A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(演)三災感召者，一、小三災：初、飢饉，人壽減至三十歲時，天不降雨，由大旱故，草菜不生，思欲見水，尚不可得，何況飲食！以是因緣，世間人民，飢饉死者，其數無量。二、疾疫，人壽減至二十歲時，有大疾疫，種種諸病，一切皆起。以是因緣，世間人民，疾疫死者，其數無量。三、刀兵，人壽減至十歲時，諸人各起鬥爭，手執草木，即成刀鎗，互相殘害。以是因緣，世間人民，刀兵死者，其數無量，二、大三災者：一、火災，謂於劫壞時，有七日出現，大地須彌，漸漸崩壞。四大海水，漸漸消盡。大千世界及初禪天，皆悉洞然，無有遺餘。是名火災。二、水災，謂初禪以下，七番火災，壞於世界之後，世界復成。又於壞劫之時，漸降大雨，滴如車軸，更兼地下水輪，涌沸上騰，大千世界，乃至二禪天，水皆彌滿。一切壞滅，如水消鹽。是名水災。三、風災，謂二禪以下，七番水災以後，世界復成。又於壞劫之時，從下風輪，有猛風起，兼以眾生業力盡故，處處生風。大千世界，乃至三禪天，悉皆飄擊，蕩盡無餘。是名風災。又復當知，火燒初禪，有五十六番；水渰二禪，有七番；風刮三禪，有一番。合之共六十四番也。皆以類從者，瞋感火災，貪感水災，痴感風災。

(Sao: “Tam Tai cảm vời”: Tham cảm vời sự đói kém, sân cảm vời binh đao, si cảm vời bệnh dịch. Cho đến các tai nạn lớn như nước, lửa, gió, đều do những phiền não tương ứng mà sanh ra. Vì thế, gọi là Trược. Nêu rõ sự tương phản: Trong cõi Cực Lạc, ai nấy đều có trí huệ, chẳng

phải là Phiền Não Trược.

Diễn: “Tam Tai cảm vời”: Một là Tiểu Tam Tai. Thứ nhất là đói kém, khi con người chỉ còn thọ ba mươi tuổi, trời chẳng đổ mưa. Do vậy, bị hạn hán to, cây cỏ chẳng mọc; nghĩ mong thấy nước còn chưa thể được, huống là ăn uống! Do nhân duyên ấy, nhân dân trong thế gian chết vì đói khát, số đến vô lượng. Hai là bệnh dịch, khi tuổi thọ con người giảm xuống còn hai mươi tuổi, có bệnh dịch lớn. Hết thảy các thứ bệnh tật đều cùng dấy lên. Do nhân duyên ấy, nhân dân trong thế gian chết vì bệnh dịch, số đến vô lượng. Ba là đao binh, khi tuổi thọ con người giảm đến mười tuổi, mọi người ai nấy dấy lòng tranh đấu. Cây cỏ cầm trong tay liền biến thành đao, thương, tàn hại lẫn nhau. Do nhân duyên ấy, nhân dân trong thế gian chết vì đao binh, số đến vô lượng.

Thứ hai là Đại Tam Tai. Một là Hỏa Tai, nghĩa là lúc kiếp hoại, có bảy mặt trời xuất hiện. Đại địa, núi Tu Di dần dần băng hoại, nước trong bốn biển cả dần dần cạn khô. Đại thiên thế giới cho đến trời Sơ Thiền đều rỗng tuếch, chẳng còn sót gì. Đó gọi là Hỏa Tai. Hai là Thủy Tai, nghĩa là từ trời Sơ Thiền trở xuống, bảy phen gặp Hỏa Tai. Thế giới sau khi đã hư hoại, lại khôi phục. Lại vào lúc Hoại Kiếp, dần dần đổ mưa to, giọt mưa to như trục bánh xe. Lại còn Thủy Luân ở dưới mặt đất, dâng vọt, sôi trào lên trên. Đại thiên thế giới cho đến trời Nhị Thiền, đều tràn ngập nước. Hết thảy hoại diệt, như nước hòa tan muối. Đó gọi là Thủy Tai. Ba là Phong Tai, nghĩa là từ trời Nhị Thiền trở xuống, sau bảy phen Thủy Tai, thế giới lại khôi phục. Lại vào thời Hoại Kiếp, từ Phong Luân ở phía dưới [đại địa], có gió mạnh dấy lên. Lại do nghiệp lực của chúng sanh, gió nổi khắp nơi. Đại thiên thế giới, cho đến trời Tam Thiền, thảy đều bị gió vùi dập, tan nát hết sạch, chẳng còn sót gì. Đó là Phong Tai.

Lại còn nên biết: Lửa cháy tới trời Sơ Thiền có năm mươi sáu lần, nước ngập tới trời Nhị Thiền bảy lần, gió trùm tới trời Tam Thiền một lần. Tính gộp chung là sáu mươi bốn lần [tai họa]. “Đều do một loại phiền não mà sanh ra”: Sân cảm Hỏa Tai, tham cảm Thủy Tai, si cảm Phong Tai).

(Sớ) Chúng Sanh Trược giả, nhất vân A Hàm tam nghĩa vi Thể, hựu vân lãm Ngũ Ấm, kiến, mạn, quả báo vi Thể. Ác danh uế xưng, tức kỳ tướng dã.

(Sao) Tam nghĩa giả, A Hàm kinh vân: “Nhất giả, kiếp sơ Quang Âm hạ sanh. Nhị giả, lãm chúng Ấm nhi sanh. Tam giả, xứ xứ thọ sanh. Cố vân chúng sanh”. Ngũ Ấm, tức Sắc, Thọ đẳng. Kiến giả, hoành kế chủ tể vi Kiến Ngã. Mạn giả, câu sanh chủ tể vi Mạn Ngã. Quả báo giả, tiền sở tác nhân, kim thọ quả báo, diệc thượng thọ sanh nghĩa dã. Ác danh uế xưng giả, sanh Phật tương đối, chúng sanh chi danh, hạ liệt bỉ lậu, luân hồi lục đạo, bị thọ chư khổ, cố vân Trược dã. Phản hiển Cực Lạc quốc trung, chư thượng thiện nhân đồng hội nhất xứ, phi Chúng Sanh Trược cố.

(Diễn) Hoành kế chủ tể vi kiến Ngã giả, “hoành kế” vị hoành sanh kế độ. Chủ tể tức Ngã Chấp dã. Thử tức Phân Biệt Ngã Chấp. Duy Thức vân: “Phân Biệt Ngã Chấp thị do hiện tại ngoại duyên lực cố, phi dữ thân câu. Yếu đãi tà giáo, cập tà phân biệt, nhiên hậu phương khởi. Cố danh Phân Biệt, duy tại đệ lục ý thức trung hữu”, thị dã. Kiến Ngã, như kế “tức Sắc thị Ngã, ly Sắc thị Ngã, Ngã đại Sắc tiểu, Sắc tại Ngã trung, Sắc đại Ngã tiểu, Ngã tại Sắc trung đẳng”. Thử tùng tà sư huấn hối, nhi thành Phân Biệt Ngã dã. Câu sanh chủ tể vi Mạn Ngã giả, câu sanh đối phân biệt nhi ngôn. Dữ sanh câu sanh, phi cưỡng tư kế độ khởi cố. Chủ tể giả, Ngã Chấp dã. Thử tức Câu Sanh Ngã Chấp. Duy Thức vân: “Câu Sanh Ngã Chấp, vô thỉ thời lai, hư vọng huân tập nội nhân lực cố, hằng dữ thân câu, bất đãi tà giáo, cập tà phân biệt, nhậm vận nhi chuyển. Cố danh Câu Sanh. Thử phục nhị chủng: Nhất, thường tương tục, tại đệ thất thức. Nhị, hữu gián đoạn, tại đệ lục thức”, thị dã. Mạn Ngã hữu thất: Nhất, ngã mạn. Nhị, mạn. Tam, quá mạn. Tứ, mạn quá mạn. Ngũ, tăng thượng mạn. Lục, ty liệt mạn. Thất, tà mạn. Thử thất chủng giai y Ngã tướng nhi sanh, giai vi Mạn Ngã. Thử tắc bất dụng giáo hối, sanh lai tức hữu, câu sanh ngã dã.

(疏)眾生濁者，一云阿含三義為體，又云攬五陰見慢，果報為體。惡名穢稱，即其相也。

(鈔)三義者，阿含經云：一者，劫初光音下生。二者，攬眾陰而生。三者，處處受生。故云眾生。五陰，即色受等。見者，橫計主宰為見我。慢者，俱生主宰為慢我。果報者，前所作因，今受果報，亦上受生義也。惡名穢稱者，生佛相對，眾生之名，下劣鄙陋，輪迴六道，備受諸苦，故云濁也。反顯極樂國中，諸上善人同會一處，非眾生濁故。

(演)橫計主宰為見我者，橫計謂橫生計度。主宰即我執也。此即分別我執。唯識云：分別我執是由現在外緣力故，非與身俱。要待邪教，及邪分別，然後方起。故名分別，唯在第六意識中有，是也。見我，如計即色是我，離色是我，我大色小，色在我中，色大我小，我在色中等。此從邪師訓誨，而成分別我也。俱生主宰為慢我者，俱生對分別而言。與生俱生，非強思計度起故。主宰者，我執也。此即俱生我執。唯識云：俱生我執，無始時來，虛妄熏習內因力故，恒與身俱，不待邪教，及邪分別，任運而轉。故名俱生。此復二種：一、常相續，在第七識。二、有間斷，在第六識，是也。慢我有七：一、我慢。二、 慢。三、過慢。四、慢過慢。五、增上慢。六、卑劣慢。七、邪慢。此七種皆依我相而生，皆為慢我。此則不用教誨，生來即有，俱生我也。

(Sớ: Chúng Sanh Trược (Sattvakaṣāya): Một thuyết nói là dùng ba nghĩa trong kinh A Hàm để làm Thể [của Chúng Sanh Trược]. Lại nói: Hòa hợp Ngũ Ấm, kiến, mạn, và quả báo để làm Thể. Danh xưng xấu bẩn chính là tướng của nó vậy.

Sao: “Ba nghĩa” là như kinh A Hàm nói: Một là thuở kiếp sơ, [chúng sanh từ] cõi trời Quang Âm hạ sanh. Hai là do Ngũ Ấm hòa hợp sanh ra. Ba là thọ sanh trong các chỗ [thuộc sáu đường], nên gọi là “chúng sanh”. Ngũ Ấm chính là Sắc, Thọ v.v… “Kiến”: Ngang ngạnh nẩy sanh Ngã Chấp, đó là Kiến Ngã (cái Ngã hư vọng nẩy sanh do kiến giải sai lầm). Mạn (Māna): Cái ngã chấp bẩm sinh là Mạn Ngã. Quả báo: Do cái nhân đã tạo từ trước, nay nhận lãnh quả báo, cũng là ý nghĩa “thọ sanh” trong phần trước. “Danh xưng xấu nhơ”: So sánh chúng sanh và Phật thì danh xưng của chúng sanh kém hèn, thô lậu, luân hồi trong lục đạo, chịu đủ mọi nỗi khổ. Vì thế nói là Trược. Nêu rõ sự tương phản với cõi Cực Lạc: [Trong cõi Cực Lạc], các vị thượng thiện nhân nhóm họp một chỗ, chẳng phải là Chúng Sanh Trược.

Diễn: “Hoành kế chủ tể vi Kiến Ngã”: “Hoành kế” là ngang ngược nẩy sanh sự so đo. “Chủ tể” là Ngã Chấp. Đây chính là Phân Biệt Ngã Chấp. Duy Thức nói: “Phân Biệt Ngã Chấp là do sức của ngoại duyên trong hiện tại, chẳng phải là bẩm sanh, phải chờ đến sau khi được dạy dỗ tà vạy và do phân biệt tà vạy thì nó mới sanh khởi. Vì thế, gọi là Phân Biệt. Chấp trước này chỉ tồn tại trong ý thức, tức thức thứ sáu”.

“Kiến Ngã” là so đo “Sắc chính là Ngã, lìa Sắc là Ngã, Ngã lớn Sắc nhỏ, Sắc ở trong Ngã, Sắc lớn Ngã nhỏ, Ngã ở trong Sắc” v.v… Những điều này đều do tà sư dạy dỗ mà thành phân biệt Ngã. “Câu sanh chủ tể vi Ngã Mạn” (ngã chấp bẩm sanh là Ngã Mạn): Câu Sanh là nói đối lập với Phân Biệt [Ngã Chấp], có nghĩa là hễ sanh ra là đã có, chẳng phải tốn công sức suy nghĩ, so đo để dấy lên. “Chủ tể” là Ngã Chấp. Đấy chính là Câu Sanh Ngã Chấp. Duy Thức nói: “Câu Sanh Ngã Chấp là do sức huân tập hư vọng của cái nhân bên trong từ thời vô thỉ. Nó luôn sanh cùng cái thân, chẳng cần đợi được dạy dỗ tà vạy và tà phân biệt, tùy ý xoay chuyển. Vì thế, gọi là Câu Sanh (bẩm sanh). Thứ này lại có hai loại: Một là thường liên tục trong thức thứ bảy; hai là có lúc gián đoạn, ở trong thức thứ sáu”.

Mạn có bảy loại: Một là Ngã Mạn, hai là Mạn, ba là Quá Mạn, bốn là Mạn Quá Mạn, năm là Tăng Thượng Mạn, sáu là Ty Liệt Mạn, bảy là Tà Mạn. Bảy loại này đều nương vào Ngã tướng để sanh, đều là Mạn Ngã. Những thứ này chẳng cần phải dạy dỗ, sanh ra đã có, là cái Ngã bẩm sanh vậy).

(Sớ) Mạng Trược giả, dĩ sắc tâm liên trì vi Thể, thôi niên giảm thọ, tức kỳ tướng dã.

(Sao) Liên trì giả, y nghiệp sở dẫn đệ bát thức chủng. Ngoại Sắc, nội tâm, hỗ tương liên thuộc, tức tức, noãn, thức, tam tương trì bất tán, thị vi Mạng Căn. Nhất bất liên trì, Mạng Căn tức đoạn, cố dĩ vi Thể. Thôi niên giảm thọ giả, đương thử giảm kiếp, bất mãn bách niên; nhi phục bào mạt, phong đăng, sát na bất trụ, vưu vi đoản xúc. Cố vân Trược dã. Phản hiển Cực Lạc quốc trung, nhân dân thọ mạng, đồng Phật vô lượng, phi Mạng Trược cố.

(Diễn) Đệ bát thức, tức Lê Da bổn thức. Chủng thị chủng tử, vị bổn thức trung thân sanh tự quả, công năng sai biệt giả. Thích vân: Thân sanh tự quả giả, tùng tự chủng tử thân sanh, hiện hành quả cố. Công năng sai biệt giả, hiển thử chủng tử phi nhất chủng cố. Nhiên thử chủng tử, dữ đệ bát thức, cập sở sanh quả, bất nhất, bất dị. Thể thị bổn thức, quả thị hiện hành. Thức thể vọng chủng vi dụng. Hiện quả vọng chủng vi nhân. Cố thử tam pháp, lý ưng bất nhất, bất dị dã. Tông Kính vân: “Bổn thức thị Thể, chủng tử thị Dụng, chủng tử thị nhân, sở sanh thị quả. Thử tam lý ưng bất nhất, bất dị”. Y nghiệp sở dẫn giả, vị tùy túc nhân lực sanh thiện ác đẳng, công năng quyết định, phương thành chủng tử dã. Ngoại sắc tức tức, noãn, thuộc đệ bát Thân Tướng Phần, nội tâm tức đệ bát hiện hành thức, thuộc đệ bát Kiến Phần. Do chủng tử nghiệp lực, thử tam tương trì bất tán, danh Mạng Căn bất đoạn. Nhất bất tương trì, hoặc noãn khí ly thân, hoặc xuất nhập tức đoạn, hoặc Kiến Phần ly thể, danh Mạng Căn đoạn dã.

(疏)命濁者，以色心連持為體，催年減壽，即其相也。

(鈔)連持者，依業所引第八識種。外色內心，互相連屬，即息煖識，三相持不散，是為命根。一不連持，命根即斷，故以為體。摧年減壽者，當此減劫，不滿百年；而復泡沫風燈，剎那不住，尤為短促。故云濁也。反顯極樂國中，人民壽命，同佛無量，非命濁故。

(演)第八識，即黎耶本識。種是種子，謂本識中親生自果，功能差別者。釋云：親生自果者，從自種子親生，現行果故。功能差別者，顯此種子非一種故。然此種子，與第八識，及所生果，不一不異。體是本識，果是現行。識體望種為用。現果望種為因。故此三法，理應不一不異也。宗鏡云：本識是體，種子是用，種子是因，所生是果。此三理應不一不異。依業所引者，謂隨宿因力生善惡等，功能決定，方成種子也。外色即息煖，屬第八親相分，內心即第八現行識，屬第八見分。由種子業力，此三相持不散，名命根不斷。一不相持，或煖氣離身，或出入息斷，或見分離體，名命根斷也。

(Sớ: Mạng Trược (Āyuskaṣāya) là dùng Sắc và Tâm duy trì lẫn nhau liên tục để làm Thể, năm tháng giục giã tuổi thọ suy giảm chính là tướng trạng của nó vậy.

Sao: “Duy trì lẫn nhau liên tục”: Nương theo nghiệp mà dẫn khởi các chủng tử trong thức thứ tám. Sắc bên ngoài, tâm bên trong liên quan, lệ thuộc lẫn nhau; tức là ba thứ gồm hơi thở, độ ấm, và thức duy trì lẫn nhau, chẳng bị tan hoại thì là Mạng Căn. Nếu một thứ [trong ba thứ, tức hơi thở, sức ấm và thức] chẳng duy trì liên tục, Mạng Căn liền đoạn, nên coi chúng là Thể. “Năm tháng giục giã tuổi thọ suy giảm”: Đang trong thời giảm kiếp, [tuổi thọ] chẳng đủ trăm năm. Lại còn như bọt nước, đèn trước gió, trong khoảng sát na bèn chẳng tồn tại, càng là ngắn ngủi. Cho nên nói là Trược. Nêu bật sự tương phản, trong cõi Cực Lạc, nhân dân thọ mạng vô lượng giống như Phật, chẳng phải là Mạng Trược.

Diễn: Thức thứ tám chính là A Lại Da Thức. “Chủng” là chủng tử, ý nói từ trong bổn thức đích thân sanh ra cái tự quả, có công năng sai khác. Giải rằng: “Đích thân sanh ra cái tự quả” [nghĩa là] từ chủng tử, đích thân sanh ra cái quả hiện hành. “Công năng sai khác”: Chỉ rõ những chủng tử ấy không chỉ là một loại, nhưng những chủng tử ấy, thức thứ tám, và cái quả được sanh ra chẳng một, chẳng khác. Thể là bổn thức, quả là hiện hành. Đối với cái Thể của thức thì chủng tử là Dụng, đối với cái quả hiện hành thì chủng tử là Nhân. Do vậy, ba pháp xét theo Lý thì phải là chẳng một, chẳng khác. Sách Tông Kính Lục viết: “Bổn thức là Thể, chủng tử là Dụng, chủng tử là nhân, cái được sanh là quả. Ba thứ ấy theo Lý phải là chẳng một, chẳng khác”.

“Nương theo nghiệp mà dẫn khởi”, nghĩa là do sức của túc nhân mà sanh ra công năng thiện, ác v.v… quyết định thì mới thành chủng tử. Ngoại sắc chính là hơi thở và sức ấm, thuộc về Tướng Phần của đích thân thức thứ tám. Nội tâm chính là thức thứ tám hiện hành, thuộc về Kiến Phần của thức thứ tám. Do nghiệp lực của chủng tử mà ba thứ ấy (hơi thở, sức ấm và thức) duy trì lẫn nhau, chẳng tan hoại, bèn gọi là Mạng Căn chẳng đoạn. [Nếu như] một thứ chẳng duy trì, [chẳng hạn như] hoặc là hơi ấm lìa thân thể, hoặc ngừng hô hấp, hoặc Kiến Phần lìa thân, thì gọi là Mạng Căn chấm dứt).

(Sớ) Thử chi Ngũ Trược, thả cứ quả ngôn, nhược Lăng Nghiêm sở vân, hoặc phối tam tế, lục thô, hoặc phối Ngũ Ấm, nghĩa diệc bất dị.

(Diễn) Thử chi Ngũ Trược, thả cứ quả ngôn giả, vị thượng văn sở giải Ngũ Trược, thả nhất vãng tựu quả biên thuyết, phi nhược Lăng Nghiêm sở thuyết, thông hồ nhân quả dã. Hoặc phối tam tế giả, thị chư sư dĩ tam tế, lục thô thích Ngũ Trược dã, hoặc phối Ngũ Ấm, thị Cô Sơn ước Ngũ Ấm vọng tưởng vi Ngũ Trược dã. Nghĩa diệc bất dị giả, vị pháp tướng tuy bất đồng, nhi nghĩa lý tắc vô biệt dã.

(疏)此之五濁，且據果言 ，若楞嚴所云 ，或配三細六

粗，或配五陰，義亦不異。

(演)此之五濁，且據果言者，謂上文所解五濁，且一往就果邊說，非若楞嚴所說，通乎因果也。或配三細者，是諸師以三細六粗釋五濁也，或配五陰，是孤山約五陰妄想為五濁也。義亦不異者，謂法相雖不同，而義理則無別也。

(Sớ: Năm món Trược ấy là nói theo quả. Nếu theo như kinh Lăng Nghiêm đã nói, thì hoặc là phối ứng với ba tế tướng, sáu thô tướng, hoặc phối ứng với Ngũ Ấm, nhưng ý nghĩa cũng chẳng khác.

Diễn: “Năm món trược ấy là nói theo quả”, nghĩa là Ngũ Trược như đã giải thích trong đoạn văn trên đây chính là một mực dựa theo phía quả để nói, chẳng dung thông cả nhân lẫn quả như trong kinh Lăng Nghiêm đã nói. “Hoặc phối ứng với ba tế tướng” là các Sư (các vị đại đức viết sớ giải) dùng ba tế tướng và sáu thô tướng để giải thích Ngũ Trược. “Hoặc phối ứng với Ngũ Ấm” là như ngài Cô Sơn coi vọng tưởng thuộc Ngũ Ấm là Ngũ Trược. “Nghĩa cũng chẳng khác” ý nói: Pháp tướng tuy khác nhau, nhưng nghĩa lý chẳng sai khác).

