A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Diễn) Năng niệm tâm ngoại, vô hữu Phật vi ngã sở niệm giả, vị nhất niệm vị sanh tiền, Phật tại hà sở? Nhân tâm khởi niệm, cố Phật cảnh hiện tiền. Tắc sở niệm chi Phật, nhân năng niệm chi tâm nhi hữu. Nhược ly năng niệm chi tâm, diệc vô sở niệm chi Phật, tắc Phật cảnh tùng duyên, vô hữu tự tánh. Sở niệm Phật ngoại, vô hữu tâm năng niệm ư Phật giả, vị Phật cảnh vị hiện chi tiền, tâm tại hà sở? Nhân văn sở niệm chi Phật, nãi dẫn sanh năng niệm chi tâm, tắc năng niệm chi tâm, nhân sở niệm chi Phật nhi hữu. Nhược ly sở niệm chi Phật, diệc vô năng niệm chi tâm, tắc tâm diệc tùng duyên, vô hữu tự tánh. Trí ngoại vô Như giả, tâm giả thị Trí, Phật giả thị Như. Tâm ngoại vô Phật, thị Trí ngoại vô Như dã. Thử nãi đoạt cảnh, bất đoạt nhân. Cổ vân: “Thượng viên hoa dĩ tạ, xa mã thượng biền điền”, thị dã. Như ngoại vô Trí giả, ký Phật ngoại vô tâm, thị Như ngoại vô Trí dã. Thử nãi đoạt nhân, bất đoạt cảnh. Cổ vân: “Thị xứ hữu phương thảo, mãn thành vô cố nhân”, thị dã. Phi Như phi Trí, cố duy nhất tâm giả, Trí ngoại vô Như, dĩ Trí đoạt Như, cố phi Như. Như ngoại vô Trí, dĩ Như đoạt Trí, cố phi Trí. Hỗ đoạt lưỡng vong, tắc phi Như phi Trí, cố duy nhất tâm. Thử nhân cảnh song đoạt. Cổ vân: “Vân tán, thủy lưu khứ, tịch nhiên, thiên địa không”. Hựu vân: “Nhân ngưu câu bất kiến, chánh thị nguyệt minh thời”, thị dã. Nhược ngôn kỳ hữu ngũ cú, vị năng niệm chi tâm, nhân sở niệm chi Phật nhi hữu, tắc năng niệm chi tâm bổn thể tự không. Sở niệm chi Phật, nhân năng niệm chi tâm nhi hữu, tắc sở niệm chi Phật liễu bất khả đắc. Dĩ tâm duyên cảnh, tùng vô tự tánh, cố hữu phi hữu dã. Thử vi Không Quán. Nhược ngôn kỳ vô ngũ cú, vị nhân sở niệm chi Phật, dẫn sanh năng niệm chi tâm, tắc năng niệm chi tâm tỉnh tỉnh bất muội. Nhân năng niệm chi tâm, dẫn sanh sở niệm chi Phật, tắc sở niệm chi Phật lịch lịch phân minh. Dĩ tánh Không chi xứ, bất ngại duyên sanh. Cố vô phi vô dã. Thử vi Giả Quán. Nhược ngôn diệc Hữu diệc Vô nhị cú, vị nhược song chấp Hữu Vô, tắc chánh đương bản thể tự không, liễu bất khả đắc thời, hựu linh linh bất muội, lịch lịch phân minh, dĩ Hữu đoạt Vô dã. Chánh đương linh linh bất muội, lịch lịch phân minh thời, hựu bản thể tự không, liễu bất khả đắc, dĩ Vô đoạt Hữu dã. Hỗ đoạt lưỡng vong, tắc Hữu Vô song mẫn. Thử song giá nhị biên chi Trung Đạo Quán dã. Nhược ngôn phi hữu phi vô nhị cú, vị nhược song phá Hữu Vô, tắc nhân bản thể tự Không, liễu bất khả đắc, cố đắc linh linh bất muội, lịch lịch phân minh, nhân Vô thành Hữu dã. Nhân linh linh bất muội, lịch lịch phân minh, cố đắc bản thể tự Không, liễu bất khả đắc, nhân Hữu thành Vô dã. Hỗ thành song lập, tắc Hữu Vô câu tồn, thử song chiếu nhị biên chi Trung Đạo Quán dã. Hữu vô tứ cú thị bệnh. Tam Quán thị dược. Nhược tứ cú ký ly, tắc Tam Quán diệc tuyệt. Thử trung, Hữu tức Tục Đế, Vô tức Chân Đế, song diệc song phi tức Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất, giai như cảnh dã. Cố vân: “Bát Nhã như hỏa tụ, tứ diện bất khả nhập”. Hựu vân: “Bát Nhã như thanh lương trì, tứ diện giai khả nhập dã”. Phi Hữu tắc thường Tịch hạ cửu cú, kết quy Tịch Chiếu nan tư. Tư tắc hạ tổng kết thượng nhị, Năng Sở tình tiêu, tức Như Trí bất nhị. Hữu Vô kiến tận, tức Tịch Chiếu nan tư. Kiến Đế, tức Tam Đế viên dung lý.

(鈔)體究者，聞佛名號，不惟憶念，即念反觀，體察究審，鞫其根源。體究之極，於自本心，忽然契合。中二義者：初、即如智不二。能念心外，無有佛為我所念，是智外無如。所念佛外，無有心能念於佛，是如外無智。非如非智，故惟一心。二、即寂照難思。若言其有，則能念之心，本體自空；所念之佛，了不可得。若言其無，則能念之心，靈靈不昧；所念之佛，歷歷分明。若言亦有亦無，則有念無念俱泯。若言非有非無，則有念無念俱存。非有則常寂，非無則常照。非雙亦非雙非，則不寂不照，而照而寂。言思路絕，無可名狀，故唯一心。斯則能所情消，有無見盡。清淨本然之體，更有何法而為雜亂。以見諦故，名理一心也。言慧者，能照妄故。兼定者，照妄本空，妄自伏故。又照能破妄，不但伏故。

(演)能念心外，無有佛為我所念者，謂一念未生前，佛在何所？因心起念，故佛境現前。則所念之佛，因能念之心而有。若離能念之心，亦無所念之佛，則佛境從緣，無有自性。所念佛外，無有心能念於佛者，謂佛境未現之前，心在何所？因聞所念之佛，乃引生能念之心，則能念之心，因所念之佛而有。若離所念之佛，亦無能念之心，則心亦從緣，無有自性。智外無如者，心者是智，佛者是如。心外無佛，是智外無如也。此乃奪境，不奪人。古云：上園花已謝，車馬尚駢填，是也。如外無智者，既佛外無心，是如外無智也。此乃奪人，不奪境。古云：是處有芳草，滿城無故人，是也。非如非智，故唯一心者，智外無如，以智奪如，故非如。如外無智，以如奪智，故非智。互奪兩忘，則非如非智，故唯一心。此人境雙奪。古云：雲散，水流去，寂然，天地空。又云：人牛俱不見，正是月明時，是也。若言其有五句，謂能念之心，因所念之佛而有，則能念之心本體自空。所念之佛，因能念之心而有，則所念之佛了不可得。以心緣境，從無自性，故有非有也。此為空觀。若言其無五句，謂因所念之佛，引生能念之心，則能念之心惺惺不昧。因能念之心，引生所念之佛，則所念之佛歷歷分明。以性空之處，不礙緣生。故無非無也。此為假觀。若言亦有亦無二句，謂若雙執有無，則正當本體自空，了不可得時，又靈靈不昧，歷歷分明，以有奪無也。正當靈靈不昧，歷歷分明時，又本體自空，了不可得，以無奪有也。互奪兩亡，則有無雙泯。此雙遮二邊之中道觀也。若言非有非無二句，謂若雙破有無，則因本體自空，了不可得，故得靈靈不昧，歷歷分明，因無成有也。因靈靈不昧，歷歷分明，故得本體自空，了不可得，因有成無也。互成雙立，則有無俱存，此雙照二邊之中道觀也。有無四句是病。三觀是藥。若四句既離，則三觀亦絕。此中，有即俗諦，無即真諦，雙亦雙非即中道第一義諦。舉一即三，言三即一，皆如境也。故云：般若如火聚，四面不可入。又云：般若如清涼池，四面皆可入也。非有則常寂下九句，結歸寂照難思。斯則下總結上二，能所情消，即如智不二。有無見盡，即寂照難思。見諦，即三諦圓融理。

(Sao: “Thể cứu” là nghe danh hiệu Phật, không chỉ ức niệm, mà còn từ ngay nơi cái niệm mà quán ngược lại, hòng lãnh hội, xem xét, thấu hiểu, truy tìm đến tận nguồn cội của nó. Thể cứu đến mức cùng cực, sẽ bỗng dưng khế hợp bản tâm của chính mình. Trong ấy có hai nghĩa:

Nghĩa thứ nhất là Như và Trí chẳng hai. Ngoài cái tâm năng niệm, chẳng có đức Phật để ta niệm. Đó là ngoài Trí chẳng có Như. Ngoài đức Phật được niệm, chẳng có cái tâm có thể niệm Phật. Đó là ngoài Như chẳng có Trí. Chẳng phải là Như, chẳng phải là Trí, nên chỉ là nhất tâm.

[Nghĩa thứ] hai là “Tịch và Chiếu khó nghĩ tưởng”. Nếu nói nó là Có thì bản thể của cái tâm năng niệm là Không, đức Phật được niệm sẽ là trọn chẳng thể được. Nếu bảo là Không, thì cái tâm năng niệm linh thông chẳng mê muội, đức Phật được niệm vằng vặc phân minh. Nếu bảo là “vừa Có, vừa Không”, thì hữu niệm và vô niệm đều mất. Nếu nói “chẳng phải là Có, chẳng phải là Không”, thì hữu niệm và vô niệm cùng tồn tại. Chẳng phải là Có mà thường Tịch, chẳng phải là Không mà thường Chiếu, chẳng phải là “cùng Có, cùng Không”, chẳng phải là “chẳng phải Có, chẳng phải Không” mà chẳng Tịch, chẳng Chiếu, lại vừa Chiếu, vừa Tịch. Nói năng lẫn suy nghĩ đều chẳng được, không thể nào gọi tên hay hình dung. Vì thế, chỉ là nhất tâm.

Cho nên tình thức Năng lẫn Sở đều tiêu, kiến giải Có và Không đều hết. Cái Thể thanh tịnh bổn nhiên, há còn có pháp nào để tạp loạn được nữa? Do đã thấy các Đế, nên gọi là Lý nhất tâm. Nói là Huệ vì nó có thể chiếu thấu vọng. “Kèm thêm Định” vì nó chiếu thấu suốt “vọng vốn là Không”, nên vọng tự bị chế phục. Lại Chiếu có thể phá vọng, không chỉ là chế phục.

Diễn: “Ngoài cái tâm năng niệm, chẳng có vị Phật để ta niệm”, ý nói: Trước khi một niệm sanh khởi, Phật ở chỗ nào? Do tâm khởi niệm, nên Phật cảnh hiện tiền. Vậy thì đức Phật được niệm là do cái tâm năng niệm mà có. Nếu lìa khỏi cái tâm năng niệm, sẽ cũng chẳng có đức Phật để niệm, cho nên Phật cảnh do duyên [mà có], chẳng có tự tánh.

“Ngoài đức Phật được niệm, chẳng có tâm để có thể niệm Phật” nghĩa là: Trước khi Phật cảnh hiện ra, tâm ở chỗ nào? Do nghe đức Phật được niệm mà dẫn khởi, sanh ra cái tâm niệm Phật. Vậy thì cái tâm niệm Phật là do có đức Phật được niệm mà có. Nếu lìa khỏi đức Phật được niệm, cũng sẽ chẳng có cái tâm có thể niệm. Do vậy, tâm cũng từ duyên [mà hiện hữu], chẳng có tự tánh.

“Ngoài Trí chẳng có Như”: Tâm là Trí, Phật là Như. “Ngoài tâm chẳng có Phật” là ngoài Trí chẳng có Như. Đây chính là đoạt cảnh, chẳng đoạt người. Cổ nhân nói: “Thượng Uyển hoa tàn lụi, xe ngựa vẫn dập dìu” nhằm nói lên ý này.

“Ngoài Như không có Trí”: Đã là “ngoài Phật chẳng có tâm”, tức là “ngoài Như chẳng có Trí”. Đây chính là đoạt người, chẳng đoạt cảnh. Cổ nhân nói: “Nơi đây, cỏ tỏa hương thơm ngát, khắp thành đâu thấy bóng người xưa” là nói lên ý này.

“Chẳng phải là Như, chẳng phải là Trí, nên chỉ là nhất tâm”: Ngoài Trí chẳng có Như, do Trí đoạt Như, nên chẳng phải là Như. Ngoài Như không có Trí, do Như đoạt Trí, nên chẳng phải là Trí. Do [Như và Trí] đoạt lẫn nhau, nên hai bên cùng mất. Vì thế, chẳng phải là Như, chẳng phải là Trí, chỉ là nhất tâm. Đây chính là người và cảnh đều bị đoạt. Cổ nhân nói: “Mây tan, nước chảy mất, khắp trời đất lặng tênh”. Lại nói: “Người, trâu đều chẳng thấy; khi ấy, trăng rạng ngời” là nói về ý này.

Năm câu “nếu nói là Có...” ý nói: Cái tâm năng niệm do đức Phật được niệm mà có, cho nên bản thể của cái tâm năng niệm chính là Không. Đức Phật được niệm do cái tâm năng niệm mà có, cho nên đức Phật được niệm trọn chẳng thể được. Do tâm duyên cảnh, vốn chẳng có tự tánh, cho nên “tuy có mà chẳng có”. Đấy chính là Không Quán.

Năm câu “nếu nói là Không…” ý nói: Do đức Phật được niệm dẫn khởi, phát sanh cái tâm năng niệm, cho nên cái tâm năng niệm sáng suốt, chẳng mê muội. Do cái tâm năng niệm, dẫn khởi, phát sanh đức Phật được niệm, cho nên đức Phật được niệm vằng vặc phân minh. Do nơi tánh Không chẳng trở ngại duyên sanh, cho nên Không mà chẳng phải là Không. Đấy là Giả Quán.

Hai câu “nếu nói cũng Có, cũng Không”, ý nói: Nếu cùng chấp Có lẫn chấp Không, như vậy thì ngay trong lúc bản thể là Không, trọn chẳng thể được, lại là linh thông, chẳng mê muội, vằng vặc phân minh, tức là dùng Hữu để đoạt Vô vậy. Ngay đang trong lúc linh thông chẳng mê muội, vằng vặc phân minh, bản thể lại trọn chẳng thể được, [chính là] dùng Vô để đoạt Hữu. Hai bên đoạt lẫn nhau cho nên cùng mất, chính là Hữu và Vô cùng mất. Đây chính là Trung Đạo Quán ngăn dứt cả hai bên [Hữu và Vô].

Hai câu “nếu nói chẳng phải Có, chẳng phải Không…” ý nói: Nếu cùng phá Có và Không, thì do bản thể vốn là Không, trọn chẳng thể được, cho nên linh thông chẳng mê muội, vằng vặc phân minh, [đó chính là] do Không mà thành Có vậy. Do linh thông bất muội, vằng vặc phân minh, nên bản thể là Không, trọn chẳng thể được, [đó chính là] do Có mà thành Không. Do thành tựu lẫn nhau mà đôi bên cùng được kiến lập, cho nên Có và Không đều tồn tại. Đấy chính là Trung Đạo Quán chiếu soi cả hai bên.

Bốn câu “Có, Không” là bệnh, Tam Quán là thuốc. Nếu đã lìa bốn câu thì ba phép Quán cũng mất. Trong ấy, Có chính là Tục Đế, Không là Chân Đế, “cũng có cũng không” và “chẳng phải có chẳng phải không” chính là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Nêu ra một thì chính là ba, nói ba mà chính là một, đều là cảnh của Như vậy. Vì thế nói: “Bát Nhã như đống lửa, bốn phía chẳng thể tiến vào được”. Lại nói: “Bát Nhã như ao thanh lương, bốn phía đều có thể vào”.

Chín câu từ “chẳng phải là Có nên thường Tịch” trở đi nhằm kết quy [ý nghĩa] Tịch Chiếu khó nghĩ tưởng. Từ chữ “cho nên” trở đi là tổng kết hai [ý nghĩa] trong đoạn trên, tình thức Năng lẫn Sở đều tiêu chính là “Như và Trí chẳng hai”; kiến giải Có và Không đều hết chính là “Tịch và Chiếu khó nghĩ tưởng”. “Thấy Đế” tức là lý Tam Đế viên dung).

(Sớ) Hựu giáo phân tứ chủng niệm Phật, tùng thiển chí thâm, thử cư tối thỉ. Tuy hậu hậu thâm ư tiền tiền, thật tiền tiền triệt ư hậu hậu, dĩ Lý nhất tâm, tức Thật Tướng cố.

(Sao) Tứ chủng như tiền Tự trung thuyết: Nhất, Xưng Danh. Nhị, Quán Tượng. Tam Quán Tưởng. Tứ, Thật Tướng. Xưng Danh giả, tức kim kinh. Quán Tượng giả, vị thiết lập tôn tượng, chú mục quan chiêm. Như Pháp Hoa vân: “Khởi lập, hiệp chưởng, nhất tâm quán Phật”, tức quán tướng hảo, quang minh hiện tại chi Phật dã. Nhược Ưu Điền vương, dĩ Chiên Đàn tác Thế Tôn tượng, tức quán nê, mộc, kim, đồng chú tạo chi Phật dã, cố vân Quán Tượng. Quán Tưởng giả, vị dĩ ngã tâm mục, tưởng bỉ Như Lai, tức Quán Phật Tam Muội Kinh, Thập Lục Quán Kinh sở thuyết, thị dã. Thật Tướng giả, tức niệm tự tánh thiên chân chi Phật, vô sanh, diệt, hữu, không, Năng, Sở đẳng tướng. Diệc phục ly ngôn thuyết tướng, ly danh tự tướng, ly tâm duyên tướng, thị danh Thật Tướng. Sở vị “ngã dục kiến Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, tùy ý tức kiến”, thị dã. Thử chi tứ giả, tuy đồng danh Niệm Phật, tiền thiển hậu thâm. Trì Danh tuy tại sơ môn, kỳ thật, ý hàm vô tận. Sự nhất tâm tắc thiển, Lý nhất tâm tắc thâm. Tức Sự, tức Lý, tắc tức thiển, tức thâm, cố viết “triệt tiền, triệt hậu”. Sở dĩ giả hà? Lý nhất tâm giả, nhất tâm tức thị Thật Tướng, tắc tối sơ tức thị tối hậu dã.

(Diễn) Như Pháp Hoa hạ, vị Quán Tượng thông nhị chủng: Nhất, chân Phật. Nhị, tượng Phật dã. Dẫn Pháp Hoa chứng, quán hiện tại chân Phật. Dẫn Ưu Điền chứng, quán hiện tại tượng Phật. Chiên Đàn tượng giả, Thế Tôn thành đạo hậu, thường vãng Đao Lợi thiên cung, vị mẫu thuyết pháp. Ưu Điền vương dục cận Phật nhi bất khả đắc, nãi thỉnh Mục Liên tôn giả, đới tam thập nhị tượng, vãng bỉ thiên cung, các thuyết nhất tướng, hoàn lai nhân gian, dụng Chiên Đàn hương mộc khắc Thế Tôn tượng, quan chiêm lễ bái. Dĩ ngã tâm mục giả, Quán Kinh vân: “Kỳ quang, tướng hảo, cập dữ hóa Phật, bất khả cụ thuyết”. Đản đương ức tưởng, linh tâm nhãn kiến. Kiến thử sự giả, tức kiến thập phương nhất thiết chư Phật, cố danh Niệm Phật tam muội”. Tưởng bỉ Như Lai giả, chư Phật Chánh Biến Tri hải tùng tâm tưởng sanh. Tâm tưởng Phật thời, thị tâm tức thị tam thập nhị tướng, bát thập tùy hình hảo. Sở vị: “Dĩ pháp giới tâm, quán pháp giới cảnh, sanh ư pháp giới y, chánh, sắc, tâm dã”. Vô sanh diệt hữu không Năng Sở đẳng tướng giả, đối thượng tam chủng niệm Phật, Trì Danh thị sanh diệt tướng. Kinh vân: “Chư hành thị vô thường, niệm tánh nguyên sanh diệt cố”. Quán Tượng thị không hữu tướng, đối tượng tắc hữu, ly tượng thị vô cố. Quán Tưởng thị Năng Sở tướng, hữu năng quán chi tâm, sở quán chi cảnh cố. Hựu tiền tam, giai bất ly sanh diệt, hữu không, Năng Sở đẳng tướng. Hựu tiền tam, giai bất ly ngôn thuyết tướng, danh tự tướng, tâm duyên tướng. Kim Thật Tướng chi Phật, quá khứ vô thỉ, vị lai vô chung, vô sanh diệt tướng. Nhất trần bất lập xứ, vạn pháp tề chương, vô không hữu tướng. Chiếu thể độc lập, tuyệt chư đối đãi, vô năng sở tướng. Hựu phục ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt, từ táng, lự vong, ly ngôn thuyết, danh tự, tâm duyên đẳng tướng, thị vô tướng bất tướng, danh vi Thật Tướng dã. Ngã nhược dục kiến A Di Đà Phật, tùy ý tức kiến, thị Hoa Nghiêm Giải Thoát trưởng giả sở thuyết. Dĩ thử chứng Thật Tướng giả, dĩ trưởng giả dĩ năng liễu tri tự tánh, như ảnh, hưởng, mộng, huyễn. Sở kiến chư Phật, giai do tự tâm. Cố kinh văn vân: “Thiện nam tử! Ngã kiến như thị đẳng thập phương Phật sát vi trần số Như Lai, bỉ chư Như Lai bất lai chí thử, ngã bất vãng bỉ. Ngã nhược dục kiến An Lạc thế giới A Di Đà Phật Như Lai, tùy ý tức kiến. Tri nhất thiết Phật cập dữ ngã tâm, tất giai như mộng. Tri nhất thiết Phật do như ảnh tượng, tự tâm như thủy. Tri nhất thiết Phật sở hữu sắc tướng, cập dĩ tự tâm, tất giai như huyễn, tất giai như hưởng. Ngã như thị tri, như thị ức niệm, sở kiến chư Phật giai do tự tâm”. Hựu dĩ thử chứng Thật Tướng giả, dĩ như thật không, phương năng bất không; như thật bất không, phương hiển Chân Không, tự phi viễn ly chư tướng, yên năng tùy ý hiện tướng. Tự phi tùy ý hiện tướng, mạc hiển viễn ly chư tướng dã. Triệt tiền triệt hậu giả, Lý tức Sự cố triệt tiền, Sự tức Lý cố triệt hậu. Lý nhất tâm tức Thật Tướng giả, như thượng sở ngôn Lý nhất tâm giả, tắc Năng Sở tình tiêu, Hữu Vô kiến tận, ly sanh diệt, không hữu đẳng tướng, cố tức Thật Tướng dã.

