cố đẳng. Đảm ma khí kim giả, tích hữu nhị nhân nhập sơn, các đảm nhất đảm ma, ngẫu ư trung lộ, kiến vô số bố bạch. Nhất trí giả vân: “Ngô khí ma, đảm bố”. Nhất ngu giả vân: “Ngô đảm lai lộ đa”, tức thị đảm ma. Vãng tiền bất viễn, hựu kiến vô số bạch ngân. Trí giả khí bố, đảm ngân; ngu giả y cựu đảm ma. Tiền vãng hựu kiến vô số hoàng kim. Trí giả khí ngân, đảm kim; ngu giả y cựu chỉ thị đảm ma. Tự phụ sở kiến, bất khẳng tùng nhân giả, đại suất như thị.

(鈔)四、見取，執粗為勝，擔麻棄金，而起自負所見之見。

(演)執粗為勝者，唯執己見為是，餘皆是非。縱遇佛來，亦不信受，如擔麻為寶，棄金不顧等。擔麻棄金者，昔有二人入山，各擔一擔麻，偶於中路，見無數布帛。一智者云：吾棄麻，擔布。一愚者云：吾擔來路多，即是擔麻。往前不遠，又見無數白銀。智者棄布，擔銀；愚者依舊擔麻。前往又見無數黃金。智者棄銀，擔金；愚者依舊只是擔麻。自負所見，不肯從人者，大率如是。

(Sao: Bốn là Kiến Thủ (Dṛṣṭi parāmarśa), chấp cái thô thiển là thù thắng, gánh gai bỏ vàng, dấy lên cách nhìn tự phụ về kiến giải của

chính mình.

Diễn: “Chấp cái thô thiển là thù thắng”: Chỉ chấp ý kiến của chính mình là đúng, những người khác đều sai. Dẫu có Phật hiện tới, cũng chẳng tin nhận; giống như gánh gai coi là của báu, vứt bỏ vàng, chẳng đoái hoài v.v…

“Gánh gai bỏ vàng”: Xưa có hai người vào núi, mỗi người gánh một gánh gai. Bỗng ở trên đường thấy vô số vải, lụa, một người có trí bèn nói: “Tôi vứt gai, gánh vải”. Kẻ ngu nói: “Tôi gánh gai trên đường đã lâu rồi, do vậy cứ gánh gai”. Đi tiếp chẳng xa, lại thấy vô số bạc trắng, người trí vứt vải, gánh bạc, kẻ ngu vẫn gánh gai y như cũ. Đi tiếp lại thấy vô số vàng ròng, người trí vứt bạc, gánh vàng, kẻ ngu vẫn chỉ gánh gai y như cũ. Tự phụ kiến giải của chính mình, chẳng chịu nghe theo ý kiến của người khác, đại khái là như thế đó).

(Sao) Ngũ, Tà Kiến, vị bát vô nhân quả, đọa hoát đạt không, nhi khởi tà ngoại bất chánh chi kiến.

(Diễn) Bát vô nhân quả, đọa hoát đạt không giả, bất tín tạo thiện vi lạc, tạo ác vi khổ, nhi ngôn thiện, ác, khổ, lạc, nhất thiết giai không, bất tri vô ngã, vô tác, vô thọ giả, thiện ác chi nghiệp diệc bất vong, đọa hoát đạt không, khởi đoạn diệt kiến cố.

(鈔)五、邪見，謂撥無因果，墮豁達空，而起邪外不正之見。

(演)撥無因果，墮豁達空者，不信造善為樂，造惡為苦，而言善惡苦樂一切皆空，不知無我無作無受者，善惡之業亦不亡，墮豁達空，起斷滅見故。

(Sao: Năm là Tà Kiến, nghĩa là bài bác “chẳng có nhân quả”, đọa vào trong cái Không rỗng tuếch, dấy lên kiến giải tà vạy, ngoại đạo, bất chánh.

Diễn: “Bài bác chẳng có nhân quả, đọa lạc trong cái Không rỗng tuếch”: Chẳng tin làm lành là vui, tạo ác là khổ, nói thiện, ác, khổ, lạc, hết thảy đều rỗng tuếch, chẳng biết [dẫu là] vô ngã, vô tác, chẳng có người nhận, nghiệp thiện ác cũng chẳng mất. Đọa vào cái Không rỗng tuếch tức là khởi kiến giải đoạn diệt).