(Sao)Phối tam tế đẳng giả, dĩ Kiếp Trược phối Nghiệp Tướng, vị vô minh sơ khởi, tánh toại hồn trược cố.

(Diễn) Tam tế đẳng giả, Khởi Tín Luận vân: “Bất như thật tri Chân Như pháp nhất cố, bất giác tâm khởi nhi hữu kỳ niệm. Y bất giác cố, sanh tam chủng tướng: Nhất giả, Vô Minh Nghiệp Tướng, dĩ y bất giác cố, tâm động, thuyết danh vi Nghiệp. Giác tắc bất động, động tắc hữu khổ, quả bất ly nhân cố. Nhị giả, Năng Kiến Tướng, dĩ y động, cố năng kiến, bất động tắc vô kiến. Tam giả, Cảnh Giới Tướng, dĩ y năng kiến cố, cảnh giới vọng hiện. Ly kiến, tắc vô cảnh giới”. Dĩ hữu cảnh giới duyên cố, phục sanh lục chủng tướng: Nhất giả, Trí Tướng, y ư cảnh giới, tâm khởi phân biệt, ái dữ bất ái cố. Nhị giả, Tương Tục Tướng, y ư Trí cố, sanh kỳ khổ lạc giác, tâm khởi niệm tương ứng bất đoạn cố. Tam giả, Chấp Thủ Tướng, y ư tương tục duyên niệm cảnh giới, trụ trì khổ lạc, tâm khởi trước cố. Tứ giả, Kế Danh Tự Tướng, y ư vọng chấp, phân biệt giả danh ngôn tướng cố. Ngũ giả, Khởi Nghiệp Tướng, y ư danh tự, tầm danh thủ trước, tạo chủng chủng nghiệp cố. Lục giả, Nghiệp Hệ Khổ Tướng, dĩ y nghiệp thọ báo, bất tự tại cố. Dĩ Kiếp Trược phối Nghiệp Tướng giả, Kiếp giả, thời dã. Tâm tánh bổn tịnh, do vô minh sơ động thời tức hồn trược. Cố viết Kiếp Trược. Kim Nghiệp Tướng diệc nhiên, vô minh sơ khởi, thành Nghiệp Tướng cố.

(鈔)配三細等者，以劫濁配業相，謂無明初起，性遂渾濁故。

(演)三細等者，起信論云：不如實知真如法一故，不覺心起而有其念。依不覺故，生三種相：一者，無明業相，以依不覺故，心動，說名為業。覺則不動，動則有苦，果不離因故。二者，能見相，以依動，故能見，不動則無見。三者，境界相，以依能見故，境界妄現。離見，則無境界。以有境界緣故，復生六種相：一者，智相，依於境界，心起分別，愛與不愛故。二者，相續相，依於智故，生其苦樂覺，心起念相應不斷故。三者，執取相，依於相續緣念境界，住持苦樂，心起著故。四者，計名字相，依於妄執，分別假名言相故。五者，起業相，依於名字，尋名取著，造種種業故。六者，業繫苦相，以依業受報，不自在故。以劫濁配業相者。劫者，時也。心性本淨，由無明初動時即渾濁。故曰劫濁。今業相亦然，無明初起，成業相故。

(Sao: “Phối ứng với ba tế tướng”: Đem Kiếp Trược phối ứng với Nghiệp Tướng, có nghĩa là vô minh vừa mới khởi lên, tánh bèn bị vẩn đục.

Diễn: “Ba tế tướng v.v…”: Khởi Tín Luận nói: “Chẳng đúng như thật biết pháp Chân Như là một, do cái tâm bất giác dấy lên bèn có niệm. Nương vào sự bất giác ấy, sanh ra ba thứ tướng. Một là Vô Minh Nghiệp Tướng, do nương vào bất giác nên tâm động. [Vì thế], gọi tên là Nghiệp. Hễ giác, sẽ chẳng động. Hễ động, sẽ có khổ, quả chẳng lìa nhân vậy. Hai là Năng Kiến Tướng, do nương vào động nên có thấy. Chẳng động, sẽ không thấy. Ba là Cảnh Giới Tướng, do nương vào cái có thể thấy (Năng Kiến) mà hư vọng hiện ra cảnh giới. Lìa cái thấy, sẽ chẳng có cảnh giới.

Do có cảnh giới để duyên vào, lại sanh ra sáu thứ tướng. Một là Trí Tướng, [nghĩa là] nương vào cảnh giới mà tâm dấy lên sự phân biệt yêu thích và chẳng yêu thích. Hai là Tương Tục Tướng, do nương vào trí, bèn sanh cái tâm nhận biết khổ, lạc, dấy lên ý niệm tương ứng chẳng ngừng. Ba là Chấp Thủ Tướng, nương vào sự duyên niệm cảnh giới liên tục mà duy trì khổ hay vui, tâm dấy lên sự đắm trước. Bốn là Kế Danh Tự Tướng, nương vào chấp trước hư vọng, mà phân biệt tướng ngôn ngữ giả danh. Năm là Khởi Nghiệp Tướng, nương vào danh tự, theo đuổi cái danh mà nắm giữ, chấp trước, tạo đủ mọi nghiệp. Sáu là Nghiệp Hệ Khổ Tướng, do nương theo nghiệp mà thọ báo, chẳng tự tại”.

“Đem Kiếp Trược phối hợp với Nghiệp Tướng”: Kiếp là Thời. Tâm tánh vốn tịnh, do vô minh dấy động lúc ban sơ, [tâm tánh] bèn vẩn đục, nên gọi là Kiếp Trược. Nay Nghiệp Tướng cũng thế, lúc vô minh vừa mới dấy động, bèn trở thành Nghiệp Tướng.).

(Sao) Thứ dĩ Kiến Trược phối Chuyển Tướng, Hiện Tướng.

(Diễn) Thứ dĩ Kiến Trược phối Chuyển Hiện giả, Kiến giả năng kiến, sở kiến dã. Tiền Nghiệp Tướng Năng Sở vị phân, thứ thành Chuyển Hiện. Tuy vô phân biệt, Năng Sở uyển nhiên, tâm cảnh cụ túc. Cố dĩ Kiến Trược phối Chuyển Hiện.

(鈔)次以見濁配轉相，現相。

(演)次以見濁配轉現者，見者能見，所見也。前業相能所未分，次成轉現。雖無分別，能所宛然，心境具足。故以見濁配轉現。

(Sao: Kế đó, phối ứng Kiến Trược với Chuyển Tướng và Hiện Tướng.

Diễn: Kế đó, phối ứng Kiến Trược với Chuyển Tướng và Hiện Tướng”: Kiến là năng kiến (chủ thể trông thấy) và sở kiến (đối tượng được thấy). Đối với Nghiệp Tướng trong phần trước, Năng và Sở chưa phân; kế đó, trở thành Chuyển Tướng và Hiện Tướng. Tuy chẳng có phân biệt, nhưng Năng và Sở rành rành, tâm và cảnh trọn đủ. Vì thế phối hợp Kiến Trược với Chuyển Tướng và Hiện Tướng).

(Sao) Thứ dĩ Phiền Não Trược phối Trí, Tương Tục, Chấp Thủ, Kế Danh Tự Tướng.

(Diễn) Thứ dĩ phiền não phối Trí Tướng, Tương Tục Tướng, Chấp Thủ, Kế Danh giả, phiền não bất xuất Ngã Pháp nhị chấp. Ngã Pháp phục phân Câu Sanh, Phân Biệt. Kim Trí vi câu sanh pháp, Tương Tục vi phân biệt pháp, Chấp Thủ vi câu sanh ngã, Danh Tự vi

phân biệt ngã. Tứ tướng giai thuộc phiền não đạo cố.

(鈔)次以煩惱濁配智，相續，執取，計名字相。

(演)次以煩惱配智相，相續相，執取，計名者，煩惱不出我法二執。我法復分俱生，分別。今智為俱生法，相續為分別法，執取為俱生我，名字為分別我。四相皆屬煩惱道故。

(Sao: Kế đến là phối ứng Phiền Não Trược với Trí Tướng, Tương Tục Tướng, Chấp Thủ Tướng, và Kế Danh Tự Tướng.

Diễn: “Kế đến, đem phiền não phối ứng với Trí Tướng, Tương Tục Tướng, Chấp Thủ Tướng, và Kế Danh Tự Tướng”: Phiền não chẳng ngoài hai thứ chấp là Ngã Chấp và Pháp Chấp. Ngã Chấp và Pháp Chấp lại chia thành Câu Sanh và Phân Biệt. Nay Trí Tướng là Câu Sanh Pháp Chấp, Tương Tục Tướng là Phân Biệt Pháp Chấp, Chấp Thủ Tướng là Câu Sanh Ngã Chấp, Danh Tự là Phân Biệt Ngã Chấp. Bốn tướng đều thuộc về phiền não đạo).

(Sao) Thứ dĩ Chúng Sanh Trược phối Khởi Nghiệp Tướng.

(Diễn) Thứ dĩ chúng sanh phối Khởi Nghiệp Tướng giả, chúng sanh giả, chúng pháp tương sanh, diệc xứ xứ thọ sanh, cố viết chúng sanh. Dĩ do tạo thiện ác bất động đẳng nghiệp, phương cảm chúng pháp, xứ xứ thọ sanh cố.

(鈔)次以眾生濁配起業相。

(演)次以眾生配起業相者，眾生者，眾法相生，亦處處受生，故曰眾生。以由造善惡不動等業，方感眾法，處處受生故。

(Sao: Kế đó, đem Chúng Sanh Trược phối ứng với Khởi Nghiệp Tướng.

Diễn: “Kế đó, đem chúng sanh phối ứng với Khởi Nghiệp Tướng”: Chúng sanh là do các pháp hòa hợp mà sanh, lại cũng thọ sanh các nơi, nên gọi là “chúng sanh”. Do tạo các nghiệp thiện, ác, bất động v.v… nên mới cảm vời các pháp, thọ sanh các nơi).

(Sao) Thứ dĩ Mạng Trược phối Nghiệp Hệ Khổ Tướng.

(Diễn) Thứ dĩ Mạng Trược phối Nghiệp Hệ Khổ giả, Mạng Trược tức bát thức mạng căn, vi nhất kỳ chúng sanh chi tổng báo chủ,

vi nghiệp sở hệ trụ thời quyết định bất đắc giải thoát cố.

(鈔)次以命濁配業繫苦相。

(演)次以命濁配業繫苦者，命濁即八識命根，為一期眾生之總報主，為業所繫住時決定不得解脫故。

(Sao: Kế đó, phối ứng Mạng Trược với Nghiệp Hệ Khổ Tướng.

Diễn: “Kế đó, phối ứng Mạng Trược với Nghiệp Hệ Khổ Tướng”: Mạng Trược là Mạng Căn của tám thức, tức là cái chủ yếu trong tổng quả báo của chúng sanh trong một giai đoạn [thọ sanh], khi bị nghiệp ràng buộc thì chắc chắn là chẳng được giải thoát).

(Sao) Phối Ngũ Ấm giả, dĩ Kiếp Trược phối Sắc Ấm; vị không kiến bất phân, vọng kiến không nhi lưỡng vô kỳ thật, tánh vị hồn trược cố.

(Diễn) Dĩ Kiếp Trược phối Sắc Ấm giả, Lăng Nghiêm vân: “Nhữ kiến hư không, biến thập phương giới, Không Kiến bất phân, hữu Không vô thể. Hữu Kiến vô giác, tương chức vọng thành. Thị đệ nhất trùng danh vi Kiếp Trược”. Thử tức thị dĩ Kiếp Trược phối Sắc Ấm dã. Dĩ tương chức vọng thành, thị Không dữ Kiến tương chức, nhi vọng thành Sắc Ấm. Thử tức danh vi Kiếp Trược, khởi bất thị dĩ Kiếp Trược phối Sắc Ấm? Cái Tứ Đại căn trần đồng danh Sắc Ấm, nhi Không Kiến bất phân chi thời, căn trần hồn loạn, phi Kiếp Trược nhi hà? Phân Không, phân Kiến, bổn vô biên bạn. Cố vân Không Kiến bất phân. Dĩ vô thể chi Không, chức vô giác chi Kiến. Dĩ vô giác chi Kiến, chức vô thể chi Không, nãi vọng kiến không nhi lưỡng vô kỳ thật. Thử trạm viên minh tâm, vi ngoan không sở hồn, nhi thành Kiếp Trược, thị tánh vị hồn trược.

(鈔)配五陰者，以劫濁配色陰；謂空見不分，妄見空而兩無其實，性為渾濁故。

(演)以劫濁配色陰者，楞嚴云：汝見虛空，遍十方界，空見不分，有空無體。有見無覺，相織妄成。是第一重名為劫濁。此即是以劫濁配色陰也。以相織妄成，是空與見相織，而妄成色陰。此即名為劫濁，豈不是以劫濁配色陰？蓋四大根塵同名色陰，而空見不分之時，根塵渾亂，非劫濁而何？分空分見，本無邊畔。故云空見不分。以無體之空，織無覺之見。以無覺之見，織無體之空，乃妄見空而兩無其實。此湛圓明心，為頑空所渾，而成劫濁，是性為渾濁。

(Sao: “Phối ứng với Ngũ Ấm”: Đem Kiếp Trược ghép với Sắc Ấm; nghĩa là Không và Kiến chẳng phân, hư vọng thấy có Không, cho nên cả hai đều chẳng thật, tánh bị vẩn đục vậy.

Diễn: “Đem Kiếp Trược ghép với Sắc Ấm”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “Ông thấy hư không trọn khắp các cõi trong mười phương. Do Kiến và Không chẳng tách lìa, [nếu] chỉ có Không [mà chẳng có Kiến] thì chẳng có Thể, có Kiến [mà chẳng có Không] thì chẳng có Giác. Do Không và Kiến đan xen lẫn nhau, mà hư vọng tạo thành. Đấy là tầng thứ nhất, gọi là Kiếp Trược”. Đấy chính là đem Kiếp Trược phối ứng với Sắc Ấm.

“Do chúng đan xen vào nhau mà hư vọng tạo thành” tức là Không và Kiến đan xen vào nhau mà hư vọng tạo thành Sắc Ấm. Điều này được gọi là Kiếp Trược. Há chẳng phải là đem Kiếp Trược phối ứng với Sắc Ấm ư? Bởi lẽ, Tứ Đại, Căn, và Trần cùng gọi là Sắc Ấm, cho nên khi Không và Kiến chẳng phân, Căn và Trần lẫn lộn, chẳng phải là Kiếp Trược thì là gì?

Chia ra Không và Kiến, vốn chẳng có ngằn mé, nên nói là “Không và Kiến chẳng phân”. Do cái Không chẳng có Thể đan xen với cái Kiến chẳng có Giác, hoặc dùng cái Kiến không có Giác để xen kết với cái Không chẳng có Thể, cho nên cả hai thứ Kiến và Không đều là hư vọng, chẳng thật. Cái tâm lắng trong, viên minh ấy bị vẩn đục bởi cái ngoan không (cái Không trơ trơ), nên tạo thành Kiếp Trược. Đó là tánh bị vẩn đục).

(Sao) Thứ dĩ Kiến Trược phối Thọ Ấm.

(Diễn) Thứ dĩ Kiến Trược phối Thọ Ấm giả, Lăng Nghiêm vân: “Nhữ thân hiện đoàn Tứ Đại vi Thể, kiến, văn, giác, tri, ung linh lưu ngại, thủy, hỏa, phong, thổ, toàn linh giác tri, tương chức vọng thành. Thị đệ nhị trùng, danh vi Kiến Trược”. Thử tức thị dĩ Kiến Trược phối Thọ Ấm dã. Dĩ tương chức vọng thành, thị lục căn dữ Tứ Đại tương chức, nhi vọng thành Thọ Ấm. Dĩ kỳ kiến cảnh lãnh nạp, hồn trược chân tánh, tức danh Kiến Trược, khởi bất thị dĩ Kiến Trược phối Thọ Ấm?

(鈔)次以見濁配受陰。

(演)次以見濁配受陰者，楞嚴云：汝身現摶四大為體，見聞覺知，壅令留礙，水火風土，旋令覺知，相織妄成。是第二重，名為見濁。此即是以見濁配受陰也。以相織妄成，是六根與四大相織，而妄成受陰。以其見境領納，渾濁真性，即名見濁，豈不是以見濁配受陰？

(Sao: Kế đó, đem Kiến Trược ghép tương ứng với Thọ Ấm.

Diễn: “Kế đó, ghép Kiến Trược tương ứng với Thọ Ấm”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “Thân ông nay do gom góp Tứ Đại làm Thể. Thấy, nghe, hay, biết do bị ngăn lấp mà trở thành chướng ngại, nước, lửa, gió, đất bị chuyển thành có hay biết, đan xen hư vọng mà thành. Đó là tầng thứ hai, gọi là Kiến Trược”. Đấy chính là đem Kiến Trược phối ứng với Thọ Ấm. “Đan xen hư vọng mà thành” tức là sáu căn và Tứ Đại đan quyện vào nhau, hư vọng tạo thành Thọ Ấm. Do nó thấy cảnh bèn lãnh nạp, khiến cho chân tánh bị vẩn đục, nên gọi là Kiến Trược. Há chẳng phải là đem Kiến Trược phối ứng với Thọ Ấm ư?)

(Sao) Thứ dĩ Phiền Não Trược phối Tưởng Ấm.

(Diễn) Thứ dĩ Phiền Não Trược phối Tưởng Ấm giả, kinh vân: “Hựu nhữ tâm trung ức thức, tụng tập, tánh phát tri kiến, dung hiện lục trần. Ly trần vô tướng, ly giác vô tánh, tương chức vọng thành. Thị đệ tam trùng, danh Phiền Não Trược”. Thử tức thị dĩ Phiền Não Trược phối Tưởng Ấm dã. Dĩ tương chức vọng thành, thị tri kiến dữ lục trần tương chức, nhi vọng thành Tưởng Ấm. Ký thủ trước sở lãnh, tắc nhiễu loạn thậm tiền. Ký hồn chân tánh, tức danh Phiền Não Trược, khởi bất thị dĩ phiền não phối Tưởng Ấm?

(鈔)次以煩惱濁配想陰。

(演)次以煩惱濁配想陰者，經云：又汝心中憶識誦習，性發知見，容現六塵。離塵無相，離覺無性，相織妄成。是第三重，名煩惱濁。此即是以煩惱濁配想陰也。以相織妄成，是知見與六塵相織，而妄成想陰。既取著所領，則擾亂甚前。既渾真性，即名煩惱濁，豈不是以煩惱配想陰？

(Sao: Kế đó, đem Phiền Não Trược ghép với Tưởng Ấm.

Diễn: “Kế đó, đem Phiền Não Trược ghép với Tưởng Ấm”: Kinh

nói: “Lại do trong tâm ông nhớ tưởng, nhận biết, ôn luyện, tánh bèn dấy lên tri kiến hòa nhập sáu trần. Lìa trần thì không có tướng, lìa giác thì không có tánh, chúng đan xen hư vọng mà thành. Đó là tầng thứ ba gọi là Phiền Não Trược”. Đấy chính là đem Phiền Não Trược phối ứng với Tưởng Ấm. “Do đan xen hư vọng mà thành”, tức là tri kiến và lục trần đan quyện vào nhau, hư vọng tạo thành Tưởng Ấm. Do chấp trước những gì đã tiếp nhận, cho nên nó quấy nhiễu chân tánh mạnh hơn [những thứ Trược] trước đó. Do nó vẩn đục chân tánh, nên gọi là Phiền Não Trược. Há chẳng phải là đã ghép phối ứng Phiền Não Trược với Tưởng Ấm ư?)

(Sao) Thứ dĩ Chúng Sanh Trược phối Hành Ấm.

(Diễn) Thứ dĩ Chúng Sanh Trược phối Hành Ấm giả, kinh vân: “Hựu nhữ triêu tịch sanh diệt bất đình, tri kiến mỗi dục lưu ư thế gian, nghiệp vận mỗi thường thiên ư quốc độ, tương chức vọng thành. Thị đệ tứ trùng, danh Chúng Sanh Trược”. Thử tức thị dĩ Chúng Sanh Trược phối Hành Ấm dã. Dĩ tương chức vọng thành, thị tri kiến dữ nghiệp vận tương chức, nhi vọng thành Hành Ấm, nhi khứ lưu giả hợp, hồn trược chân tánh, tức danh Chúng Sanh Trược, khởi bất thị dĩ Chúng Sanh Trược phối Hành Ấm?

(鈔)次以眾生濁配行陰。

(演)次以眾生濁配行陰者，經云：又汝朝夕生滅不停，知見每欲留於世間，業運每常遷於國土，相織妄成。是第四重，名眾生濁。此即是以眾生濁配行陰也。以相織妄成，是知見與業運相織，而妄成行陰，而去留假合，渾濁真性，即名眾生濁，豈不是以眾生濁配行陰？

(Sao: Kế đó, đem Chúng Sanh Trược ghép với Hành Ấm.

Diễn: “Kế đó, đem Chúng Sanh Trược ghép với Hành Ấm”: Kinh nói: “Ông lại sáng tối sanh diệt chẳng ngừng, tri kiến thường mong ở trong thế gian, nghiệp vận thường đổi dời trong cõi nước, đan xen hư vọng mà thành. Đó là tầng thứ tư, gọi là Chúng Sanh Trược”. Đây chính là đem Chúng Sanh Trược phối ứng với Hành Ấm. “Do đan xen hư vọng mà thành” tức là tri kiến và nghiệp vận đan xen, hư vọng tạo thành Hành Ấm, nhưng bỏ, giữ, giả hợp, vẩn đục chân tánh, bèn gọi là Chúng Sanh Trược. Há chẳng phải là dùng Chúng Sanh Trược phối ứng với Hành Ấm ư?)

(Sao) Thứ dĩ Mạng Trược phối Thức Ấm.

(Diễn) Thứ dĩ Mạng Trược phối Thức Ấm giả, kinh vân: “Nhữ đẳng kiến văn, nguyên vô dị tánh, chúng trần cách việt, vô trạng dị sanh. Tánh trung tương tri, dụng trung tương bối, đồng dị thất chuẩn, tương chức vọng thành. Thị đệ ngũ trùng, danh vi Mạng Trược”. Thử tức thị dĩ Mạng Trược phối Thức Ấm dã. Dĩ tương chức vọng thành, thị nhất đồng, nhất dị, như kinh vĩ mật chức, nhi thành Thức Ấm. Nhi thức trụ mạng tồn, thức khứ mạng tạ, hồn trược chân tánh, tức danh Mạng Trược, khởi bất thị dĩ Mạng Trược phối Thức Ấm?