(疏)又教分四種念佛，從淺至深，此居最始。雖後後深於前前，實前前徹於後後，以理一心，即實相故。

(鈔)四種如前序中說：一、稱名，二、觀像，三、觀想，四、實相。稱名者，即今經。觀像者，謂設立尊像，注目觀瞻。如法華云：起立合掌，一心觀佛，即觀相好，光明現在之佛也。若優填王，以栴檀作世尊像，即觀泥木金銅鑄造之佛也，故云觀像。觀想者，謂以我心目，想彼如來，即觀佛三昧經，十六觀經所說，是也。實相者，即念自性天真之佛，無生滅有空能所等相。亦復離言說相，離名字相，離心緣相，是名實相。所謂我欲見極樂世界阿彌陀佛，隨意即見，是也。此之四者，雖同名念佛，前淺後深。持名雖在初門，其實，意含無盡。事一心則淺，理一心則深。即事即理，則即淺即深，故曰徹前徹後。所以者何？理一心者，一心即是實相，則最初即是最後故。

(演)如法華下，謂觀像通二種：一、真佛，二、像佛也。引法華證，觀現在真佛。引優填證，觀現在像佛。栴檀像者，世尊成道後，嘗往忉利天宮，為母說法。優填王欲覲佛而不可得，乃請目連尊者，帶三十二匠，往彼天宮，各說一相，還來人間，用栴檀香木刻世尊像，觀瞻禮拜。以我心目者，觀經云：其光相好，及與化佛，不可具說。但當憶想，令心眼見。見此事者，即見十方一切諸佛，故名念佛三昧。想彼如來者，諸佛正遍知海從心想生。心想佛時，是心即是三十二相，八十隨形好。所謂：以法界心，觀法界境，生於法界依正色心也。無生滅有空能所等相者，對上三種念佛，持名是生滅相。經云：諸行是無常，念性元生滅故。觀像是空有相，對像則有，離像是無故。觀想是能所相，有能觀之心，所觀之境故。又前三，皆不離生滅，有空，能所等相。又前三，皆不離言說相，名字相，心緣相。今實相之佛，過去無始，未來無終，無生滅相。一塵不立處，萬法齊彰，無空有相。照體獨立，絕諸對待，無能所相。又復言語道斷，心行處滅，詞喪慮亡，離言說名字心緣等相，是無相不相，名為實相也。我若欲見阿彌陀佛，隨意即見，是華嚴解脫長者所說。以此證實相者，以長者已能了知自性，如影響夢幻。所見諸佛，皆由自心。故經文云：善男子！我見如是等十方佛剎微塵數如來，彼諸如來不來至此，我不往彼。我若欲見安樂世界阿彌陀佛如來，隨意即見。知一切佛及與我心，悉皆如夢。知一切佛猶如影像，自心如水。知一切佛所有色相，及以自心，悉皆如幻，悉皆如響。我如是知，如是憶念，所見諸佛皆由自心。又以此證實相者，以如實空，方能不空；如實不空，方顯真空，自非遠離諸相，焉能隨意現相。自非隨意現相，莫顯遠離諸相也。徹前徹後者，理即事故徹前，事即理故徹後。理一心即寅相者，如上所言理一心者，則能所情消，有無見盡，離生滅空有等相，故即實相也。

(Sớ: Lại nữa, giáo pháp chia thành bốn loại niệm Phật từ cạn đến sâu, pháp [Trì Danh] này xếp đầu tiên. Tuy pháp sau sâu hơn pháp trước, nhưng thật ra, pháp trước thông thấu pháp sau, vì Lý nhất tâm chính là Thật Tướng.

Sao: Bốn loại là như trong lời Tự thuộc phần trước đã nói: Một là Xưng Danh, hai là Quán Tượng, ba là Quán Tưởng, bốn là Thật Tướng. Xưng Danh là [pháp hành trì được đề xướng trong] kinh này. Quán Tượng là thiết lập tôn tượng, mắt chăm chú chiêm ngưỡng. Như kinh Pháp Hoa nói “đứng dậy, chắp tay, một lòng quán Phật” chính là quán tướng hảo và quang minh của vị Phật hiện tại. Còn như vua Ưu Điền dùng gỗ Chiên Đàn tạc tượng đức Thế Tôn, tức quán vị Phật bằng đất, gỗ, vàng, đồng đúc tạo. Do đó nói là “quán tượng”.

Quán Tưởng là dùng tâm mục của ta để tưởng đức Như Lai kia; chính là những điều được giảng trong các kinh Quán Phật Tam Muội và Thập Lục Quán Kinh. Thật Tướng là niệm vị Phật Thiên Chân trong tự tánh, chẳng có các tướng như sanh, diệt, có, không, Năng, Sở v.v… Lại cũng lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, thì gọi là Thật Tướng. Nói “ta muốn thấy Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, tùy ý bèn thấy” chính là nói về điều này.

Bốn phép này tuy đều gọi là Niệm Phật, nhưng phép trước cạn, phép sau sâu. Trì Danh tuy thuộc môn đầu tiên, nhưng thật ra, chứa đựng vô tận ý nghĩa. Sự nhất tâm là cạn, Lý nhất tâm là sâu. Do Sự chính là Lý, nên cạn chính là sâu, vì thế nói “thấu triệt trước sau”. Vì sao vậy? Đối với Lý nhất tâm, nhất tâm chính là Thật Tướng, cho nên pháp thoạt đầu chính là pháp tối hậu vậy.

Diễn: [Từ câu] “như Pháp Hoa” trở đi, ý nói: Quán Tượng gồm

hai loại: Một là quán đức Phật thật sự, hai là quán hình tượng của Phật. Dẫn kinh Pháp Hoa để làm chứng cho việc quán vị Phật thật sự trong hiện tại. Dẫn vua Ưu Điền để làm chứng cho việc quán tượng Phật trong hiện tại.

“Tượng bằng Chiên Đàn”. Sau khi thành đạo, đức Thế Tôn đã từng lên cung trời Đao Lợi thuyết pháp cho mẹ. Vua Ưu Điền muốn thân cận đức Phật mà chẳng thể được, bèn thỉnh tôn giả Mục Liên đem theo ba mươi hai người thợ lên cung trời ấy, mỗi người nói một tướng, trở về nhân gian, dùng gỗ thơm Chiên Đàn khắc thành hình tượng đức Thế Tôn để nhìn ngắm, lễ bái.

“Dùng tâm mục của ta”: Quán Kinh nói: “Quang minh, tướng hảo của đức Phật và các hóa Phật [hóa hiện trong quang minh của Ngài] chẳng thể nói trọn. Chỉ nên ức tưởng, khiến cho tâm nhãn trông thấy”. “Thấy sự này” chính là thấy mười phương hết thảy chư Phật, nên gọi là Niệm Phật tam muội.

“Tưởng đức Như Lai kia”: Biển Chánh Biến Tri của chư Phật sanh từ tâm tưởng. Khi tâm tưởng Phật, tâm ấy chính là ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hình hảo. Đó gọi là “dùng pháp giới tâm để quán pháp giới cảnh, sanh trong y báo, chánh báo, sắc, tâm nơi pháp giới”.

“Chẳng có các tướng sanh, diệt, hữu, không, Năng, Sở”… là đối ứng với ba loại niệm Phật trước đó. Trì Danh là tướng sanh diệt. Kinh nói: “Các hành là vô thường, do tánh của niệm vốn là sanh diệt”. Quán Tượng là tướng Không Hữu, vì đối trước tượng bèn Có, lìa tượng bèn Không. Quán Tưởng là tướng Năng Sở, do có cái tâm năng quán và cảnh được quán.

Lại nữa, ba loại trước đều chẳng lìa các tướng sanh diệt, Có, Không, Năng, Sở v.v… Lại nữa, ba cách [niệm Phật] trước đều chẳng lìa tướng ngôn thuyết, tướng danh tự, và tướng tâm duyên. Nay vị Phật Thật Tướng thì quá khứ không có khởi đầu, vị lai chẳng có kết thúc, chẳng có tướng sanh diệt. Chẳng có chỗ nào để lập mảy trần, vạn pháp cùng phô bày, chẳng có tướng Có và Không. Chiếu thể độc lập, dứt bặt các đối đãi, chẳng có tướng Năng và Sở. Lại còn chẳng thể diễn tả được, chẳng thể suy lường, dứt bặt ngôn từ, tuyệt dứt suy tưởng, rời lìa các tướng như ngôn thuyết, danh tự, tâm duyên, chẳng có tướng, mà không phải là chẳng có tướng, cho nên gọi là Thật Tướng.

“Nếu ta muốn thấy A Di Đà Phật bèn tùy ý thấy ngay” chính là lời trưởng giả Giải Thoát đã nói trong kinh Hoa Nghiêm. “Dùng điều này để chứng Thật Tướng”: Vì trưởng giả đã có thể biết rõ tự tánh như

hình bóng, tiếng vang, mộng, huyễn, thấy chư Phật đều do tự tâm.

Do vậy, kinh văn nói: “Này thiện nam tử! Ta thấy các đức Như Lai nhiều như số vi trần trong mười phương các cõi Phật như thế đó. Các đức Như Lai ấy chẳng đến đây, ta chẳng đến chỗ các Ngài. Nếu ta muốn thấy A Di Đà Phật Như Lai trong thế giới An Lạc, tùy ý liền thấy. Biết hết thảy chư Phật và tâm ta thảy đều như mộng. Biết hết thảy chư Phật giống như hình bóng, tự tâm như nước. Biết tất cả sắc tướng của hết thảy chư Phật và tự tâm thảy đều như huyễn, thảy đều như tiếng vang. Ta biết như thế, ức niệm như thế, các đức Phật được thấy đều do tự tâm”.

“Lại dùng điều này để chứng Thật Tướng”: Do Như Thật Không thì mới có thể Bất Không. Do Như Thật Bất Không thì mới có thể hiển lộ Chân Không. Chẳng tự xa lìa các tướng, làm sao có thể tùy ý hiện tướng? Chẳng tự tùy ý hiện tướng, sẽ chẳng hiển lộ xa lìa các tướng.

“Thấu triệt trước sau”: Do Lý chính là Sự, nên thấu triệt các pháp trước. Do Sự chính là Lý, nên thấu triệt các pháp sau. “Lý nhất tâm chính là Thật Tướng”: Lý nhất tâm như đã nói trên đây chính là tình kiến về Năng và Sở đều tiêu, kiến chấp Hữu và Vô đã hết sạch, lìa các tướng sanh, diệt, Không, Hữu v.v… cho nên chính là Thật Tướng).

(Sao) Vấn: “Khởi đắc xưng danh tiện thành Thật Tướng?” Đáp: Thật Tướng vân giả, phi tất diệt trừ chư tướng, cái tức tướng nhi vô tướng dã. Kinh vân: “Trị thế ngữ ngôn, giai dữ Thật Tướng, bất tương vi bội”. Vân hà vạn đức hồng danh, bất cập trị thế nhất ngữ? Nhất xưng Nam mô Phật, giai dĩ thành Phật đạo, hà huống kim danh Lý nhất tâm dã. Hựu Quán Kinh đệ cửu, quán Phật tướng hảo sớ, trực vị “quán Phật Pháp Thân”, tướng hảo ký tức Pháp Thân, danh hiệu hà phi Thật Tướng?

(Diễn) Khởi đắc xưng danh tiện thành Thật Tướng giả, dĩ xưng danh niệm Phật, niệm niệm khởi diệt, thị sanh diệt tướng. Niệm thời tắc hữu, bất niệm tắc vô, thị không hữu tướng. Năng niệm thị tâm, sở niệm thị Phật, thị năng sở tướng. Xưng Phật danh hiệu, dĩ tâm duyên lịch, thị ngôn thuyết, danh tự, tâm duyên đẳng tướng, hà ngôn tức Thật Tướng da? Đáp viết: Vị Thật Tướng giả, phi vi diệt trừ chư tướng, nhi đàm Thật Tướng; tức tướng vô tướng, danh Thật Tướng dã. Trị thế ngữ ngôn giai dữ Thật Tướng bất vi bội giả, dĩ chứng ý Thật Tướng, tắc chư sở thuyết pháp vô phi Thật Tướng, cố bất tương vi bội; tuy thuyết tục sự, diệc thuận chánh pháp dã. Kinh vân: “Dĩ thị thanh tịnh ý căn, nãi chí văn nhất kệ, nhất cú, thông đạt vô lượng vô biên chi nghĩa, năng diễn thuyết nhất cú, nhất kệ, chí ư nhất nguyệt, tứ nguyệt, nãi chí nhất tuế. Chư sở thuyết pháp, tùy kỳ nghĩa thú, giai dữ Thật Tướng bất tương vi bội. Nhược thuyết tục gian kinh thư, trị thế ngữ ngôn, tư sanh nghiệp đẳng, giai thuận chánh pháp”. Nhất xưng nam mô Phật, giai dĩ thành Phật đạo giả, dĩ loạn tâm xưng Phật thị vi tối dị, nhi giai thành Phật đạo. Tín hồ đạo vô nan dị, điên bái tạo thứ, vô phi diệu pháp, vô phi Đệ Nhất Nghĩa dã. Trực vị quán Phật Pháp Thân giả, vị lục thập vạn ức na do tha do tuần chi thân, thị Thật Báo thân, danh vi Tôn Đặc, diệc danh Thắng Ứng; nhi đặc danh Pháp Thân giả, vi thành hành nhân viên diệu cảnh dã. Lương dĩ Báo Ứng thuộc Tu, Pháp Thân thị Tánh. Nhược Tiệm Giáo thuyết, biệt khởi Báo Ứng nhị tu, trang nghiêm Pháp Thân nhất tánh. Nhược Đốn Giáo thuyên Báo Ứng nhị tu, toàn thị Tánh cụ Pháp Thân nhất tánh. Cử Thể khởi tu, cố đắc toàn Tánh thành Tu, toàn Tu tại Tánh, tam thân dung diệu, chỉ nhất tức tam dã. Thị tri viên nhân tu hành, vô hạnh bất viên. Viên nhân đối pháp, vô pháp bất diệu. Tức nhất cú Di Đà, đương thể tức Không, tức Giả, tức Trung, đương thể tức niệm tự tánh Thiên Chân chi Phật. Nhi niệm thật vô niệm, thị vô sanh diệt tướng. Tịch Chiếu nan tư, thị vô không hữu tướng. Như Trí bất nhị, thị vô năng sở tướng. Bất khả tư nghị, thị vô ngôn thuyết, tâm duyên đẳng tướng. Danh hiệu hà phi Thật Tướng dã?

(鈔)問：豈得稱名便成實相？答：實相云者，非必滅除諸相，蓋即相而無相也。經云：治世語言，皆與實相，不相違背。云何萬德洪名，不及治世一語？一稱南無佛，皆已成佛道，何況今名理一心也。又觀經第九，觀佛相好疏，直謂觀佛法身，相好既即佛法，名號何非實相？

(演)豈得稱名便成實相者，以稱名念佛，念念起滅，是生滅相。念時則有，不念則無，是空有相。能念是心，所念是佛，是能所相。稱佛名號，以心緣歷，是言說名字心緣等相，何言即實相耶？答曰：謂實相者，非為滅除諸相，而談實相；即相無相，名實相也。治世語言皆與實相不違背者，以證意實相，則諸所說法無非實相，故不相違背；雖說俗事，亦順正法也。經云：以是清淨意根，乃至聞一偈一句，通達無量無邊之義，能演說一句一偈，至於一月四月乃至一歲。諸所說法，隨其義趣，皆與實相不相違背。若說俗間經書，治世語言，資生業等，皆順正法。一稱南無佛，皆已成佛道者，以亂心稱佛是為最易，而皆成佛道。信乎道無難易，顛沛造次，無非妙法，無非第一義也。直謂觀佛法身者，謂六十萬億那由他由旬之身，是實報身，名為尊特，亦名勝應；而特名法身者，為成行人圓妙境也。良以報應屬修，法身是性。若漸教說，別起報應二修，莊嚴法身一性。若頓教詮報應二修，全是性具法身一性。舉體起修，故得全性成修，全修在性，三身融妙，指一即三也。是知圓人修行，無行不圓。圓人對法，無法不妙。即一句彌陀，當體即空即假即中，當體即念自性天真之佛。而念實無念，是無生滅相。寂照難思，是無空有相。如智不二，是無能所相。不可思議，是無言說，心緣等相。名號何非實相也？

(Sao: Hỏi: “Há có lẽ nào xưng danh chính là Thật Tướng?” Đáp: Nói “Thật Tướng” chẳng phải là ắt phải diệt trừ các tướng! Bởi lẽ, từ ngay nơi tướng mà [nhận biết] chẳng có tướng. Kinh dạy: “Lời lẽ răn đời đều chẳng trái nghịch Thật Tướng”. Lẽ nào vạn đức hồng danh chẳng bằng một lời trị thế ư? “Vừa xưng Nam mô Phật, đều đã thành Phật đạo”, huống hồ nay cái được gọi là Lý nhất tâm [lại chẳng bằng xưng danh hiệu một tiếng ư?] Lại nữa, trong phần Sớ giảng về [phép Quán] thứ chín, tức phép quán tướng hảo của Phật trong Quán Kinh, [tổ sư] đã nói thẳng thừng [quán tướng hảo chính là] “quán Pháp Thân của Phật”. Tướng hảo đã là Pháp Thân, lẽ nào danh hiệu chẳng phải là Thật Tướng ư?

Diễn: “Há có lẽ nào xưng danh chính là Thật Tướng?”: Do xưng danh niệm Phật, khởi lên rồi diệt mất trong mỗi niệm. Đó là tướng sanh diệt. Khi niệm thì có, chẳng niệm bèn không. Đó là tướng Không Hữu. Chủ thể để niệm là cái tâm, đối tượng được niệm là Phật. Đó là tướng Năng Sở. Xưng danh hiệu Phật, dùng tâm duyên theo. Đó chính là các tướng ngôn thuyết, danh tự, tâm duyên v.v… Lẽ nào nói là Thật Tướng cho được? Đáp: Ý nói “Thật Tướng chẳng phải là diệt trừ các tướng”. Nói đến Thật Tướng thì nó chính là tướng mà chẳng có tướng, cho nên gọi là Thật Tướng.

“Lời lẽ răn đời đều chẳng trái nghịch Thật Tướng”: Do chứng đắc Thật Tướng của Ý, cho nên các pháp đã nói ra, không gì chẳng phải là Thật Tướng. Do vậy, chẳng trái nghịch. Tuy nói chuyện thế tục, cũng thuận theo chánh pháp. Kinh nói: “Do Ý Căn thanh tịnh, dẫu chỉ nghe một kệ, một câu, mà thông đạt vô lượng vô biên nghĩa, có thể diễn thuyết một câu, một kệ từ một tháng cho đến bốn tháng, thậm chí cả năm. Những pháp đã nói đều thuận theo nghĩa thú ấy, đều chẳng trái nghịch Thật Tướng. Nếu có nói đến những kinh sách trong cõi đời, những lời lẽ trị thế, các nghề nghiệp kiếm sống v.v… cũng đều thuận theo chánh pháp”.

“Xưng nam mô Phật một tiếng, đều đã thành Phật đạo”: Dùng loạn tâm để xưng danh hiệu Phật là dễ dàng nhất, mà đều thành tựu Phật đạo. Tin tưởng đạo chẳng có khó hay dễ, dẫu vất vả, gian nan, không gì chẳng phải là diệu pháp, không gì chẳng phải là Đệ Nhất Nghĩa.