(Sao) Thử ngũ giả, năng linh chúng sanh xu nhập sanh tử, cố danh vi Sử; nhi cơ vi, tấn tật, vi hại phi tế, đối Ngũ Độn ngôn, cố danh Lợi Sử. Khai chi tắc lục thập nhị giả, dĩ Đoạn Thường nhị kiến vi bổn, nhi Sắc đẳng Ngũ Ấm, các cụ tứ cú, tam thế điệt chi, tắc thành lục thập, gia bổn Đoạn Thường, thành lục thập nhị. Thử chi chư kiến, do như la võng, do như trù lâm. Triền phược khuất khúc, bất khả xuất ly, hồn loạn chân tánh, cố vân Trược dã. Phản hiển Cực Lạc quốc trung, nhân cụ chánh kiến, phi Kiến Trược cố.

(Diễn) Sắc đẳng Ngũ Ấm các cụ tứ cú, tam thế điệt chi, tắc thành lục thập giả, như Sắc Ấm giả, vị “Sắc đại Ngã tiểu, Ngã tại Sắc trung”, “Ngã đại Sắc tiểu, Sắc tại Ngã trung”, hoặc “tức Sắc thị Ngã”, “ly Sắc thị Ngã”. Sắc ký như thị, Tứ Ấm diệc nhiên, ngũ tứ cộng thành nhị thập cú, tam thế điệt chi, thành lục thập cú.

(鈔)此五者，能令眾生趨入生死，故名為使；而幾微迅疾，為害非細，對五鈍言，故名利使。開之則六十二者，以斷常二見為本，而色等五陰，各具四句，三世迭之，則成六十，加本斷常，成六十二。此之諸見，猶如羅網，猶如稠林。纏縛屈曲，不可出離，渾亂真性，故云濁也。反顯極樂國中，人具正見，非見濁故。

(演)色等五陰各具四句，三世迭之，則成六十者，如色陰者，謂色大我小，我在色中，我大色小，色在我中，或即色是我，離色是我。色既如是，四陰亦然，五四共成二十句，三世迭之，成六十句。

(Sao: Năm điều này có thể khiến cho chúng sanh tiến nhập sanh tử, nên gọi là Sử. Nhưng chúng rất vi tế, nhanh chóng, gây hại chẳng nhỏ. Do nói đối ứng với năm thứ Độn Sử mà gọi là Lợi Sử.

“Khai triển ra, sẽ thành sáu mươi hai thứ”: Lấy hai thứ Thường Kiến và Đoạn Kiến làm gốc, mà Ngũ Ấm như Sắc v.v… mỗi thứ đều có đủ bốn câu, lại nhân với ba đời (tức là 5x4x3) sẽ thành sáu mươi, cộng với hai thứ kiến chấp gốc là Đoạn và Thường, bèn thành sáu mươi hai. Các món kiến chấp này giống như lưới rập, ví như rừng rậm. Trói buộc, cong vạy, chẳng thể thoát ra, vẩn đục, rối loạn chân tánh. Vì thế, bảo là Trược. Nhằm nêu tương phản rõ rệt: Trong cõi Cực Lạc, người ta có đủ chánh kiến, chẳng phải là Kiến Trược.

Diễn: “Ngũ Ấm như Sắc v.v… mỗi thứ đều có đủ bốn câu, lại nhân với ba đời bèn thành sáu mươi”, ý nói: Như đối với Sắc Ấm, bảo là “Sắc lớn Ngã nhỏ, Ngã ở trong Sắc”; “Ngã lớn Sắc nhỏ, Sắc ở trong Ngã”, hoặc “Sắc chính là Ngã”, “lìa Sắc là Ngã”. Đối với Sắc đã [có bốn câu] như thế, đối với bốn Ấm kia cũng vậy. Năm Ấm nhân với bốn câu [kiến chấp điên đảo trên đây] thành hai mươi câu, nhân với ba đời, thành sáu mươi câu).

(Sớ) Phiền Não Trược giả, ngũ Độn Sử vi Thể. Quảng chi nãi chí vi thập, vi bách bát, vi bát vạn tứ thiên, cập Hằng hà sa đẳng. Tam tai cảm triệu, tức kỳ tướng dã.