(鈔)次以命濁配識陰。

(演)次以命濁配識陰者，經云：汝等見聞，元無異性，眾塵隔越，無狀異生。性中相知，用中相背，同異失準，相織妄成。是第五重，名為命濁。此即是以命濁配識陰也。以相織妄成，是一同一異，如經緯密織，而成識陰。而識住命存，識去命謝，渾濁真性，即名命濁，豈不是以命濁配識陰？

(Sao: Kế đó, đem Mạng Trược ghép với Thức Ấm.

Diễn: “Kế đó, đem Mạng Trược ghép với Thức Ấm”: Kinh nói: “Cái Thấy và cái Nghe của các ông vốn chẳng khác tánh, do các trần cách biệt mà không gì chẳng dường như là sanh khởi khác biệt. Luận theo tánh thì biết là [tánh của sáu căn] thông tỏ lẫn nhau [nên là tương đồng], xét theo Dụng thì chúng trái nghịch nhau, đồng và dị mất chuẩn định, đan xen hư vọng mà thành. Đấy là tầng thứ năm gọi là Mạng Trược”. Đây chính là đem Mạng Trược phối hợp với Thức Ấm.

“Do đan xen hư vọng tạo thành”: Một đồng, một dị, như sợi dọc và sợi ngang đan [trong một khung dệt] bện chặt chẽ, tạo thành Thức Ấm. Thức trụ, mạng còn; thức rời đi, mạng mất. Vẩn đục chân tánh, nên gọi là Mạng Trược. Há chẳng phải là đem Mạng Trược phối ứng với Thức Ấm ư?)

(Sao) Ngôn bất dị giả, tiền nhất thuyết, tâm vô sơ tướng, tắc siêu Kiếp Trược, nãi chí vô Nghiệp Hệ Khổ, tắc siêu Mạng Trược, thị đoạn vô minh đẳng, danh Ngũ Trược đắc Bồ Đề dã. Hậu nhất thuyết, Sắc Ấm phá, tắc siêu Kiếp Trược, nãi chí Thức Ấm phá, tắc siêu Mạng Trược, thị phá Ngũ Ấm đẳng, danh Ngũ Trược đắc Bồ Đề dã. Vị thuyết thiểu thù, nhi nghĩa tắc đại đồng dã.

(Diễn) Vị thuyết sảo thù, nhi nghĩa tắc đại đồng giả, ly cửu tướng vô Ngũ Ấm, ly Ngũ Ấm vô cửu tướng, danh thù nhi thể nhất dã.

(鈔)言不異者，前一說，心無初相，則超劫濁，乃至無業繫苦，則超命濁，是斷無明等，名五濁得菩提也。後一說，色陰破，則超劫濁，乃至識陰破，則超命濁，是破五陰等，名五濁得菩提也。為說少殊，而義則大同也。

(演)為說稍殊，而義則大同者，離九相無五陰，離五陰無九相，名殊而體一也。

(Sao: “Nói là chẳng khác”: Thuyết trước (tức thuyết phối hợp ba tế tướng và sáu thô tướng với Ngũ Trược), do tâm không có tướng ban đầu bèn vượt thoát Kiếp Trược, cho đến chẳng có Nghiệp Hệ Khổ Tướng bèn vượt thoát Mạng Trược; đấy là đoạn những thứ như vô minh v.v… gọi là “từ trong Ngũ Trược đắc Bồ Đề”. Đối với thuyết sau, phá Sắc Ấm bèn vượt thoát Kiếp Trược, cho đến phá Thức Ấm bèn vượt thoát Mạng Trược, đó là do phá Ngũ Ấm bèn nói là “từ trong Ngũ Trược đắc Bồ Đề”. [Hai cách] nói sai khác đôi chút, nhưng ý nghĩa hầu như tương đồng.

Diễn: “Nói sai khác đôi chút, nhưng ý nghĩa hầu như tương đồng”: Lìa chín tướng (ba tế tướng và sáu thô tướng) chẳng có Ngũ Ấm; lìa Ngũ Ấm chẳng có chín tướng. Danh tướng tuy sai khác, nhưng Thể là một).

(Sớ) Quán Kinh vân: “Trược ác bất thiện, ngũ khổ sở bức”. Kim bất ngôn ngũ khổ giả, văn tỉnh dã.

(Diễn) Trược ác bất thiện giả, Trược giả Ngũ Trược, bất thiện tức thập bất thiện. Ngũ khổ vị ngũ đạo phi lạc cố.

(疏)觀經云：濁惡不善，五苦所逼。今不言五苦者，文省也。

(演)濁惡不善者，濁者五濁，不善即十不善。五苦謂五道非樂故。

(Sớ: Quán Kinh nói: “Trược ác, bất thiện, bị năm nỗi khổ bức bách”. Nay chẳng nói đến năm nỗi khổ, tức là kinh văn tỉnh lược vậy.

Diễn: “Trược ác bất thiện”: Trược là Ngũ Trược, bất thiện chính là mười điều chẳng lành. “Năm nỗi khổ” có nghĩa là năm đường đều chẳng vui sướng).

(Sao) Ngũ Khổ giả, Sớ vân: “Ngũ đạo chi khổ, hoặc Ngũ Thống, Ngũ Thiêu, Ngũ Ác đẳng, tường cụ Đại Bổn”. Tư bất phồn lục, dĩ trược tất hữu khổ. Cử trược cai khổ, cố viết văn tỉnh.

(Diễn) Ngũ đạo chi khổ giả, địa ngục thiêu chử khổ, ngạ quỷ cơ hư khổ, súc sanh đồ cát khổ, nhân gian bát chủng khổ, thiên thượng ngũ suy khổ. Thử sơ dĩ ngũ đạo phi lạc, thích ngũ khổ dã. Hoặc Ngũ Thống, Ngũ Thiêu, Ngũ Ác đẳng giả. Ngũ Ác vị sát sanh, thâu đạo, tà dâm, vọng ngữ, ẩm tửu. Ngũ Thống tức Ngũ Ác chi hiện tại hoa báo. Ngũ Thiêu tức Ngũ Ác chi tam đồ quả báo. Thử thứ dĩ ngũ tội chiêu báo, thích ngũ khổ dã.

(鈔)五苦者，疏云：五道之苦，或五痛，五燒，五惡等，詳具大本。茲不繁錄，以濁必有苦。舉濁該苦，故曰文省。

(演)五道之苦者，地獄燒煮苦，餓鬼飢虛苦，畜生屠割苦，人間八種苦，天上五衰苦。此初以五道非樂，釋五苦也。或五痛，五燒，五惡等者。五惡謂殺生，偷盜，邪婬，妄語，飲酒。五痛即五惡之現在花報。五燒即五惡之三塗果報。此次以五罪招報，釋五苦也。

(Sao: “Năm nỗi khổ”, giải rằng: Nỗi khổ trong năm đường, hoặc là năm điều đau đớn, năm điều thiêu đốt, năm điều ác v.v… được nói tường tận trong kinh Đại Bổn”. Ở đây, do [kinh văn về những điều ấy] rườm rà, tôi chẳng sao lục. Bởi lẽ, do Trược ắt có Khổ. Nêu lên Trược để bao hàm Khổ; vì thế, nói là “văn tỉnh lược”.

Diễn: “Nỗi khổ trong năm đường”: Địa ngục khổ vì bị đốt nấu, ngạ quỷ khổ vì đói khát, súc sanh khổ vì bị mổ chặt, nhân gian có tám nỗi khổ, cõi trời khổ vì năm tướng suy. Đấy là trước hết, dùng [sự thật] năm đường đều chẳng vui để giải thích năm nỗi khổ. Còn như năm điều đau đớn, năm điều thiêu đốt, năm điều ác v.v... thì năm điều ác chính là sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, và uống rượu. Năm điều đau đớn chính là hoa báo của năm điều ác trong hiện tại. Năm điều thiêu đốt là quả báo của năm điều ác trong tam đồ. Đây là kế đó dùng chuyện “do năm tội mà chiêu cảm báo” để giải thích năm nỗi khổ).

(Sớ) Thử Ngũ Trược xứ, năng tự lập giả, diệc dĩ tiển hỹ, đắc thành Chánh Giác, ninh bất nan hồ? Thị vi đệ nhất trùng nan sự, minh tự lợi công đức bất khả tư nghị.

(Sao) Tự lập giả, ngũ trược ác thế, nhân sanh kỳ trung, ngoại tắc thời thế chi sở bức não, nội tắc hoặc chướng chi sở oanh triền. Huống hồ thân thuộc Tứ Sanh, mạng tồn hô hấp. Thị dĩ dục khiết thiên ô, cầu thăng phản trụy. Năng ư thử trung, phân biệt thiện ác, trì giới, tu phước, tự lập ư nhân thiên chi vị giả, tiển hỹ! Năng ư thử trung, thâm cụ vô thường, tu Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, tự lập ư Thanh Văn, Duyên Giác chi vị giả, ức hựu tiển hỹ. Nãi ư thử trung, vĩnh đoạn vô minh, cao siêu tam giới, nhi đắc ư Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề, thị tắc đồng cư hỏa trạch, độc ngự bảo xa, cộng nịch ái hà, trác đăng bỉ ngạn. Khởi phi nhẫn nhân sở bất năng nhẫn, hành nhân sở bất năng hành? Thử chi vị nan, thử chi vị tự lợi công đức bất khả tư nghị dã!

(Diễn) Thân thuộc Tứ Sanh giả, noãn nhân tưởng sanh, thai nhân tình hữu, thấp dĩ hợp cảm, hóa dĩ ly ứng. Tình tưởng hợp ly, cánh tương biến dịch. Sở hữu thọ nghiệp trục kỳ phi trầm.

(疏)此五濁處，能自立者，亦已鮮矣，得成正覺，寧不難乎？是為第一重難事，明自利功德不可思議。

(鈔)自立者，五濁惡世，人生其中，外則時勢之所逼惱，內則惑障之所縈纏。況乎身屬四生，命存呼吸。是以欲潔偏汙，求升反墜。能於此中，分別善惡，持戒修福，自立於人天之位者，鮮矣！能於此中，深懼無常，修四諦十二因緣，自立於聲聞緣覺之位者，抑又鮮矣。乃於此中，永斷無明，高超三界，而得於無上正等菩提，是則同居火宅，獨馭寶車，共溺愛河，卓登彼岸。豈非忍人所不能忍，行人所不能行？此之謂難，此之謂自利功德不可思議也！

(演)身屬四生者，卵因想生，胎因情有，濕以合感，化以離應。情想合離更相變易。所有受業逐其飛沈。

(Sớ: Người ở trong Ngũ Trược mà có thể tự lập cũng đã là hiếm hoi lắm. Được thành Chánh Giác, há chẳng khó khăn ư? Đây là sự khó thuộc tầng thứ nhất, nói rõ: Công đức tự lợi chẳng thể nghĩ bàn.

Sao: “Tự lập”: Người sanh trong đời ác Ngũ Trược, ngoài thì bị thời thế bức bách khổ não, trong thì bị Hoặc chướng quấn trói. Huống hồ thân thuộc vào Tứ Sanh, sanh mạng tồn tại trong hơi thở. Do vậy, muốn thanh khiết mà lại thành ô uế, cầu thăng lên đâm ra bị đọa xuống. Có thể ở trong ấy, phân biệt thiện ác, trì giới, tu phước, tự lập nơi địa vị trong cõi trời người, hiếm lắm thay! Có thể ở trong ấy, sợ hãi vô thường sâu xa, tu Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, tự lập nơi địa vị Thanh Văn, Duyên Giác, lại càng hiếm hoi hơn nữa. Cho đến ở trong ấy, vĩnh viễn đoạn vô minh, cao vượt tam giới, chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề, tức là cùng sống trong nhà lửa, mà riêng ngự xe báu, cùng chìm đắm trong sông Ái, riêng mình lên bờ kia. Há chẳng phải là nhẫn được những điều người khác chẳng thể nhẫn, hành được những điều người khác chẳng thể hành ư? Chuyện ấy gọi là Khó, điều này được gọi là công đức tự lợi chẳng thể nghĩ bàn.

Diễn: “Thân thuộc Tứ Sanh”: Nhân của Noãn Sanh là do Tưởng sanh ra, nhân của Thai Sanh là do có Tình, Thấp Sanh là do hợp mà cảm vời, Hóa Sanh là do ly mà ứng. Do Tình, Tưởng, Hợp, Ly mà biến đổi, tất cả đều do thọ nghiệp mà thăng trầm).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh Thỉ Giác minh hồ Bổn Giác, thị ngã tán chư Phật nghĩa. Bổn Giác minh hồ Thỉ Giác, thị chư Phật tán ngã nghĩa. Tự tánh Tịch nhi thường Chiếu, Chiếu nhi thường Tịch, thị Thích Ca Mâu Ni nghĩa. Tự tánh nhiễm nhi bất nhiễm, bất nhiễm nhi nhiễm, thị Ngũ Trược Bồ Đề nghĩa.

(Diễn) Thỉ Giác minh hồ Bổn Giác đẳng giả, chư Phật cửu thành thị Bổn Giác nghĩa. Thích Ca kim thành thị Thỉ Giác nghĩa. Thỉ Giác tại triền viết Bổn. Bổn Giác xuất triền viết Thỉ. Thỉ Bổn bất nhị, thị Phật Phật hỗ tán nghĩa. Thích Ca nãi đại bi lợi sanh thị Chiếu nghĩa, Mâu Ni nãi đại trí minh Lý thị Tịch nghĩa. Tịch Chiếu đồng thời, thị Năng Nhân Tịch Mặc nghĩa. Ngũ Trược thị nhiễm nghĩa, Bồ Đề thị bất nhiễm nghĩa. Tùy duyên bất nhiễm, bất nhiễm tùy duyên, thị Ngũ Trược Bồ Đề nghĩa.

(疏)稱理，則自性始覺冥乎本覺，是我讚諸佛義。本覺冥乎始覺，是諸佛讚我義。自性寂而常照，照而常寂，是釋迦牟尼義。自性染而不染，不染而染，是五濁菩提義。

(演)始覺冥乎本覺等者，諸佛久成是本覺義。釋迦今成是始覺義。始覺在纏曰本。本覺出纏曰始。始本不二，是佛佛互讚義。釋迦乃大悲利生是照義，牟尼乃大智冥理是寂義。寂照同時，是能仁寂默義。五濁是染義，菩提是不染義。隨緣不染，不染隨緣，是五濁菩提義。

(Sớ: Xứng Lý thì Thỉ Giác trong tự tánh ngầm hợp Bổn Giác chính là ý nghĩa “ta tán thán chư Phật”, Bổn Giác ngầm hợp Thỉ Giác là ý nghĩa “chư Phật tán thán ta”. Tự tánh Tịch mà thường Chiếu, Chiếu mà thường Tịch, là ý nghĩa của Thích Ca Mâu Ni. Tự tánh nhiễm mà bất nhiễm, bất nhiễm mà nhiễm, chính là ý nghĩa của Ngũ Trược và Bồ Đề.

Diễn: “Thỉ Giác ngầm hợp Bổn Giác”: Chư Phật thành Phật đã lâu chính là ý nghĩa Bổn Giác. Phật Thích Ca nay mới thành Phật chính là ý nghĩa Thỉ Giác. Thỉ Giác ẩn trong triền phược, nên gọi là Bổn. Bổn Giác thoát khỏi triền phược, nên gọi là Thỉ. Thỉ và Bổn chẳng hai, đấy chính là ý nghĩa chư Phật tán thán lẫn nhau.

Thích Ca chính là ý nghĩa Chiếu, tức là đại bi lợi lạc chúng sanh. Mâu Ni chính là ý nghĩa Tịch, tức là đại trí ngầm hợp Lý. Tịch và Chiếu đồng thời, chính là ý nghĩa của Năng Nhân Tịch Mặc. Ngũ Trược có ý nghĩa là nhiễm, Bồ Đề có ý nghĩa chẳng nhiễm. Tùy duyên mà chẳng nhiễm, tuy chẳng nhiễm mà vẫn tùy duyên, đó là ý nghĩa của Ngũ Trược và Bồ Đề).

(Sao) Nhân cai quả hải, quả triệt nhân nguyên, tắc Thỉ Bổn bất nhị. Dụng bất ly Thể, Thể bất ly Dụng, tắc tịch chiếu đồng thời. Bất nhiễm nhi nhiễm, nan khả liễu tri, thị Bồ Đề trầm mai Ngũ Trược. Nhiễm nhi bất nhiễm, nan khả liễu tri, thị Ngũ Trược độc lộ Bồ Đề. Cố tri thử Phật, bỉ Phật, đồng quy Tịch Chiếu chi tự tâm. Phiền não, Bồ Đề, bất xuất ngộ mê chi nhất niệm. Bổn Sư tức ngã, ngã tức Bồ Đề, cập đắc Bồ Đề, thật vô sở đắc.

(Diễn) Nhân cai quả hải đẳng giả, nhân cai quả hải, Thỉ tức Bổn dã. Quả triệt nhân nguyên, Bổn tức Thỉ dã. Dụng bất ly Thể, Năng Nhân tức Tịch Mặc. Thể bất ly Dụng, Tịch Mặc tức Năng Nhân. Cố tri hạ, ký vân Thỉ Bổn nhị giác, vi thử Phật, bỉ Phật; tịch chiếu tự tâm, vi Thích Ca Mâu Ni. Bất độc thử Phật thị tịch chiếu tự tâm; thử Phật, bỉ Phật đồng quy tịch chiếu tự tâm. Thỉ Giác, Bổn Giác, tức Tịch Chiếu chi Thể cố. Ký vân bất nhiễm nhi nhiễm, thị Bồ Đề Ngũ Trược nghĩa. Nhiễm nhi bất nhiễm, thị Ngũ Trược Bồ Đề nghĩa, tắc phiền não, Bồ Đề bất xuất ngộ mê nhất niệm. Ký thử Phật, bỉ Phật đồng quy tự tâm, phiền não Bồ Đề bất ly nhất niệm, tắc Bổn Sư tức ngã, ngã tức

Bồ Đề. Ký ngã tức Bồ Đề, tức đắc Bồ Đề, thục vi năng đắc, thục vi sở đắc da?

(鈔)因該果海，果徹因源，則始本不二。用不離體，體不離用，則寂照同時。不染而染，難可了知，是菩提沉埋五濁。染而不染，難可了知，是五濁獨露菩提。故知此佛彼佛，同歸寂照之自心。煩惱菩提，不出悟迷之一念。本師即我，我即菩提，及得菩提，實無所得。

(演)因該果海等者，因該果海，始即本也。果徹因源，本即始也。用不離體，能仁即寂默。體不離用，寂默即能仁。故知下，既云始本二覺，為此佛彼佛；寂照自心，為釋迦牟尼。不獨此佛是寂照自心；此佛彼佛同歸寂照自心。始覺本覺，即寂照之體故。既云不染而染，是菩提五濁義。染而不染，是五濁菩提義，則煩惱菩提不出悟迷一念。既此佛彼佛同歸自心，煩惱菩提不離一念，則本師即我，我即菩提。既我即菩提，則得菩提，孰為能得，孰為所得耶？

(Sao: “Nhân trùm biển quả, quả tột nguồn nhân” chính là Thỉ Giác và Bổn Giác chẳng hai. Dụng chẳng lìa Thể, Thể chẳng lìa Dụng. Do vậy, Tịch và Chiếu đồng thời. Chẳng nhiễm mà nhiễm, khó thể biết rõ, đó chính là Bồ Đề chôn vùi trong Ngũ Trược. Nhiễm mà chẳng nhiễm, khó thể biết rõ, chính là Ngũ Trược riêng hiển lộ Bồ Đề. Vì thế biết vị Phật này và vị Phật kia (mười phương Phật), đều quy vào tự tâm Tịch Chiếu. Phiền não lẫn Bồ Đề chẳng ra ngoài một niệm ngộ hay mê. Bổn Sư chính là ta, ta chính là Bồ Đề, và đắc Bồ Đề chính là thật sự không có gì để đắc.

Diễn: “Nhân trùm biển quả”: Nhân trùm biển quả thì Thỉ Giác chính là Bổn Giác. “Quả tột nguồn nhân”: Bổn Giác chính là Thỉ Giác. Dụng chẳng lìa Thể, Năng Nhân tức là Tịch Mặc. Thể chẳng lìa Dụng, Tịch Mặc chính là Năng Nhân. Từ chữ “vì thế biết” trở đi, đã nói đến hai thứ giác là Bổn Giác và Thỉ Giác, đấy chính là vị Phật này, vị Phật kia. Tịch chiếu tự tâm là Thích Ca Mâu Ni Phật. Chẳng riêng vị Phật này là tịch chiếu tự tâm, mà vị Phật này và các vị Phật kia đều cùng quy vào tự tâm Tịch Chiếu, do Thỉ Giác và Bổn Giác chính là cái Thể của Tịch Chiếu vậy.

Đã nói là “bất nhiễm mà nhiễm”, đấy là ý nghĩa của Ngũ Trược trong Bồ Đề, “nhiễm mà chẳng nhiễm” là ý nghĩa Bồ Đề ở trong Ngũ Trược. Vì vậy, phiền não và Bồ Đề chẳng ra ngoài một niệm ngộ hay mê. Đã là vị Phật này và các vị Phật kia đều quy vào tự tâm, [cho nên] phiền não và Bồ Đề chẳng lìa một niệm. Vì thế, Bổn Sư chính là ta, ta chính là Bồ Đề. Ta đã là Bồ Đề, bèn đắc Bồ Đề. Cái nào là năng đắc (chủ thể chứng đắc), cái nào là sở đắc (đối tượng được chứng đắc) vậy thay?)

Nhị, thuyết pháp nan.

(Kinh) Vị chư chúng sanh, thuyết thị nhất thiết thế gian nan tín chi pháp.

(Sớ) Tiền thị nhân trung nan sự, kim thị nan sự trung chi nan sự dã. Lương diêu Tịnh Độ pháp môn, nhất thiết thế gian chi sở nan tín. Phật ư ác thế đắc đạo, phục ư ác thế thuyết thử pháp, dĩ độ chúng sanh, hựu nan trung nan dã. Thị vi đệ nhị trùng nan sự, minh lợi tha công đức bất khả tư nghị.