“Nói thẳng thừng là quán Pháp Thân của Phật”, ý nói: Thân cao sáu mươi vạn ức na do tha do tuần [trong Quán Kinh] là thân Thật Báo, được gọi là Tôn Đặc (tôn quý, đặc biệt), cũng gọi là Thắng Ứng (ứng hiện thù thắng). Nhưng đặc biệt gọi [thân ấy] là Pháp Thân vì để thành tựu cảnh viên mãn và mầu nhiệm cho hành nhân. Ấy là vì Báo Thân và Ứng Thân thuộc về Tu, mà Pháp Thân là Tánh. Nếu nói theo Tiệm Giáo, sẽ lập riêng hai cách tu Báo Thân và Ứng Thân, nhưng Pháp Thân trang nghiêm là cùng một tánh. Nếu căn cứ theo Đốn Giáo để nói về hai loại tu Báo Thân và Ứng Thân, chúng sẽ hoàn toàn là một tánh, tánh ấy vốn sẵn đủ Pháp Thân. Dùng toàn bộ Thể để khởi tu; vì thế, toàn bộ Tánh trở thành Tu, toàn bộ Tu ở nơi Tánh. Ba thân viên dung mầu nhiệm, cho nên nêu ra một thân sẽ là nói trọn cả ba thân. Do vậy biết: Người viên đốn tu hành, không hạnh nào chẳng viên mãn. Người căn cơ viên đốn đối pháp, không pháp nào chẳng diệu. Vậy thì bản thể của một câu Di Đà chính là Không, chính là Giả, chính là Trung. Từ ngay nơi bản thể, bèn niệm vị Phật Thiên Chân trong tự tánh. Niệm mà thật sự vô niệm, chính là tướng vô sanh diệt.

“Tịch Chiếu khó nghĩ tưởng” chính là chẳng có tướng Không và Hữu. “Như và Trí chẳng hai” chính là không có tướng Năng và Sở. “Chẳng thể nghĩ bàn”: Chẳng có các tướng ngôn thuyết, tâm duyên v.v… Lẽ nào danh hiệu chẳng phải là Thật Tướng?)

(Sớ) Hựu Lý nhất tâm, chánh Văn Thù Nhất Hạnh tam muội, cập Hoa Nghiêm nhất hạnh niệm Phật, nhất thời niệm Phật. Hựu như Khởi Tín minh Chân Như Pháp Thân, cập chư kinh trung thuyết.

(Sao) Văn Thù Nhất Hạnh giả, dĩ Bát Nhã trí chuyên trì Phật danh, tường kiến tiền văn.

(Diễn) Bát Nhã trí giả, tức tự tại quyết định giải lực. Tín nhãn thanh tịnh, trí quang chiếu diệu, phổ quán cảnh giới, ly nhất thiết chướng, thiện xảo quán sát, phổ nhãn minh triệt dã. Thử Bát Nhã trí thông dĩ chứng, vị chứng. Vị chứng tức thị Nhất Tâm Tam Quán. Dĩ chứng thị Nhất Tâm Tam Trí. Tam Trí thị quả, Tam Quán thị nhân. Quả tại nhất tâm, nhân khởi tiền hậu? Nhân quả bất nhị, phương viết “viên tu”. Cố Bát Nhã trí thông chứng, vị chứng dã. Nhược dĩ Bát Nhã trí chuyên trì Phật danh, tự thuộc vị chứng. Hà dĩ cố? Nhược dĩ chứng Nhất Tâm Tam Trí, tắc dĩ nhập Viên Trụ Biệt Địa. Dĩ chứng Vô Sanh, bất tiếu cánh dụng cầu sanh, khủng diệc bất tất chuyên trì hỹ. Kim dĩ Bát Nhã trí chuyên trì Phật danh giả, nãi thị Biệt Hướng cập Viên Tín dĩ hạ, cánh dĩ dị phương tiện, trợ hiển Đệ Nhất Nghĩa. Cứ hồ diệu tâm, xưng bỉ danh hiệu; thác bỉ danh hiệu, phát ngã diệu tâm dã. Diệu tâm nhất phát, tức tam trí thật tại nhất tâm trung đắc, Nhất Hạnh tam muội tư thành tựu hỹ!

(疏)又理一心，正文殊一行三昧，及華嚴一行念佛，一時念佛。又如起信明真如法身，及諸經中說。

(鈔)文殊一行者，以般若智專持佛名，詳見前文。

(演)般若智者，即自在決定解力。信眼清淨，智光照耀，普觀境界，離一切障，善巧觀察，普眼明徹也。此般若智通已證，未證。未證即是一心三觀。已證是一心三智。三智是果，三觀是因。果在一心，因豈前後？因果不二，方曰圓修。故般若智通證，未證也。若以般若智專持佛名，似屬未證。何以故？若已證一心三智，則已入圓住別地。已證無生，不消更用求生，恐亦不必專持矣。今以般若智專持佛名者，乃是別向及圓信以下，更以異方便，助顯第一義。據乎妙心，稱彼名號；託彼名號，發我妙心也。妙心一發，即三智實在一心中得，一行三昧斯成就矣！

(Sớ: Lại nữa, Lý nhất tâm chính là Nhất Hạnh tam muội trong kinh Văn Thù [Sở Thuyết Bát Nhã Ba La Mật] và “nhất hạnh niệm Phật, nhất thời niệm Phật” trong kinh Hoa Nghiêm. Lại như luận Khởi Tín nói đến Chân Như Pháp Thân và các kinh đã nói.

Sao: “Văn Thù Nhất Hạnh” là dùng trí Bát Nhã để chuyên trì danh hiệu Phật, xem giải thích tường tận trong phần trước.

Diễn: “Trí Bát Nhã” chính là sức quyết định thông hiểu tự tại. Tín nhãn thanh tịnh, trí quang chiếu sáng ngời, quán trọn khắp cảnh giới. Lìa hết thảy các chướng, khéo léo quan sát, chính là Phổ Nhãn sáng suốt, thấu triệt. Trí Bát Nhã ấy bao gồm đã chứng và chưa chứng.

“Chưa chứng” chính là Nhất Tâm Tam Quán. “Đã chứng” là Nhất Tâm Tam Trí. Tam Trí là quả, Tam Quán là nhân. Quả là nhất tâm, há có cái nhân trước hay sau? Nhân quả chẳng hai thì mới gọi là “viên tu”. Vì thế, trí Bát Nhã bao gồm đã chứng và chưa chứng. Nếu dùng trí Bát Nhã để chuyên trì danh hiệu Phật, sẽ dường như là chưa chứng. Vì cớ sao? Nếu đã chứng Nhất Tâm Tam Trí, ắt đã nhập địa vị Sơ Trụ của Viên Giáo, hoặc Sơ Địa của Biệt Giáo. Đã chứng Vô Sanh, chẳng cần phải cầu sanh nữa, sợ rằng cũng chẳng ắt cần phải chuyên trì niệm nữa!

“Nay dùng trí Bát Nhã để chuyên trì danh hiệu Phật” chính là Thập Hồi Hướng trong Biệt Giáo và Thập Tín trong Viên Giáo trở xuống, bèn dùng phương tiện khác lạ để giúp họ hiển lộ Đệ Nhất Nghĩa. Dựa trên diệu tâm để xưng danh đức Phật kia, cậy vào danh hiệu ấy để phát khởi cái diệu tâm của ta. Hễ diệu tâm vừa phát, ba trí thật sự đạt được từ trong nhất tâm. Do vậy, Nhất Hạnh tam muội bèn thành tựu).

(Sao) Hoa Nghiêm Nhất Hạnh giả, Đức Vân tỳ kheo thị Niệm Phật pháp môn. Sớ vân: “Nhất Hạnh tam muội, quán kỳ Pháp Thân, dĩ Như vi cảnh, vô cảnh phi Phật”. Hựu tu Niệm Phật tam muội, đa ước tiệm tu, vị tiên Hóa Thân, thứ Báo Thân, thứ Pháp Thân. Kim tắc nhất thời nhi tu, bất lịch thứ đệ, nhất hạnh, bất nhị hạnh; nhất thời, bất nhị thời. Cố viết tức Lý nhất tâm dã.

(Diễn) Đức Vân tỳ kheo thị Niệm Phật pháp môn giả, sơ vân: “Ngã duy đắc thử Ức Niệm Nhất Thiết Chư Phật Cảnh Giới, Trí Huệ, Quang Minh Phổ Kiến pháp môn”. Kế phục thị Trí Quang Phổ Chiếu Niệm Phật môn, nãi chí đệ nhị thập nhất Trụ Hư Không Niệm Phật môn. Đức Vân tỳ kheo hạ, thị tiên thích Nhất Hạnh Niệm Phật. Hựu tu niệm Phật hạ, thị thứ thích nhất thời niệm Phật. Dĩ Như vi cảnh, vô cảnh phi Phật giả, thích thượng quán kỳ Pháp Thân dã. Pháp Thân tức Như Như chi lý. Nhược dĩ Như Như chi lý, vi sở quán cảnh, tắc Chân Như biến nhất thiết xứ. Biến nhất thiết xứ giai Phật cảnh dã. Thử tắc dĩ Bát Nhã trí chiếu pháp giới cảnh, cố vân Nhất Hạnh Niệm Phật. Tiên Hóa, thứ Báo, thứ Pháp giả, vị đạt duy tâm. Y sự thức quán Phật Hóa Thân. Dĩ đạt duy tâm, y nghiệp thức quán Phật Báo Thân, năng đoạn vô minh. Thứ y Bát Nhã, quán Phật Pháp Thân. Kim tắc nhất thời nhi tu, bất lịch thứ đệ. Hà giả? Hóa Thân thị Dụng, Báo Thân thị Trí, Pháp Thân thị Lý. Trí ngoại vô Như, cố Báo tức Pháp. Như ngoại vô Trí, cố Pháp tức Báo. Thể ngoại vô Dụng, cố Pháp Báo tức Ứng. Dụng ngoại vô Thể, cố Ứng tức Pháp Báo. Cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất cố. Hựu nhất thời nhi tu giả, viên nhân bất độc tùy quán nhất thân tức thị tam thân, đản thú cử nhất trần, tam thân cụ túc. Sở vị: Thử Quán vi diệu, tức nhất nhi tam, tức tam nhi nhất. Nhất quán, nhất thiết quán; nhất thiết quán, nhất quán; phi nhất, phi nhất thiết. Như thử chi quán nhiếp nhất thiết quán dã.

(鈔)華嚴一行者，德雲比丘示念佛法門。疏云：一行三昧，觀其法身，以如為境，無境非佛。又修念佛三昧，多約漸修，謂先化身，次報身，次法身。今則一時而修，不歷次第，一行不二行；一時不二時。故曰即理一心也。

(演)德雲比丘示念佛法門者，初云：我唯得此憶念一切諸佛境界，智慧光明普見法門。繼復示智光普照念佛門，乃至第二十一住虛空念佛門。德雲比丘下，是先釋一行念佛。又修念佛下，是次釋一時念佛。以如為境，無境非佛者，釋上觀其法身也。法身即如如之理。若以如如之理，為所觀境，則真如遍一切處。遍一切處皆佛境也。此則以般若智照法界境，故云一行念佛。先化次報次法者，未達唯心。依事識觀佛化身。已達唯心，依業識觀佛報身，能斷無明。次依般若觀佛法身。今則一時而修，不歷次第。何者？化身是用，報身是智，法身是理。智外無如，故報即法。如外無智，故法即報。體外無用，故法報即應。用外無體，故應即法報。舉一即三，言三即一故。又一時而修者，圓人不獨隨觀一身即是三身，但趣舉一塵，三身具足。所謂：此觀微妙，即一而三，即三而一。一觀，一切觀；一切觀，一觀；非一，非一切。如此之觀攝一切觀也。

(Sao: “Hoa Nghiêm Nhất Hạnh”: Tỳ kheo Đức Vân dạy pháp môn Niệm Phật, [Thanh Lương] Sớ ghi: “Nhất Hạnh tam muội quán Pháp Thân, lấy Như làm cảnh, chẳng có cảnh nào không phải là Phật”. “Lại nữa, tu Niệm Phật tam muội, phần nhiều thuộc về tiệm tu”, nghĩa là: Trước hết là Hóa Thân, kế đó là Báo Thân, rồi đến Pháp Thân. Nay thì tu trong cùng một lúc, chẳng theo thứ tự, là một hạnh, chẳng phải là hai hạnh, là một thời, chẳng phải là hai thời. Vì thế, nói là Lý nhất tâm.

Diễn: “Tỳ kheo Đức Vân dạy pháp môn Niệm Phật”: Trước hết, Ngài nói: “Ta chỉ đắc pháp môn ức niệm cảnh giới của hết thảy chư Phật, trí huệ quang minh thấy trọn khắp này”. Sau đó, lại dạy pháp môn Trí Quang Phổ Chiếu Niệm Phật, cho đến môn thứ hai mươi mốt là Trụ Hư Không Niệm Phật.

Từ “tỳ kheo Đức Vân” trở đi là phần giải thích Nhất Hạnh Niệm Phật. Lại nữa, từ “tu niệm Phật” trở đi là kế đó, giải thích về Nhất Thời Niệm Phật. “Dùng Như làm cảnh, không cảnh nào chẳng phải là Phật”: [Nêu ra điều này để] giải thích chuyện quán Pháp Thân được nói trong phần trước. Pháp Thân là lý Như Như. Nếu dùng lý Như Như làm cảnh để quán, do Chân Như trọn khắp hết thảy mọi nơi, cho nên trọn khắp hết thảy mọi nơi đều là cảnh Phật. Đây là dùng trí Bát Nhã để chiếu pháp giới cảnh, vì thế gọi là Nhất Hạnh Niệm Phật.

“Trước là Hóa Thân, kế đến là Báo Thân, rồi đến Pháp Thân” là vì chưa thông đạt duy tâm, nương vào sự thức để quán Hóa Thân của Phật. Đã đạt duy tâm, nương vào nghiệp thức để quán Báo Thân của đức Phật, có thể đoạn trừ vô minh. Kế đó, nương vào Bát Nhã để quán Pháp Thân của Phật. Nay thì tu đồng thời, chẳng theo thứ tự. Cớ sao? Hóa Thân là Dụng, Báo Thân là Trí, Pháp Thân là Lý. Ngoài Trí chẳng có Như, nên Báo Thân chính là Pháp Thân. Ngoài Như không có Trí, nên Pháp Thân chính là Báo Thân. Ngoài Thể chẳng có Dụng, nên Pháp Thân và Báo Thân chính là Ứng Thân. Ngoài Dụng chẳng có Thể, nên Ứng Thân chính là Pháp Thân và Báo Thân. Nêu lên một chính là ba, tuy nói là ba mà chính là một.

Lại nữa, “tu đồng thời” nghĩa là người thuộc căn tánh Viên Giáo chẳng chỉ quán một thân chính là ba thân, mà tùy tiện lấy một vi trần thì trong ấy sẽ có trọn đủ ba thân. Đó gọi là “phép Quán này vi diệu, ba chính là một, một chính là ba”. Quán một là quán hết thảy, quán hết thảy là quán một; chẳng phải một, chẳng phải hết thảy. Quán như vậy sẽ gồm trọn quán hết thảy).

(Sao) Khởi Tín Chân Như giả, luận vân: “Nhược quán bỉ Phật Chân Như Pháp Thân, thường cần tu tập, tất cánh đắc sanh, trụ Chánh Định cố”.

(Diễn) Nhược quán bỉ Phật Chân Như Pháp Thân giả, năng quán tức thị Nhất Tâm Tam Quán, sở quán tức thị Tam Đế Nhất

Cảnh. Vị chi “quán bỉ Phật” giả, thị thác bỉ quả Phật viên minh chi Thể, hiển ngã chúng sanh Tánh Đức chi Phật dã. Tất cánh đắc sanh, trụ Chánh Định giả, vãng sanh chi nhân, ước hữu tam vị: Nhất, như liên hoa vị khai thời, tín hạnh vị mãn, vị danh Bất Thoái, đản dĩ xử vô thoái duyên, cố xưng Bất Thoái. Nhị, Tín vị mãn túc dĩ khứ, hoa khai kiến Phật, nhập Thập Trụ vị, đắc thiểu phần kiến Pháp Thân, trụ Chánh Định vị dã. Tam, Tam Hiền vị mãn, nhập Sơ Địa dĩ khứ, chứng biến mãn Pháp Thân, sanh vô biên Phật độ. Như Phật ký Long Thọ Bồ Tát đẳng, trụ Sơ Địa sanh Tịnh Độ đẳng dã. Thử trung tất cánh đẳng, thị hậu nhị vị.

(鈔)起信真如者，論云：若觀彼佛真如法身，常勤修習，畢竟得生，住正定故。

(演)若觀彼佛真如法身者，能觀即是一心三觀，所觀即是三諦一境，謂之觀彼佛者，是託彼果佛圓明之體，顯我眾生性德之佛也。畢竟得生，住正定者，往生之人，約有三位：一、如蓮花未開時，信行未滿，未名不退，但以處無退緣，故稱不退。二、信位滿足以去，花開見佛，入十住位，得少分見法身，住正定位也。三、三賢位滿，入初地以去，證遍滿法身，生無邊佛土。如佛記龍樹菩薩等，住初地生淨土等也。此中畢竟等，是後二位。

(Sao: Trong Khởi Tín Luận, luận ấy giảng Chân Như như sau: “Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy, thường siêng năng tu tập, rốt ráo sẽ được vãng sanh, trụ trong Chánh Định”.

Diễn: “Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy”: Chủ thể để quán là Nhất Tâm Tam Quán, đối tượng được quán là Tam Đế Nhất Cảnh. Nói “quán đức Phật ấy” chính là cậy vào cái Thể viên minh của đức Phật nơi quả địa để hiển lộ đức Phật nơi Tánh Đức của bọn chúng sanh chúng ta.

“Rốt ráo được vãng sanh, trụ trong Chánh Định”: Người vãng sanh nói đại lược thì có ba địa vị:

Một là như lúc hoa sen chưa nở, tín hạnh chưa viên mãn, chưa gọi là Bất Thoái. Chỉ vì ở trong hoàn cảnh chẳng có duyên thoái chuyển, cho nên gọi là Bất Thoái.

Hai là đã viên mãn từ địa vị Thập Tín trở lên, hoa nở, thấy Phật, dự vào địa vị Thập Trụ, đã thấy chút phần Pháp Thân, trụ trong địa vị Chánh Định.

Ba là đã viên mãn địa vị Tam Hiền, nhập từ Sơ Địa trở lên, chứng Pháp Thân trọn khắp, sanh trong vô biên cõi Phật.

“Giống như Phật thọ ký cho Bồ Tát Long Thọ…”: Trụ vào Sơ Địa, sanh về Tịnh Độ. Câu “rốt ráo…” trong ấy nhằm nói tới hai địa vị sau).

(Sớ) Hựu Ma Ha Bát Nhã kinh vân: “Bồ Tát niệm Phật, bất dĩ sắc niệm, nãi chí bất dĩ tứ trí, thập bát bất cộng pháp niệm. Hà dĩ cố? Thị chư pháp tự tánh không cố”. Tự tánh không, tắc vô sở niệm. Vô sở niệm, thị vi niệm Phật.

(Diễn) Bất dĩ sắc niệm, thị bất niệm tướng hảo chi sắc. Bất dĩ tứ trí, thập bát pháp niệm, thị bất niệm công đức chi tâm. Chư pháp tự tánh Không giả, dĩ Phật vô biệt sắc tâm công đức, duy hữu như như lý cập như như trí độc tồn cố. Vô sở niệm thị vi niệm Phật giả, Hoa Nghiêm vân: “Tánh không tức thị Phật”. Kim Cang vân: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai”. Phật dĩ vô cảnh vi cảnh, tắc niệm dĩ vô niệm vi niệm dã.

(鈔)又摩訶般若經云：菩薩念佛，不以色念，乃至不以四智，十八不共法念，何以故？是諸法自性空故。自性空，則無所念。無所念，是為念佛。

(演)不以色念，是不念相好之色。不以四智，十八法念，是不念功德之心。諸法自性空者，以佛無別色心功德，唯有如如理及如如智獨存故。無所念是為念佛者，華嚴云：性空即是佛。金剛云：若見諸相非相，即見如來。佛以無境為境，則念以無念為念也。

(Sao: Lại nữa, kinh Ma Ha Bát Nhã nói: “Bồ Tát niệm Phật,

chẳng dùng sắc để niệm, cho đến chẳng dùng bốn trí, mười tám bất cộng để niệm. Vì cớ sao? Do tự tánh của các pháp là Không”. Do tự tánh là Không, cho nên chẳng có cái được niệm. Không có cái để niệm thì chính là niệm Phật.