(Sao) Ngũ Độn Sử giả: Nhất, tham, vị ngộ thuận tình cảnh, khởi ư ái trước, bất năng xả ly cố. Nhị, sân, vị ngộ vi tình cảnh, khởi ư khuể hận, bất năng dung nhẫn cố. Tam, si, vị ư phi vi, phi thuận cảnh, khởi ư ngu ám, bất năng giác sát cố. Tứ, mạn, vị ư nhất thiết chúng sanh, khởi kiêu ngạo tâm, thượng lăng, hạ hốt, bất năng cung tốn cố. Ngũ, nghi, vị ư chư thiện pháp, khởi sai nhị tâm, dục tấn, dục thoái, bất năng quyết định cố. Thử ngũ giả, diệc năng sử nhân xu nhập sanh tử, cố danh viết Sử. Giảo tiền, sảo vi trọng trệ, cố danh Độn Sử. Quảng chi giả, vị hợp ngũ lợi, vi thập phiền não. Hựu phân chi vi cửu thập bát, gia Thập Triền, thành bách bát phiền não. Hựu tế thôi chi, tắc bát vạn tứ thiên, nãi chí Hằng sa, đa đa vô lượng. Lao phiền ngã tâm, bất đắc an ổn, nhiệt não ngã tâm, bất đắc thanh lương. Hựu huyên phiền chi pháp, bức loạn tâm thần, sử chân minh bất lãng, cố danh phiền não.

(Diễn) Giảo tiền, sảo vi trọng trệ giả, dĩ thử Ngũ Sử, dữ cảnh tương đối, phương đắc sanh khởi, bất đồng Ngũ Lợi tài xúc tức sanh, cơ vi tấn tật cố. Phân chi vi cửu thập bát giả, Kiến Hoặc hữu bát thập bát, dĩ tiền Thập Sử, lịch tam giới, Tứ Đế hạ tăng giảm bất đồng, thành bát thập bát. Vị Dục Giới Khổ thập sử cụ túc, Tập, Diệt các thất sử, trừ Thân Kiến, Biên Kiến, Giới Thủ. Đạo Đế bát sử, trừ Thân Kiến, Biên Kiến. Tứ Đế hạ, hợp vi tam thập nhị, thượng nhị giới Tứ Đế hạ, dư giai như Dục Giới, chỉ ư mỗi Đế hạ trừ sân sử cố, nhất giới các hữu nhị thập bát. Nhị giới hợp vi ngũ thập lục, tịnh tiền tam thập nhị, hợp vi bát thập bát. Cánh gia Tư Hoặc thập sử, vị Dục Giới tham, sân, si, mạn, thượng nhị giới tham, si, mạn, cộng vi cửu thập bát dã. Tế thôi tắc bát vạn tứ thiên giả, dĩ thập sử hỗ cụ thành nhất bách, lịch thập pháp giới thành nhất thiên, thân khẩu thất chi vi thất thiên, tam thế cộng thành nhị vạn nhất, tứ tâm các cụ nhị vạn nhất, cộng thành bát vạn tứ thiên số, dĩ bát vạn tứ thiên luật nghi đối trị chi, tắc thành bát vạn tứ thiên pháp môn.

(疏)煩惱濁者，五鈍使為體。廣之乃至為十，為百八，為八萬四千，及恆河沙等。三災感召，即其相也。

(鈔)五鈍使者：一、貪，謂遇順情境，起於愛著，不能捨離故。二、瞋，謂遇違情境，起於恚恨，不能容忍故。三、痴，謂於非違非順境，起於愚暗，不能覺察故。四、慢，謂於一切眾生，起驕傲心，上陵下忽，不能恭遜故。五、疑，謂於諸善法，起猜貳心，欲進欲退，不能決定故。此五者，亦能使人趨入生死，故名曰使。較前稍為重滯，故名鈍使。廣之者，謂合五利，為十煩惱。又分之為九十八，加十纏，成百八煩惱。又細推之，則八萬四千，乃至恆沙，多多無量。勞煩我心，不得安穩，熱惱我心，不得清涼。又喧煩之法，逼亂心神，使真明不朗，故名煩惱。

(演)較前稍為重滯者，以此五使，與境相對，方得生起，不同五利纔觸即生，幾微迅疾故。分之為九十八者，見惑有八十八，以前十使，歷三界，四諦下增減不同，成八十八。謂欲界苦十使具足，集滅各七使，除身見邊見戒取。道諦八使，除身見邊見。四諦下，合為三十二，上二界四諦下，餘皆如欲界，只於每諦下除瞋使故，一界各有二十八。二界合為五十六，并前三十二，合為八十八。更加思惑十使，謂欲界貪瞋痴慢，上二界貪痴慢，共為九十八也。細推則八萬四千者，以十使互具成一百，歷十法界成一千，身口七支為七千，三世共成二萬一，四心各具二萬一，共成八萬四千數，以八萬四千律儀對治之，則成八萬四千法門。

(Sớ: Phiền Não Trược (Kleśakaṣāya): Năm Độn Sử làm Thể. Nói rộng ra, sẽ là cho đến mười, một trăm lẻ tám, tám vạn bốn ngàn, cho đến như Hằng hà sa. Cảm vời tam tai, chính là tướng trạng của nó.