(Sao) Ngôn nan tín giả, lược cử hữu thập. Kim cư uế độ, tập cửu tâm an, sạ văn bỉ quốc thanh tịnh trang nghiêm, nghi vô thử sự, nan tín nhất dã. Túng tín bỉ quốc, hựu nghi thập phương Phật sát giai khả vãng sanh, hà tất định sanh Cực Lạc? Nan tín nhị dã. Túng tín đương sanh, hựu nghi Sa Bà chi khứ Cực Lạc thập vạn ức sát, vân hà cực viễn nhi đắc vãng bỉ? Nan tín tam dã. Túng tín bất viễn, hựu nghi bác địa phàm phu tội chướng thâm trọng, vân hà cự đắc vãng sanh bỉ quốc, nan tín tứ dã. Túng tín đắc sanh, hựu nghi sanh thử Tịnh Độ, tất hữu kỳ diệu pháp môn, đa chủng công hạnh. Vân hà đản trì danh hiệu, toại đắc vãng sanh? Nan tín ngũ dã. Túng tín trì danh, hựu nghi trì thử danh hiệu, tất tu đa lịch niên kiếp, nãi khắc thành tựu, vân hà nhất nhật, thất nhật, tiện đắc sanh bỉ? Nan tín lục dã. Túng tín thất nhật đắc sanh, hựu nghi thất thú thọ sanh, bất ly thai, noãn, thấp, hóa, vân hà bỉ quốc tất thị liên hoa hóa sanh? Nan tín thất dã. Túng tín liên sanh, hựu nghi sơ tâm nhập đạo, đa thiệp thoái duyên, vân hà nhất sanh bỉ quốc, tiện đắc Bất Thoái? Nan tín bát dã. Túng tín bất thoái, hựu nghi thử thị tiếp dẫn độn cơ chúng sanh, thượng trí lợi căn, bất tất sanh bỉ, nan tín cửu dã. Túng tín lợi căn diệc sanh, hựu nghi tha kinh, hoặc thuyết hữu Phật, hoặc thuyết vô Phật, hoặc hữu Tịnh Độ, hoặc vô Tịnh Độ, hồ nghi bất quyết, nan tín thập dã.

(Diễn) Thập chủng nan tín, đại ước bất xuất cuồng ngu nhị bệnh. Tiền bát hệ ngu giả cao thôi thánh cảnh, cố bất tín. Đệ cửu hệ cuồng giả miệt thị Tây Phương, cố bất tín. Đệ thập song kiêm nhị giả, dĩ ngu giả văn lý chi vô, cố nghi bất tín; cuồng giả văn sự chi hữu, cố nghi bất tín.

二、說法難。

(經)為諸眾生，說是一切世間難信之法。

(疏)前是人中難事，今是難事中之難事也。良繇淨土法門，一切世間之所難信。佛於惡世得道，復於惡世說此法，以度眾生，又難中難也。是為第二重難事，明利他功德不可思議。

(鈔)言難信者，略舉有十。今居穢土，習久心安，乍聞彼國清淨莊嚴，疑無此事，難信一也。縱信彼國，又疑十方佛剎皆可往生，何必定生極樂？難信二也。縱信當生，又疑娑婆之去極樂十萬億剎，云何極遠而得往彼？難信三也。縱信不遠，又疑博地凡夫罪障深重，云何遽得往生彼國，難信四也。縱信得生，又疑生此淨土，必有奇妙法門，多種功行。云何但持名號，遂得往生？難信五也。縱信持名，又疑持此名號，必須多歷年劫，乃克成就，云何一日七日，便得生彼？難信六也。縱信七日得生，又疑七趣受生，不離胎卵濕化，云何彼國悉是蓮華化生？難信七也。縱信蓮生，又疑初心入道，多涉退緣，云何一生彼國，便得不退？難信八也。縱信不退，又疑此是接引鈍機眾生，上智利根，不必生彼，難信九也。縱信利根亦生，又疑他經，或說有佛，或說無佛，或有淨土，或無淨土，狐疑不決，難信十也。

(演)十種難信，大約不出狂愚二病。前八係愚者高推聖境，故不信。第九係狂者蔑視西方，故不信。第十雙兼二者，以愚者聞理之無，故疑不信；狂者聞事之有，故疑不信。

(Hai, thuyết pháp khó khăn.

Kinh: Vì các chúng sanh nói pháp mà hết thảy thế gian khó tin

tưởng này.

Sớ: Trong phần trước là nói đến chuyện khó trong loài người, còn đây là nói đến chuyện khó khăn nhất trong các chuyện khó. Ấy là vì pháp môn Tịnh Độ là pháp khó tin trong hết thảy các thế gian. Đức Phật đắc đạo trong đời ác; lại còn trong đời ác nói pháp này để độ chúng sanh. Đó là điều khó nhất trong các điều khó. Đây là tầng khó khăn thứ hai, nói rõ công đức lợi tha chẳng thể nghĩ bàn.

Sao: Nói đến “khó tin”, nêu ra đại lược gồm mười điều. Nay sống trong cõi uế, do lâu ngày đã quen thói, tâm bèn cam chịu, chợt nghe nói cõi ấy thanh tịnh, trang nghiêm, bèn ngờ vực “chẳng có chuyện ấy”. Đó là điều khó tin thứ nhất. Dẫu tin tưởng cõi ấy, lại nghi mười phương cõi Phật đều có thể vãng sanh, cớ gì cứ phải nhất định sanh về Cực Lạc? Đó là điều khó tin thứ hai vậy. Dẫu tin là sẽ sanh về [Cực Lạc], nhưng lại nghi Sa Bà cách Cực Lạc mười ức cõi nước, lẽ nào lại có thể sanh về nơi hết sức xa xôi ngần ấy cho được? Đó là điều khó tin thứ ba. Dẫu tin là chẳng xa, lại nghi [chính mình là] hạng phàm phu sát đất, tội chướng sâu nặng, làm sao có thể liền được vãng sanh cõi ấy. Đó là điều khó tin thứ tư. Dẫu tin là được vãng sanh, lại nghi: Để sanh về cõi Tịnh Độ ấy, ắt phải có pháp môn kỳ diệu, nhiều thứ công hạnh; lẽ đâu chỉ trì danh hiệu, bèn được vãng sanh? Đó là điều khó tin thứ năm vậy. Dẫu tin tưởng trì danh, lại nghi trì danh hiệu ấy, ắt phải trải qua nhiều năm tháng, kiếp số thì mới có thể thành tựu, lẽ đâu do một ngày, hoặc bảy ngày [trì danh], bèn được sanh về cõi ấy? Đó là điều khó tin thứ sáu vậy. Dẫu tin bảy ngày bèn được vãng sanh, lại nghi chuyện thọ sanh trong bảy đường, chẳng ngoài [các phương cách] thai, noãn, thấp, hóa, cớ sao cõi ấy đều là hóa sanh trong hoa sen? Đó là điều khó tin thứ bảy. Dẫu tin hóa sanh trong hoa sen, lại nghi kẻ sơ tâm nhập đạo, sẽ vướng mắc nhiều duyên thoái chuyển, làm sao vừa sanh về cõi ấy liền đắc Bất Thoái cho được? Đó là điều khó tin thứ tám. Dẫu tin tưởng bất thoái, lại nghi pháp này là để tiếp dẫn chúng sanh căn cơ ngu độn, chứ bậc thượng trí lợi căn chẳng cần phải sanh về đó. Đó là điều khó tin thứ chín. Dẫu tin lợi căn cũng vãng sanh, lại ngờ kinh khác nói có Phật, hoặc nói chẳng có Phật, hoặc là nói có Tịnh Độ, hoặc là chẳng có Tịnh Độ, [cho nên] hồ nghi, chẳng quyết đoán. Đó là điều khó tin thứ mười.

Diễn: Mười thứ khó tin, nói đại lược chẳng ra ngoài hai căn bệnh cuồng và ngu. Tám loại trước là do kẻ ngu đề cao thánh cảnh cho nên chẳng tin. Loại thứ chín là hạng người ngông cuồng, miệt thị Tây Phương, cho nên chẳng tin tưởng. Loại thứ mười là kiêm cả hai, bởi kẻ ngu do nghe “xét theo Lý thì là không” bèn nghi ngờ chẳng tin, kẻ cuồng do nghe “theo Sự thì là có” bèn nghi ngờ chẳng tin).

(Sao) Cố nan tín nhi viết “nhất thiết thế gian”, thị bất đản ác đạo nan tín, nhi nhân thiên do hoặc nghi chi. Bất đản ngu mê nan tín, nhi hiền trí do hoặc nghi chi. Bất đặc sơ cơ nan tín, nhi cửu tu do hoặc nghi chi. Bất đặc phàm phu nan tín, nhi Nhị Thừa do hoặc nghi chi. Cố viết “nhất thiết thế gian nan tín chi pháp”. Kim ư thử thế, diễn thuyết thử pháp, thị do nhập lõa hình chi quốc, tuyên thị oai nghi, đối sanh manh chi nhân, chỉ trần hắc bạch, thử chi vị nan. Thử chi vị lợi tha công đức bất khả tư nghị dã.

(鈔)故難信而曰一切世間，是不但惡道難信，而人天猶或疑之。不但愚迷難信，而賢智猶或疑之。不特初機難信，而久修猶或疑之。不特凡夫難信，而二乘猶或疑之。故曰一切世間難信之法。今於此世，演說此法，是猶入裸形之國，宣示威儀，對生盲之人，指陳黑白，此之謂難。此之謂利他功德不可思議也。

(Sao: Vì thế, khó tin mà nói là “hết thảy thế gian” là vì không chỉ [chúng sanh trong] ác đạo khó tin, mà trời người vẫn còn nghi ngờ. Không chỉ là kẻ ngu mê khó tin, mà bậc hiền trí hãy còn ngờ vực. Không chỉ là kẻ sơ cơ khó tin, mà kẻ tu lâu hãy còn ngờ vực. Không chỉ riêng phàm phu khó tin, mà hàng Nhị Thừa hãy còn chẳng tin. Vì thế, nói là “pháp mà hết thảy thế gian khó tin”. Nay ở trong đời này, diễn thuyết pháp này, ví như vào cõi nước của kẻ lõa lồ mà tuyên dạy oai nghi, đối với kẻ mù từ thuở lọt lòng mà chỉ bày đen trắng. Điều này được gọi là khó khăn. Đấy là nói công đức lợi tha chẳng thể nghĩ bàn vậy).

(Sớ) Hựu Pháp Hoa, Kim Cang, giai vân nan tín, dữ thử đồng ý.

(Sao) Pháp Hoa vân: “Dục linh chúng sanh, giai đắc văn tri nhất thiết thế gian nan tín chi pháp”. Hựu vân: “Thử kinh nan văn, tín thọ diệc nan”. Kim Cang Bát Nhã vân: “Văn thuyết thử kinh, tâm tức cuồng loạn, hồ nghi, bất tín”, nhi dĩ bất kinh, bất bố, bất úy, vi hy hữu. Bất kinh đẳng tức năng tín dã. Kim kinh nan tín, đồng ư nhị kinh, hề khả khinh dã.

(Diễn) Dục linh chúng sanh, giai đắc văn tri nhất thiết thế gian nan tín chi pháp giả, thị Văn Thù cáo Di Lặc chi từ, vị: “Tứ thập niên tiền sở thuyết, thừa thị tam thừa, tánh hữu ngũ tánh, nhân giai dị tín. Nhược thuyết tam thừa thị nhất thừa, ngũ tánh thị nhất tánh, nhân sở nan tín”. Tầm thường đản thuyết “duy Phật nhất nhân độc đắc Chánh Giác”, kim viết “Tiểu Thừa La Hán giai đương tác Phật”, nhân sở nan tín. Tầm thường đản thuyết “tu hành tam kỳ, phương thỉ thành Phật”, kim viết “tức tâm thị Phật”, nhân sở nan tín. Kim dục thuyết thử nan tín chi pháp, dục linh chúng sanh đắc tri “tức tâm tức Phật, vô nhị, vô tam” chi chỉ, cố hiện tư thụy nhĩ. “Thử kinh nan văn, tín thọ diệc nan” thị Pháp Sư phẩm, Phật cáo Dược Vương chi từ. Cái dĩ hành Bồ Tát đạo giả, đắc kiến, văn, độc, tụng thị kinh, nãi năng thiện hành Bồ Tát chi đạo, cầu Phật đạo giả, nhược kiến, nhược văn thị Pháp Hoa kinh, văn dĩ tín, giải, thọ trì giả, đắc cận A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề cố. Văn thuyết thử kinh, tâm tức cuồng loạn, hồ nghi, bất tín giả, thử kinh phi Đại Thừa căn khí, bất năng trì tụng, sở cảm công đức, phi thường nhân khả văn. Văn tất hồ nghi bất tín, cái thử kinh chi nghĩa thú, dữ kỳ quả báo bất khả tư nghị cố dã. Dĩ bất kinh, bất bố, bất úy, vi hy hữu giả. Đại Thừa chi pháp, bổn tự nan tín, nan giải, phi Đại Thừa căn khí, tốt văn thị pháp, vị miễn kinh ngạc, nghi, phạ, úy cụ. Năng văn thị pháp, nhi bất úy cụ giả, thật vi hy hữu.

(疏)又法華金剛，皆云難信，與此同意。

(鈔)法華云：欲令眾生，皆得聞知一切世間難信之法。又云：此經難聞，信受亦難。金剛般若云：聞說此經，心即狂亂，狐疑不信，而以不驚不怖不畏，為希有。不驚等即能信也。今經難信，同於二經，奚可輕也。

(演)欲令眾生，皆得聞知一切世間難信之法者，是文殊告彌勒之辭，謂：四十年前所說，乘是三乘，性有五性，人皆易信。若說三乘是一乘，五性是一性，人所難信。尋常但說唯佛一人獨得正覺，今曰小乘羅漢皆當作佛，人所難信。尋常但說修行三祇，方始成佛，今曰即心是佛，人所難信。今欲說此難信之法，欲令眾生得知即心即佛，無二無三之旨，故現斯瑞耳。此經難聞，信受亦難是法師品，佛告藥王之辭。蓋以行菩薩道者，得見聞讀誦是經，乃能善行菩薩之道，求佛道者，若見若聞是法華經，聞已信解受持者，得近阿耨多羅三藐三菩提故。聞說此經，心即狂亂，狐疑不信者，此經非大乘根器，不能持誦，所感功德，非常人可聞。聞必狐疑不信，蓋此經之義趣，與其果報不可思議故也。以不驚，不怖，不畏，為希有者。大乘之法，本自難信難解，非大乘根器，卒聞是法，未免驚愕，疑怕畏懼。能聞是法，而不畏懼者，實為希有。

(Sớ: Lại nữa, kinh Pháp Hoa và Kim Cang đều nói là “khó tin”, có cùng ý nghĩa với điều này.

Sao: Kinh Pháp Hoa nói: “Muốn khiến cho chúng sanh đều được nghe biết pháp mà hết thảy thế gian đều khó tin”. Lại nói: “Kinh này khó nghe, tin nhận cũng khó”. Kim Cang Bát Nhã nói: “Nghe nói kinh này, tâm liền cuồng loạn, hồ nghi, chẳng tin”, tức là coi kẻ chẳng kinh ngạc, chẳng sợ sệt, chẳng hoảng hốt là hy hữu. “Chẳng kinh ngạc v.v…” là có thể tin tưởng vậy. Kinh này khó tin giống như hai kinh ấy, há nên khinh rẻ ư?

Diễn: “Muốn khiến cho chúng sanh đều được nghe biết pháp mà hết thảy thế gian đều khó tin”: Tức là như lời ngài Văn Thù đã bảo ngài Di Lặc: “Đối với những pháp đã nói trong bốn mươi năm trước, ‘thừa’ là ba thừa, tánh thì có năm tánh, ai nấy đều dễ tin tưởng. Nếu nói ‘ba thừa là một thừa, năm tánh là một tánh’, người ta sẽ khó tin”. Thông thường, chỉ nói ‘một mình đức Phật đắc Chánh Giác’, nay nói ‘Tiểu Thừa La Hán đều sẽ thành Phật’, người ta khó tin. Thông thường, chỉ nói ‘tu hành ba A tăng kỳ kiếp mới thành Phật’, nay nói ‘tâm này chính là Phật’, người ta khó tin. Nay muốn nói pháp khó tin này, muốn khiến cho chúng sanh được biết đến tông chỉ ‘cái tâm này chính là Phật, chẳng có hai thừa, hoặc ba thừa’, vì thế, hiện tướng lành này”.

“Kinh này khó nghe, tin nhận cũng khó” chính là lời đức Phật bảo Dược Vương Bồ Tát trong phẩm Pháp Sư [của kinh Pháp Hoa]. Ấy là vì người hành Bồ Tát đạo mà được thấy, nghe, đọc tụng kinh này (kinh Pháp Hoa), thì chính là người khéo hành đạo Bồ Tát, là người cầu Phật đạo. Nếu ai thấy, nghe kinh Pháp Hoa này, nghe xong bèn tin, hiểu, thọ trì, sẽ được gần Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

“Kẻ nghe nói kinh này, tâm bèn cuồng loạn, hồ nghi chẳng tin”: Kinh ấy (kinh Kim Cang) nếu chẳng phải là căn khí Đại Thừa, sẽ chẳng thể trì tụng. Công đức cảm vời [do hành trì kinh ấy] chẳng phải là kẻ tầm thường mà có thể nghe được. Họ nghe xong, ắt sẽ hồ nghi, chẳng tin. Ấy là vì nghĩa thú cũng như quả báo của kinh ấy đều chẳng thể nghĩ bàn.

“Coi kẻ chẳng kinh ngạc, chẳng sợ sệt, chẳng hoảng hốt là hy hữu”: Pháp Đại Thừa vốn khó tin, khó hiểu. Chẳng phải là căn khí Đại Thừa, bỗng nghe pháp này, chưa tránh khỏi kinh ngạc, ngờ vực, sợ hãi, hoảng hốt. Có thể nghe pháp này mà chẳng kinh sợ, đúng là hiếm có).

(Sớ) Vấn: “Ký vân nan tín, tắc thuyết vi cưỡng quát, hà dĩ thuyết vi?” Đáp: Chung dĩ Phật thuyết, hữu tín giả cố.

(Sao) Nhân thuyết hữu tín giả, thử chi diệu pháp, nhược Như Lai tằng bất văn tuyên, tắc vạn cổ vĩnh đồng trường dạ, chung vô hữu nhân niệm Phật cầu sanh. Cố thán kỳ nan tín giả. Kiến bất tín giả chi tự khí, năng tín giả chi hữu duyên, linh nhất thiết chúng sanh bi thương tuyệt phần, nhi hân hạnh đắc văn cố. Kim chi tín Tịnh Độ giả, giai nhân Phật thuyết nhi phát khởi dã. Tuy kim bất tín, nhất lịch nhĩ căn, vĩnh vi đạo chủng cố.

(疏)問：既云難信，則說為強聒，何以說為？答：終以佛說，有信者故。

(鈔)因說有信者，此之妙法，若如來曾不聞宣，則萬古永同長夜，終無有人念佛求生。故歎其難信者。見不信者之自棄，能信者之有緣，令一切眾生悲傷絕分，而欣幸得聞故。今之信淨土者，皆因佛說而發起也。雖今不信，一歷耳根，永為道種故。

(Sớ: Hỏi: “Đã nói là khó tin, vậy thì nói ra sẽ là gượng ép lải nhải, cớ gì phải nói?” Đáp: Trọn là vì đức Phật nói ra, sẽ có kẻ tin.

Sao: “Do [đức Phật] nói ra sẽ có kẻ tin”: Diệu pháp này, nếu đức Như Lai chưa từng nói ra, ắt muôn đời vĩnh viễn giống như đêm dài, trọn chẳng có người nào niệm Phật cầu vãng sanh. Vì thế, than là “khó tin” vậy. Kẻ thấy pháp môn này mà chẳng tin, tức là tự mình ruồng rẫy chính mình; kẻ có thể tin, tức là người hữu duyên. [Nói ra pháp khó tin] nhằm khiến cho hết thảy chúng sanh buồn tủi, [tiếc mình] chẳng có phần, [còn kẻ nghe rồi có thể tin tưởng thì sẽ] vui mừng [chính mình do] may mắn mà được nghe nói. Kẻ tin Tịnh Độ trong hiện thời, đều là do đức Phật đã nói khiến cho [tín tâm của kẻ ấy] được phát khởi. Tuy nay chẳng tin, một phen lọt qua tai, vĩnh viễn trở thành hạt giống đạo).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bất khả thấu bạc, thị nan tín pháp nghĩa.

(Sao) Đương tri tự tánh, bất khả dĩ hữu tâm cầu, bất khả dĩ vô tâm đắc, bất khả dĩ ngữ ngôn tạo, bất khả dĩ tịch mặc thông. Ly tứ cú, tuyệt bách phi. Không lý tài hoa, ba tâm đạp nguyệt, vô nhữ thố thủ túc xứ. Thị cố Linh Sơn thượng đức, chung thành bại Bắc chi khiên. Hán địa Kim Cang, thỉ hữu diệt Nam chi tưởng. Năng tín thị pháp, khởi bất nan tai?

(Diễn) Bất khả dĩ hữu tâm cầu đẳng giả, tự tánh phi hữu, hữu tâm tắc đọa tăng ích chấp. Tự tánh phi vô, vô tâm tắc đọa tổn giảm chấp. Tự tánh ly ngôn thuyết tướng, ngữ ngôn tắc đọa vọng tưởng. Tự tánh ly tâm duyên tướng, tịch mặc tắc đọa vô ký. Linh Sơn thượng đức, chung thành bại Bắc giả, Linh Sơn hội thượng, ngũ thiên thoái tịch; cập Hoa Nghiêm hội thượng bất kiến Xá Na chi bối. Bại Bắc giả, quân chiến bại viết Bắc. Hán địa Kim Cang, thỉ dục diệt Nam giả, Đức Sơn hiệu Châu Kim Cang, bất tín Nam Tông đơn truyền trực chỉ chi thuyết, tác Thanh Long Sao, kính vãng Nam phương, dục diệt Nam Tông. Lộ phùng bà tử mại điểm tâm, bà tử vấn vân: “Sở đảm giả hà vật?” Đáp viết: “Kim Cang Kinh Thanh Long Sao”. Viết: “Kim Cang kinh vân: Tam tâm bất khả đắc, tôn giả dục điểm hà tâm?” Sơn vô đối, chí Long Đàm vãng phục khấu kích, hoảng nhiên đại ngộ, nãi viết: “Cùng chư huyền biện, nhược nhất hào trí ư thái hư, kiệt thế xu cơ, tự nhất trích đầu ư cự hác”, nãi phần Thanh Long Sao vân.