Diễn: “Chẳng dùng sắc để niệm” là chẳng nghĩ tới sắc tướng nơi tướng hảo. Chẳng dùng bốn trí và mười tám pháp [bất cộng] để niệm, tức là chẳng niệm cái tâm công đức. “Tự tánh của các pháp là Không”: Do Phật chẳng có sắc, tâm, công đức chi khác, chỉ có lý Như Như và trí Như Như riêng tồn tại. “Chẳng có đối tượng được niệm thì chính là niệm Phật”: Kinh Hoa Nghiêm nói: “Tánh Không chính là Phật”, kinh Kim Cang nói: “Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, chính là đã thấy Như Lai”. Phật coi vô cảnh là cảnh, cho nên đối với niệm, bèn coi vô niệm là niệm).

(Sao) Hựu Quán Phật Tam Muội Hải Kinh, Phật thị A Nan vân: “Trụ niệm Phật giả, tâm ấn bất hoại”. Thích viết: “Đế liễu tự tâm, danh vi quán Phật. Bất vị cảnh loạn, danh vi tam muội. Nhất Thể bất di, danh vi tâm ấn” đẳng. Hựu Xá Lợi Phất Đà La Ni kinh vân: “Duy tu nhất tâm niệm Phật”, giai Lý nhất tâm nghĩa dã.

(Diễn) Đế liễu tự tâm danh vi quán Phật giả, tự tâm giả tức Pháp Thân dã. Đế liễu Pháp Thân, phương vi quán Phật. Ngoại cầu hữu tướng Phật, dữ ngã bất tương can. Bất vị cảnh loạn, danh vi tam muội giả, tam muội chi ngôn Chánh Thọ dã. Hội cảnh quy tâm, vô cảnh khả loạn, phương danh Chánh Định dã. Nhất thể bất di, danh vi tâm ấn giả, duy nhất chân tâm sung biến pháp giới, trạm nhiên thường trụ, phương danh tâm ấn bất hoại dã.

(鈔)又觀佛三昧海經，佛示阿難云：住念佛者，心印不壞。釋曰：諦了自心，名為觀佛。不為境亂，名為三昧。一體不移，名為心印等。又舍利弗陀羅尼經云：唯修一心念佛，皆理一心義也。

(演)諦了自心名為觀佛者，自心者即法身也。諦了法身，方為觀佛。外求有相佛，與我不相干。不為境亂，名為三昧者，三昧之言正受也。會境歸心，無境可亂，方名正定也。一體不移，名為心印者，唯一真心充遍法界，湛然常住，方名心印不壞也。

(Sao: Lại nữa, trong kinh Quán Phật Tam Muội Hải, đức Phật dạy ngài A Nan: “Trụ trong niệm Phật là tâm ấn chẳng hoại”. Giải thích: “Hiểu rõ đúng thật tự tâm thì gọi là quán Phật. Chẳng bị loạn bởi cảnh thì gọi là tam muội. Một Thể chẳng dời thì gọi là tâm ấn” v.v… Lại nữa, kinh Xá Lợi Phất Đà La Ni nói: “Chỉ tu nhất tâm niệm Phật đều có nghĩa là Lý nhất tâm vậy”.

Diễn: “Hiểu rõ đúng thật tự tâm thì gọi là quán Phật”: Tự tâm tức là Pháp Thân. “Hiểu rõ chắc thật Pháp Thân thì mới là quán Phật”: Vị Phật hữu tướng cầu từ bên ngoài liên quan gì với ta? “Chẳng bị loạn bởi cảnh thì gọi là tam muội”: Tam muội là nói đến Chánh Thọ. Gom cảnh vào tâm, không cảnh nào có thể làm loạn [cái tâm] thì mới gọi là Chánh Định. “Một Thể chẳng dời gọi là tâm ấn”: Chỉ có chân tâm sung mãn trọn khắp pháp giới, lặng trong, thường trụ thì mới gọi là “tâm ấn chẳng hư hoại”).

(Sớ) Hựu tuy vân nhất tâm, thật tắc Quán Kinh tam tâm, Khởi Tín tam tâm, Luận tam tâm, nãi chí Hoa Nghiêm thập tâm, Bảo Tích thập tâm, vô bất cụ cố. Hựu Tịnh Danh bát pháp, diệc nhất tâm cố. Đức Vân nhị thập nhất Niệm Phật môn, diệc bất xuất thử Lý nhất tâm cố.

(Diễn) Tuy vân nhất tâm giả, tiền dĩ nhất tâm, vi nhất hạnh, nhất thời đẳng. Nhược chỉ dĩ nhất đối nhất, tiện đọa số hỹ. Nhiên Pháp Thân vô vi bất đọa chư số; tuy vân nhất tâm, thật tắc nhất thiết chư Phật tâm vô bất nhiếp cố.

(疏)又雖云一心，實則觀經三心，起信三心，論三心，乃至華嚴十心，寶積十心，無不具故。又淨名八法，亦一心故。德雲二十一念佛門，亦不出此理一心故。

(演)雖云一心者，前以一心，為一行一時等。若只以一對一，便墮數矣。然法身無為不墮諸數；雖云一心，實則一切諸佛心無不攝故。

(Sớ: Lại nữa, tuy nói là “nhất tâm”, nhưng thật ra, đó chính là ba tâm trong Quán Kinh, ba tâm trong Khởi Tín Luận, ba tâm trong Vãng Sanh Luận, cho đến mười tâm trong kinh Hoa Nghiêm, mười tâm trong kinh Bảo Tích, không gì chẳng trọn đủ. Lại nữa, tám pháp trong kinh Tịnh Danh cũng là nhất tâm. Hai mươi mốt môn Niệm Phật của ngài Đức Vân cũng chẳng ra ngoài Lý nhất tâm vậy.

Diễn: “Tuy nói là nhất tâm”: Trong phần trước, đã coi nhất tâm là nhất hạnh, nhất thời v.v… Nếu chỉ dùng mỗi pháp đối ứng với nhau, sẽ rơi vào [biện định] các pháp số. Thế nhưng Pháp Thân chẳng vướng mắc trong các pháp số, tuy nói là “nhất tâm”, thật ra, tâm của hết thảy chư Phật không gì chẳng được hàm nhiếp).

(Sao) Quán Kinh tam tâm giả: Nhất giả, chí thành tâm. Nhị giả, thâm tâm. Tam giả, hồi hướng phát nguyện tâm; dữ Khởi Tín tam tâm, danh thù lý nhất. Lương dĩ chí thành tâm giả, tức Khởi Tín trực tâm chánh niệm Chân Như, nhi thử nhất tâm bất loạn, cánh vô hư vọng, cánh vô thiên lưu, tùy thuận Chân Như cố.

(Diễn) Chí thành tâm giả, chí chi ngôn chuyên, thành chi ngôn thật. Thâm tâm giả, Phật quả thâm cao, dĩ tâm vãng cầu, cố viết thâm tâm. Diệc tùng thâm lý sanh, diệc tùng hậu nhạo thiện căn sanh. Tuy hữu tam nghĩa, nhi bất tương xả. Cầu cao thâm quả, tu kiến thâm lý. Dục khế thâm lý, tu hậu nhạo thiện căn. Thử nãi lập hạnh y lý cầu quả dã. Hồi hướng phát nguyện tâm giả, dĩ Chân Như thật niệm, thú quả thiện tâm; nhị tâm công đức, thiện xảo hồi hướng, nguyện sanh Tịnh Độ, tốc chứng Pháp Nhẫn, quảng bạt nhất thiết chúng sanh khổ não. Khởi Tín tam tâm giả: Nhất giả, trực tâm, chánh niệm Chân Như pháp cố, vị hướng lý chi tâm, biệt vô kỳ lộ. Thử tức nhị hạnh chi bổn. Nhị giả, thâm tâm, nhạo tập nhất thiết chư thiện hạnh cố, vị tu cụ vạn đức, hồi hướng tâm nguyên, tức tự lợi hạnh bổn. Tam giả, đại bi tâm, dục bạt nhất thiết chúng sanh khổ cố, vị quảng bạt chúng khổ, linh đắc Bồ Đề, tức lợi tha hạnh bổn. Diệu hạnh tu quảng, tam hạnh giai thâu. Danh thù lý nhất giả, thị dĩ kinh luận phối hợp. Chí thành tâm tức Khởi Tín chánh niệm Chân Như. Bất niệm Chân Như, khởi danh chuyên thật? Kim thử nhất tâm vô hư vọng tức Chân, vô thiên lưu tức Như, tức chánh niệm Chân Như cố.

(鈔)觀經三心者：一者，至誠心，二者，深心，三者，回向發願心；與起信三心，名殊理一。良以至誠心者，即起信直心正念真如，而此一心不亂，更無虛妄，更無遷流，隨順真如故。

(演)至誠心者，至之言專，誠之言實。深心者，佛果深高，以心往求，故曰深心。亦從深理生，亦從厚樂善根生。雖有三義，而不相捨。求高深果，須見深理。欲契深理，須厚樂善根。此乃立行依理求果也。回向發願心者，以真如實念，趣果善心；二心功德，善巧回向，願生淨土，速證法忍，廣拔一切眾生苦惱。起信三心者：一者，直心，正念真如法故，謂向理之心，別無岐路。此即二行之本。二者，深心，樂集一切諸善行故，謂修具萬德，回向心源，即自利行本。三者，大悲心，欲拔一切眾生苦故，謂廣拔眾苦，令得菩提，即利他行本。妙行雖廣，三行皆收。名殊理一者，是以經論配合。至誠心即起信正念真如。不念真如，豈名專實？今此一心無虛妄即真，無遷流即如，即正念真如故。

(Sao: “Ba tâm trong Quán Kinh”: Một là chí thành tâm, hai là thâm tâm, ba là hồi hướng phát nguyện tâm; so với ba tâm trong Khởi Tín Luận thì tên gọi khác nhau, nhưng có cùng một lý. Bởi lẽ, chí thành tâm chính là “trực tâm chánh niệm Chân Như” trong Khởi Tín Luận. Nhất tâm bất loạn chẳng hư vọng, lại chẳng đổi dời, vì nó tùy thuận Chân Như.

Diễn: “Chí thành tâm”: Chí là chuyên; Thành là chân thật. “Thâm tâm”: Phật quả cao sâu, dùng tâm để cầu, nên nói là “thâm tâm”; cũng [do cái tâm ấy] sanh từ lý sâu xa, cũng sanh từ lòng ưa thích thiện căn sâu dầy. Tuy có ba nghĩa, nhưng chúng chẳng tách lìa nhau. Để cầu quả cao sâu, cần phải thấy lý sâu. Muốn khế nhập lý sâu, cần phải ưa thích thiện căn sâu dầy. Đây chính là lập hạnh, nương vào lý để cầu quả. “Hồi hướng phát nguyện tâm”: Dùng Chân Như để thật niệm, thiện tâm hướng đến quả, khéo léo hồi hướng công đức do hai tâm, nguyện sanh về Tịnh Độ, mau chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, cứu vớt rộng rãi hết thảy các chúng sanh đang khổ não.

“Ba tâm trong Khởi Tín Luận”: Một là trực tâm, vì chánh niệm pháp Chân Như. Có nghĩa là tâm ấy hướng theo Lý, chẳng có con đường rẽ nào khác. Tâm này chính là cội gốc của hai hạnh kia (thâm tâm và đại bi tâm). Hai là thâm tâm, do thích tu tập hết thảy các thiện hạnh; nghĩa là tu trọn đủ muôn đức, hồi hướng nguồn tâm. Đây chính là cội gốc của hạnh tự lợi. Ba là đại bi tâm vì muốn dẹp khổ cho hết thảy chúng sanh; nghĩa là rộng dẹp các nỗi khổ, khiến cho [chúng sanh] đắc Bồ Đề. Đây chính là cái gốc của hạnh lợi tha. Diệu hạnh tuy rộng, nhưng ba hạnh đều thâu nhiếp [trọn vẹn các diệu hạnh].

“Tên gọi khác nhau, nhưng có cùng một lý”: Dùng kinh và luận phối hợp thì chí thành tâm [trong Quán Kinh] chính là chánh niệm Chân Như trong Khởi Tín Luận. Chẳng niệm Chân Như, chuyên thật bằng cách nào? Do nhất tâm không hư vọng thì chính là Chân, do chẳng đổi dời nên chính là Như, tức là chánh niệm Chân Như vậy).

(Sao) Thâm tâm giả, tức Khởi Tín “nhạo tập nhất thiết thiện căn”, nhi thử nhất tâm bất loạn, vạn thiện đồng quy cố.

(Diễn) Thâm tâm, tức Khởi Tín nhạo tập nhất thiết thiện hạnh, dĩ bất tập vạn hạnh, khởi danh “lập hạnh y lý cầu quả?” Kim thử nhất tâm vạn thiện đồng quy, tức nhạo tập nhất thiết thiện hạnh cố.

(鈔)深心者，即起信樂集一切善根，而此一心不亂，萬善同歸故。

(演)深心，即起信樂集一切善行，以不集萬行，豈名立行依理求果？今此一心萬善同歸，即樂集一切善行故。

(Sao: “Thâm tâm” chính là “thích tu tập hết thảy thiện căn” trong luận Khởi Tín, do nhất tâm bất loạn chính là chỗ để muôn điều thiện hướng về.

Diễn: “Thâm tâm” chính là “ưa thích tích tập hết thảy thiện hạnh” trong luận Khởi Tín. Bởi lẽ, chẳng tích tập thiện hạnh, há đáng gọi là “lập hạnh, nương theo Lý để cầu quả” ư? Nay muôn điều thiện đều quy vào nhất tâm, chính là “thích tích tập hết thảy thiện hạnh”).

(Sao) Hồi hướng phát nguyện giả, tức Khởi Tín độ tận nhất thiết chúng sanh, nhi thử nhất tâm bất loạn, đốn dung vật ngã cố.

(Diễn) Hồi hướng phát nguyện tức Khởi Tín đại bi bạt khổ, như bất bạt khổ chúng sanh, khởi danh “hồi hướng phát nguyện?” Kim thử nhất tâm tức đại bi bạt khổ cố.

(鈔)回向發願者，即起信度盡一切眾生，而此一心不亂，頓融物我故。

(演)回向發願即起信大悲拔苦，如不拔苦眾生，豈名回向發願？今此一心即大悲拔苦故。

(Sao: “Hồi hướng phát nguyện” [trong Quán Kinh] chính là “độ trọn hết thảy chúng sanh” trong luận Khởi Tín, vì nhất tâm bất loạn là ngay lập tức viên dung chúng sanh và ta.

Diễn: “Hồi hướng phát nguyện” chính là “đại bi dẹp khổ” trong Khởi Tín Luận. Nếu chẳng dẹp khổ cho chúng sanh, há đáng gọi là “hồi hướng phát nguyện?” Nay nhất tâm chính là đại bi dẹp khổ).

(Sao) Luận minh tam tâm: Nhất, thanh tịnh tâm, nhi thử nhất tâm, cấu vô bất tận cố. Nhị, an thanh tịnh tâm, nhi thử nhất tâm, lý vô bất cụ cố. Tam, lạc thanh tịnh tâm, nhi thử nhất tâm, từ vô bất nhiếp cố. Dữ thượng nhị chủng tam tâm, chánh tương phối hợp dã.

(Diễn) Nhất, thanh tịnh tâm giả, vạn thiện giai không, tiêm trần bất lập cố, trực khế Chân Như tâm dã. Nhị, an thanh tịnh tâm giả, nhược nhất hạnh bất viên, Bồ Tát chi tâm tắc bất an ổn. An giả, mãn túc vạn thiện cố, quảng tu vạn hạnh tâm dã. Tam, lạc thanh tịnh tâm giả, nhược nhất hữu tình vị độ, Bồ Tát chi tâm tắc bất hỷ lạc, lạc giả quảng độ hữu tình cố. Thử phổ độ chúng sanh tâm dã. Cấu vô bất tận giả, tùng lai bất dữ nhiễm pháp tương ứng cố. Hựu ký nhập lý nhất, tắc Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh vô bất tận cố. Lý vô bất cụ giả, bổn cụ Hằng sa công đức cố. Hựu ký nhập Lý nhất, tắc thử nhất tâm trung, đốn xả vạn duyên, tức bố thí nãi chí thử nhất tâm trung linh linh bất muội, tức trí huệ đẳng cố. Từ vô bất nhiếp giả, nhất tâm tức vô duyên từ thể, quảng nhiếp hữu tình cố. Hựu ký nhập Lý nhất, tự nhiên bất xả pháp giới biến nhập trần lao cố.

(鈔)論明三心：一、清淨心，而此一心，垢無不盡故。二、安清淨心，而此一心，理無不具故。三、樂清淨心，而此一心，慈無不攝故。與上二種三心，正相配合也。

(演)一、清淨心者，萬善皆空，纖塵不立故，直契真如心也。二、安清淨心者，若一行不圓，菩薩之心則不安隱。安者，滿足萬善故，廣修萬行心也。三、樂清淨心者，若一有情未度，菩薩之心則不喜樂，樂者廣度有情故。此普度眾生心也。垢無不盡者，從來不與染法相應故。又既入理一，則見思塵沙，無明無不盡故。理無不具者，本具恒沙功德故。又既入理一，則此一心中，頓捨萬緣，即布施乃至此一心中靈靈不昧，即智慧等故。慈無不攝者，一心即無緣慈體，廣攝有情故。又既入理一，自然不捨法界遍入塵勞故。

(Sao: Vãng Sanh Luận nói ba tâm: Một là thanh tịnh tâm, nhưng trong cái nhất tâm ấy, không cấu uế nào chẳng hết sạch. Hai là an thanh tịnh tâm, nhưng cái nhất tâm ấy không lý nào chẳng trọn. Ba là lạc thanh tịnh tâm, nhưng nhất tâm là lòng Từ không gì chẳng nhiếp thọ. Đúng là phù hợp khít khao với hai loại “tam tâm” đã nói trên đây.

Diễn: Một là thanh tịnh tâm, muôn điều thiện đều là Không, chẳng lập mảy trần, trực tiếp khế nhập tâm Chân Như. Hai là an thanh tịnh tâm. Nếu một hạnh chẳng trọn vẹn, tâm Bồ Tát sẽ chẳng an ổn. An là do trọn vẹn muôn điều thiện, có tâm rộng tu muôn điều thiện. Ba là lạc thanh tịnh tâm: Nếu một hữu tình chưa độ, tâm Bồ Tát sẽ chẳng vui sướng. Vui là vì rộng độ hữu tình. Đấy là cái tâm phổ độ chúng sanh.

“Không cấu uế nào chẳng hết sạch”: Do từ trước đến nay chẳng hề tương ứng với nhiễm pháp. Lại do đã nhập vào cùng một lý, cho nên Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh, không gì chẳng hết sạch. “Lý không gì chẳng đầy đủ”, vì nó vốn có Hằng sa công đức. Lại do đã nhập vào cùng một lý, cho nên từ trong cái nhất tâm ấy, nhanh chóng bỏ muôn duyên, tức là từ bố thí cho đến sự linh thông chẳng tăm tối của nhất tâm, tức là trí huệ v.v… “Lòng Từ không gì chẳng nhiếp thọ”: Nhất tâm chính là cái Thể của Vô Duyên Từ, vì rộng nhiếp thọ các hữu tình. Lại do đã nhập vào cùng một lý, tự nhiên chẳng bỏ pháp giới mà vào khắp các trần lao).

(Sao) Hoa Nghiêm thập tâm giả, Bồ Tát Thập Niệm Tạng cụ minh thập chủng niệm Phật. Nhất, tịch tĩnh niệm; nhị, thanh tịnh niệm, nãi chí thập vô chướng ngại niệm. Kim nhất tâm tắc bất động, thị tịch tĩnh niệm. Nhất tâm tắc bất nhiễm, thị thanh tịnh niệm. Nhất tâm tắc đồng hồ pháp giới, thị vô chướng ngại niệm.

(Diễn) Hoa Nghiêm thập chủng niệm Phật giả. Nhất, tịch tĩnh niệm, chư Phật bổn lai tịch tĩnh, chúng sanh tâm trung huyên tạp, hà danh niệm Phật? Nhược năng tịch tĩnh, tức thị niệm Phật. Nhị, thanh tịnh niệm, chư Phật bổn lai thanh tịnh, chúng sanh tâm ô nhiễm, hà danh niệm Phật? Nhược năng thanh tịnh, tức thị niệm Phật. Tam, bất kiệt niệm. Tứ, minh triệt niệm. Ngũ, ly trần niệm. Lục, ly chủng chủng trần niệm. Thất, ly cấu niệm. Bát, quang diệu niệm. Cửu, khả ái nhạo niệm. Thập, vô chướng ngại niệm. Chư Phật bổn lai trần trần thiệp nhập, sát na viên thông, chúng sanh tâm trung đa chướng, hà danh niệm Phật? Nhược khử kỳ chướng ngại, tức thị niệm Phật.