Sao: “Năm Độn Sử”: Một là tham, nghĩa là gặp tình cảnh đẹp ý, sẽ dấy lòng yêu đắm, chẳng thể lìa bỏ. Hai là sân, nghĩa là gặp tình cảnh trái ý, dấy lòng sân hận, chẳng thể khoan dung, chịu đựng. Ba là si, nghĩa là đối với cảnh chẳng trái nghịch, chẳng tùy thuận, bèn dấy lên ngu si, tăm tối, chẳng thể quan sát, nhận biết. Bốn là mạn, nghĩa là đối với hết thảy chúng sanh, dấy lòng kiêu ngạo, lấn lướt người trên, khinh thường kẻ dưới, chẳng thể cung kính, khiêm tốn. Năm là nghi, nghĩa là đối với các thiện pháp, dấy lòng nghi ngờ, do dự, toan tiến, toan lùi, chẳng thể quyết định. Năm điều này cũng có thể khiến cho người ta tiến nhập sanh tử, vì thế gọi là Sử. So với [năm món Sử] trước thì hơi nặng nề, chậm chạp hơn, nên gọi là Độn Sử.

Nói rộng ra thì [năm Độn Sử] gộp chung với năm Lợi Sử, thành mười phiền não. Lại chia ra thì là chín mươi tám thứ, thêm Thập Triền vào, bèn thành một trăm lẻ tám phiền não. Lại mở rộng chi tiết hơn, sẽ là tám vạn bốn ngàn, cho đến Hằng sa, nhiều đến vô lượng. Nhọc phiền tâm ta, chẳng được an ổn, khiến cho tâm ta nóng nảy, bứt rứt, chẳng được thanh lương. Lại là pháp phiền bực, huyên náo, khiến cho tâm trí bị bức bách, rối loạn, khiến cho chân minh chẳng sáng suốt, nên gọi là phiền não.

Diễn: “So với [năm món Sử] trước thì hơi nặng nề, chậm chạp hơn”: Do năm món Sử này phải đối ứng với cảnh thì mới có thể sanh khởi, chẳng giống như năm món Lợi Sử trước đó, vừa tiếp xúc bèn sanh khởi, cho nên [ngũ lợi sử] vi tế, nhạy bén hơn. “Chia thành chín mươi tám thứ”: Kiến Hoặc có tám mươi tám món, do mười món Sử trên đây, xét theo ba cõi và Tứ Đế, sẽ có sự tăng giảm khác biệt, cho nên thành tám mươi tám món. Nghĩa là Khổ Đế trong Dục Giới có đủ mười món Sử, Tập Đế và Diệt Đế, mỗi Đế đều có bảy Sử, tức là trừ Thân Kiến, Biên Kiến, và Giới Thủ Kiến ra. Đạo Đế có tám Sử, tức là trừ Thân Kiến và Biên Kiến. Như vậy là xét theo Tứ Đế [trong Dục Giới], có ba mươi hai món Sử (10 món Sử của Khổ Đế + 7 món Sử của Tập Đế + 7 món Sử của Diệt Đế + 8 món Sử của Đạo Đế = 32 món Sử trong Dục Giới). Đối với hai cõi trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới), các món Sử thuộc Tứ Đế đều như trong Dục Giới, chỉ là trong mỗi Đế trừ đi Sân Sử (ba mươi hai món Sử trừ đi bốn món Sân Sử của Tứ Đế), cho nên mỗi cõi có hai mươi tám món Sử. [Do vậy], hai cõi (Sắc Giới và Vô Sắc Giới) hợp thành năm mươi sáu món Sử (2 cõi x 28 món Sử = 56 món Sử), cộng với ba mươi hai món Sử trong phần trên (tức ba mươi hai món Sử của Dục Giới), hợp thành tám mươi tám món Sử (56+32=88), lại cộng thêm mười món Sử thuộc Tư Hoặc, tức là [cộng thêm] tham, sân, si, mạn trong Dục Giới và tham, si, mạn từ hai cõi trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới), cho nên cộng

thành chín mươi tám món Sử.