(疏)稱理，則自性不可湊泊，是難信法義。

(鈔)當知自性，不可以有心求，不可以無心得，不可以語言造，不可以寂默通。離四句，絕百非。空裡栽華，波心踏月，無汝措手足處。是故靈山上德，終成敗北之愆。漢地金剛，始有滅南之想。能信是法，豈不難哉？

(演)不可以有心求等者，自性非有，有心則墮增益執。自性非無，無心則墮損減執。自性離言說相，語言則墮妄想。自性離心緣相，寂默則墮無記。靈山上德，終成敗北者，靈山會上，五千退席；及華嚴會上不見舍那之輩。敗北者，軍戰敗曰北。漢地金剛，始欲滅南者，德山號周金剛，不信南宗單傳直指之說，作青龍鈔，徑往南方，欲滅南宗。路逢婆子賣點心，婆子問云：所擔者何物？答曰：金剛經青龍鈔。曰：金剛經云：三心不可得，尊者欲點何心？山無對，至龍潭往復叩擊，恍然大俉，乃曰：窮諸玄辯，若一毫置於太虛，竭世樞機，似一滴投於巨壑，乃焚青龍鈔云。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chẳng thể dò lường là ý nghĩa “pháp khó tin”.

Sao: Hãy nên biết: Tự tánh chẳng thể dùng hữu tâm để cầu, chẳng thể dùng vô tâm để đắc, chẳng thể dùng ngôn ngữ để tạo, chẳng thể dùng lặng lẽ để thông. Lìa bốn câu, tuyệt bách phi. Trồng hoa trên hư không, đạp trăng giữa sóng, chẳng có chỗ để cho ông đặt tay, cất chân! Vì thế, bậc thượng đức trong hội Linh Sơn, rốt cuộc mắc lỗi thảm bại, bậc Kim Cang đất Hán, thoạt đầu mong diệt trừ [Thiền phái] phương Nam. Có thể tin pháp này, há chẳng khó ư?

Diễn: “Chẳng thể dùng hữu tâm để cầu” v.v…: Tự tánh chẳng phải là có, hữu tâm bèn đọa vào chấp trước Tăng Ích. Vô tâm bèn đọa vào chấp trước Tổn Giảm. Tự tánh lìa tướng ngôn thuyết, nói năng bèn đọa vào vọng tưởng. Tự tánh lìa tướng tâm duyên, lặng thinh bèn đọa vào vô ký.

“Bậc thượng đức trong hội Linh Sơn rốt cuộc thảm bại”: Trong hội Linh Sơn, năm ngàn người rời khỏi pháp hội, cùng những kẻ trong hội Hoa Nghiêm chẳng thấy Phật Lô Xá Na. “Bại Bắc”: Đánh nhau thua trận thì gọi là Bắc.

“Kim Cang đất Hán, thoạt đầu mong diệt [Thiền phái ở] phương Nam”: Ngài Đức Sơn [Tuyên Giám] hiệu là Châu Kim Cang, chẳng tin thuyết “đơn truyền trực chỉ” của Nam Tông, soạn bộ Thanh Long Sao, đi về phương Nam, toan diệt trừ Nam Tông. Trên đường, gặp bà lão bán điểm tâm, bà lão Hỏi: “Ngài gánh vật gì vậy?” Sư Đáp: “Kim Cang Kinh Thanh Long Sao”. Bà cụ nói: “Kinh Kim Cang nói: Ba tâm chẳng thể được, tôn giả muốn điểm cái tâm nào?” Đức Sơn chẳng đáp được. Đến chỗ ngài Long Đàm [Sùng Tín], thưa hỏi qua lại, bỗng dưng đại ngộ, bèn nói: “Tột cùng các lẽ biện luận huyền diệu, ví như đặt một sợi lông trong vũ trụ. Cạn hết lẽ trọng yếu trong cõi đời, dường như gieo một giọt nước vào trong con suối lớn”. Sư bèn đốt bộ Thanh Long Sao).

Tam, tổng kết nan sự.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Đương tri ngã ư Ngũ Trược ác thế, hành thử nan sự, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, vị nhất thiết thế gian thuyết thử nan tín chi pháp, thị vi thậm nan.

(Sớ) Thuật chư Phật ngữ, trùng vi thân minh, kiến thử nhị nan, cổ Phật bất hư vị tán từ, kim Phật phi lạm ưng mỹ dự. Thật ngữ, thật hạnh, lưỡng tương phù hợp, vạn đại chúng sanh, đương đế tín nhi vật nghi, cảm ân nhi vô dĩ giả dã, khả vị phản phúc đinh ninh, bà tâm đại thiết hỹ.

(Sao) Đắc đạo chi nan, kỳ nan hữu nhị: Nhất, vị thiện thế đắc đạo, vị túc vi nan, kim ư ác thế. Nhị, vị ác thế đắc đạo, nhi đắc tiểu quả, do vị vi nan, kim đắc Vô Thượng Bồ Đề, thị dĩ nan dã. Thuyết pháp chi nan, kỳ nan diệc nhị: Nhất, vị thiện thế thuyết pháp, vị túc vi nan, kim ư ác thế. Nhị, vị ác thế thuyết pháp, nhi thuyết kỳ dị tín giả, do vị vi nan, kim thuyết nan tín chi pháp, thị dĩ nan dã. Lược vi tứ dụ: Đệ nhất dụ giả, thí như hữu nhân, thân nhập đại hải, phục thừa phá châu, phục ngộ nghịch phong, phục xung cự lãng, phục trị la sát, ngư vương, độc long, nguy tại khoảnh khắc. Nhi năng ư trung, an ổn đắc độ, thị chi vị nan. Bất đản tự độ, tinh độ chư nhân, trí chi bỉ ngạn, thị nan trung nan. Đại hải, phá châu, nghịch phong, cự lãng, cập la sát đẳng, thử dụ Ngũ Trược. Tự độ, dụ đắc đạo. Độ nhân, dụ thuyết pháp dã. Đệ nhị dụ giả, thí như hữu nhân, thân ly trọng bệnh, phục xử phong lộ, phục phạp ẩm thực, phục tao điệt phác, phục trị dung y, ngộ tấn dược nhĩ, nguy tại khoảnh khắc. Nhi năng ư trung, điều lý thuyên an, thị chi vị nan. Bất đản tự liệu, tinh dư bệnh giả, giai sử bình phục, thị nan trung nan. Đệ tam dụ giả, thí như hữu nhân, thân tại linh ngữ, phục ưng sở thát, phục hệ già nữu, phục nhiễm tật dịch, phục bị giam áp, tương lâm tru lục, nguy tại khoảnh khắc. Nhi năng ư trung, hốt nhiên giải thoát, thị chi vị nan. Bất đản tự thoát, tinh chư tội nhân, tất đắc miễn ly, thị nan trung nan. Đệ tứ dụ giả, thí như hữu nhân, thân đọa tỉnh trung, phục ngộ độc xà, phục khốn kinh cức, phục yêm hàn thủy, phục trị ác nhân phao trịch thổ thạch, nguy tại khoảnh khắc. Nhi năng ư trung, đằng dược nhi xuất, thị chi vị nan. Bất đản tự xuất, tinh dư đồng đọa, câu thời thượng thăng, thị nan trung nan. Ngũ Trược đẳng dụ, nghĩa thuyết đồng thượng. Thử chi tứ dụ, lược dụ Thích Ca nhị chủng nan sự, minh thiển dị hiểu, sử tri Như Lai bất đạn cù lao, bị lịch gian khổ, vị ngã đẳng cố, hành nan trung nan, nhất chí ư thử. Văn tư nan giả, giai ưng hỷ bi giao tập, cảm cực hô hào, thanh chấn tam thiên đại thiên thế giới, dũng mãnh tinh tấn, tư báo Phật ân. Dục báo Phật ân, bất việt nhị sự: Nhất giả tự lợi, nhị giả lợi nhân. Tự lợi giả, ư thử ác thế, lực hành thử đạo, nhân đắc vãng sanh, diệc vân vi nan. Lợi nhân giả, ư thử ác thế, phục khuyến chư nhân, cộng hành thử đạo, đồng đắc vãng sanh. Thị tắc diệc vân nan trung nan dã.

三、總結難事 。

(經)舍利弗！當知我於五濁惡世，行此難事，得阿耨多羅三藐三菩提，為一切世間說此難信之法，是為甚難。

(疏)述諸佛語，重為申明，見此二難，古佛不虛為讚辭，今佛非濫膺美譽。實語實行，兩相符合，萬代眾生，當諦信而勿疑，感恩而無已者也，可謂反覆叮嚀，婆心大切矣。

(鈔)得道之難，其難有二：一、謂善世得道，未足為難，今於惡世。二、謂惡世得道，而得小果，猶未為難，今得無上菩提，是以難也。說法之難，其難亦二：一、謂善世說法，未足為難，今於惡世。二、謂惡世說法，而說其易信者，猶未為難，今說難信之法，是以難也。略為四喻：第一喻者，譬如有人，身入大海，復乘破舟，復遇逆風，復衝巨浪，復值羅剎，魚王毒龍，危在頃刻。而能於中，安穩得渡，是之謂難。不但自渡，併渡諸人，置之彼岸，是難中難。大海，破舟，逆風，巨浪，及羅剎等，此喻五濁。自渡，喻得道。渡人，喻說法也。第二喻者，譬如有人，身罹重病，復處風露，復乏飲食，復遭跌撲，復值庸醫，誤進藥餌，危在頃刻。而能於中，調理痊安，是之謂難。不但自療，併餘病者，皆使平復，是難中難。第三喻者，譬如有人，身在囹圄，復膺楚撻，復繫枷杻，復染疾疫，復被監押，將臨誅戮，危在頃刻。而能於中，忽然解脫，是之謂難。不但自脫，併諸罪人，悉得免離，是難中難。第四喻者，譬如有人，身墮井中，復遇毒蛇，復困荊棘，復淹寒水，復值惡人拋擲土石，危在頃刻。而能於中，騰躍而出，是之謂難。不但自出，併餘同墮，俱時上升，是難中難。五濁等喻，義說同上。此之四喻，略喻釋迦二種難事，明淺易曉，使知如來不憚劬勞，備歷艱苦，為我等故，行難中難，一至於此。聞斯難者，皆應喜悲交集，感極呼號，聲震三千大千世界，勇猛精進，思報佛恩。欲報佛恩，不越二事：一者自利，二者利人。自利者，於此惡世，力行此道，因得往生，亦云為難。利人者，於此惡世，復勸諸人，共行此道，同得往生。是則亦云難中難也。

(Ba, tổng kết sự khó.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Hãy nên biết ta ở trong đời ác Ngũ Trược, làm chuyện khó này, đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, vì hết thảy thế gian nói pháp khó tin này. Đó là rất khó.

Sớ: Thuật lời chư Phật, nói rõ ràng lần nữa, hòng thấy hai sự khó khăn ấy. Cổ Phật chẳng thốt lời tán thán hư dối, vị Phật hiện thời chẳng lạm nhận tiếng khen. Lời thật, hạnh thật, hai đằng đều phù hợp, chúng sanh muôn đời hãy nên tin chắc, đừng nghi, cảm ân đức khôn cùng, đáng bảo là “dặn đi, dặn lại, lòng từ bi đau đáu thiết tha tột bậc!”

Sao: Đối với sự khó khăn trong việc đắc đạo, có hai nỗi khó khăn: Một là đắc đạo trong cõi đời thiện lương, chưa đáng gọi là khó, nay trong đời ác [mà đắc đạo thì mới là khó]. Hai là đắc đạo trong đời ác, mà đắc tiểu quả thì vẫn chưa phải là khó. Nay đắc Vô Thượng Bồ Đề, chính là khó khăn vậy.

Thuyết pháp khó khăn, sự khó khăn ấy cũng gồm có hai điều: Một là thuyết pháp trong đời tốt lành, chưa đủ coi là khó khăn, nay trong đời ác [mà thuyết pháp, đấy mới là khó khăn]. Hai là thuyết pháp trong đời ác, mà thuyết những pháp dễ tin thì vẫn chưa phải là khó. Nay nói pháp khó tin thì mới là khó khăn vậy.

Nêu đại lược bốn tỷ dụ: Tỷ dụ thứ nhất, ví như có người vào trong biển cả, lại ngồi thuyền rách, lại gặp gió ngược, lại trúng sóng to, lại gặp la sát, ngư vương, rồng độc, nguy ngập trong khoảnh khắc, mà có thể ở trong ấy, yên ổn đến tận bờ, đó gọi là khó. Không chỉ là tự mình vượt thoát, mà còn giúp người khác vượt thoát, đặt yên nơi bờ kia, chính là sự khó nhất trong các sự khó. Biển cả, thuyền rách, gió ngược, sóng lớn, và la sát v.v… ví như Ngũ Trược. Tự độ ví như đắc đạo. Độ người

khác, ví như thuyết pháp.

Tỷ dụ thứ hai, ví như có người thân mắc bệnh nặng, lại ở chỗ gió sương, lại ăn uống thiếu thốn, lại bị vấp ngã, lại gặp thầy thuốc dở, uống lầm thuốc men, nguy ngập trong khoảnh khắc, mà có thể ở trong [tình cảnh] ấy, chữa trị thuyên giảm, lành bệnh, đó gọi là khó khăn. Không chỉ tự chữa lành, mà còn khiến cho những bệnh nhân khác đều được bình phục, đó gọi là “chuyện khó nhất trong những chuyện khó”.

Tỷ dụ thứ ba, ví như có người thân trong tù ngục, lại bị đánh đập, lại bị gông cùm trói buộc, lại mắc bệnh dịch, lại bị giam cầm, sắp bị chém giết, nguy ngập trong khoảnh khắc, mà có thể ở trong ấy, bỗng dưng giải thoát, đó gọi là khó khăn. Không chỉ là tự mình thoát khỏi, lại còn cùng các tội nhân đều được thoát lìa, đó là chuyện khó nhất trong các sự khó.

Tỷ dụ thứ tư, ví như có người, thân rơi xuống giếng, lại gặp rắn độc, lại bị vướng mắc trong gai góc, lại bị ngập trong nước lạnh, lại gặp kẻ ác quăng ném đất, đá, nguy ngập trong khoảnh khắc, mà có thể ở trong ấy, nhảy vọt lên thoát ra, đó gọi là khó khăn. Không chỉ là tự thoát ra, mà còn khiến cho những kẻ cùng té trong giếng cùng lúc được vọt lên trên, đó là chuyện khó nhất trong những sự khó.

Các tỷ dụ về Ngũ Trược, nói lên ý nghĩa giống như trong phần trước. Bốn tỷ dụ này nhằm sánh ví sơ lược rõ ràng, gần gũi, dễ hiểu hai chuyện khó khăn của Phật Thích Ca, khiến cho [người nghe] biết Như Lai chẳng sợ nhọc nhằn, trải đủ mọi nỗi gian khổ, vì bọn chúng ta hành chuyện khó nhất trong các chuyện khó đến mức như thế. Kẻ nghe những nỗi khó khăn ấy, hãy đều nên vui buồn xen lẫn, cảm kích cùng cực, bèn hô hào, tiếng vang rền tam thiên đại thiên thế giới, dũng mãnh, tinh tấn, nghĩ báo ân Phật.

Muốn báo ân Phật, chẳng ngoài hai sự: Một là tự lợi, hai là lợi lạc người khác. Tự lợi là trong đời ác này, hãy tận lực hành đạo này; do vậy, được vãng sanh, [chuyện này] cũng gọi là khó khăn. “Lợi người”: Trong đời ác này, lại khuyên mọi người cùng hành đạo này để cùng được vãng sanh, đấy cũng gọi là “khó nhất trong các sự khó”).

(Sớ) Hựu Pháp Hoa cực tán thuyết kinh chi nan, diệc đồng thử ý.

(Sao) Pháp Hoa cực tán giả, vị tận thuyết dư kinh, thủ trịch Tu Di, túc động đại thiên, giai vị vi nan, năng ư ác thế, thuyết Pháp Hoa kinh, thị tắc vi nan. Kim kinh nan thuyết, diệc phục như thị.

(Diễn) Vị tận thuyết dư kinh, thủ trịch Tu Di, túc động đại thiên đẳng giả, thị Đa Bảo phẩm, Như Lai phổ cáo đại chúng chi từ. Tận thuyết dư kinh như Hằng hà sa, cố thị nan sự, nhiên giai xứng cơ chi đàm, nhân diệc dị tín, bất túc vi nan. Nhược dĩ thủ chưởng tiếp Tu Di, nhi trịch phương ngoại, hựu dĩ túc chỉ động đại thiên, nhi trịch tha quốc, tuy giai nan sự, nhiên hữu thần thông đạo lực giả, tức năng vi chi, do vị vi nan. Duy ư ác thế tuyên thuyết thử kinh, tối vi nan sự. Nhân bất tín cố, sanh oán tật cố, chiêu mạ lỵ cố, gia trượng mộc cố, nhược vô đại nguyện, sanh thoái khuất cố. Kim kinh nan thuyết diệc phục như thị giả, chúng sanh ngã mạn tâm cao, vô minh kiên hậu, bất khẳng tín thọ, đa sanh oán tật, diệc do thị dã.

(疏)又法華極讚說經之難，亦同此意。

(鈔)法華極讚者，謂盡說餘經，手擲須彌，足動大千，皆未為難，能於惡世，說法華經，是則為難。今經難說，亦復如是。

(演)謂盡說餘經，手擲須彌，足動大千等者，是多寶品，如來普告大眾之辭。盡說餘經如恆河沙，固是難事，然皆稱機之談，人亦易信，不足為難。若以手掌接須彌，而擲方外，又以足指動大千，而擲他國，雖皆難事，然有神通道力者，即能為之，猶未為難。唯於惡世宣說此經，最為難事。人不信故，生怨嫉故，招罵詈故，加杖木故，若無大願，生退屈故。今經難說亦復如是者，眾生我慢心高，無明堅厚，不肯信受，多生怨嫉，亦猶是也。

(Sớ: Lại nữa, kinh Pháp Hoa tán thán tột bậc sự khó khăn do nói kinh thì cũng có cùng ý nghĩa này.

Sao: “Kinh Pháp Hoa tán thán tột bậc” nghĩa là: Nói trọn hết các kinh khác, tay quăng núi Tu Di, chân đạp rúng động đại thiên thế giới, đều chưa phải là khó. Có thể ở trong đời ác nói kinh Pháp Hoa mới là khó. Nay kinh này khó nói, cũng giống như thế.

Diễn: “Nghĩa là nói trọn hết các kinh khác, tay quăng Tu Di, chân động đại thiên v.v…” chính là lời đức Như Lai bảo khắp đại chúng trong phẩm Đa Bảo. Nói trọn hết các kinh khác số nhiều như cát sông Hằng, cố nhiên là chuyện khó khăn, nhưng đều là bàn luận xứng hợp căn cơ, người ta cũng dễ tin, chẳng đáng coi là khó! Nếu dùng bàn tay đỡ lấy núi Tu Di, quăng ra ngoài phương khác; lại dùng ngón chân lay động đại thiên, đá văng nó sang cõi nước khác, tuy đều là chuyện khó khăn, nhưng kẻ có thần thông đạo lực bèn có thể làm được, vẫn chưa phải là khó. Chỉ có trong đời ác, tuyên nói kinh này, sẽ là chuyện khó nhất. Do người ta chẳng tin, bèn sanh lòng oán ghét, ganh tỵ, [người nói kinh] chuốc lấy tiếng chửi bới, bị đánh đập. Nếu chẳng có đại nguyện, sẽ sanh lòng thoái khuất. Kinh này khó nói cũng giống như vậy, chúng sanh tâm ngã mạn cao ngất, vô minh dầy chắc, chẳng chịu tin nhận, sanh lắm nỗi oán hận, ganh tỵ, cũng giống như vậy đấy).

(Sớ) Phục hữu nhị nghĩa. Tiền nan phản hiển Cực Lạc đắc đạo vi dị. Hậu nan phản hiển Cực Lạc thuyết pháp vi dị.

(Sao) Đắc đạo dị giả, Bà Sa Luận vị “niệm Phật vãng sanh, thừa Phật nguyện lực, vi dị hành đạo. Ngũ Trược ác thế, gian ư tu tấn, vi nan hành đạo cố”. Thuyết pháp dị giả, bỉ quốc chư thượng thiện nhân, huệ thâm, chướng thiển, chí ý điều nhu; phong thụ, điểu âm, tất tư giải ngộ. Phi tỷ thử độ, cang cường, nan phục. Cố cử nan, hiển dị, chánh thị Cực Lạc quyết nghi cầu dã.

(Diễn) Cang cường nan phục giả, Pháp Hoa vân: “Thị Sa Bà quốc trung, nhân đa tệ ác, hoài tăng thượng mạn, công đức thiển bạc, sân trược, siểm khúc, tâm bất thật cố”. Tịnh Danh vân: “Thử độ chúng sanh, cang cường nan hóa. Cố Phật vị thuyết cang cường chi ngữ, nhi điều phục chi. Ngôn thị địa ngục, thị ngạ quỷ, thị súc sanh, nãi chí vân: ‘Thí như tượng mã, lung lệ bất điều, gia chư sở độc, nhiên hậu điều phục’. Như thị cang cường nan hóa chúng sanh, cố dĩ nhất thiết khổ thiết chi ngôn, nãi khả nhập luật”.

(疏)復有二義。前難反顯極樂得道為易。後難反顯極樂說法為易。

(鈔)得道易者，婆沙論謂念佛往生，乘佛願力，為易行道。五濁惡世，艱於修進，為難行道故。說法易者，彼國諸上善人，慧深障淺，志意調柔；風樹鳥音，悉資解悟。非比此土，剛強難伏。故舉難顯易，正示極樂決宜求也。

(演)剛強難伏者，法華云：是娑婆國中，人多弊惡，懷增上慢，功德淺薄，嗔濁諂曲，心不實故。淨名云：此土眾生，剛強難化。故佛為說剛強之語，而調伏之。言是地獄，是餓鬼，是畜生，乃至云：譬如象馬，儱悷不調，加諸楚毒，然後調伏。如是剛強難化眾生，故以一切苦切之言，乃可入律。

(Sớ: Lại có hai ý nghĩa: Chuyện khó thứ nhất nhằm nêu bật sự tương phản: “Trong Cực Lạc, đắc đạo dễ dàng”. Điều khó sau đó nhằm nêu bật sự tương phản: “Trong Cực Lạc, thuyết pháp dễ dàng”.