(鈔)華嚴十心者，菩薩十念藏具明十種念佛。一、寂靜念，二、清淨念，乃至十無障礙念。今一心則不動，是寂靜念。一心則不染，是清淨念。一心則同乎法界，是無障礙念。

(演)華嚴十種念佛者。一、寂靜念，諸佛本來寂靜，眾生心中喧雜，何名念佛？若能寂靜，即是念佛。二、清淨念，諸佛本來清淨，眾生心污染，何名念佛？若能清淨，即是念佛。三、不竭念。四、明徹念。五、離塵念。六、離種種塵念。七、離垢念。八、光耀念。九、可愛樂念。十、無障礙念。諸佛本來塵塵涉入，剎那圓通，眾生心中多障，何名念佛？若去其障礙。即是念佛。

(Sao: “Mười loại tâm trong kinh Hoa Nghiêm”: Phẩm Bồ Tát Thập Niệm Tạng đã nói đầy đủ mười loại niệm Phật: Một là tịch tĩnh niệm, hai là thanh tịnh niệm, cho đến mười là vô chướng ngại niệm. Nay nhất tâm bèn bất động, tức là tịch tĩnh niệm. Nhất tâm chẳng nhiễm, tức là thanh tịnh niệm. Nhất tâm đồng nhất với pháp giới, chính là vô chướng ngại niệm.

Diễn: “Mười loại tâm trong kinh Hoa Nghiêm”: Một là tịch tĩnh niệm. Chư Phật vốn tịch tĩnh, trong tâm chúng sanh thì huyên náo, xen tạp, làm sao gọi là niệm Phật cho được? Nếu có thể tịch tĩnh thì chính là niệm Phật. Hai là thanh tịnh niệm. Chư Phật vốn thanh tịnh, tâm chúng sanh ô nhiễm, làm sao gọi là niệm Phật cho được? Nếu có thể thanh tịnh, thì chính là niệm Phật. Ba là niệm chẳng gián đoạn. Bốn là niệm sáng suốt, thấu triệt. Năm là lìa trần cấu để niệm. Sáu, lìa các thứ trần để niệm. Bảy là ly cấu niệm. Tám là niệm với [trí huệ] sáng ngời. Chín là đáng ưa thích niệm. Mười là niệm chẳng chướng ngại. Chư Phật vốn vào trong các trần, viên thông trong từng sát na, tâm chúng sanh lắm chướng, làm sao gọi là niệm Phật cho được? Nếu có thể trừ khử chướng ngại, thì chính là niệm Phật).

(Sao) Bảo Tích thập tâm giả, giải kiến tiền văn, tiền vị thập tâm nan cụ, kim vị tâm ký nhất hỹ, từ, bi, hỷ, xả, bách thiên chủng tâm, hà sở bất cụ? Tịnh Danh bát pháp giả, Bồ Tát thành tựu bát pháp, hạnh vô sang vưu, sanh ư Tịnh Độ, nhi đệ bát kết vân: “Hằng dĩ nhất tâm cầu chư công đức”. Kim ký nhất tâm, bách thiên chủng pháp, hà sở bất cụ?

(Diễn) Tịnh Danh bát pháp giả: Nhất, nhiêu ích chúng sanh, nhi bất vọng báo. Nhị, đại nhất thiết chúng sanh thọ chư khổ não, sở tác công đức tận dĩ thí chi. Tam, đẳng tâm chúng sanh, khiêm hạ vô ngại, ư chư Bồ Tát thị chi như Phật. Tứ, sở vị văn kinh, văn chi vô nghi. Ngũ, bất dữ Thanh Văn nhi tương vi bội. Lục, bất tật bỉ cúng, bất cao kỷ lợi, nhi ư kỳ trung, điều phục kỳ tâm. Thất, thường tỉnh kỷ quá, bất tụng bỉ đoản. Bát, hằng dĩ nhất tâm, cầu chư công đức. Hạnh vô sang vưu, sanh ư Tịnh Độ giả, sang vưu, ngọc chi hà, thân chi tỳ dã. Như ký ích chúng sanh Bồ Tát chi thiện hạnh dã, cẩu hoặc vọng báo, tắc sang vưu hỹ. Chí cầu chư công đức Bồ Tát chi thiện hạnh dã, cẩu bất nhất tâm tắc sang vưu hỹ. Tu thử bát hạnh, khử thử bát tỳ, thành vi thanh tịnh chi hạnh nhi đắc sanh Tịnh Độ dã.

(鈔)寶積十心者，解見前文，前謂十心難具，今謂心既一矣，慈悲喜捨，百千種心，何所不具？淨名八法者，菩薩成就八法，行無瘡疣，生於淨土，而第八結云：恆以一心求諸功德。今既一心，百千種法，何所不具？

(演)淨名八法者：一、饒益眾生，而不望報。二、代一切眾生受諸苦惱，所作功德盡以施之。三、等心眾生，謙下無礙，於諸菩薩視之如佛。四、所未聞經，聞之無疑。五、不與聲聞而相違背。六、不嫉彼供，不高己利，而於其中，調伏其心。七、常省己過，不訟彼短。八、恆以一心，求諸功德。行無瘡疣，生於淨土者，瘡疣，玉之瑕，身之疵也。如既益眾生菩薩之善行也，苟或望報，則瘡疣矣。至求諸功德菩薩之善行也，苟不一心則瘡疣矣。修此八行，去此八疵，誠為清淨之行而得生淨土也。

(Sao: “Mười tâm trong kinh Bảo Tích” xem giải thích trong kinh văn thuộc phần trước. Trong phần trước [của Sớ Sao] có nói “mười tâm khó thể trọn đủ”, nay nói: Tâm đã chuyên nhất thì từ, bi, hỷ, xả, trăm ngàn thứ tâm, có thứ nào chẳng trọn đủ? “Tám pháp trong kinh Tịnh Danh”: Hạnh chẳng thiếu khuyết, sanh trong Tịnh Độ, nhưng pháp thứ tám được kết thúc bằng câu: “Luôn dùng nhất tâm để cầu các công

đức”. Nay đã nhất tâm thì trăm ngàn loại pháp, có gì chẳng trọn đủ?

Diễn: “Tám pháp trong kinh Tịnh Danh”: Một là nồng nhiệt tạo lợi ích cho chúng sanh, chẳng mong báo đáp. Hai là thay chúng sanh nhận lãnh các khổ não, những công đức đã làm đều thí sạch hết. Ba là tâm bình đẳng đối với chúng sanh, khiêm hư, vô ngại, coi các vị Bồ Tát như Phật. Bốn là đối với kinh chưa được nghe, hễ nghe, bèn chẳng nghi. Năm là chẳng chống trái Thanh Văn. Sáu là chẳng ganh ghét sự cúng dường của người khác, chẳng đề cao lợi ích của chính mình, điều phục cái tâm ở trong ấy. Bảy là thường phản tỉnh lỗi mình, chẳng rêu rao lỗi của người khác. Tám là luôn dùng nhất tâm để cầu các công đức.

“Hạnh chẳng thiếu khuyết, sanh trong Tịnh Độ”: “Sang vưu” là ngọc có vết, thân có khuyết điểm. Như đã là thiện hạnh của Bồ Tát nhằm tạo lợi ích cho chúng sanh mà lại mong cầu được báo đáp thì là thiếu khuyết. Cho đến thiện hạnh của Bồ Tát nhằm cầu các công đức mà nếu chẳng nhất tâm thì là khuyết điểm. Tu tám hạnh ấy, trừ khử tám khuyết điểm, thì đúng là hạnh thanh tịnh, được sanh về Tịnh Độ).

(Sao) Đức Vân Niệm Phật môn giả, Hoa Nghiêm Nhập Pháp Giới phẩm, Đức Vân tỳ kheo cáo Thiện Tài ngôn: “Ngã đắc ức niệm nhất thiết chư Phật cảnh giới trí huệ quang minh phổ kiến pháp môn”, nhi phục khai nhị thập nhất môn, khởi ư Trí Quang Phổ Chiếu, chung ư Trụ Hư Không. Kim vị tâm ngoại vô cảnh giới, tâm ngoại vô trí chiếu, tâm ngoại vô hư không, cố bất xuất nhất tâm, tất giai cụ túc. Na Tiên kinh vân: “Chư thiện chi trung, độc hữu nhất tâm, tối vi đệ nhất”. Nhất kỳ tâm giả, chư thiện tùy chi, chánh thử ý dã.

(Diễn) Ngã đắc ức niệm nhất thiết chư Phật cảnh giới trí huệ quang minh phổ kiến pháp môn giả, chư Phật cảnh giới chỉ sở quán cảnh. Ngôn nhất thiết giả, hoành biến thụ cùng cố. Trí huệ, quang minh, chỉ năng quán chi trí. Phổ Kiến pháp môn tức thâu tiền nhị. Dĩ kết kỳ danh, vị dĩ trí huệ quán chư Phật cảnh giới, tức danh Phổ Kiến dã. Nhị thập nhất niệm Phật môn giả: Nhất, trí quang phổ chiếu. Nhị, linh nhất thiết chúng sanh. Tam, linh an trụ lực. Tứ, linh an trụ pháp. Ngũ, chiếu diệu chư phương. Lục, nhập bất khả kiến xứ. Thất, trụ ư chư kiếp. Bát, trụ nhất thiết thời. Cửu, trụ nhất thiết sát. Thập, trụ nhất thiết thế. Thập nhất, trụ nhất thiết cảnh. Thập nhị, trụ tịch diệt. Thập tam, trụ viễn ly. Thập tứ, trụ quảng đại. Thập ngũ, trụ vi tế. Thập lục, trụ trang nghiêm. Thập thất, trụ năng sự. Thập bát, trụ tự tại tâm. Thập cửu, trụ tự nghiệp. Nhị thập, trụ thần biến. Nhị thập nhất, trụ hư không. Trí quang phổ chiếu giả, thường kiến nhất thiết chư Phật quốc độ, chủng chủng cung điện tất nghiêm tịnh cố. Trụ hư không giả, quán sát Như Lai sở hữu thân vân, trang nghiêm pháp giới, hư không giới cố. Tâm ngoại vô cảnh giới giả, vị nhất tâm bất loạn, tức thị chư Phật cảnh giới, tâm ngoại biệt vô Phật cảnh giới cố. Tâm ngoại vô trí chiếu giả, vị nhất tâm bất loạn, tức thị trí quang phổ chiếu tất giai nghiêm tịnh, tâm ngoại biệt vô trí quang chiếu cố. Tâm ngoại vô hư không giả, vị nhất tâm bất loạn, tức thị trang nghiêm pháp giới, cập hư không giới, tâm ngoại biệt vô trụ hư không giới cố.

(鈔)德雲念佛門者，華嚴入法界品，德雲比丘告善財言：我得憶念一切諸佛境界智慧光明普見法門，而復開二十一門，起於智光普照，終於住虛空。今謂心外無境界，心外無智照，心外無虛空，故不出一心，悉皆具足。那先經云：諸善之中，獨有一心，最為第一。一其心者，諸善隨之，正此意也。

(演)我得憶念一切諸佛境界智慧光明普見法門者，諸佛境界指所觀境。言一切者，橫遍豎窮故。智慧光明，指能觀之智。普見法門即收前二。以結其名，謂以智慧觀諸佛境界，即名普見也。二十一念佛門者：一、智光普照。二、令一切眾生。三、令安住力。四、令安住法。五、照耀諸方。六、入不可見處。七、住於諸劫。八、住一切時。九、住一切剎。十、住一切世。十一、住一切境。十二、住寂滅。十三、住遠離。十四、住廣大。十五、住微細。十六、住莊嚴。十七、住能事。十八、住自在心。十九、住自業。二十、住神變。二十一、住虛空。智光普照者，常見一切諸佛國土，種種宮殿悉嚴淨故，住虛空者，觀察如來所有身雲，莊嚴法界，虛空界故。心外無境界者，謂一心不亂，即是諸佛境界，心外別無佛境界故。心外無智照者，謂一心不亂，即是智光普照悉皆嚴淨，心外別無智光照故。心外無虛空者，謂一心不亂，即是莊嚴法界，及虛空界，心外別無住虛空界故。

(Sao: “Pháp môn Niệm Phật của ngài Đức Vân”: Trong phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm, tỳ kheo Đức Vân bảo Thiện Tài: “Ta đắc pháp môn Nghĩ Nhớ Cảnh Giới Của Hết Thảy Chư Phật, Trí Huệ Quang Minh Thấy Trọn Khắp”, rồi lại chỉ ra hai mươi mốt môn [Niệm Phật], bắt đầu bằng môn Trí Quang Phổ Chiếu, kết thúc bằng môn Trụ Hư Không. Nay nói là “ngoài tâm không có cảnh giới, ngoài tâm chẳng có trí chiếu, ngoài tâm chẳng có hư không”. Vì thế, chẳng ra ngoài nhất tâm mà thảy đều trọn đủ. Kinh Na Tiên chép: “Trong các điều thiện, chỉ có nhất tâm thật là bậc nhất”. Cái tâm đã chuyên nhất thì các điều thiện đều thuận theo, chính là ý này vậy.

Diễn: “Ta đạt được môn Nghĩ Nhớ Cảnh Giới Của Hết Thảy Chư Phật, Trí Huệ Quang Minh Thấy Trọn Khắp”: “Cảnh giới của chư Phật” chỉ cảnh được quán. Nói “hết thảy” có nghĩa là theo chiều ngang trọn khắp, theo chiều dọc bèn tột cùng. “Trí huệ, quang minh” chỉ cái trí quán sát. Pháp môn Phổ Kiến gồm thâu hai điều trên đây để kết lại danh hiệu ấy, ý nói dùng trí huệ để quán cảnh giới của chư Phật thì bèn gọi là Phổ Kiến (thấy trọn khắp).

Hai mươi mốt môn niệm Phật, một là trí quang phổ chiếu (quang minh trí huệ chiếu trọn khắp), hai là khiến cho hết thảy chúng sanh [niệm Phật], ba là khiến cho họ an trụ nơi lực, bốn là khiến cho họ an trụ nơi pháp, năm là chiếu rạng ngời các phương, sáu là vào chỗ chẳng thể thấy, bảy là trụ trong các kiếp, tám là trụ trong hết thảy các thời, chín là trụ trong hết thảy các cõi, mười là trụ trong hết thảy các đời, mười một là trụ trong hết thảy các cảnh, mười hai là trụ nơi tịch diệt, mười ba là trụ trong xa lìa, mười bốn là trụ rộng lớn, mười lăm là trụ vi tế, mười sáu là trụ trang nghiêm, mười bảy là trụ nơi chuyện có thể thực hiện, mười tám là trụ nơi tâm tự tại, mười chín là trụ nơi tự nghiệp, hai mươi là trụ thần biến, hai mươi mốt là trụ hư không.

“Trí quang phổ chiếu” là thường thấy cõi nước và các loại cung điện của hết thảy chư Phật thảy đều trang nghiêm, thanh tịnh. “Trụ hư không”: Quan sát tất cả mây thân thể của Như Lai trang nghiêm pháp giới, hư không giới. “Ngoài tâm không có cảnh giới”, tức là nói nhất tâm bất loạn chính là cảnh giới của chư Phật, vì ngoài tâm chẳng có cảnh giới nào khác của chư Phật. “Ngoài tâm không có trí chiếu”, tức là nói nhất tâm bất loạn chính là trí quang chiếu trọn khắp, thảy đều trang nghiêm, thanh tịnh, vì ngoài tâm chẳng có trí quang chiếu soi nào khác. “Ngoài tâm không có hư không”, tức là nói nhất tâm bất loạn chính là trang nghiêm pháp giới và hư không giới, vì ngoài tâm chẳng

trụ hư không giới nào khác).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm, tức tác thị nhị nghĩa cố.

(Sao) Quán Kinh vân: “Tâm tưởng Phật thời, thị tâm tác Phật, thị tâm thị Phật”. Kim vị thử kinh nhất tâm trì danh, diêu thử nhất tâm, chung đương tác Phật, tùng nhân chí quả, danh chi viết Tác. Tức thử nhất tâm, toàn thể thị Phật, phi nhân, phi quả, danh chi viết Thị.

(Diễn) Tâm tưởng Phật thời, thị tâm tác Phật giả, Quán Kinh vân: “Nhữ đẳng tâm tưởng Phật thời, thị tâm tức thị tam thập nhị tướng, bát thập tùy hình hảo, thị tâm tác Phật, thị tâm thị Phật”. Kim thích thị tâm tác Phật giả, Tác hữu nhị nghĩa: Nhất, tịnh tâm năng cảm tha phương Ứng Phật, cố danh “thị tâm tác Phật”, tức sớ văn sở vị “Phật bổn thị vô, tâm tịnh cố hữu” dã. Nhị, tam muội năng thành kỷ chi Quả Phật, cố danh “thị tâm tác Phật”, tức Sớ văn sở vị “diệc nhân tam muội tâm, chung thành tác Phật” dã. Sơ tác tha Phật, thứ tác kỷ Phật. Thử ước “năng cảm, năng thành” thích Tác dã. Thị tâm thị Phật giả, Thị diệc nhị nghĩa: Nhất, tâm tức Ứng Phật, cố danh “thị tâm thị Phật”, tức Sớ văn sở vị “hướng văn Phật bổn thị vô, tâm tịnh cố hữu”, tiện vị điều nhiên hữu dị. Cố ngôn tức thị Ứng Phật, tâm ngoại vô Phật dã. Nhị, tâm tức Quả Phật, cố danh “thị tâm thị Phật”, tức Sớ văn sở vị “diệc vô Phật chi nhân” dã. Sơ thị Ứng Phật, nhị thị Quả Phật, thử ước “tức Ứng, tức Quả” thích Thị dã. Nhược luận Tác Thị chi nghĩa giả, tức bất tư nghị Tam Quán dã, hà giả? Dĩ minh tâm tác Phật cố, hiển phi Tánh Đức, tự nhiên hữu Phật. Dĩ minh tâm thị Phật cố, hiển phi Tu Đức. Nhân duyên thành Phật, tức Thị nhi Tác, cố toàn tánh thành tu, tắc mẫn nhất thiết tự nhiên chi tánh, tức Tác nhi Thị. Cố toàn tu tức tánh, tắc mẫn nhất thiết nhân duyên chi tánh. Nhược kỳ nhiên giả, hà tư bất tuyệt? Hà nghị bất vong? Ký dĩ Tác Thị tuyệt hồ tư nghị, phục dĩ Tác Thị hiển ư Tam Quán, dĩ nhược phá, nhược lập, giai danh vi Tác, Không Giả nhị Quán dã. Bất phá, bất lập, danh chi vi Thị, Trung Đạo quán dã. Toàn Thị nhi Tác, tắc Tam Đế câu phá, Tam Đế câu lập, danh “nhất không, nhất thiết không”, danh “nhất giả, nhất thiết giả” dã. Toàn Tác nhi Thị, tắc ư Tam Đế câu phi phá phi lập, danh “nhất trung, nhất thiết trung” dã, tức Trung chi Không, Giả danh Tác. Năng phá Tam Hoặc, năng lập tam pháp, cố cảm tha Phật. Tam thân viên ứng, năng thành ngã tâm, tam thân đương quả, tức Không Giả chi Trung danh Thị, tắc toàn Hoặc tức Trí, toàn chướng tức Đức. Cố tâm thị Ứng Phật, tâm thị Quả Phật, cố tri Tác Thị nhất tâm tu giả, nãi bất tư nghị Tam Quán dã. Do thử nhất tâm, chung đương tác Phật tứ cụ, nhất tâm tức bất sanh diệt nhân địa tâm dã. Do thử nhân tâm, chung thành quả giác. Cố thỉ tùng tín giải, chung chí hành chứng, Đẳng Giác hoàn nguyên, trực chí Như Lai diệu trang nghiêm hải, cố danh Tác dã. Tức thử nhất tâm, toàn thể thị Phật tứ cú, nhất tâm tức Chân Như pháp tánh thân dã, bổn vô tu chứng. Bất thiệp trình đồ, toàn thể thị Phật. Nhược ngôn thị nhân, đối quả ngôn nhân; ký vô đương quả, nhân thị thùy nhân? Nhược ngôn thị quả, đối nhân ngôn quả; ký vô tiền nhân, quả thị thùy quả? Cố danh Thị dã.

(疏)又此一心，即作是二義故。

(鈔)觀經云：心想佛時，是心作佛，是心是佛。今謂此經一心持名，繇此一心，終當作佛，從因至果，名之曰作。即此一心，全體是佛，非因非果，名之曰是。

(演)心想佛時，是心作佛者，觀經云：汝等心想佛時，是心即是三十二相，八十隨形好，是心作佛，是心是佛。今釋是心作佛者，作有二義：一、淨心能感他方應佛，故名是心作佛，即疏文所謂佛本是無，心淨故有也。二、三昧能成己之果佛，故名是心作佛，即疏文所謂亦因三昧心，終成作佛也。初作他佛，次作己佛。此約能感，能成釋作也。是心是佛者，是亦二義：一、心即應佛，故名是心是佛，即疏文所謂向聞佛本是無，心淨故有，便謂條然有異。故言即是應佛，心外無佛也。二、心即果佛，故名是心是佛，即疏文所謂亦無佛之因也。初是應佛，二是果佛，此約即應即果釋是也。若論作是之義者，即不思議三觀也，何者？以明心作佛故，顯非性德，自然有佛。以明心是佛故，顯非修德。因緣成佛，即是而作，故全性成修，則泯一切自然之性，即作而是。故全修即性，則泯一切因緣之性。若其然者，何思不絕？何議不忘？既以作是絕乎思議，復以作是顯於三觀，以若破若立，皆名為作，空假二觀也。不破不立，名之為是，中道觀也。全是而作，則三諦俱破，三諦俱立，名一空一切空，名一假一切假也。全作而是，則於三諦俱非破非立，名一中一切中也，即中之空假名作。能破三惑，能立三法，故感他佛。三身圓應，能成我心，三身當果，即空假之中名是，則全惑即智，全障即德。故心是應佛，心是果佛，故知作是一心修者，乃不思議三觀也。由此一心，終當作佛四句，一心即不生滅因地心也。由此因心，終成果覺。故始從信解，終至行證，等覺還源，直至如來妙莊嚴海，故名作也。即此一心，全體是佛四句，一心即真如法性身也，本無修證。不涉程途，全體是佛。若言是因，對果言因；既無當果，因是誰因？若言是果，對因言果；既無前因，果是誰果？故名是也。

(Sớ: Nhất tâm lại chính là hai nghĩa “làm” và “là”.