“Mở rộng chi tiết hơn, sẽ là tám vạn bốn ngàn”: Do Thập Sử phối hợp lẫn nhau thành một trăm (nghĩa là mỗi món Sử có đủ mười món Sử kia, nên 10x10=100), trải qua mười pháp giới thành một ngàn (100 món Sử x 10 pháp giới=1.), phối ứng với bảy chi của thân và khẩu (giết, trộm, dâm, nói dối, nói đôi chiều, nói thêu dệt, ác khẩu) thành bảy ngàn (1.000x7=7.), ứng với ba đời thành hai vạn một ngàn món (7.000x 3=21.). Do bốn tâm, mỗi tâm đều có đủ hai vạn một ngàn món, cộng thành con số tám vạn bốn ngàn (4x21.=84.). Dùng tám vạn bốn ngàn luật nghi để đối trị, cho nên thành tám vạn bốn ngàn pháp môn).

(Sao) Tam Tai cảm triệu giả, tham cảm cơ cẩn, sân cảm đao binh, si cảm tật dịch, nãi chí thủy hỏa phong chi đại nạn, giai dĩ loại tùng, cố danh Trược dã. Phản hiển Cực Lạc quốc trung, nhân tất trí huệ, phi Phiền Não Trược cố.

(Diễn) Tam Tai cảm triệu giả. Nhất, Tiểu Tam Tai: Sơ, cơ cẩn, nhân thọ giảm chí tam thập tuế thời, thiên bất giáng vũ, do đại hạn cố, thảo thái bất sanh, tư dục kiến thủy, thượng bất khả đắc, hà huống ẩm thực! Dĩ thị nhân duyên, thế gian nhân dân, cơ cẩn tử giả, kỳ số vô lượng. Nhị, tật dịch, nhân thọ giảm chí nhị thập tuế thời, hữu đại tật dịch, chủng chủng chư bệnh, nhất thiết giai khởi. Dĩ thị nhân duyên, thế gian nhân dân, tật dịch tử giả, kỳ số vô lượng. Tam, đao binh, nhân thọ giảm chí thập tuế thời, chư nhân các khởi đấu tranh, thủ chấp thảo mộc, tức thành đao thương, hỗ tương tàn hại. Dĩ thị nhân duyên, thế gian nhân dân, đao binh tử giả, kỳ số vô lượng. Nhị, Đại Tam Tai giả: Nhất, Hỏa Tai, vị ư kiếp hoại thời, hữu thất nhật xuất hiện, đại địa, Tu Di, tiệm tiệm băng hoại. Tứ đại hải thủy, tiệm tiệm tiêu tận. Đại thiên thế giới cập Sơ Thiền Thiên, giai tất đỗng nhiên, vô hữu di dư. Thị danh Hỏa Tai. Nhị, Thủy Tai, vị Sơ Thiền dĩ hạ, thất phiên Hỏa Tai, hoại ư thế giới chi hậu, thế giới phục thành. Hựu ư hoại kiếp chi thời, tiệm giáng đại vũ, trích như xa trục, cánh kiêm địa hạ thủy luân, dũng phí thượng đằng, đại thiên thế giới, nãi chí Nhị Thiền Thiên, thủy giai di mãn. Nhất thiết hoại diệt, như thủy tiêu diêm. Thị danh Thủy Tai. Tam, Phong Tai, vị Nhị Thiền dĩ hạ, thất phiên Thủy Tai dĩ hậu, thế giới phục thành. Hựu ư hoại kiếp chi thời, tùng hạ phong luân, hữu mãnh phong khởi, kiêm dĩ chúng sanh nghiệp lực tận cố, xứ xứ sanh phong. Đại thiên thế giới, nãi chí Tam Thiền Thiên, tất giai phiêu kích, đãng tận vô dư. Thị danh Phong Tai. Hựu phục đương tri, hỏa thiêu Sơ Thiền, hữu ngũ thập lục phiên; thủy yểm Nhị Thiền, hữu thất phiên; phong quát Tam Thiền, hữu nhất phiên. Hợp chi cộng lục thập tứ phiên dã. Giai dĩ loại tùng giả, sân cảm Hỏa Tai, tham cảm Thủy Tai, si cảm Phong Tai.

(鈔)三災感召者，貪感饑饉，瞋感刀兵，痴感疾疫，乃至水火風之大難，皆以類從，故名濁也。反顯極樂國中，人悉智慧，非煩惱濁故。