Sao: “Đắc đạo dễ dàng”: Tỳ Bà Sa Luận bảo niệm Phật vãng sanh, nương cậy nguyện lực của Phật là “đạo dễ hành”. Đời ác Ngũ Trược khó thể tấn tu, là “đạo khó hành”. “Thuyết pháp dễ dàng”: Các vị thượng thiện nhân trong cõi ấy, huệ sâu, chướng cạn, điều phục, chí ý nhu hòa; gió rung cây, tiếng chim hót, đều cậy vào đó mà giải ngộ. Chẳng như cõi này, [chúng sanh] ương ngạnh, khó hàng phục. Do vậy, nêu ra điều khó để tỏ lộ chuyện dễ, chỉ dạy thẳng thừng: “Quyết định phải nên cầu sanh Cực Lạc”.

Diễn: “Ương ngạnh, khó hàng phục”: Kinh Pháp Hoa nói: “Người trong cõi Sa Bà này, đa số là tệ ác, ôm lòng tăng thượng mạn, công đức nông cạn, mỏng manh, sân hận, uế trược, dua vạy, tâm chẳng chân thật”. Kinh Tịnh Danh (kinh Duy Ma Cật) nói: “Chúng sanh trong cõi này ương ngạnh, khó giáo hóa. Vì thế, đức Phật nói lời cứng cỏi để điều phục họ”. Nói tới địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, cho đến nói: “Ví như voi, ngựa, hung hăng chẳng thuần, bèn dùng roi vọt; sau đấy, chúng nó sẽ thuần phục. Chúng sanh ương ngạnh khó giáo hóa như thế; do vậy, bèn dùng những lời lẽ nặng nề, gắt gao [để điều phục] thì họ mới có thể tuân thủ luật nghi được”).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh tâm cảnh song dung, thị hành thử nhị nan nghĩa.

(Diễn) Tâm cảnh song dung, thị hành thử nhị nan nghĩa giả, đắc đạo nãi triệt ngộ nội tâm. Thuyết pháp nãi hóa tha ngoại cảnh cố. Tâm giả, đắc đạo nghĩa. Cảnh giả, thuyết pháp nghĩa. Kim tánh trung, tâm cảnh song dung, thị nhị nan tịnh vận nghĩa.

(疏)稱理，則自性心境雙融，是行此二難義。

(演)心境雙融，是行此二難義者，得道乃徹悟內心。說法乃化他外境故。心者，得道義。境者，說法義。今性中，心境雙融，是二難並運義。

(Sớ: Xứng Lý thì tâm và cảnh trong tự tánh dung hội lẫn nhau. Đó chính là ý nghĩa “hành hai sự khó”.

Diễn: “Tâm cảnh dung hội lẫn nhau là ý nghĩa của hành hai sự khó”: Đắc đạo bèn ngộ thấu triệt nội tâm. Thuyết pháp chính là hóa độ người khác, thuộc về ngoại cảnh.

Tâm nghĩa là đắc đạo; cảnh nghĩa là thuyết pháp. Nay tâm và cảnh trong tánh cùng dung hội, chính là ý nghĩa “hai thứ khó khăn cùng được vận dụng”).

(Sao) Tâm trục cảnh sanh, tâm thể bổn tịch, tắc vô sở đắc giả, danh đắc Bồ Đề. Cảnh tùy tâm hiện, cảnh thể tự không, tắc vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp. Tâm ngoại vô cảnh, cảnh ngoại vô tâm. Tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn.

(Diễn) Tâm trục đẳng giả, tâm trục cảnh sanh, tắc tâm vô tự tánh, tâm thể bổn tịch dã. Đắc đạo nãi triệt ngộ nội tâm. Kim tâm thể bổn tịch, tắc vô sở đắc giả, danh đắc Bồ Đề. Cảnh tùy tâm hiện, tắc cảnh vô tự tánh, cảnh thể tự không dã. Thuyết pháp nãi hóa tha ngoại cảnh. Kim cảnh thể tự không, tắc vô pháp khả thuyết giả, thị danh thuyết pháp. Nội tâm ngoại cảnh, hỗ đoạt lưỡng vong, tự giác, giác tha, nhị giác câu mẫn hỹ.

(鈔)心逐境生，心體本寂，則無所得者，名得菩提。境隨心現，境體自空，則無法可說，是名說法。心外無境，境外無心。自覺覺他，覺行圓滿。

(演)心逐等者，心逐境生，則心無自性，心體本寂也。得道乃徹悟內心。今心體本寂，則無所得者，名得菩提。境隨心現，則境無自性，境體自空也。說法乃化他外境。今境體自空，則無法可說者，是名說法。內心外境，互奪兩亡，自覺覺他，二覺俱泯矣。

(Sao: Tâm thuận theo cảnh mà sanh, bản thể của tâm vốn vắng lặng, cho nên chẳng có gì để đắc thì gọi là “đắc Bồ Đề”. Cảnh thuận theo tâm mà hiện, bản thể của cảnh vốn là Không, cho nên chẳng có pháp gì để có thể nói, bèn gọi là “thuyết pháp”. Ngoài tâm chẳng có cảnh, ngoài cảnh chẳng có tâm. Tự giác, giác ngộ người khác, giác hạnh viên mãn.

Diễn: “Tâm thuận theo cảnh v.v…”: Tâm thuận theo cảnh mà sanh, tức là tâm chẳng có tự tánh. Bản thể của tâm vốn là Tịch. Đắc đạo bèn triệt ngộ nội tâm. Nay bản thể của cái tâm vốn là Tịch, cho nên không có gì để đắc, bèn gọi là “đắc Bồ Đề”. Cảnh thuận theo tâm mà hiện, nên cảnh chẳng có tự tánh. Bản thể của cảnh vốn là Không. Thuyết pháp chính là hóa độ người khác, thuộc về ngoại cảnh. Nay bản thể của cảnh là Không, cho nên chẳng có pháp nào để có thể nói, bèn gọi là thuyết pháp. Nội tâm và ngoại cảnh đoạt lẫn nhau, nên cả hai cùng mất. Tự giác, giác tha, hai giác đều cùng mất).

Tam, lưu thông phần (nhị): Sơ, trùng cử thính chúng. Nhị, minh tất phụng hành.

Sơ, trùng cử thính chúng.

(Kinh) Phật thuyết thử kinh dĩ, Xá Lợi Phất, cập chư tỳ kheo, nhất thiết thế gian, thiên, nhân, A Tu La đẳng.

(Sớ) Pháp tất lưu thông, dĩ Phật thuyết pháp, vị phổ độ chúng sanh cố. Phục liệt chúng giả, kinh sơ minh chúng thính pháp, kinh chung minh chúng thọ pháp dã. Độc cử Thân Tử giả, dĩ đương cơ cố. Bất ngôn Bồ Tát giả, nhiếp tỳ kheo trung cố. A Tu La giả, thử vân Phi Thiên. Đẳng giả, đẳng bát bộ lục đạo dã.

(Sao) Lưu Thông giả, Quang Minh Sớ vân: “Lưu giả, hạ chú; Thông giả, bất ủng”. Hựu Khuê Phong vân: “Đô vô nhân truyền tắc bất lưu. Lưu giả bất trụ. Truyền chi ngộ chướng tắc bất thông. Thông giả bất tắc. Phổ độ giả, lưu thông thập phương, dĩ cập tam thế, phi cẩn vị nhất xứ, nhất thời chi chúng sanh dã”. Đương cơ giả, dĩ nan tín chi pháp, duy Trí năng tín, cố thỉ chung thủ cử Xá Lợi Phất dã. Nhiếp tỳ kheo trung giả, Bồ Tát tuy bất thường tùy Như Lai, nhiên dữ chư tỳ kheo đồng vi hiền thánh đẳng lữ cố. Hựu Bồ Tát Chân Tục song dung, tùy loại ứng cơ, diệc khả thế gian trung nhiếp cố.

(Diễn) Bồ Tát Chân Tục song dung, tùy loại ứng cơ giả, phàm phu trước Tục bất thông Chân, Nhị Thừa đam Chân bất thiệp Tục, như từ lục đảm bản, các chấp nhất biên. Bồ Tát tắc Chân Tục song dung, bất trệ sanh tử, bất trụ Niết Bàn cố, hoặc hiện Nhị Thừa đồng Chân, hoặc hiện lục phàm đồng Tục, tùy loại ứng cơ, bất độc tỳ kheo trung nhiếp dã.

三、流通分(二)：初、重舉聽眾。二、明悉奉行。

初、重舉聽眾。

(經)佛說此經已，舍利弗，及諸比丘，一切世間天人阿修羅等。

(疏)法必流通，以佛說法，為普度眾生故。復列眾者，經初明眾聽法，經終明眾受法也。獨舉身子者，以當機故。不言菩薩者，攝比丘中故。阿修羅者，此云非天。等者，等八部六道也。

(鈔)流通者，光明疏云：流者下澍，通者不壅。又圭峰云：都無人傳則不流。流者不住。傳之遇障則不通。通者不塞。普度者，流通十方，以及三世，非僅為一處，一時之眾生也。當機者，以難信之法，唯智能信，故始終首舉舍利弗也。攝比丘中者，菩薩雖不常隨如來，然與諸比丘同為賢聖等侶故。又菩薩真俗雙融，隨類應機，亦可世間中攝故。

(演)菩薩真俗雙融，隨類應機者，凡夫著俗不通真，二乘耽真不涉俗，如徐六擔板，各執一邊。菩薩則真俗雙融，不滯生死，不住涅槃故，或現二乘同真，或現六凡同俗，隨類應機，不獨比丘中攝也。

(Ba là phần Lưu Thông (gồm hai phần): Một, nhắc lại thính chúng. Hai, nói rõ đại chúng đều phụng hành.

Đầu tiên là nhắc lại thính chúng.

Kinh: Đức Phật nói kinh này xong, ngài Xá Lợi Phất và các vị tỳ kheo, hết thảy thế gian, trời, người, A Tu La v.v…

Sớ: Pháp ắt phải được lưu thông, do đức Phật thuyết pháp nhằm phổ độ chúng sanh. Lại liệt kê đại chúng là vì đầu kinh nói đến đại chúng nghe pháp, cuối kinh là nói rõ đại chúng tiếp nhận pháp. Chỉ nêu tên mình ngài Xá Lợi Phất, vì Ngài là bậc đương cơ. Chẳng nói tới Bồ Tát vì Bồ Tát được gộp trong tỳ kheo. A Tu La, cõi này dịch là Phi Thiên, “đẳng” là nói tám bộ, lục đạo.

Sao: “Lưu Thông”: Quang Minh Sớ nói: “Lưu là rót xuống, Thông là chẳng bế tắc”. Ngài Khuê Phong lại nói: “Trọn chẳng có người truyền thừa, sẽ chẳng lưu thông. Lưu là chẳng trụ [một chỗ]. Truyền mà gặp phải chướng ngại, ắt chẳng thông suốt. Thông là chẳng tắc nghẽn. Phổ độ là lưu thông mười phương cho đến ba đời, chẳng phải chỉ là vì chúng sanh trong một chỗ, một thời”.

“Đương cơ”: Do pháp khó tin, chỉ có trí thì mới có thể tin tưởng.

Vì thế, từ đầu đến cuối, nêu tên ngài Xá Lợi Phất trước hết. “Gộp trong hàng tỳ kheo”: Tuy Bồ Tát chẳng thường theo Như Lai, nhưng các Ngài cùng với các tỳ kheo đều là bạn hiền thánh. Lại nữa, Bồ Tát Chân và Tục cùng dung hội, tùy theo từng loài mà ứng với căn cơ của họ, cho nên cũng có thể nhiếp trong thế gian.

Diễn: “Bồ Tát Chân và Tục cùng dung hội, tùy theo từng loài mà ứng với căn cơ của họ”: Phàm phu chấp Tục, chẳng thông hiểu Chân; Nhị Thừa đắm chấp nơi Chân, chẳng dính líu Tục, [cả hai loại người ấy đều] như kẻ vác tấm ván gỗ chỉ thấy một bề, mỗi loại đều chấp vào một bên.

Bồ Tát thì Chân và Tục đều dung hội, chẳng vướng mắc sanh tử, chẳng trụ trong Niết Bàn, hoặc hiện cùng trụ vào Chân như Nhị Thừa, hoặc hiện cùng ở trong cõi Tục như phàm phu trong lục đạo, tùy thuận từng loài, ứng theo căn cơ của họ, chẳng phải chỉ là bao gồm trong hàng tỳ kheo).

(Sao) Nhất thiết thế gian, sở cai giả chúng, nhi độc cử thiên, nhân, A Tu La giả, dĩ minh tu thử pháp môn, thiện đạo chúng sanh, tỷ chi dư đạo, vi cư đa cố. Phi Thiên giả, Tu La phú lạc đồng thiên, vô thiên hạnh cố. Tường hữu tứ chủng, tư bất phồn cử. Tiền liệt chúng trung, vô kỳ danh giả, nhiếp ư thiên nhân, cập đại chúng cố. Vấn: “Tu La chí vi hung ngoan, hà năng chấp trì thánh hiệu?” Đáp: Quỷ súc thượng giải quy y, Tu La khởi bất tín thọ? Bất văn Thế Chủ Diệu Nghiêm phẩm, chư Tu La đẳng, các đắc giải thoát môn hồ? Kim xử nhân luân, mạo nhiên vô tín giả, lương khả quái dã.

(Diễn) Tu La tường hữu tứ chủng giả: Nhất, tùng noãn sanh, quỷ thú sở nhiếp. Nhị, tùng thai sanh, nhân thú sở nhiếp. Tam, nhân biến hóa hữu, thiên thú sở nhiếp. Tứ, nhân thấp khí hữu, súc sanh thú nhiếp.

(鈔)一切世間，所該者眾，而獨舉天人阿修羅者，以明修此法門，善道眾生，比之餘道，為居多故。非天者，修羅富樂同天，無天行故。詳有四種，茲不繁舉。前列眾中，無其名者，攝於天人，及大眾故。問：修羅至為凶頑，何能執持聖號？答：鬼畜尚解歸依，修羅豈不信受？不聞世主妙嚴品，諸修羅等，各得解脫門乎？今處人倫，邈然無信者，良可怪也。

(演)修羅詳有四種者：一、從卵生，鬼趣所攝。二、從胎生，人趣所攝。三、因變化有，天趣所攝。四、因濕氣有，畜生趣攝。

(Sao: “Hết thảy thế gian” bao gồm các loại chúng sanh rất đông, nhưng chỉ kể thiên, nhân, A Tu La, nhằm nói rõ chúng sanh tu pháp môn này thuộc về thiện đạo chiếm đa số so với những đường khác. “Phi Thiên (chẳng phải trời)”: Do A Tu La giàu có, sung sướng giống hệt như chư thiên, nhưng chẳng có hạnh của chư thiên, [nên gọi là Phi Thiên]. Nói tường tận thì có bốn loại, ở đây, do ngại rườm rà, nên chẳng nêu ra. Trong phần liệt kê thính chúng ở đầu kinh, chẳng kể A Tu La, vì đã gộp họ vào thiên, nhân và đại chúng.

Hỏi: “Tu La hết sức hung bạo, ương ngạnh, làm sao có thể chấp trì thánh hiệu cho được?” Đáp: Quỷ và súc sanh còn biết quy y, lẽ nào Tu La chẳng tin nhận? Chẳng nghe trong phẩm Thế Chủ Diệu Nghiêm [của kinh Hoa Nghiêm], các loài như Tu La v.v… ai nấy đều đắc các môn giải thoát ư? Nay được làm thân người, lại coi rẻ, chẳng tin, thật là đáng trách!

Diễn: Nói tường tận, Tu La có bốn loại: Một là sanh từ trứng, thuộc về quỷ đạo; hai là sanh từ thai, thuộc vào nhân loại; ba là do biến hóa mà có, thuộc về thiên đạo; bốn là do khí ướt mà sanh thì thuộc về súc sanh đạo).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh cứu cánh viên mãn, thị Phật thuyết kinh dĩ nghĩa. Tự tánh châu biến hàm dung, thị nhất thiết thế gian nghĩa.

(Diễn) Cứu cánh viên mãn, thị thuyết kinh dĩ giả, nhược ngôn Như Lai tương bãi pháp tọa, vi thuyết kinh dĩ, thử văn tự giáo kinh, phi tự tánh chân kinh dã. Tự tánh chân kinh, tắc thủ vĩ viên chiếu, vô khiếm, vô dư, vị triệu đương cơ, thuyết pháp dĩ cánh. Châu biến hàm dung nhất thiết thế gian nghĩa giả, nhược vân thiên long bát bộ vi nhất thiết thế gian, thử hữu tình thế gian, phi chánh giác thế gian dã. Chánh giác thế gian, phàm thánh cai la, thiên túc, vạn túc, vị kích kiền chùy, nhân thiên tất tập.

(疏)稱理，則自性究竟圓滿，是佛說經已義。自性周遍含容，是一切世間義。

(演)究竟圓滿，是說經已者 ，若言如來將罷法座 ，為

說經已，此文字教經，非自性真經也。自性真經，則首尾圓照，無欠無餘，未召當機，說法已竟。周遍含容一切世間義者，若云天龍八部為一切世間，此有情世間，非正覺世間也。正覺世間，凡聖該羅千足萬足，未擊犍槌，人天畢集。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh rốt ráo viên mãn chính là ý nghĩa “Phật đã nói kinh xong”. Tự tánh bao hàm trọn khắp, chính là ý nghĩa của “hết thảy thế gian”.

Diễn: “Rốt ráo viên mãn chính là nói kinh đã xong”: Nếu nói đức Như Lai sắp giải tán pháp hội là “nói kinh đã xong”, đấy là dạy kinh theo phương diện văn tự, chẳng phải là chân kinh trong tự tánh. Chân kinh trong tự tánh thì đầu đuôi chiếu soi trọn vẹn lẫn nhau, chẳng thiếu, chẳng thừa, chưa vời kẻ đương cơ đến mà đã thuyết pháp xong xuôi. “Bao hàm trọn khắp là ý nghĩa hết thảy thế gian”: Nếu bảo trời, rồng, tám bộ là hết thảy thế gian, đấy chính là hữu tình thế gian, chẳng phải là chánh giác thế gian. Chánh giác thế gian thì phàm thánh bao trùm, ngàn phần, vạn phần trọn vẹn, chưa đánh kiền chùy mà trời, người đã nhóm họp đông đủ).

(Sao) Cứu cánh, tắc thủ vĩ viên chiếu, vô khiếm, vô dư. Châu biến, tắc phàm thánh cai la, thiên túc, vạn túc. Như thị kinh giả, vị hô Thân Tử, dĩ tất toàn văn. Hựu hà đãi Diệu Thủ bạch chùy, Song Lâm phủ xích. Nhiên hậu danh vi thuyết pháp cánh dã. Thị cố thăng đường, nhập thất, đại chúng vô tăng, cổ tịch, chung trầm, nhân thiên bất giảm.

(Diễn) Diệu Thủ bạch chùy giả, Thế Tôn nhất nhật thăng tòa, Văn Thù bạch chùy vân: “Đế quán Pháp Vương pháp, Pháp Vương pháp như thị”. Thế Tôn tiện hạ tòa. Thiên Đồng tụng vân: “Nhất đoạn chân phong kiến dã ma, miên miên hóa mẫu lý cơ thoa, chức thành cổ cẩm hàm xuân tượng, vô nại đông quân lậu tiết hà”. Song Lâm phủ xích giả, Lương Vũ Đế thỉnh Phó đại sĩ giảng Kim Cang kinh, đại sĩ thượng tòa, phủ xích nhất hạ, tiện tức hạ tòa. Đế ngạc nhiên, Chí Công vấn vân: “Bệ hạ hoàn hội phủ?” Đế viết: “Bất hội!” Chí Công vân: “Đại sĩ giảng kinh cánh”.

(鈔)究竟，則首尾圓照，無欠無餘。周遍，則凡聖該羅，千足萬足。如是經者，未呼身子，已畢全文。又何待妙首白槌，雙林撫尺。然後名為說法竟也 。是故升堂 ，入

室，大眾無增，鼓寂鐘沉，人天不減。

(演)妙首白槌者，世尊一日升座，文殊白槌云：諦觀法王法，法王法如是。世尊便下座。天童頌云：一段真風見也麼，綿綿化母理機梭，織成古錦含春象，無奈東君漏洩何。雙林撫尺者，梁武帝請傅大士講金剛經，大士上座，撫尺一下，便即下座。帝愕然，誌公問云：陛下還會否？帝曰：不會！誌公云：大士講經竟。

(Sao: “Rốt ráo” là đầu đuôi chiếu soi trọn vẹn lẫn nhau, chẳng thiếu, chẳng thừa. “Trọn khắp” là bao trùm phàm thánh, muôn ngàn trọn vẹn. “Kinh như thế”: Chưa gọi ngài Xá Lợi Phất, toàn bộ kinh văn đã nói xong. Há lại còn đợi ngài Diệu Thủ thỉnh chuông, xướng bạch, ngài Song Lâm vỗ xích thì sau đấy mới gọi là “thuyết pháp đã xong”? Do vậy, thăng đường, nhập thất, đại chúng chẳng tăng, trống lặng, chuông im, trời người chẳng giảm.

Diễn: “Diệu Thủ bạch chùy”: Một ngày nọ, đức Thế Tôn thăng tòa. Ngài Văn Thù thỉnh chuông, xướng: “Hãy quán kỹ pháp của đấng Pháp Vương, pháp của đấng Pháp Vương như thế đó”. Đức Thế Tôn liền bước xuống khỏi tòa. Ngài Thiên Đồng làm bài kệ tụng rằng: “Một đoạn chân phong có thấy chăng? Đưa thoi khung cửi cứ khăng khăng, chúa xuân tiết lộ, không ai ngộ, xuân sắc in trên bức gấm căng”. “Song Lâm vỗ xích”: Lương Vũ Đế thỉnh Phó đại sĩ giảng kinh Kim Cang. Đại sĩ lên tòa, vỗ xích một cái, liền bước xuống. Vua ngạc nhiên, Chí Công Hỏi: “Bệ hạ vẫn chưa hiểu ư?” Vua nói: “Không hiểu”. Chí Công bảo: “Đại sĩ đã giảng kinh xong”).

Nhị, minh tất phụng hành.

(Kinh) Văn Phật sở thuyết, hoan hỷ tín thọ, tác lễ nhi khứ.

(Sớ) Hoan hỷ giả, khánh sở văn cố. Tín thọ giả, lãnh sở văn cố. Tác lễ giả, trọng sở văn cố. Khứ giả, văn dĩ tắc thoái, nhi tu trì dã, diệc tiền tam tư lương cập Tam Huệ dã.