Sao: Quán Kinh nói: “Khi tâm tưởng Phật, tâm này làm Phật, tâm này là Phật”. Nay kinh này nói “nhất tâm trì danh”, do nhất tâm ấy, cuối cùng sẽ thành Phật. Từ nhân đến quả, nên gọi là Làm. Toàn thể của nhất tâm chính là Phật, chẳng phải là nhân, chẳng phải là quả, nên gọi là Thị (là).

Diễn: “Khi tâm tưởng Phật, tâm này là Phật”: Quán Kinh nói: “Khi tâm các ông tưởng Phật, tâm này chính là ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hình hảo. Tâm này làm Phật, tâm này là Phật”. Nay giải thích câu “tâm này làm Phật”, Tác có hai nghĩa:

Một là tịnh tâm có thể cảm ứng Phật ở phương khác, nên gọi là “tâm này làm Phật”, tức là như lời Sớ đã viết: “Phật vốn là không, do tâm tịnh mà có”.

Hai là tam muội có thể thành tựu Quả Phật của chính mình. Cho nên gọi là “tâm này làm Phật”, tức là như lời Sớ đã nói: “Cũng do cái tâm tam muội mà rốt cuộc thành Phật”.

Thoạt đầu là làm vị Phật khác, kế đó là làm vị Phật của chính mình. Đây là dựa theo [ý nghĩa] “có thể cảm, có thể thành” để giải thích chữ Tác.

“Tâm này là Phật”, chữ Là cũng có hai nghĩa:

Một, tâm chính là Ứng Thân của Phật, cho nên gọi là “tâm này là Phật”, tức là như lời Sớ đã viết: “Từng nghe Phật vốn chẳng có, do tâm tịnh bèn có Phật”, cho nên nói là “rành rành có sai khác”. Do vậy nói “[tâm] chính là Ứng Phật, ngoài tâm chẳng có Phật”.

Hai, tâm chính là Quả Phật, vì thế gọi là “tâm này là Phật”, tức là như lời Sớ đã viết: “Cũng không có cái nhân của Phật vậy”. Thứ nhất là Ứng Thân Phật, thứ hai là Quả Phật. Đây là dựa theo ý nghĩa [nhất tâm] chính là Ứng Phật và Quả Phật để giải thích chữ Thị.

Nếu luận định về ý nghĩa của Tác và Thị, thì chính là Tam Quán chẳng thể nghĩ bàn. Vì sao vậy? Do chỉ rõ cái tâm làm Phật, rõ ràng chẳng phải là Tánh Đức, tự nhiên có Phật. Do chỉ rõ cái tâm làm Phật, rõ ràng chẳng phải là Tu Đức, do nhân duyên mà thành Phật. Thị chính là Tác, cho nên toàn thể tánh trở thành tu, dứt bặt hết thảy tánh tự nhiên. Tác chính là Thị, cho nên toàn bộ tu trở thành tánh, dứt bặt hết thảy tánh nhân duyên. Nếu là như vậy thì có suy nghĩ gì mà chẳng dứt, có bàn bạc nào mà chẳng quên bẵng?

Do Tác và Thị đã dứt bặt suy nghĩ, bàn bạc, lại dùng Tác và Thị để hiển thị Tam Quán. Do dù phá hay lập, đều gọi là Tác, đấy chính là Không Quán và Giả Quán. Chẳng phá, chẳng lập thì gọi là Thị, tức là Trung Đạo Quán. Toàn bộ Thị là Tác thì Tam Đế cùng bị phá và Tam Đế cùng được lập, gọi là “một thứ không thì hết thảy mọi thứ đều không; một thứ giả, hết thảy đều là giả”. Toàn bộ Tác là Thị, đối với Tam Đế, sẽ đều là chẳng phải phá, chẳng phải lập, được gọi là “một thứ trung, hết thảy đều trung”. Ngay từ trong Không và Giả của Trung bèn gọi là Tác, có thể phá Tam Hoặc, có thể lập tam pháp, cho nên cảm vời tha Phật. Tam thân đã ứng trọn vẹn, có thể thành tựu tam thân trong cái tâm ta để làm cái quả, tức là Trung trong Không và Giả được gọi là Thị, chính là “toàn thể Hoặc tức là Trí, toàn thể chướng chính là công đức”. Do vậy, tâm là Ứng Phật, mà tâm cũng là Quả Phật. Do vậy biết: Tác là nhất tâm tu, chính là Tam Quán chẳng thể nghĩ bàn. Bốn câu kể từ “do nhất tâm rốt cuộc sẽ làm Phật” trở đi, ý nói: Nhất tâm là cái tâm chẳng sanh diệt trong khi tu nhân. Do cái tâm làm nhân ấy, rốt cuộc thành tựu Quả Giác. Vì thế, thoạt đầu là do tín giải, rốt cuộc đến khi hành chứng, Đẳng Giác trở về nguồn, thẳng tiến vào biển diệu trang nghiêm của Như Lai, cho nên gọi là Tác.

Bốn câu “toàn thể của chính cái nhất tâm ấy tức là Phật”: Nhất tâm chính là Chân Như pháp tánh thân, vốn không có tu chứng. Chẳng dính dáng đến khoảng cách xa hay gần, toàn thể là Phật. Nếu nói là nhân [thì là] đối với quả mà nói nhân. Đã không là quả thì nhân là cái nhân nào? Nếu nói là quả, là do đối với nhân mà nói quả. Đã không có cái nhân trước thì quả là quả nào? Vì thế, gọi là Thị).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm, tức Định trung chi Định cố.

(Sao) Định trung Định giả, dĩ định tán phán chi. Tu dư thiểu thiện phước giả, Tán Thiện dã. Nhất tâm bất loạn giả, Định Thiện dã. Hựu dĩ nhất tâm nhi phân định tán, Sự nhất tâm giả, Định Thiện trung chi Tán Thiện dã. Lý nhất tâm giả, Định Thiện trung chi Định Thiện dã.

(Diễn) Tu dư thiểu thiện danh tán giả, dĩ nhân thiên tiểu quả hữu lậu chi nhân, thị tán tâm tu thiện, cố danh Tán Thiện. Nhất tâm bất loạn danh định giả, tâm duyên nhất cảnh, vô hữu dị niệm, cố ngôn Định Thiện. Nhất tâm phục phân định tán giả, Sự nhất tâm giả, tuy tâm duyên nhất cảnh, do thuộc thức tâm, sở duyên chi cảnh niệm niệm thiên lưu. Năng duyên chi tâm, tân tân bất trụ. Đối tiền tán tâm, cố danh viết Định. Đối hậu Lý nhất, do danh vị Tán. Định Thiện trung Tán Thiện dã. Lý nhất tâm giả, kiến chư pháp Thật Tướng, dĩ bất sanh diệt tâm khế chân thường chi Lý, bổn tự bất động, bổn tự tịch diệt, Định Thiện trung chi Định Thiện dã. Sự nhất tâm giả, do vị ly lục thức, cố vi Định trung Tán. Lý nhất tâm giả, tắc thị thường trụ chân tâm, cố vi Định trung Định.

(疏)又此一心，即定中之定故。

(鈔)定中定者，以定散判之。修餘少善福者，散善也。一心不亂者，定善也。又以一心而分定散，事一心者，定善中之散善也。理一心者，定善中之定善也。

(演)修餘少善名散者，以人天小果有漏之因，是散心修善，故名散善。一心不亂名定者，心緣一境，無有異念，故言定善。一心復分定散者，事一心者，雖心緣一境，猶屬識心，所緣之境念念遷流。能緣之心，新新不住。對前散心，故名曰定。對後理一，猶名為散。定善中散善也。理一心者，見諸法實相，以不生滅心契真常之理，本自不動，本自寂滅，定善中之定善也。事一心者，猶未離六識，故為定中散。理一心者，則是常住真心，故為定中定。

(Sớ: Lại nữa, nhất tâm chính là Định trong các loại Định.

Sao: “Định trong các loại Định”: Dùng Định và Tán để xét đoán thì tu những điều thiện phước ít ỏi khác, sẽ là Tán Thiện. Nhất tâm bất loạn là Định Thiện. Lại dùng nhất tâm để phân biệt Định và Tán: Sự nhất tâm là Tán Thiện trong Định Thiện, còn Lý nhất tâm là Định Thiện trong Định Thiện.

Diễn: “Tu những điều thiện ít ỏi khác, gọi là Tán Thiện”: Do cái nhân là hữu lậu thuộc nhân, thiên, tiểu quả, tức là tán tâm tu thiện, nên gọi là Tán Thiện. “Nhất tâm bất loạn được gọi là Định Thiện”: Tâm duyên nơi một cảnh, chẳng có niệm nào khác; vì thế gọi là Định Thiện.

“Nhất tâm lại chia thành Định và Tán”: Sự nhất tâm tuy duyên theo một cảnh, vẫn thuộc về thức tâm, cảnh được duyên chuyển dời theo mỗi niệm, luôn đổi mới, chẳng trụ. Do đối lập với cái tâm tán loạn trong phần trước, nên gọi là Định; nhưng so với Lý nhất tâm trong phần sau, thì nó vẫn được gọi là Tán, tức là Tán Thiện trong Định Thiện. “Lý nhất tâm” là thấy Thật Tướng của các pháp, dùng cái tâm chẳng sanh diệt khế hợp lý chân thường, vốn tự bất động, vốn tự tịch diệt, [cho nên là] Định Thiện trong Định Thiện. Sự nhất tâm thì do chưa lìa khỏi sáu thức, cho nên là Tán trong Định. Lý nhất tâm là chân tâm thường trụ, nên là Định trong Định).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm, tức Bồ Tát Niệm Phật tam muội cố.

(Diễn) Tức Bồ Tát niệm Phật giả, dĩ hữu phàm phu Niệm Phật tam muội, Nhị Thừa Niệm Phật tam muội. Kim thị Bồ Tát Niệm Phật tam muội cố.

(疏)又此一心，即菩薩念佛三昧故。

(演)即菩薩念佛者，以有凡夫念佛三昧，二乘念佛三昧。今是菩薩念佛三昧故。

(Sớ: Lại nữa, nhất tâm chính là Niệm Phật tam muội của hàng Bồ Tát.

Diễn: “Chính là Niệm Phật tam muội của hàng Bồ Tát”: Do có Niệm Phật tam muội của phàm phu và Niệm Phật tam muội của Nhị Thừa. Ở đây chính là Niệm Phật tam muội của Bồ Tát).

(Sao) Hoặc nghi Phật Thuyết Bồ Tát Niệm Phật Tam Muội Kinh, kỳ gian tịnh vô “tín nguyện vãng sanh” đẳng ngữ, duy ngôn “chánh niệm chư pháp Thật Tướng, thị danh Niệm Phật”, tự dữ thử kinh, ý nghĩa tương lệ. Kim vị: Bỉ chuyên chủ Lý, thử kiêm Lý Sự. Lý nhất tâm giả, niệm nhi vô niệm, tức Thật Tướng dã. Cái bỉ dĩ vô niệm chánh nhập, thử dĩ hữu niệm xảo nhập, tác dụng sảo biệt, cứu cánh bất thù. Thị cố, đồng danh Niệm Phật tam muội.

(Diễn) Duy ngôn chánh niệm Thật Tướng giả, dĩ bất niệm Hữu, bất niệm Không, bất niệm nhị biên, bất niệm Trung Đạo cố. Kim vị bỉ chuyên hạ, vị bỉ kinh tịnh vô Tín Nguyện vãng sanh đẳng ngữ giả, dĩ chánh niệm Thật Tướng chuyên chủ Lý cố. Thử kinh hữu tín nguyện vãng sanh giả, kiêm Sự Lý cố. Sự nhất tâm tắc bất tương đồng; nhược Lý nhất tâm chánh bỉ chánh niệm Thật Tướng dã. Cái bỉ hạ thích nghi, khủng nghi vân: Nhị kinh đồng nhất niệm Phật tam muội, nhi hữu chuyên Lý kiêm Sự chi bất đồng giả, hà dã? Cái bỉ vi năng ly niệm giả, dĩ vô niệm chánh nhập. Thử vi bất năng ly niệm giả, dĩ hữu niệm xảo nhập, tuy vi nhân bất đồng, đồng quy vô niệm, cứu cánh bất biệt dã.

(鈔)或疑佛說菩薩念佛三昧經，其間並無信願往生等語，惟言正念諸法實相，是名念佛，似與此經，意義相戾。今謂：彼專主理，此兼理事。理一心者，念而無念，即實相也。蓋彼以無念正入，此以有念巧入，作用稍別，究竟不殊。是故，同名念佛三昧。

(演)惟言正念實相者，以不念有，不念空，不念二邊，不念中道故。今謂彼專下，謂彼經並無信願往生等語者，以正念實相專主理故。此經有信願往生者，兼事理故。事一心則不相同；若理一心正彼正念實相也。蓋彼下釋疑，恐疑云：二經同一念佛三昧：而有專理兼事之不同者，何也？蓋彼為能離念者，以無念正入。此為不能離念者，以有念巧入，雖為因不同，同歸無念，究竟不別也。

(Sao: Hoặc có kẻ ngờ vực: Trong kinh Phật Thuyết Bồ Tát Niệm Phật Tam Muội trọn chẳng nói các từ ngữ “tín, nguyện, trì danh” v.v… chỉ nói “chánh niệm Thật Tướng của các pháp thì gọi là Niệm Phật”, tợ hồ mâu thuẫn với ý nghĩa của kinh này. Nay nói: Kinh ấy chuyên chủ về Lý, kinh này kiêm Lý lẫn Sự. Lý nhất tâm là niệm mà vô niệm, tức là Thật Tướng. Ấy là vì kinh kia dùng vô niệm để trực tiếp tiến nhập, kinh này dùng hữu niệm để khéo léo tiến nhập. Tác dụng hơi sai khác, nhưng mục đích cuối cùng chẳng khác. Vì thế, cùng gọi là Niệm Phật tam muội.

Diễn: “Chỉ nói tới chánh niệm Thật Tướng”: Do chẳng niệm Hữu, chẳng niệm Không, chẳng niệm hai bên, chẳng niệm Trung Đạo. Từ “nay nói kinh kia chuyên chủ Lý” trở đi, ý nói: Kinh kia hoàn toàn chẳng có những lời lẽ như “tín nguyện vãng sanh” v.v… là vì dùng chánh niệm Thật Tướng, chuyên chủ Lý. Kinh này có nói “tín nguyện vãng sanh” là do kiêm cả Sự lẫn Lý. Sự nhất tâm thì chẳng giống như vậy. Nếu là Lý nhất tâm, thì sẽ thật sự chánh niệm Thật Tướng. Từ câu “ấy là vì kinh kia” trở đi, do sợ có kẻ ngờ rằng: “Hai kinh cùng nói về Niệm Phật tam muội, nhưng lại có chuyên Lý hoặc kiêm Sự khác nhau, là vì lẽ nào?” Đó là do kinh kia vì kẻ có thể lìa niệm [mà nói], dùng vô niệm để chánh nhập. Còn kinh này là vì kẻ chẳng thể lìa niệm, dùng hữu niệm để khéo nhập. Tuy thực hiện cái nhân khác nhau, nhưng cùng quy vào vô niệm, rốt ráo chẳng sai khác).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm, tức Đạt Ma trực chỉ chi Thiền cố.

(Sao) Tầm thường thuyết Thiền giả húy Tịnh Độ, kim vị Đạt Ma thuyết Thiền, trực chỉ linh tri chi tự tánh dã. Thử Lý nhất tâm, chánh linh tri tự tánh cố. Môn đình thi thiết bất đồng, nhi sở chứng vô lưỡng tâm dã. Thiện tai! Trung Phong chi ngôn viết: “Thiền giả, Tịnh Độ chi Thiền; Tịnh Độ giả, Thiền chi Tịnh Độ dã”, hữu vị hồ ngôn chi dã. Hoặc vị: “Trực chỉ chi Thiền, bất lập văn tự, kim trì danh hiệu, nhược vi hội đồng?” Bất tri truyền pháp dĩ tứ cú chi kệ, ấn tâm dĩ tứ quyển chi kinh, giảo chi tứ tự danh hiệu, văn cánh phồn hỹ. Cái phi dĩ đoạn diệt văn tự vi “bất lập” dã. Bất tức văn tự, bất ly văn tự, đạt giả khế chi.

(Diễn) Trực chỉ linh tri giả, Ba La Đề vân: “Tại nhãn viết kiến, tại nhĩ viết văn, tại thủ chấp tróc, tại túc vận bôn, ngộ chi, tắc vi Phật tánh, mê chi, tắc vi tinh hồn”, thị dã. Hựu Hà Trạch vân: “Tri chi nhất tự, chúng diệu chi môn”. Vĩnh Gia vân: “Bất tu tri tri, đản tri nhi dĩ” đẳng. Môn đình thi thiết bất đồng giả, Tịnh Độ pháp môn, hữu tịnh, hữu uế, hữu Phật, hữu sanh, thị ước kiến lập môn. Thiền Tông pháp môn, tắc tịnh uế song phi, sanh Phật bất lập, thị ước tảo đãng môn. Sở chứng vô lưỡng tâm giả, bỉ nhất thiết tận tảo giả, đốn trừ vọng tưởng, trực hiển linh tri. Thử nhất thiết kiến lập giả, sử thành tam muội, diệc ngộ linh tri. Cố cổ vân: “Tham Thiền bổn vị siêu sanh tử, niệm Phật diệc nhân thoát tử sanh, đản hướng nhất biên ai đắc nhập, lưỡng điều môn lộ bất đa tranh”. Truyền pháp tứ cú giả, Sơ Tổ vân: “Ngô bổn lai tư thổ, truyền pháp độ mê tình, nhất hoa khai ngũ diệp, kết quả tự nhiên thành”. Ấn tâm tứ quyển giả, Sơ Tổ phó Nhị Tổ viết: “Ngô hữu Lăng Già tứ quyển, diệc phó dữ nhữ, tức thị Như Lai tâm yếu pháp môn, linh chư chúng sanh khai thị ngộ nhập”.

(疏)又此一心，即達摩直指之禪故。

(鈔)尋常說禪者諱淨土，今謂達摩說禪，直指靈知之自性也。此理一心，正靈知自性故。門庭施設不同，而所證無兩心也。善哉！中峰之言曰：禪者，淨土之禪；淨土者，禪之淨土也，有味乎言之也。或謂：直指之禪，不立文字，今持名號，若為會同？不知傳法以四句之偈，印心以四卷之經，較之四字名號，文更繁矣。蓋非以斷滅文字為不立也。不即文字，不離文字，達者契之。

(演)直指靈知者，波羅提云：在眼曰見，在耳曰聞，在手執捉，在足運奔，悟之，則為佛性，迷之，則為精魂，是也。又荷澤云：知之一字，眾妙之門。永嘉云：不須知知，但知而已等。門庭施設不同者，淨土法門，有淨有穢，有佛有生，是約建立門。禪宗法門，則淨穢雙非，生佛不立，是約掃蕩門。所證無兩心者，彼一切盡掃者，頓除妄想，直顯靈知。此一切建立者，使成三昧，亦悟靈知。故古云：參禪本為超生死，念佛亦因脫死生，但向一邊挨得入，兩條門路不多爭。傳法四句者，初祖云：吾本來茲土，傳法度迷情，一花開五葉，結果自然成。印心四卷者，初祖付二祖曰：吾有楞伽四卷，亦付與汝，即是如來心要法門，令諸眾生開示悟入。

(Sớ: Nhất tâm lại chính là Thiền trực chỉ của tổ Đạt Ma.

Sao: Nói thông thường, kẻ hành Thiền kiêng kỵ Tịnh Độ, nay tôi bảo: “Tổ Đạt Ma nói pháp Thiền nhằm chỉ thẳng tự tánh linh tri. Lý nhất tâm chính là linh tri tự tánh. Cách lập bày, thực hiện trong mỗi môn đình khác nhau, nhưng cái tâm đã chứng thì chẳng hai”. Lành thay! Ngài Trung Phong nói: “Thiền là Thiền của Tịnh, Tịnh là Tịnh của Thiền”. Lời ấy thú vị thay!

Hoặc nói: “Thiền Trực Chỉ chẳng lập văn tự, nay làm sao có thể hiểu trì danh hiệu là tương đồng [với Thiền Trực Chỉ] cho được?” Chẳng biết [nhà Thiền] truyền pháp bèn dùng bài kệ bốn câu, ấn tâm dùng bộ kinh bốn quyển, so với danh hiệu [chỉ gồm] bốn chữ, văn tự [của nhà Thiền] càng rườm rà hơn. Ấy là vì chẳng phải coi “đoạn diệt văn tự” là “chẳng lập”; [mà “chẳng lập văn tự” chính là] chẳng phải là văn tự, chẳng lìa văn tự, người thông đạt thì sẽ khế nhập.