(Sao) Khánh sở văn giả, đa kiếp phiêu linh, chánh dĩ vị văn thử pháp, kim tri trì danh vãng sanh, khả vị trầm kha chẩm tịch, hốt ngộ thần phương, cửu khách tha hương, sạ văn gia tín, hân hạnh bất thắng, cố vân khánh dã. Lãnh sở văn giả, tín chi bất nghi, thọ chi phất thất, như phụng vương sắc, như tuân phụ mạng, cố vân lãnh dã. Trọng sở văn giả, trung tâm cảm kích, ngũ thể kiều cần, như mông chí cực chi ân, bái tạ vô dĩ, cố vân trọng dã. Tu trì giả, cổ nhân tấn nhi văn đạo ư sư, thoái nhi tu đạo ư kỷ, phi như kim nhân nhập nhĩ xuất khẩu dã. Tam tư lương giả, như thượng văn nhi tín tức Tín Tư; tín nhi thọ tức Nguyện Tư; thọ nhi khứ tức Hành Tư dã. Tam Huệ giả, văn tức Văn Huệ; hoan hỷ tín thọ giả tức Tư Huệ; khứ nhi tu trì giả tức Tu Huệ giả.

二、明悉奉行。

(經)聞佛所說，歡喜信受，作禮而去。

(疏)歡喜者，慶所聞故。信受者，領所聞故。作禮者，重所聞故。去者，聞已則退，而修持也，亦前三資糧及三慧也。

(鈔)慶所聞者，多劫飄零，正以未聞此法，今知持名往生，可謂沈疴枕席，忽遇神方，久客他鄉，乍聞家信，欣幸不勝，故云慶也。 領所聞者，信之不疑，受之弗失，如奉王敕，如遵父命，故云領也。重所聞者，中心感激，五體翹勤，如蒙至極之恩，拜謝無已，故云重也。修持者，古人進而聞道於師，退而修道於己，非如今人入耳出口也。三資糧者，如上聞而信即信資；信而受即願資；受而去即行資也。三慧者，聞即聞慧；歡喜信受者即思慧；去而修持者即修慧也。

(Kinh: Nghe lời Phật dạy, hoan hỷ, tin nhận, làm lễ rời đi.

Sớ: “Hoan hỷ” là vui mừng với những điều được nghe. “Tin nhận” là nhận lãnh những điều đã nghe. “Làm lễ”: Tôn trọng những điều đã nghe. “Rời đi”: Nghe xong bèn lui về tu trì, cũng là ba tư lương

và Tam Huệ đã nói trong phần trước.

Sao: “Mừng vui vì những điều đã được nghe”: Nhiều kiếp lênh đênh, chính vì chưa được nghe pháp này, nay biết trì danh vãng sanh, có thể nói là đang mắc bệnh trầm trọng, nằm bẹp trên giường, chợt gặp toa thuốc thần diệu, lưu lạc đất khách lâu ngày, chợt được nghe tin nhà, mừng rỡ khôn cùng. Vì thế nói là “vui mừng”. “Nhận lãnh điều đã nghe”: Tin tưởng chẳng nghi, nhận lấy chẳng để mất, như tuân phụng sắc chỉ của vua, như tuân phụng mạng lệnh của cha, nên nói là “lãnh”.

“Tôn trọng điều được nghe”: Trong tâm cảm kích, năm vóc ân cần thiết tha ngưỡng vọng, như được đội ân tột bậc, lạy tạ không ngơi, nên nói là “trọng”. “Tu trì”: Cổ nhân tiến [vào giảng tòa] để nghe đạo nơi thầy, [nghe xong] lui về bèn tự mình tu đạo, chẳng như người hiện thời, nghe lọt vào tai bèn thoát ra đằng miệng. “Ba tư lương”: Như trong phần trên [đã nói], nghe xong tin tưởng là tư lương Tín; tin rồi tiếp nhận chính là tư lương Nguyện; tiếp nhận rồi hành trì tức là tư lương Hạnh vậy. Tam Huệ: Nghe là Văn Huệ; hoan hỷ tin nhận là Tư Huệ; rời đi tu trì là Tu Huệ).

(Sớ) Hựu thử hoan hỷ, diệc cụ thanh tịnh tam nghĩa, như Quán Sớ trung thuyết.

(Sao) Tam nghĩa giả, Quán Kinh Sớ vị: “Nhất, năng thuyết nhân thanh tịnh. Nhị, sở thuyết pháp thanh tịnh. Tam, y pháp đắc quả thanh tịnh. Cụ thử tam nghĩa, cố hoan hỷ”. Kim trì danh vãng sanh, nãi Phật sở thuyết, Phật thị Nhất Thiết Trí nhân, phi tứ nhân đẳng dã, tắc nhân thanh tịnh. Ngộ như thị nhân, ninh bất hoan hỷ? Trì danh vãng sanh, tức chứng tam muội, thị Viên Đốn giáo, phi quyền pháp dã, tắc pháp thanh tịnh. Văn như thị pháp, ninh bất hoan hỷ? Trì danh vãng sanh, tức bất thoái chuyển, trực chí thành Phật, phi tiểu quả dã, tắc quả thanh tịnh. Chứng như thị quả, ninh bất hoan hỷ?

(疏)又此歡喜，亦具清淨三義，如觀疏中說。

(鈔)三義者，觀經疏謂：一、能說人清淨，二、所說法清淨，三、依法得果清淨。具此三義，故歡喜。今持名往生，乃佛所說，佛是一切智人，非四人等也，則人清淨。遇如是人，寧不歡喜？持名往生，即證三昧，是圓頓教，非權法也，則法清淨。聞如是法，寧不歡喜？持名往生，即不退轉，直至成佛，非小果也 ，則果清淨 。證如是

果，寧不歡喜？

(Sớ: Sự hoan hỷ ấy lại có ba ý nghĩa thanh tịnh, như trong Quán Kinh Sớ đã nói.

Sao: “Ba nghĩa”: Quán Kinh Sớ viết: “Một là người thuyết pháp thanh tịnh, hai là pháp được thuyết thanh tịnh, ba là nương vào đó [tu tập] sẽ đắc quả thanh tịnh”. Do có ba nghĩa ấy, nên hoan hỷ. Nay pháp trì danh vãng sanh do đức Phật nói. Đức Phật là bậc Nhất Thiết Trí, chẳng phải là bốn hạng người [có khả năng thuyết pháp], cho nên Ngài là bậc thanh tịnh. Gặp được người như vậy, há chẳng hoan hỷ ư? “Trì danh vãng sanh bèn chứng tam muội” chính là giáo pháp Viên Đốn, chẳng phải là quyền pháp, cho nên là pháp thanh tịnh. Nghe pháp như thế, há chẳng hoan hỷ ư? Trì danh vãng sanh tức là bất thoái chuyển, mãi cho đến khi thành Phật, chẳng phải là tiểu quả, tức là quả thanh tịnh. Chứng quả như vậy, há chẳng hoan hỷ ư?)

(Sớ) Hựu thử hoan hỷ, diệc thông thâm thiển, các tùy sở đắc.

(Sao) Thâm thiển giả, như Hoa Nghiêm Sơ Địa, danh Hoan Hỷ Địa. Văn trung cụ nhị thập hoan hỷ. Nhất, đương đắc thập cú, như sở vị niệm chư Phật cố sanh hoan hỷ, niệm chư pháp cố sanh hoan hỷ đẳng. Kim văn thử kinh giả, tự khánh ngã diệc đương lai đắc như A Di Đà Phật, ngã diệc đương lai đắc A Di Đà Phật như thị diệu pháp dã. Nhị, hiện đắc thập cú, sở vị chuyển ly nhất thiết thế gian cảnh giới cố sanh hoan hỷ, thân cận nhất thiết Phật cố sanh hoan hỷ đẳng. Kim văn thử kinh giả, hiện đắc chuyển ly Sa Bà ngũ trược cảnh giới, hiện đắc vãng sanh Tịnh Độ, thân cận Di Đà cập chư Phật dã. Thử hoan hỷ thuộc địa vị trung. Nhi Sơ Hạnh diệc danh Hoan Hỷ, Sơ Trụ văn trung diệc vân hoạch vô biên hoan hỷ đẳng, cố vân thâm thiển. Nhược thiển chi hựu thiển chi, tắc tùy kỳ phân lượng, diệc đắc pháp hỷ chi lạc nhi dĩ.

(Diễn) Niệm chư Phật, niệm chư pháp giả, chư Phật vị cứu cánh lý, tức sở vị “bình đẳng Pháp Thân biến nhất thiết xứ” dã. Chư pháp vị cứu cánh trí, tức sở vị “viên mãn bí mật tạng, vô lượng diệu pháp môn” dã. Sơ Địa chứng biến mãn Pháp Thân, dữ diệu giác pháp lưu thủy tiếp. Cố năng niệm chư Phật pháp, sanh đại hoan hỷ dã. Chuyển ly nhất thiết cảnh giới, cố sanh hoan hỷ giả, Sơ Địa Bồ Tát chứng tam vô tánh, vĩnh ly nhân chấp, bất trước ngoại cảnh, pháp chấp phân biệt diệc bất hiện hành. Cố vân: “Chuyển ly nhất thiết thế gian cảnh giới”. Thân cận nhất thiết Phật cố sanh hoan hỷ giả, Sơ Địa đắc vô phân biệt tâm, dữ chư Phật trí dụng tương ứng, duy y pháp lực tự nhiên tu hành, huân tập Chân Như diệt vô minh cố. Cố vân “cận nhất thiết Phật”. Hựu thử địa Bồ Tát, ư nhất niệm khoảnh, năng chí thập phương vô dư thế giới, cúng dường chư Phật, thỉnh chuyển pháp luân, cố vân “thân cận nhất thiết Phật”. Sơ Hạnh diệc danh Hoan Hỷ giả, thử vị Bồ Tát đa hành Thí Độ, nội ngoại nhất thiết tất giai huệ thí. Kiến cầu khất giả, tâm đại hoan hỷ: “Ngã đắc thiện lợi”. Bỉ thọ thí giả, diệc phục hoan hỷ cố. Sơ Trụ diệc vân hoạch vô biên hoan hỷ giả, dĩ Sơ Trụ Bồ Tát, tín tri nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai tự Niết Bàn cố. Hựu thử vị năng bát tướng thành đạo, tự giác, giác tha, cố hoạch vô biên hoan hỷ. Tùy kỳ phân lượng, đắc pháp hỷ giả. Sơ tâm hạ phàm, bất năng nhập Lý trị Hoặc, cập dữ sanh thiện. Văn thế giới tất đàn, diệc đắc hoan hỷ ích dã.

(疏)又此歡喜，亦通深淺，各隨所得。

(鈔)深淺者，如華嚴初地，名歡喜地。文中具二十歡喜。一、當得十句，如所謂念諸佛故生歡喜，念諸法故生歡喜等。今聞此經者，自慶我亦當來得如阿彌陀佛，我亦當來得阿彌陀佛如是妙法也。二、現得十句，所謂轉離一切世間境界故生歡喜，親近一切佛故生歡喜等。今聞此經者，現得轉離娑婆五濁境界，現得往生淨土，親近彌陀及諸佛也。此歡喜屬地位中。而初行亦名歡喜，初住文中亦云獲無邊歡喜等，故云深淺。若淺之又淺之，則隨其分量，亦得法喜之樂而已。

(演)念諸佛，念諸法者，諸佛謂究竟理，即所謂平等法身遍一切處也。諸法謂究竟智，即所謂圓滿祕密藏，無量妙法門也。初地證遍滿法身，與妙覺法流水接。故能念諸佛法，生大歡喜也。轉離一切境界故生歡喜者，初地菩薩證三無性，永離人執，不著外境，法執分別亦不現行。故云：轉離一切世間境界。親近一切佛故生歡喜者，初地得無分別心，與諸佛智用相應，唯依法力自然修行，熏習真如滅無明故。故云近一切佛。又此地菩薩，於一念頃，能至十方無餘世界，供養諸佛，請轉法輪，故云親近一切佛。初行亦名歡喜者，此位菩薩多行施度，內外一切悉皆惠施。見求乞者，心大歡喜：我得善利。彼受施者，亦復歡喜故。初住亦云獲無邊歡喜者，以初住菩薩，信知一切法，從本以來自涅槃故。又此位能八相成道，自覺覺他，故獲無邊歡喜。隨其分量，得法喜者。初心下凡，不能入理治惑，及與生善。聞世界悉檀，亦得歡喜益也。

(Sớ: Lại nữa, hoan hỷ cũng bao gồm mức độ cạn và sâu, tùy theo [căn cơ của] mỗi người mà đạt được.

Sao: “Cạn hay sâu”: Như trong kinh Hoa Nghiêm, Sơ Địa được gọi là Hoan Hỷ Địa; trong phần kinh văn ấy, có nói hai mươi điều hoan hỷ. Một là mười câu “sẽ được”, như là: “Vì niệm chư Phật nên sanh hoan hỷ, vì niệm chư pháp nên sanh hoan hỷ”. Nay người nghe kinh này, cũng tự mừng rỡ “trong tương lai ta cũng sẽ được như A Di Đà Phật, trong tương lai ta cũng đắc diệu pháp như A Di Đà Phật”. Hai là mười câu “đắc trong hiện tại”, nghĩa là: Do chuyển biến, lìa khỏi hết thảy cảnh giới thế gian, nên sanh hoan hỷ, do thân cận hết thảy chư Phật nên sanh hoan hỷ v.v… Nay người nghe kinh này, nay đã chuyển biến, lìa khỏi cảnh giới Ngũ Trược chốn Sa Bà, ngay trong hiện tại, được vãng sanh Tịnh Độ, thân cận Di Đà và chư Phật. Đấy là sự hoan hỷ thuộc trong địa vị này (Sơ Địa).

“Nhưng Sơ Hạnh cũng gọi là Hoan Hỷ”: Trong phần kinh văn giảng về địa vị Sơ Trụ, cũng nói “đạt được vô biên hoan hỷ” v.v… Vì thế nói là “cạn hay sâu”. Nếu xét theo mức độ đã nông cạn lại càng nông cạn hơn nữa, thì tùy theo trình độ mà cũng đắc niềm vui pháp hỷ đó thôi!

Diễn: “Niệm chư Phật, niệm chư pháp”: “Chư Phật” là nói tới Lý rốt ráo, tức là như thường nói “Pháp Thân bình đẳng trọn khắp hết thảy mọi nơi”. “Chư pháp” là nói tới Trí rốt ráo, tức là như thường nói “viên mãn bí mật tạng”, tức vô lượng pháp môn mầu nhiệm. Sơ Địa chứng Pháp Thân trọn khắp, tiếp xúc dòng nước pháp diệu giác. Vì thế, có thể niệm pháp của chư Phật, bèn sanh ra niềm hoan hỷ to lớn.

“Chuyển biến, lìa khỏi hết thảy cảnh giới, nên sanh hoan hỷ”: Sơ Địa Bồ Tát chứng ba vô tánh, vĩnh viễn lìa khỏi nhân chấp (ngã chấp), chẳng chấp trước ngoại cảnh. Pháp Chấp phân biệt cũng chẳng hiện hành. Vì thế nói là “chuyển biến, lìa khỏi hết thảy cảnh giới thế gian”.

“Thân cận hết thảy chư Phật nên sanh hoan hỷ”: Sơ Địa đắc tâm vô phân biệt, tương ứng với Trí và Dụng của chư Phật, chỉ nương theo pháp lực mà tự nhiên tu hành, huân tập Chân Như, diệt vô minh. Vì thế nói là “thân cận hết thảy Phật”. Lại nữa, Bồ Tát thuộc địa vị này, trong khoảng một niệm, có thể đến các thế giới trong mười phương chẳng sót cõi nào để cúng dường chư Phật, thỉnh chuyển pháp luân. Vì thế nói là “thân cận hết thảy chư Phật”.

Sơ Hạnh cũng gọi là Hoan Hỷ, Bồ Tát thuộc địa vị này phần nhiều hành Bố Thí Ba La Mật, hết thảy trong ngoài đều có thể bố thí. Thấy người đến cầu xin, tâm hết sức hoan hỷ: “Ta được điều lợi tốt lành”. Người được bố thí cũng hoan hỷ.

“Sơ Trụ cũng nói là đạt được vô biên hoan hỷ”: Do Sơ Trụ Bồ Tát tin biết hết thảy các pháp vốn sẵn là Niết Bàn của chính mình. Địa vị này lại có thể thị hiện tám tướng thành đạo, tự giác, giác tha, cho nên đạt được vô biên hoan hỷ.

“Tùy theo trình độ mà đắc pháp hỷ”: Sơ tâm, phàm phu hạ căn, chẳng thể nhập Lý để đối trị phiền não, thì cũng được lợi ích sanh thiện, do nghe [pháp môn này] bèn đối với Thế Giới tất đàn cũng đạt được lợi ích hoan hỷ).

(Sớ) Hựu kết quy tín thọ giả, tùng thỉ chí chung, Tín vi căn bản cố.

(Sao) Thỉ chung giả, thủ tiêu “như thị”, nãi tín thuận chi từ, kim phục mạt ngôn “tín thọ”, tắc tri nhân Tín sanh Nguyện, nhân Nguyện khởi Hạnh. Tùng sơ phát tâm, thứ đắc vãng sanh, cứu cánh thành Phật, giai tư tín lực, cố vân “thỉ chung Tín vi căn bản”.

(疏)又結歸信受者，從始至終，信為根本故。

(鈔)始終者，首標如是，乃信順之辭，今復末言信受，則知因信生願，因願起行。從初發心，次得往生，究竟成佛，皆資信力，故云始終信為根本。

(Sớ: Lại nữa, quy kết vào Tín Thọ vì từ đầu đến cuối, Tín là căn bản.

Sao: “Từ đầu tới cuối”: Khởi đầu đã nêu ra “như thị” (như thế), chính là lời lẽ tín thuận, nay đến phần cuối lại nói đến “tín thọ”, bèn biết là do Tín mà sanh Nguyện, do Nguyện mà khởi Hạnh. Từ sơ phát tâm, kế đến là được vãng sanh, rốt ráo thành Phật, đều cậy vào tín lực. Vì thế nói “từ đầu đến cuối, Tín là căn bản”).

(Sớ) Đại Bổn kết kinh, bị trần chúng sanh hoạch ích, long thiên giáng tường, kim bất ngôn giả, văn tỉnh dã.

(Sao) Đại Bổn vân: “Phật thuyết thử kinh dĩ, vô lượng chúng sanh, phát Vô Thượng Chánh Giác tâm. Vạn nhị thiên na do tha nhân, đắc Pháp Nhãn Tịnh. Nhị thập nhị ức chư thiên, nhân dân, đắc A Na Hàm quả. Bát thập vạn tỳ kheo, lậu tận ý giải. Tứ thập ức Bồ Tát, đắc Bất Thoái Chuyển. Tam thiên đại thiên thế giới lục chủng chấn động. Đại quang phổ chiếu thập phương quốc độ, bách thiên âm nhạc tự nhiên nhi tác. Vô lượng diệu hoa, phân phân nhi giáng”. Nãi chí “A Ca Nị Trá Thiên, giai tác chủng chủng vi diệu cúng dường”.

(Diễn) Phát Vô Thượng Chánh Giác tâm, thị Viên Sơ Tín dã. Đắc Pháp Nhãn tịnh, thị Viên Sơ Trụ, ngoại viễn kiến trần, nội ly cấu nhiễm, tắc Pháp Nhãn viên minh, tuyệt chư hà ế hỹ. A Na Hàm thị Tạng đệ tam quả, ước Viên thị Đệ Lục Tín, lậu tận ý giải thị Tạng đệ tứ quả, ước Viên thị Đệ Thất Tín. Đắc Bất Thoái Chuyển giả, Bất Thoái hữu tam: Phá Kiến Tư danh Vị Bất Thoái, phá Trần Sa danh Hạnh Bất Thoái, phá vô minh danh Niệm Bất Thoái. Kim tứ thập ức Bồ Tát sở đắc, diệc các tùy kỳ phân lượng dã. Lục chủng chấn động giả, động, khởi, dũng, chấn, hống, kích dã. Tam chủng thị hình, tam chủng thị thanh. Ư hình, thanh, trung, các cử kỳ nhất, cố ngôn chấn động dã. Dao bá bất an chi vị Động. Tự hạ thăng cao chi vị Khởi. Hốt nhiên đằng cử chi vị Dũng. Ẩn ẩn xuất thanh chi vị Chấn. Hùng thanh mãnh liệt chi vị Hống. Phanh khái phát hưởng chi vị Kích. Cộng hữu thập bát tướng, nhất phương động vị chi Động. Tứ phương tề động danh Biến Động. Bát phương tề động viết Phổ Biến Động, dư ngũ diệc nhiên. Hựu trực động vi Động, tứ thiên hạ động vi Biến Động, đại thiên giới động vi Đẳng Biến Động, hạ ngũ diệc nhiên.

(疏)大本結經，備陳眾生獲益，龍天降祥，今不言者，文省也。

(鈔)大本云：佛說此經已，無量眾生，發無上正覺心。萬二千那由他人，得法眼淨。二十二億諸天人民，得阿那含果。八十萬比丘，漏盡意解。四十億菩薩，得不退轉。三千大千世界六種震動。大光普照十方國土，百千音樂自然而作。無量妙華，芬芬而降。乃至阿迦膩吒天，皆作種種微妙供養。

(演)發無上正覺心，是圓初信也。得法眼淨，是圓初住，外遠見塵，內離垢染，則法眼圓明，絕諸瑕翳矣。阿那含是藏第三果，約圓是第六信，漏盡意解是藏第四果，約圓是第七信。得不退轉者，不退有三：破見思名位不退，破塵沙名行不退，破無明名念不退。今四十億菩薩所得，亦各隨其分量也。六種震動者，動，起，涌，震，吼，擊也。三種是形，三種是聲。於形聲中各舉其一，故言震動也。搖播不安之謂動。自下升高之謂起。忽然騰舉之謂涌。隱隱出聲之謂震。雄聲猛烈之謂吼。砰磕發響之謂擊。共有十八相，一方動謂之動。四方齊動名遍動。八方齊動曰普遍動，餘五亦然。又直動為動，四天下動為遍動，大千界動為等遍動，下五亦然。

(Sớ: Kinh Đại Bổn khi kết thúc, nói tỉ mỉ chúng sanh đạt được lợi ích [như thế nào], trời, rồng giáng hiện điềm lành, nay [kinh Di Đà] chẳng nói là do kinh văn tỉnh lược vậy.

Sao: Kinh Đại Bổn nói: “Đức Phật nói kinh này xong, vô lượng chúng sanh phát tâm Vô Thượng Chánh Giác. Một vạn hai ngàn na do tha người đắc Pháp Nhãn Tịnh. Hai mươi hai ức chư thiên, nhân dân, đắc quả A Na Hàm. Tám mươi vạn tỳ kheo lậu tận ý giải. Bốn mươi ức Bồ Tát đắc Bất Thoái Chuyển. Tam thiên đại thiên thế giới sáu thứ chấn động. Quang minh to lớn chiếu khắp mười phương cõi nước, trăm ngàn loại âm nhạc tự nhiên tấu lên. Vô lượng hoa mầu nhiệm, phất phới rơi xuống”. Cho đến “tận trời Sắc Cứu Cánh đều biến ra các thứ cúng dường vi diệu”.

Diễn: Phát Vô Thượng Chánh Giác tâm là Sơ Tín trong Viên Giáo. Đắc Pháp Nhãn Tịnh là Sơ Trụ trong Viên Giáo. Ngoài là thấy trần ở nơi xa, trong là lìa cấu nhiễm, tức là pháp nhãn viên minh, dứt sạch các tỳ vết, màng mộng. A Na Hàm là quả thứ ba của Tạng Giáo, xét theo Viên Giáo, sẽ là Đệ Lục Tín. Lậu tận ý là quả thứ tư trong Tạng Giáo, xét theo Viên Giáo, sẽ là Đệ Thất Tín.

“Đắc Bất Thoái Chuyển”: Bất Thoái có ba loại: Phá Kiến Tư thì gọi là Vị Bất Thoái, phá Trần Sa thì gọi là Hạnh Bất Thoái, phá vô minh gọi là Niệm Bất Thoái. Nay bốn mươi ức Bồ Tát đắc Bất Thoái thì cũng là tùy theo trình độ của mỗi vị vậy.

“Sáu thứ chấn động” là động, khởi, dũng, chấn, hống, kích. Ba loại [đầu] nói về hình tướng, ba loại [sau] nói về âm thanh. Do trong hình tướng và âm thanh, mỗi thứ nêu ra một loại, nên nói là “chấn động”. Rung lắc chẳng yên là Động. Từ dưới dâng lên cao là Khởi. Đột nhiên vọt lên cao là Dũng. Vang ra âm thanh ngầm dưới đất là Chấn. Âm thanh vang dội, mãnh liệt là Hống. Phát ra tiếng vang nứt vỡ, răng rắc là Kích.

Có tất cả mười tám tướng: Một phương động gọi là Động. Bốn phương cùng động gọi là Biến Động. Tám phương cùng động gọi là Phổ Biến Động. Năm thứ kia cũng như vậy. Lại động ở ngay một chỗ thì là Động, tứ thiên hạ đều động là Biến Động, đại thiên thế giới cùng động thì gọi là Đẳng Biến Động, năm loại sau cũng vậy).

(Sao) Hựu vân: “Nhị thập ngũ ức chúng sanh, đắc Bất Thoái Nhẫn. Tứ vạn ức na do tha chúng sanh, ư Vô Thượng Bồ Đề, vị tằng phát ý, kim thỉ sơ phát, chủng chư thiện căn, nguyện sanh Cực Lạc thế giới, giai đương vãng sanh, các ư dị phương, thứ đệ thành Phật, đồng danh Diệu Âm. Bát vạn ức na do tha chúng sanh, đắc thọ ký Pháp Nhẫn”.

(Diễn) Bất Thoái Nhẫn, tức Nhu Thuận Nhẫn dã, vị tại Viên Thập Tín. Thử ước Tịnh Độ tam pháp nhẫn thuyết. Nhược ước giáo đạo thuyết, Thông Giáo tam pháp nhẫn, thử Bất Thoái Nhẫn, diệc tức thị Nhu Thuận Nhẫn. Dĩ thử nhẫn thuộc tánh địa, tánh địa phương đắc Bất Thoái cố. Biệt Giáo ngũ nhẫn, tắc thử Bất Thoái Nhẫn, tức thị Tín Nhẫn. Dĩ Tín Nhẫn thuộc Thập Trụ, Thập Trụ dĩ đắc Bất Thoái cố. Viên Giáo tứ nhẫn, thử Bất Thoái Nhẫn diệc tức thị Thuận Nhẫn, nhi Viên Thất Tín chánh thuộc Bất Thoái cố. Vị tằng phát ý, kim thỉ sơ phát, diệc tức thị Viên Sơ Tín, hoặc thị Viên Sơ Trụ. Dĩ hạ văn hữu thứ đệ thành Phật, đồng danh Diệu Âm cố. Đắc thọ ký Pháp Nhẫn, thị Viên Sơ Trụ, đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn quang minh cố, hoặc thị Bát Địa, thị danh chân Vô Sanh Pháp Nhẫn cố.

(鈔)又云：二十五億眾生，得不退忍。四萬億那由他眾生，於無上菩提，未曾發意，今始初發，種諸善根，願生極樂世界，皆當往生，各於異方，次第成佛，同名妙音。八萬億那由他眾生，得授記法忍。

(演)不退忍，即柔順忍也 ，位在圓十信 。此約淨土三

法忍說。若約教道說，通教三法忍，此不退忍，亦即是柔順忍。以此忍屬性地，性地方得不退故。別教五忍，則此不退忍，即是信忍。以信忍屬十住，十住已得不退故。圓教四忍，此不退忍亦即是順忍，而圓七信正屬不退故。未曾發意，今始初發，亦即是圓初信，或是圓初住。以下文有次第成佛，同名妙音故。得授記法忍，是圓初住，得無生法忍光明故，或是八地，是名真無生法忍故。

(Sao: Lại nói: “Hai mươi lăm ức chúng sanh đắc Bất Thoái Nhẫn. Bốn vạn ức na do tha chúng sanh chưa từng phát ý nơi Vô Thượng Bồ Đề, nay mới bắt đầu phát, gieo các thiện căn, nguyện sanh về thế giới Cực Lạc, sẽ đều vãng sanh. Mỗi người sẽ ở các phương khác, lần lượt thành Phật, cùng có tên là Diệu Âm. Tám vạn ức na do tha chúng sanh, đắc thọ ký Pháp Nhẫn”.

Diễn: Bất Thoái Nhẫn tức là Nhu Thuận Nhẫn, thuộc địa vị Thập Tín trong Viên Giáo. Đây là nói theo ba pháp nhẫn trong Tịnh Độ. Nếu nói theo Giáo Hạ, xét theo ba pháp nhẫn của Thông Giáo, Bất Thoái Nhẫn ở đây cũng chính là Nhu Thuận Nhẫn, vì loại Nhẫn này thuộc về Tánh địa. Đạt đến Tánh địa thì mới đắc Bất Thoái. Xét theo năm pháp nhẫn của Biệt Giáo thì pháp Bất Thoái Nhẫn này chính là Tín Nhẫn, do Tín Nhẫn thuộc về Thập Trụ, vì Thập Trụ đã đắc Bất Thoái. Xét theo bốn pháp Nhẫn của Viên Giáo, pháp Bất Thoái Nhẫn này cũng chính là Thuận Nhẫn. Thất Tín của Viên Giáo đã thuộc về địa vị Bất Thoái.

“Chưa từng phát ý, nay mới bắt đầu phát” cũng chính là Sơ Tín của Viên Giáo, hoặc là Sơ Trụ trong Viên Giáo. Bởi lẽ, phần kinh văn sau đó có nói họ sẽ lần lượt thành Phật, cùng có danh hiệu là Diệu Âm. “Đắc thọ ký Pháp Nhẫn” là Sơ Trụ trong Viên Giáo, đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn quang minh, hoặc là Bát Địa bèn gọi là Vô Sanh Pháp Nhẫn thật sự).

(Sớ) Hựu Đại Bổn Chúc Lụy trì kinh công đức, kim trì thử kinh, diệc đương như thị.

(Diễn) Chúc lụy giả, vị tương thử pháp môn, chúc ư nhữ, lụy nhữ tuyên truyền dã. Cổ đức vân: “Nhĩ nhược bất thị thử đẳng nhân, tự nhiên bất lai ương cập nhĩ chi ý”. Hựu chúc giả, thị Như Lai kim khẩu phó chúc, linh bỉ lưu thông. Lụy giả, kim Bồ Tát huyền hệ ư tâm, vĩnh vô vong thất dã.

(疏)又大本囑累持經功德，今持此經，亦當如是。

(演)囑累者，謂將此法門，囑於汝，累汝宣傳也。古德云：你若不是此等人，自然不來央及你之意。又囑者，是如來金口付囑，令彼流通。累者，今菩薩懸係於心，永無忘失也。

(Sớ: Lại nữa, trong phần Chúc Lụy của kinh Đại Bổn có nói công đức trì kinh, nay trì kinh này cũng sẽ có [công đức giống hệt] như thế.

Diễn: Chúc Lụy nghĩa là đem pháp môn này dặn dò các ông, làm phiền các ông hãy tuyên truyền. Cổ đức nói: “Nếu ông chẳng phải là hạng người như vậy, tự nhiên chẳng có ý nghĩ làm phiền đến ông”. Lại nữa, Chúc là miệng vàng của đức Như Lai căn dặn, khiến cho pháp ấy được lưu thông. “Lụy” là nay Bồ Tát canh cánh bên lòng, vĩnh viễn chẳng để quên mất).

(Sao) Đại Bổn Phật cáo Di Lặc: “Kim thử pháp môn, phó chúc ư nhữ, ư đại chúng trung, vị tha khai thị, đương linh thư, tả, chấp trì, ư thử kinh trung, sanh đạo sư tưởng”. Hựu vân: “Vô lượng ức chư Bồ Tát, giai tất cầu thử vi diệu pháp môn. Vật vi Phật giáo, nhi khí xả chi. Đương linh nhữ đẳng, luân một trường dạ, bị chúng nguy khổ. Thị cố, ngã kim vi đại chúc lụy”. Kim kinh bất ngôn, giai văn tỉnh cố.

(Diễn) Vị tha khai thị, đương linh thư, tả, chấp trì giả, Pháp Hoa khai ngũ chủng pháp sư: Nhất, thọ trì; tín lực viết Thọ, niệm lực viết Trì, tức kim chấp trì thị dã. Nhị, độc. Tam, tụng; đối văn viết Độc, bất vong viết Tụng. Thử nhị diệc nhiếp tại kim chấp trì trung. Tứ, giải thuyết; tuyên truyền viết Giải Thuyết, tức kim vị tha khai thị, thị dã. Ngũ, thư tả; tức kim thư tả thị dã.

(鈔)大本佛告彌勒：今此法門，付囑於汝，於大眾中，為他開示，當令書寫執持，於此經中，生導師想。又云：無量億諸菩薩，皆悉求此微妙法門。勿違佛教，而棄捨之。當令汝等，淪沒長夜，備眾危苦。是故，我今為大囑累。今經不言，皆文省故。

(演)為他開示，當令書寫執持者，法華開五種法師。一、受持；信力曰受，念力曰持，即今執持是也。二、讀。三、誦；對文曰讀，不忘曰誦。此二亦攝在今執持中。四、解說；宣傳曰解說，即今為他開示，是也。五、書寫；即今書寫是也。

(Sao: Trong kinh Đại Bổn, đức Phật bảo Di Lặc: “Nay pháp môn này giao phó cho ông. Ông hãy ở trong đại chúng khai thị cho họ, khiến cho họ viết, chép, chấp trì, đối với kinh này coi như là đạo sư”. Lại nói: “Vô lượng ức chư Bồ Tát thảy đều cầu pháp môn vi diệu này. Chớ trái lời Phật dạy mà vứt bỏ, sẽ khiến cho các ông chìm đắm trong đêm dài, chịu đủ mọi nỗi nguy hiểm, khổ sở. Do vậy, nay ta phó chúc tha thiết”. Kinh này chẳng nói [những điều ấy] đều là do kinh văn tỉnh lược.

Diễn: “Vì họ khai thị, khiến cho họ viết, chép, chấp trì”, kinh Pháp Hoa đề ra năm loại pháp sư: Một là Thọ Trì, Tín Lực là Thọ, Niệm Lực là Trì, chính là “chấp trì” trong đoạn kinh văn này. Hai là Độc. Ba là Tụng. Đối trước kinh văn [đọc ra tiếng] là Độc, [không cần kinh văn, mà có thể đọc làu làu] chẳng quên là Tụng. Hai loại này cũng thuộc về “chấp trì” nói trong phần kinh văn này. Bốn là Giải Thuyết, tuyên truyền là Giải Thuyết, tức là “khai thị” trong phần kinh văn trên đây. Năm là “biên chép”, tức là “biên chép” trong phần kinh văn này).

(Sớ) Hựu Đại Bổn cập Pháp Diệt kinh, giai ngôn pháp diệt chi nhật, độc lưu thử kinh. Cố tri thử kinh, tổng trì Mạt Pháp, như Hoa Nghiêm Luận trung thuyết.

(Sao) Đại Bổn vân: “Đương lai chi thế, kinh đạo diệt tận, ngã dĩ từ bi, đặc lưu thử kinh bách tuế, chúng sanh đắc ngộ, vô bất đắc độ. Nhược hữu chúng sanh, ư thử kinh điển, thư tả, cúng dường, thọ trì, độc tụng, vị nhân diễn thuyết, lâm mạng chung thời, Phật dữ thánh chúng, hiện kỳ nhân tiền, kinh tu du gian, tức sanh bỉ sát”. Pháp Diệt Kinh vân: “Nhĩ thời, Thủ Lăng Nghiêm kinh tiên diệt, dĩ thứ chư kinh, tất giai diệt tận, độc lưu Vô Lượng Thọ kinh, độ chư chúng sanh”. Hoa Nghiêm Luận vân: “Chánh pháp diệt thời, dĩ tổng trì trì dư tôn pháp, vi giáo lý lưu chuyển chi nhân”. Kim vị chư kinh tất diệt, thử kinh độc tồn, niệm Phật nhất môn, quảng độ quần phẩm, tắc chư kinh dĩ diệt nhi bất diệt, tức thị dĩ nhất tồn dư, lưu chuyển vô tận, chánh Tổng Trì chi vị dã. Nhất thiết chúng sanh, ưng đương tôn trọng, cung kính, tín thọ, phụng hành, kinh sở tại xứ, như Phật kiến tại. Vấn: “Độc lưu thử kinh, thử kinh cái chỉ Đại Bổn?” Đáp: Tiền bất vân hồ? Văn hữu phồn giản, nghĩa vô thắng liệt, tường ngôn chi tắc Đại Bổn, lược ngôn chi tắc kim kinh nhĩ, phi hữu nhị dã.

(Diễn) Dĩ tổng trì trì dư tôn pháp, vi giáo lý lưu chuyển chi nhân giả, thử đồng Dịch quái chi Càn nguyên nghĩa dã. Cái thế gian xuất thế gian, sơ vô nhị lý. Thế gian pháp, tắc thỉ tự Càn nguyên tư thỉ, Trinh đức thâu tàng, vi tương lai phát dục chi cơ. Xuất thế gian pháp, tắc thỉ tự Hoa Nghiêm sơ đàm, chung chí Di Đà hậu diệt, vi hậu kiếp lưu truyền chi bổn. Phi Càn trinh, tắc thế gian chi sanh cơ tận diệt. Phi Di Đà, tắc xuất thế chi huệ mạng giai tàn. Tắc thử kinh, thử lý, vi chư Phật tương truyền huệ mạng, vi chúng sanh xuất thế chi bổn nguyên, kỳ quan hệ khởi tiểu nhân duyên da?

(疏)又大本及法滅經，皆言法滅之日，獨留此經。故知此經，總持末法，如華嚴論中說。

(鈔)大本云：當來之世，經道滅盡，我以慈悲，特留此經百歲，眾生得遇，無不得度。若有眾生，於此經典，書寫供養，受持讀誦，為人演說，臨命終時，佛與聖眾，現其人前，經須臾間，即生彼剎。法滅經云：爾時，首楞嚴經先滅，以次諸經，悉皆滅盡，獨留無量壽經，度諸眾生。華嚴論云：正法滅時，以總持持餘尊法，為教理流轉之因。今謂諸經悉滅，此經獨存，念佛一門，廣度群品，則諸經已滅而不滅，即是以一存餘，流轉無盡，正總持之謂也。一切眾生，應當尊重，恭敬，信受，奉行，經所在處，如佛見在。問：獨留此經，此經蓋指大本？答：前不云乎？文有繁簡，義無勝劣，詳言之則大本，略言之則今經耳，非有二也。

(演)以總持持餘尊法，為教理流轉之因者，此同易卦之乾元義也。蓋世間出世間，初無二理。世間法，則始自乾元資始，貞德收藏，為將來發育之機。出世間法，則始自華嚴初談，終至彌陀後滅，為後劫流傳之本。非乾貞，則世間之生機盡滅。非彌陀，則出世之慧命皆殘。則此經此理，為諸佛相傳慧命，為眾生出世之本源，其關係豈小因緣耶？

(Sớ: Lại nữa, Đại Bổn và kinh Pháp Diệt Tận đều nói “khi pháp diệt, riêng lưu lại kinh này”. Vì thế biết kinh này tổng trì Mạt Pháp như trong Hoa Nghiêm Luận đã nói.

Sao: Kinh Đại Bổn nói: “Trong đời tương lai, kinh đạo diệt hết, ta do từ bi, đặc biệt lưu lại kinh này một trăm năm, chúng sanh được gặp gỡ, không ai chẳng đắc độ. Nếu có chúng sanh, đối với kinh điển này, biên chép, cúng dường, thọ trì, đọc tụng, vì người khác diễn nói, khi lâm chung, Phật và thánh chúng hiện trước người ấy, trong khoảnh khắc, liền sanh sang cõi kia”. Kinh Pháp Diệt Tận nói: “Khi ấy, kinh Thủ Lăng Nghiêm diệt trước hết, sau đó đến các kinh khác thảy đều diệt hết, riêng lưu lại kinh Vô Lượng Thọ để độ các chúng sanh”. Hoa Nghiêm Luận nói: “Khi chánh pháp diệt, do nhờ sức tổng trì [của kinh này] mà duy trì các pháp tôn quý khác, tạo thành cái nhân khiến cho giáo lý lưu chuyển”.

Nay nói “các kinh đều diệt, riêng kinh này hãy còn”; pháp môn Niệm Phật rộng độ các phẩm, cho nên các kinh đã diệt mà chẳng diệt, tức là do còn sót lại một kinh lưu chuyển vô tận, nên gọi đó là Tổng Trì vậy. Hết thảy chúng sanh, hãy nên tôn trọng, cung kính, tin nhận, phụng hành. Kinh ở chỗ nào, [chỗ đó] như có Phật hiện diện. Hỏi: “Riêng lưu lại kinh này, ‘kinh này’ là nói tới Đại Bổn ư?” Đáp: Chẳng phải là trong những phần trước đã nói rồi đó sao? Kinh văn có rườm rà hay đơn giản, nhưng ý nghĩa chẳng hơn kém. Nói tường tận thì là Đại Bổn, nói đại lược thì là kinh này, [ý nghĩa trong hai kinh] chẳng hề sai khác.

Diễn: “Do nhờ sức tổng trì [của kinh này] mà duy trì các pháp tôn quý khác, tạo thành cái nhân khiến cho giáo lý lưu chuyển”: Điều này giống như ý nghĩa Nguyên của quẻ Càn trong kinh Dịch. Ấy là vì pháp thế gian và xuất thế gian, thoạt đầu chẳng phải là hai lý. Pháp thế gian thì khởi đầu từ [đức tánh] Nguyên của Càn giúp sức phát khởi, đức Trinh [có tánh chất] thâu tàng, tạo thành động lực sanh trưởng trong tương lai. Pháp xuất thế gian thì bắt nguồn từ kinh Hoa Nghiêm được nói đầu tiên, đến cuối là kinh Di Đà diệt sau cùng, đó là cái gốc để lưu truyền cho đời sau. Chẳng do đức Trinh của quẻ Càn thì động lực sanh thành trong thế gian bị tận diệt. Chẳng do Phật Di Đà thì huệ mạng xuất thế đều mất. Vì thế, kinh này, lý này chính là huệ mạng được chư Phật truyền thừa, là cội nguồn để chúng sanh xuất thế. Mối quan hệ ấy há có phải là nhân duyên nhỏ nhặt ư?)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vô não, thị hoan hỷ tín thọ nghĩa. Tự tánh vô trụ, thị tác lễ nhi khứ nghĩa.

(Diễn) Tự tánh vô não, thị hoan hỷ tín thọ giả, nhược vân “văn

pháp nhi hỷ, lãnh pháp nhi thọ”, thị vi ngoại tùy cảnh giới sở thiên, phi chân hoan hỷ tín thọ dã. Tự tánh cụ hữu quá Hằng sa đẳng phiền não chi nghĩa, thị chân hoan hỷ tín thọ dã. Tự tánh vô trụ, thị tác lễ nhi khứ nghĩa giả, nhược vân “kiều cần nhi lễ, thoái tịch nhi khứ”, thị vi vọng duyên phong lực nhi chuyển, phi chân tác lễ nhi khứ dã. Tự tánh vô trụ, liễu vô căn bản, thị chân tác lễ nhi khứ dã.

(疏)稱理，則自性無惱，是歡喜信受義。自性無住，是作禮而去義。

(演)自性無惱，是歡喜信受者，若云聞法而喜，領法而受，是為外隨境界所遷，非真歡喜信受也。自性具有過恒沙等煩惱之義，是真歡喜信受也。自性無住，是作禮而去義者，若云翹勤而禮，退席而去，是為妄緣風力而轉，非真作禮而去也。自性無住，了無根本，是真作禮而去也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chẳng có phiền não là ý nghĩa “hoan hỷ tin nhận”. Tự tánh chẳng trụ là ý nghĩa “làm lễ rời đi”.

Diễn: “Tự tánh chẳng có phiền não là ý nghĩa hoan hỷ, tin nhận”: Nếu bảo “nghe pháp vui mừng [là Hỷ], lãnh nhận là Thọ”, tức là bị cảnh giới bên ngoài xoay chuyển, chẳng phải là hoan hỷ tín thọ thật sự. Tự tánh có ý nghĩa trọn đủ các phiền não nhiều hơn số cát trong sông Hằng, đó là hồi hướng tin nhận thật sự. “Tự tánh chẳng trụ là ý nghĩa làm lễ, rời đi”: Nếu bảo “kính cẩn, trân trọng là Lễ, rời khỏi chỗ ngồi là Khứ”, đó là bị xoay chuyển bởi sức gió vọng duyên, chẳng phải là “làm lễ, rời đi” thật sự. Tự tánh vô trụ, trọn chẳng có căn bản chính là “làm lễ, rời đi” thật sự).