Diễn: “Trực chỉ linh tri”: Ngài Ba La Đề nói: “Nơi mắt gọi là thấy, nơi tai gọi là nghe, nơi tay là nắm bắt, nơi chân là di chuyển, rảo chạy. Ngộ thì là Phật Tánh, mê thì là tinh hồn”, là như thế đó. Lại nữa, ngài Hà Trạch nói: “Một chữ Biết chính là cái cửa để tiến nhập các điều nhiệm mầu”. Ngài Vĩnh Gia nói: “Chẳng cần biết tới chủ thể biết và đối tượng được biết, chỉ biết mà thôi” v.v…

“Cách lập bày, thực hiện trong mỗi môn đình khác nhau”: Pháp môn Tịnh Độ có tịnh, có uế, có Phật, có chúng sanh, thuộc về môn kiến lập. Pháp môn Thiền Tông thì tịnh lẫn uế đều chẳng có, chúng sanh và Phật chẳng lập, thuộc về môn quét sạch.

“Cái tâm được chứng đắc chẳng hai”: Pháp môn kia (Thiền) quét sạch hết thảy, trừ ngay vọng tưởng, trực tiếp hiển lộ linh tri. Pháp môn này (Tịnh Độ) kiến lập hết thảy, khiến cho [hành nhân] thành tựu tam muội, cũng ngộ linh tri. Vì thế, cổ nhân nói: “Tham Thiền vốn để siêu sanh tử, niệm Phật cũng vì thoát tử sanh. Bám chắc một bên bèn ngộ nhập, hai đường tùy ý há đua tranh”.

“Truyền pháp bằng bốn câu”: Sơ Tổ (Tổ Bồ Đề Đạt Ma) nói: “Ta vốn đến xứ này, truyền pháp độ mê tình, một hoa xòe năm cánh, kết quả tự nhiên thành”. “Ấn tâm bằng bốn quyển”: Sơ Tổ phó pháp cho Nhị Tổ (tổ Huệ Khả), bảo: “Ta có kinh Lăng Già gồm bốn quyển cũng giao phó cho ông. Đấy chính là pháp môn tâm yếu của Như Lai, khiến cho chúng sanh khai, thị, ngộ, nhập”).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm, đương tri Tâm Vương, Tâm Sở, vô bất nhất cố.

(Sao) Vương Sở giải kiến tiền văn. Thử chi bát giả, cập ngũ thập nhất, phân nhiên bất tề, tạp nhiên cạnh khởi, nhi ngôn vô bất nhất giả. Lương diêu vương sở tuy đa, tố lưu cùng nguyên, bất xuất nhất tâm. Kim niệm Phật nhân, sơ dĩ Nhĩ Thức văn bỉ Phật danh, thứ dĩ Ý Thức chuyên chú ức niệm. Dĩ chuyên niệm cố, tổng nhiếp lục căn, nhãn, tỷ, thiệt, thân, như thị lục thức, giai tất bất hành. Niệm chi bất dĩ, niệm cực nhi vong. Sở vị “hằng thẩm tư lượng” giả, kỳ tư tịch yên. Vong chi bất dĩ, vong cực nhi hóa. Sở vị “chân vọng hòa hợp” giả, kỳ vọng tiêu yên, tắc thất thức, bát thức diệc tất bất hành. Chủ ký bất tồn, tùng giả yên phụ? Kỳ ngũ thập nhất hựu hà luận dã? Đương nhĩ chi thời, cự lãng, vi ba, hàm thành chỉ thủy; nùng vân, bạc vụ, tận tác trừng không. Duy thị nhất tâm, cánh vô dư pháp, cố vân “vô bất nhất” dã!

(Diễn) Phân nhiên bất tề giả, ước thiện, ác, vô ký tam tánh thuyết; dĩ tam tánh tự thể huýnh dị cố. Tạp nhiên cạnh khởi giả, ước bát thức duyên cảnh bất đồng thuyết, dĩ nhãn thức duyên sắc, nhĩ thức duyên thanh, Lại Da duyên căn, thân, khí giới cố. Tố lưu cùng nguyên, bất xuất nhất tâm giả, thỉ tùng thanh tịnh tâm trung, vô minh vọng động, chuyển thành Lại Da. Thứ tùng Lại Da, chuyển xuất tiền thất. Tâm Vương ký khởi, Tâm Sở tùy hành, thứ đệ dẫn sanh ngũ thập nhất chủng, như tùng nguyên xuất lưu dã. Kim tố lưu cập nguyên giả, tắc Tâm Sở bất ly Tâm Vương; Tâm Vương bất khởi, Tâm Sở bất sanh cố. Tâm Vương bất ly diệu tâm, diệu tâm bất động, Tâm Vương bất hiện cố. Hằng thẩm tư lượng giả, chỉ thất thức dã. Thử thức hằng thường, thẩm thôi tư sát lượng độ, đệ bát Kiến Phần vi ngã cố. Hằng chi dữ thẩm, ư bát thức trung, tứ cú phân biệt: Nhất, hằng nhi phi thẩm, vị đệ bát thức bất chấp Ngã, vô gián đoạn cố. Nhị, thẩm nhi phi hằng, vị đệ lục thức dĩ chấp Ngã, gián đoạn cố. Tam, phi hằng phi thẩm, vị tiền ngũ thức bất chấp Ngã, đa gián đoạn cố. Tứ, diệc hằng diệc thẩm, vị đệ thất thức chấp Ngã, vô đoạn cố. Chân vọng hòa hợp giả, chỉ Lại Da dã. Khởi Tín vân: “Bất sanh, bất diệt, dữ sanh diệt hòa hợp, phi nhất, phi dị, danh vi A Lại Da Thức”. Thích viết: Bất sanh bất diệt giả, thị Như Lai Tạng tự tánh thanh tịnh tâm, động tác sanh diệt bất tương ly cố. Cố vân hòa hợp, phi vị biệt hữu sanh diệt lai dữ Chân Như hợp. Vị sanh diệt chi tâm, tâm chi sanh diệt vô nhị tướng cố, Chân Như toàn thể động cố. Tâm dữ sanh diệt phi dị, nhi hằng bất biến chân tánh cố. Tâm dữ sanh diệt phi nhất dã, niệm cực nhi vong giả, vong vị nhân pháp song vong, thị lục thức thoát lạc, nhi thất thức tùy lục thức dụng sự. Lục thức ký thoát, tắc thất thức tự nhiên bất hành. Cố hằng thẩm tư lượng giả, kỳ tư tịch yên. Vong cực nhi hóa giả, hóa vị không không diệc không, thị Thức Ấm tận, võng tượng hư vô, điên đảo vọng tưởng, giai tịnh tận vô dư cố. Chân vọng hòa hợp giả, kỳ vọng tiêu yên. Cự lãng vi ba, hàm thành chỉ thủy giả, cự lãng chỉ tiền thất thức tâm, tâm sở. Lăng Già vân: “Thí như cự hải lãng, tư do mãnh phong khởi, hồng ba cổ minh hác, vô hữu đoạn tuyệt thời”. Vi ba chỉ đệ bát thức tâm, tâm sở. Lăng Nghiêm vân: “Như cấp lưu thủy, vọng như điềm tĩnh, lưu cấp bất hiện, phi thị vô lưu”. Nùng vân bạc vụ, tận tác trừng không giả, nùng vân dụ tiền thất tâm, tâm sở, dĩ tiền thất thô trọng, chướng chân trọng cố. Bạc vụ dụ đệ bát tâm, tâm sở, dĩ đệ bát vi tế, chướng chân khinh cố.

(疏)又此一心，當知心王心所，無不一故。

(鈔)王所解見前文。此之八者，及五十一，紛然不齊，雜然競起，而言無不一者。良繇王所雖多，溯流窮源，不出一心。今念佛人，初以耳識聞彼佛名，次以意識專注憶念。以專念故，總攝六根，眼鼻舌身，如是六識，皆悉不行。念之不已，念極而忘。所謂恆審思量者，其思寂焉。忘之不已，忘極而化。所謂真妄和合者，其妄消焉，則七識八識亦悉不行。主既不存，從者焉附？其五十一又何論也？當爾之時，巨浪微波，咸成止水；濃雲薄霧，盡作澄空。唯是一心，更無餘法，故云無不一也！

(演)紛然不齊者，約善惡無記三性說；以三性自體迥異故。雜然競起者，約八識緣境不同說，以眼識緣色，耳識緣聲，賴耶緣根，身器界故。溯流窮源，不出一心者，始從清淨心中，無明妄動，轉成賴耶。次從賴耶，轉出前七。心王既起，心所隨行，次第引生五十一種，如從源出流也。今溯流及源者，則心所不離心王；心王不起，心所不生故。心王不離妙心，妙心不動，心王不現故。恒審思量者，指七識也。此識恒常，審推思察量度，第八見分為我故。恒之與審，於八識中，四句分別：一、恒而非審，謂第八識不執我，無間斷故。二、審而非恒，謂第六識以執我，間斷故。三、非恒非審，謂前五識不執我，多間斷故。四、亦恒亦審，謂第七識執我，無斷故。真妄和合者，指賴耶也。起信云：不生不滅，與生滅和合，非一非異，名為阿賴耶識。釋曰：不生不滅者，是如來藏自性清淨心，動作生滅不相離故。故云和合，非謂別有生滅來與真如合。謂生滅之心，心之生滅無二相故，真如全體動故。心與生滅非異，而恒不變真性故。心與生滅非一也，念極而忘者，忘謂人法雙亡，是六識脫落，而七識隨六識用事。六識既脫，則七識自然不行。故恒審思量者，其思寂焉。忘極而化者，化謂空空亦空，是識陰盡，罔象虛無，顛倒妄想，皆淨盡無餘故。真妄和合者，其妄消焉。巨浪微波，咸成止水者，巨浪指前七識心，心所。楞伽云：譬如巨海浪，斯由猛風起，洪波鼓冥壑，無有斷絕時。微波指第八識心，心所。楞嚴云：如急流水，望如恬靜，流急不見，非是無流。濃雲薄霧，盡作澄空者，濃雲喻前七心，心所，以前七麤重，障真重故。薄霧喻第八心，心所，以第八微細，障真輕故。

(Sớ: Lại nữa, đối với nhất tâm, hãy nên biết Tâm Vương và Tâm Sở, không gì chẳng là một.

Sao: Xem lời giải thích Tâm Vương và Tâm Sở trong phần trước, những điều này bao gồm tám Tâm Vương và năm mươi mốt Tâm Sở. [Tuy chúng] rối ren chẳng đồng nhất, chen lẫn nhau dấy lên tạp loạn, thế mà nói là “không món nào chẳng là một”. Ấy là vì Tâm Vương và Tâm Sở tuy nhiều, truy ngược tới tận cùng nguồn cội, chúng đều chẳng ra ngoài nhất tâm. Nay người niệm Phật, thoạt đầu dùng Nhĩ Thức để nghe danh hiệu của đức Phật ấy; kế đó, dùng Ý Thức để chuyên chú ức niệm. Do chuyên niệm, bèn nhiếp trọn sáu căn, mắt, [tai], mũi, lưỡi, thân, [ý]; sáu thức như thế, thảy đều chẳng hiện hành. Cứ niệm không ngừng, niệm đến tột bậc, [các tình thức] mất đi. Cái gọi là suy tưởng “luôn cân nhắc, suy lường” sẽ vắng lặng. Chẳng ngừng quên mất [sự suy lường ấy], quên đến tột cùng, nó sẽ bị biến đổi. Nói “chân và vọng hòa hợp”, nghĩa là vọng đã tiêu thì thức thứ bảy và thức thứ tám cũng đều chẳng hiện hành. Cái chủ yếu đã chẳng còn, những thứ phụ thuộc nương tựa vào đâu? Há còn luận định năm mươi mốt thứ [Tâm Sở] chi nữa? Ngay trong lúc ấy, sóng to lẫn sóng nhẹ đều thành nước lặng. Mây dầy, sương mỏng, đều thành bầu trời quang đãng, chỉ là nhất tâm, chẳng còn có các pháp nào khác. Vì thế nói: “Không gì chẳng là một”.

Diễn: “Rối ren chẳng đồng nhất” là nói theo ba tánh thiện, ác, vô ký (chẳng thiện, chẳng ác), bởi tự thể của ba tánh khác biệt vời vợi. “Chen lẫn nhau dấy lên tạp loạn”: Ước theo tám thức duyên theo từng cảnh sai khác mà nói; bởi lẽ, nhãn thức duyên sắc, nhĩ thức duyên theo

tiếng, A Lại Da duyên theo căn, thân, khí thế gian thế giới.

“Truy ngược tới tận cùng nguồn cội, chúng đều chẳng ra ngoài nhất tâm”: Khởi đầu từ trong tâm thanh tịnh, vô minh vọng động, chuyển thành A Lại Da. Kế đó, từ A Lại Da chuyển xuất bảy thức trước. Tâm Vương đã dấy lên, Tâm Sở liền xuất hiện theo, lần lượt theo nhau sanh khởi, tạo thành năm mươi mốt loại, như từ một nguồn mà chia ra các dòng vậy. Nay truy ngược tận nguồn cội, Tâm Sở chẳng lìa Tâm Vương; Tâm Vương chẳng khởi thì Tâm Sở chẳng sanh. Tâm Vương chẳng lìa diệu tâm, do diệu tâm bất động, cho nên Tâm Vương chẳng hiện.

“Luôn cân nhắc, suy lường” là nói đến thức thứ bảy. Thức này thường hằng, suy luận, xét đoán, dò xét, cân nhắc, [nó chấp trước] Kiến Phần của thức thứ tám làm Ngã để luôn suy xét. Đối với tám thức, bèn có bốn câu phân biệt như sau:

Một, thường hằng nhưng chẳng suy xét, tức là nói thức thứ tám chẳng chấp Ngã, chẳng gián đoạn.

Hai, suy xét nhưng chẳng thường hằng, tức là thức thứ sáu do chấp Ngã, bị gián đoạn.

Ba, chẳng thường hằng, chẳng suy xét, tức là năm thức đầu chẳng chấp Ngã, có nhiều sự gián đoạn.

Bốn, vừa thường hằng vừa suy xét, tức là thức thứ bảy chấp Ngã, không gián đoạn.

“Chân vọng hòa hợp” là nói đến A Lại Da Thức. Khởi Tín Luận nói: “Bất sanh bất diệt, hòa hợp với sanh diệt, chẳng một, chẳng khác, thì gọi là A Lại Da Thức”. Chú thích rằng: Bất sanh bất diệt là tự tánh thanh tịnh tâm nơi Như Lai Tạng. Do chẳng lìa khỏi cử động, thực hiện, sanh, diệt, nên nói là “hòa hợp”, chẳng phải là có riêng một cái sanh diệt để hòa hợp với Chân Như. Nói đến cái tâm sanh diệt thì sự sanh diệt của cái tâm chẳng có hai tướng. Toàn thể của Chân Như là động, tâm và sanh diệt chẳng khác. Do chân tánh thường hằng bất biến, tâm và sanh diệt chẳng phải là một.

“Niệm đến tột bậc, [các tình thức] sẽ mất đi”: “Mất” là nhân và pháp đều cùng mất, thức thứ sáu mất tác dụng, thế mà thức thứ bảy tùy thuộc thứ thứ sáu để vận hành. Thức thứ sáu đã mất tác dụng, tự nhiên là thức thứ bảy chẳng hiện hành. Vì thế sự suy xét, suy lường thường hằng bởi đó mà vắng lặng.

“Quên đến tột cùng sẽ biến đổi”: Biến đổi chính là “Không Không cũng là Không”, tức là Thức Ấm dứt bặt, chẳng còn, dường như hư vô. Vọng tưởng điên đảo đều trừ sạch, chẳng còn sót. Chân và vọng hòa hợp tức là vọng đã tiêu mất.

“Sóng to, sóng nhẹ đều thành nước lặng”: Sóng to chỉ tâm vương và tâm sở của bảy thức trước. Kinh Lăng Già nói: “Ví như sóng biển to, do gió mạnh dấy lên, sóng cuộn vỗ hang ngầm, chẳng lúc nào ngưng dứt”. Sóng nhẹ chỉ tâm vương và tâm sở của thức thứ tám. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Như nước chảy xiết, thoạt nhìn thì như điềm tĩnh, nhưng đó là do sự chảy xiết chẳng hiện rõ, chẳng phải là không có dòng chảy”. “Mây dầy, sương mỏng đều bị quét sạch lặng trong”: Mây dầy ví như tâm vương và tâm sở của bảy thức trước, do bảy thức trước thô nặng, chúng chướng ngại lẽ chân nặng nề. Sóng nhẹ chỉ tâm vương và tâm sở của thức thứ tám. Do thức thứ tám vi tế, nó chướng ngại lẽ chân nhẹ ít).

(Sớ) Cố tri “chí tâm niệm A Di Đà Phật nhất thanh, diệt bát thập ức kiếp sanh tử trọng tội”, lương diêu chánh chỉ Lý nhất tâm cố, như Pháp Hoa tam muội trung thuyết.

(Sao) Nhân hữu nghi ngôn: “Tội ký đa kiếp, nghiệp trọng, chướng thâm, cửu cần sám ma, tiệm tích công đức, thứ khả tiêu vong. Nhi niệm Phật nhất thanh, diệt đa kiếp tội. Nhân vi, quả cự, cố sở bất tín”. Kim vị chí tâm giả, tức nhất tâm dã. Nhược Sự nhất tâm, tuy năng diệt tội, vi lực sảo sơ, tội tương phục hiện; đa đa chi niệm, chỉ khả diệt thiểu thiểu chi khiên. Thử chi chí tâm, chánh thuộc Lý nhất. Nhất tâm ký lãng, tích vọng đốn không. Dụ như thiên niên ám thất, khởi dĩ nhất đăng, ám bất tốc diệt? Cố “nhất xưng nam mô Phật, giai dĩ thành Phật đạo”, bất độc Diệu Pháp Liên Hoa hữu chi.

(Diễn) Nhược Sự nhất tâm hạ, hoặc vấn vân: “Thử chi chí tâm, hoặc chỉ Sự nhất tâm, diệc vị khả tri, yên tri thị Lý da?” Cố vân Sự nhất tâm tuy diệc diệt tội, như thạch áp thảo, như băng giáp ngư, băng phán tắc ngư du, thạch khứ tắc thảo trưởng, Định lực dĩ quá, tội tương phục hiện. Lý nhất tâm giả, nhất tâm ký lãng, tội tánh giai không, dĩ Bát Nhã trí liễu tri tội tánh bất tại nội, ngoại, trung gian cố, chỉ Lý nhất tâm dã.

(疏)故知至心念阿彌陀佛一聲，滅八十億劫生死重罪，良繇正指理一心故，如法華三昧中說。

(鈔)人有疑言：罪既多劫，業重障深，久勤懺摩，漸積功德，庶可消亡。而念佛一聲，滅多劫罪。因微果巨，固所不信。今謂至心者，即一心也。若事一心，雖能滅罪，為力稍疏，罪將復現；多多之念，止可滅少少之愆。此之至心，正屬理一。一心既朗，積妄頓空。喻如千年闇室，豈以一燈，闇不速滅？故一稱南無佛，皆已成佛道，不獨妙法蓮華有之。

(演)若事一心下，或問云：此之至心，或指事一心，亦未可知，焉知是理耶？故云事一心雖亦滅罪，如石壓草，如冰夾魚，冰泮則魚游，石去則草長，定力已過，罪將復現。理一心者，一心既朗，罪性皆空，以般若智了知罪性不在內外中間故，指理一心也。

(Sớ: Vì thế biết “chí tâm niệm A Di Đà Phật một tiếng, diệt trọng tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử” chính là nói về Lý nhất tâm, như trong Pháp Hoa tam muội đã nói.

Sao: Có kẻ nghi rằng: “Tội đã nhiều kiếp, nghiệp nặng, chướng sâu, siêng năng sám hối lâu ngày, tích lũy công đức dần dần hòng có thể tiêu vong. Nhưng niệm Phật một tiếng bèn diệt tội nhiều kiếp thì nhân bé, quả to, cho nên chẳng tin!” Nay nói “chí tâm” tức là nhất tâm. Nếu là Sự nhất tâm, tuy có thể diệt tội, nhưng do sức hơi yếu, cho nên tội sẽ lại hiện, niệm dẫu nhiều thì chỉ có thể diệt chút ít tội khiên. Chí tâm ở đây thuộc về Lý nhất tâm. Nhất tâm đã rạng ngời, các vọng đã tích lũy liền nhanh chóng tiêu tan. Ví như nhà tối ngàn năm, há chẳng phải là do một ngọn đèn mà tối tăm chẳng mau chóng diệt mất ư? Vì thế, “vừa xưng nam mô Phật, đều đã thành Phật đạo”, không phải là chỉ riêng kinh Diệu Pháp Liên Hoa mới có.

Diễn: Từ câu “nếu là Sự nhất tâm”, ý nói: Chắc là có kẻ Hỏi: “Chí tâm ở đây có thể là nói đến Sự nhất tâm cũng không chừng, sao biết chắc là Lý nhất tâm vậy?” Vì thế nói: Sự nhất tâm tuy cũng diệt tội, [nhưng giống] như đá đè cỏ, như băng ép cá. Băng tan, cá sẽ bơi lội; bỏ đá đi, cỏ lại tăng trưởng. Định lực đã qua, tội sẽ lại xuất hiện. Lý nhất tâm thì hễ nhất tâm đã rạng ngời, tội tánh đều không. “Do trí Bát Nhã mà biết rõ tội tánh chẳng thuộc trong, ngoài, chính giữa” chính là nói đến Lý nhất tâm vậy).

(Sao) Pháp Hoa Tam Muội Quán Kinh vân: “Thập phương chúng sanh, nhất xưng nam mô Phật giả, giai đương tác Phật, duy nhất Đại Thừa, vô hữu nhị tam. Nhất thiết chư pháp, nhất tướng, nhất môn. Sở vị vô sanh vô diệt, tất cánh không tướng, tập như thị Quán, Ngũ Dục tự đoạn, Ngũ Cái tự trừ, Ngũ Căn tăng trưởng, tức đắc Thiền Định”. Thích viết: “Nhất xưng thành Phật giả, quy mạng nhất tâm, vô bất thành Phật. Dĩ ly tự tâm nhất tướng nhất môn ngoại, cánh vô hữu pháp khả tác quy y. Tất cánh không tịch, như thị quán giả, Ngũ Dục tự đoạn, nãi chí Lục Độ, vạn hạnh, tất giai thành tựu”. Như thượng sở thuyết, phi Lý nhất tâm nhi hà? Hựu Phật Danh kinh vân: “Nhất văn Phật danh, diệt vô lượng kiếp sanh tử chi tội”. “Nhất văn” tắc bất đãi xưng niệm, “vô lượng” tắc bất chỉ bát thập ức kiếp. Nhân di ước, nhi quả di quảng. Phi Lý nhất tâm, an đắc trí thử? Đản hoạn tâm chi bất nhất, hà lự tội chi bất diệt!

(Diễn) Thập phương chúng sanh hạ ngũ cú, minh xưng Phật công thắng. Duy nhất Đại Thừa, nhất thiết chư pháp nhị cú, xuất kỳ sở dĩ. Vị: “Hà cố nhất xưng Phật thời, giai đương tác Phật, duy nhất Đại Thừa da?” Viết: Dĩ nhất thiết chư pháp, duy nhất tướng, bất nhị tướng, nhất hạnh, bất nhị hạnh, cố duy Nhất Thừa. Sở vị nhị cú, chuyển thích nhất tướng. Tập như thị quán ngũ cú, minh lợi ích. Nhất tướng, tức Tất Cánh Không tướng, ly nhất thiết chư tướng. Cố danh nhất tướng. Nhất môn, tức Pháp Hoa trung, duy hữu nhất môn, nhi phục hiệp tiểu. Vô sanh vô diệt, tức Hoa Nghiêm sở vị: “Nhất thiết pháp vô sanh, nhất thiết pháp vô diệt. Nhược năng như thị giải, chư Phật thường hiện tiền”. Tất cánh Không tướng, dĩ phá chư pháp tất cánh tịnh tận, danh vi Tất Cánh. Hựu giải tất cánh danh vi chung cánh, quán thị chung cánh chi pháp, diệc bất khả đắc, tắc bất chấp hữu cứu cánh chi pháp, danh vi Tất Cánh Không. Cố Pháp Hoa vân: “Nãi chí cứu cánh Niết Bàn, thường tịch diệt tướng, chung quy ư Không” dã. Ngũ dục tức ngũ trần, dĩ năng động nhân dục tâm, cố toại danh Dục. Ngũ Cái, tức tham, sân, si, thùy miên, điệu hối. Thử ngũ năng phú cái chân tánh, chướng chư Thiền Định, cố danh viết Cái. Ngũ Căn tức Tín, Niệm, Tấn, Định, Huệ. Thiền Định tức bách bát tam muội đẳng. Pháp giới sơ môn vân: “Dĩ thị không huệ, chiếu chư Thiền Định, chủng chủng pháp môn, vô nhiễm, vô trước, tắc năng xuất sanh chư Bồ Tát bách bát tam muội” đẳng. Quy mạng nhất tâm giả, nam mô tức quy mạng, Phật tức thị tâm dã. Nhất văn Phật danh, văn tự thị tâm văn, tức “nhược văn thủ đề danh tự, sở đắc công đức bất khả hạn lượng” chi văn. Hựu tức tâm văn đỗng thập phương, sanh ư đại nhân lực chi văn.

(鈔)法華三昧觀經云：十方眾生，一稱南無佛者，皆當作佛，惟一大乘，無有二三。一切諸法，一相一門。所謂無生無滅，畢竟空相，習如是觀，五欲自斷，五蓋自除，五根增長，即得禪定。釋曰：一稱成佛者，歸命一心，無不成佛。以離自心一相一門外，更無有法可作皈依。畢竟空寂，如是觀者，五欲自斷，乃至六度萬行，悉皆成就。如上所說，非理一心而何？又佛名經云：一聞佛名，滅無量劫生死之罪。一聞則不待稱念，無量則不止八十億劫。因彌約，而果彌廣。非理一心，安得致此？但患心之不一，何慮罪之不滅！

(演)十方眾生下五句，明稱佛功勝。唯一大乘，一切諸法二句，出其所以。謂：何故一稱佛時，皆當作佛，唯一大乘耶？曰：以一切諸法，唯一相不二相，一行不二行，故唯一乘。所謂二句，轉釋一相。習如是觀五句，明利益。一相，即畢竟空相，離一切諸相。故名一相。一門，即法華中，唯有一門，而復狹小。無生無滅，即華嚴所謂：一切法無生，一切法無滅。若能如是解，諸佛常現前。畢竟空相，以破諸法畢竟淨盡，名為畢竟。又解畢竟名為終竟，觀是終竟之法，亦不可得，則不執有究竟之法，名為畢竟空。故法華云：乃至究竟涅槃，常寂滅相，終歸於空也。五欲即五塵，以能動人欲心，故遂名欲。五蓋，即貪瞋癡，睡眠，掉悔。此五能覆蓋真性，障諸禪定，故名曰蓋。五根，即信，念，進，定，慧。禪定，即百八三昧等。法界初門云：以是空慧，照諸禪定，種種法門，無染無著，則能出生諸菩薩百八三昧等。歸命一心者，南無即歸命，佛即是心也。一聞佛名，聞字是心聞，即若聞首題名字，所得功德不可限量之聞。又即心聞洞十方，生於大因力之聞。

(Sao: Kinh Pháp Hoa Tam Muội Quán nói: “Mười phương chúng sanh vừa niệm nam mô Phật một tiếng, sẽ đều làm Phật. Chỉ có một Đại Thừa duy nhất, chẳng có hai, ba thừa. Hết thảy các pháp, một tướng, một môn”. Đó gọi là “vô sanh vô diệt”, là tướng Không rốt ráo. Tu tập pháp Quán như thế, Ngũ Dục tự đoạn, Ngũ Cái tự trừ, Ngũ Căn tăng trưởng, liền đắc Thiền Định. Giải thích rằng: “Vừa xưng bèn thành Phật” chính là quy mạng nhất tâm, chẳng có ai không thành Phật. Bởi lìa ngoài “nhất tướng, nhất môn” nơi tự tâm ra, chẳng có pháp nào khác để có thể quy y. Rốt ráo không tịch, quán như thế thì Ngũ Dục tự đoạn, cho đến Lục Độ, vạn hạnh thảy đều thành tựu. Những điều vừa nói trên đây nếu chẳng phải là Lý nhất tâm thì sẽ là gì vậy?

Kinh Phật Danh lại nói: “Vừa nghe danh hiệu Phật, bèn diệt tội trong vô lượng kiếp sanh tử”. Chỉ là nghe, chưa đợi tới lúc xưng niệm, [kinh nói] “vô lượng” tức là [do nghe danh hiệu, sẽ diệt tội] không chỉ là tám mươi ức kiếp. Nhân quá đơn giản, mà quả quá rộng lớn! Chẳng phải là Lý nhất tâm thì làm sao đạt đến như vậy được? Chỉ lo chẳng nhất tâm, lo chi tội chẳng diệt!

Diễn: Từ câu “mười phương chúng sanh” trở đi, nói rõ công đức thù thắng do xưng danh hiệu Phật. Hai câu “chỉ có một Đại Thừa, hết thảy các pháp…” nêu ra nguyên do. Tức là “vì sao khi xưng danh hiệu Phật một tiếng, sẽ đều thành Phật, là Đại Thừa duy nhất?” Đáp: Do hết thảy các pháp là tướng duy nhất, là tướng chẳng hai, là một hạnh, chẳng phải là hai hạnh, cho nên chỉ Nhất Thừa. Hai câu từ “đó gọi là” trở đi, giải thích “nhất tướng”. Năm câu từ “tu tập phép Quán như thế” trở đi nhằm nói rõ lợi ích.

“Một tướng” chính là tướng Tất Cánh Không (tướng Không rốt ráo). Do lìa hết thảy các tướng, nên gọi là “một tướng”. “Một môn” là như trong kinh Pháp Hoa chỉ có một cửa [để thoát khỏi nhà cháy, cửa ấy] lại còn hẹp, nhỏ. “Vô sanh, vô diệt” chính là như kinh Hoa Nghiêm có nói: “Hết thảy pháp vô sanh, hết thảy pháp chẳng diệt. Nếu hiểu được như thế, chư Phật thường hiện tiền”. Tướng Tất Cánh Không là do đã phá các pháp rốt ráo đến hết sạch, nên gọi là Tất Cánh. Lại còn hiểu Tất Cánh là Chung Cánh (rốt cuộc). Quán pháp rốt cuộc ấy cũng là chẳng thể được, sẽ chẳng chấp trước những pháp có sự rốt cuộc, thì gọi là Tất Cánh Không. Do vậy, kinh Pháp Hoa nói: “Cho đến Niết Bàn rốt ráo, tướng thường tịch diệt, rốt cuộc quy vào Không”.

Ngũ Dục tức là ngũ trần, do chúng có thể khuấy động cái tâm ham muốn của con người, nên gọi là Dục. Ngũ Cái tức là tham, sân, si, ngủ mê, lao chao. Năm điều này có thể che lấp chân tánh, chướng ngại các Thiền Định; cho nên gọi là Cái (che đậy). Ngũ Căn là Tín, Niệm, Tấn,

Định, Huệ.

Thiền Định tức một trăm lẻ tám môn tam muội v.v… Pháp giới sơ môn nói: “Dùng môn Không Huệ này để chiếu các Thiền Định, các thứ pháp môn, chẳng nhiễm, chẳng chấp, sẽ có thể xuất sanh một trăm lẻ tám môn tam muội của các vị Bồ Tát” v.v… “Quy mạng nhất tâm”: Nam mô là Quy Mạng, Phật chính là cái tâm này. “Vừa nghe danh hiệu Phật”: Chữ Nghe [ở đây] là tâm nghe, tức là cái Nghe trong “nếu nghe danh xưng của tựa đề kinh, sẽ đạt được công đức chẳng thể hạn lượng”. Lại còn chính là tâm nghe thấu suốt mười phương, là cái nghe sanh từ sức của cái nhân to lớn).

(Sớ) Cố tri cổ nhân tri kiến bất phổ chi luận, nãi chí định tâm chuyên tâm chi biện, lương diêu thả tựu Sự chi nhất tâm, phi Lý nhất cố.

(Sao) Tri kiến bất phổ giả, Hoa Nghiêm Luận vân: “Nhất Thừa đại đạo, phi nhạo sanh Tịnh Độ Bồ Tát cảnh giới, dĩ tình tồn tịnh uế, tri kiến bất phổ”. Kim vị thử chỉ cẩn đắc Sự nhất tâm giả; nhược đắc Lý nhất, tắc diệu ngộ nhất tâm, hữu hà tịnh uế? Nhiên tuy tri bình đẳng pháp giới, vô sanh khả độ, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chúng sanh, chánh sở vị Nhất Thừa đại đạo dã. Tri kiến chi phổ, thục quá ư thị? Hựu Phổ Hiền Bồ Tát vi Hoa Nghiêm trưởng tử, phi Nhất Thừa cảnh giới hồ? Nhi dục diện kiến Di Đà, vãng sanh An Lạc, vị chi tình tồn tịnh uế khả hồ?

(Diễn) Nhất Thừa đại đạo hạ tứ cú, vị Hoa Nghiêm Nhất Thừa đại đạo, nãi đốn ngộ tự tâm chi đại Bồ Tát cảnh giới, phi nhạo sanh Tịnh Độ Bồ Tát cảnh giới, dĩ yếm thử uế độ, hân bỉ tịnh bang, bất đạt tịnh uế song phi, tri kiến bất phổ cố. Kim vị hạ, thích bỉ luận ý, dĩ luận trung tri kiến bất phổ, thị chỉ đắc Sự nhất tâm giả, phi chỉ Lý nhất tâm giả. Nhược đắc Lý nhất tâm, diệu ngộ tự tâm, hữu hà uế chi khả yếm, tịnh chi khả hân da? Thử nãi túng thích. Nhiên tuy hạ thị đoạt thích, bình đẳng pháp giới vô sanh khả độ giả, bình đẳng chân pháp giới, Phật bất độ chúng sanh, Di Lặc như, chúng sanh như, nhất như, vô nhị như cố. Thường tu Tịnh Độ giáo hóa chúng sanh giả, Tịnh Danh kinh vân: “Tuy tri chư Phật quốc, cập dữ chúng sanh không, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa ư chúng sanh”, chánh sở vị: “Nhất Thừa đại đạo giả, bình đẳng pháp giới, vô sanh khả độ. Chân Như giới nội, bất thọ nhất trần dã. Thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chúng sanh, Phật sự môn đầu bất xả nhất pháp dã. Sự Lý viên dung, Quyền Thật bất nhị, Nhất Thừa đại đạo dã”. Phổ Hiền Bồ Tát vi Hoa Nghiêm trưởng tử giả, tha kinh giai thủ Văn Thù, dĩ trọng trí cố. Thử kinh độc thủ Phổ Hiền, dĩ tông pháp giới hạnh cố.

(疏)故知古人知見不普之論，乃至定心專心之辨，良繇且就事之一心，非理一故。

(鈔)知見不普者，華嚴論云：一乘大道，非樂生淨土菩薩境界，以情存淨穢，知見不普。今謂此指僅得事一心者；若得理一，則妙悟一心，有何淨穢？然雖知平等法界，無生可度，而常修淨土，教化眾生，正所謂一乘大道也。知見之普，孰過於是？又普賢菩薩為華嚴長子，非一乘境界乎？而欲面見彌陀，往生安樂，謂之情存淨穢可乎？

(演)一乘大道下四句，謂華嚴一乘大道，乃頓悟自心之大菩薩境界，非樂生淨土菩薩境界，以厭此穢土，欣彼淨邦，不達淨穢雙非，知見不普故。今謂下，釋彼論意，以論中知見不普，是指得事一心者，非指理一心者。若得理一心，妙悟自心，有何穢之可厭，淨之可忻耶？此乃縱釋。然雖下是奪釋，平等法界無生可度者，平等真法界，佛不度眾生，彌勒如，眾生如，一如，無二如故。常修淨土教化眾生者，淨名經云：雖知諸佛國，及與眾生空，而常修淨土，教化於眾生，正所謂：一乘大道者，平等法界，無生可度。真如界內，不受一塵也。常修淨土，教化眾生，佛事門頭不捨一法也。事理圓融，權實不二，一乘大道也。普賢菩薩為華嚴長子者，他經皆首文殊，以重智故。此經獨首普賢，以宗法界行故。

(Sớ: Vì thế biết: Cổ nhân có lời luận định [những kẻ cầu sanh Tịnh Độ] là do tri kiến chẳng trọn khắp, cho đến biện luận về định tâm và chuyên tâm, chính là dựa theo Sự nhất tâm [để phán định], chẳng phải là dựa theo Lý nhất tâm.

Sao: “Tri kiến chẳng trọn khắp”: Hoa Nghiêm Hợp Luận nói: “Nhất Thừa đại đạo chẳng phải là cảnh giới của hàng Bồ Tát thích sanh về Tịnh Độ, [vì ưa thích cầu sanh về Tịnh Độ] tức là còn có tình kiến tịnh và uế, cho nên tri kiến chẳng trọn khắp”. Nay tôi nói: Đấy là nói về người chỉ đắc Sự nhất tâm! Chứ nếu đã đắc Lý nhất tâm, bèn diệu ngộ nhất tâm, há còn có tịnh hay uế chi nữa! Nhưng tuy biết pháp giới bình đẳng, không có chúng sanh để có thể độ, vẫn thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chúng sanh, điều ấy được gọi là Nhất Thừa đại đạo. Tri kiến trọn khắp, có gì vượt xa điều này được nữa? Phổ Hiền Bồ Tát lại là trưởng tử trong hội Hoa Nghiêm, há chẳng phải là cảnh giới Nhất Thừa ư? Vậy thì có thể nói “muốn gặp mặt Phật Di Đà, vãng sanh cõi An Lạc” tức là hãy còn có tình kiến tịnh hay uế hay chăng?

Diễn: Bốn câu kể từ “Nhất Thừa đại đạo” trở đi, ý nói [Hoa Nghiêm Hợp Luận cho rằng] đại đạo Nhất Thừa trong Hoa Nghiêm chính là cảnh giới của bậc đại Bồ Tát đã đốn ngộ tự tâm, chẳng phải là cảnh giới của hàng Bồ Tát thích sanh về Tịnh Độ. Vì [người tu Tịnh Độ] chán cõi nhơ uế này, ưa thích cõi thanh tịnh kia, chẳng thông đạt “tịnh lẫn uế đều chẳng có”, tức là tri kiến chẳng trọn khắp vậy. Từ chữ “nay nói” trở đi nhằm giải thích ý chỉ của bộ luận ấy. Luận ấy nói “tri kiến chẳng trọn khắp” là nói về người đắc Sự nhất tâm, chẳng phải là bàn về người đã đắc Lý nhất tâm. Nếu đã đắc Lý nhất tâm, diệu ngộ tự tâm, còn có uế gì đáng chán, tịnh gì đáng ưa nữa chứ? Đấy là giải thích theo kiểu chấp nhận. Từ chữ “tuy biết” trở đi là giải thích theo kiểu phủ nhận, tức là đã biết pháp giới là bình đẳng, chẳng có chúng sanh để có thể độ, chân pháp giới bình đẳng, Phật chẳng độ chúng sanh, Di Lặc như, chúng sanh như, nhất như, vô nhị như.

“Thường tu Tịnh Độ giáo hóa chúng sanh”: Kinh Tịnh Danh viết: “Tuy biết các cõi Phật và chúng sanh là Không, nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chúng sanh”, tức là nói: “Đại đạo Nhất Thừa là pháp giới bình đẳng, không có chúng sanh để có thể độ, Trong Chân Như giới, chẳng nhận mảy trần. Thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chúng sanh, đối với các Phật sự, chẳng bỏ một pháp! Sự Lý viên dung, Quyền Thật chẳng hai, đại đạo Nhất Thừa là như thế đó!”

“Phổ Hiền Bồ Tát làm trưởng tử trong kinh Hoa Nghiêm”: Các kinh khác đều tôn Văn Thù làm đầu vì coi trọng trí huệ; riêng kinh này (kinh Hoa Nghiêm) tôn ngài Phổ Hiền làm đầu, vì đề cao hạnh pháp giới).

(Sao) Định tâm, chuyên tâm giả, Vĩnh Minh vị cửu phẩm thượng hạ, bất xuất nhị tâm: Nhất giả, định tâm, như tu Định tập Quán, thượng phẩm thượng sanh. Nhị giả, chuyên tâm, như đản niệm danh hiệu, đắc thành mạt phẩm. Kim vị ký vân “đản niệm”, “đản” chi nhất tự, chánh duy đắc Sự, vị đắc Lý cố.

(鈔)定心專心者，永明謂九品上下，不出二心：一者，定心，如修定習觀，上品上生。二者，專心，如但念名號，得成末品。今謂既云但念，但之一字，正唯得事，未得理故。

(Sao: “Định tâm và chuyên tâm”: Ngài Vĩnh Minh nói chín phẩm cao hay thấp, chẳng ngoài hai tâm: Một là định tâm, như người tu tập Thiền Định hay quán tưởng, bèn thuộc về thượng phẩm thượng sanh; hai là chuyên tâm, như người chỉ niệm danh hiệu, đạt được phẩm vị vãng sanh cuối cùng. Nay tôi nói: Chữ “chỉ” trong câu “chỉ niệm” có nghĩa là [hành nhân] chỉ đắc Sự nhất tâm, chẳng đắc Lý nhất tâm).

(Sớ) Cố tri, cổ vân: “Ngu nhân cầu Tịnh nghiệp giả, phi duy bất chỉ Lý chi nhất tâm, diệc phục bất chỉ Sự nhất tâm cố”.

(Sao) Cổ đức vị: “Hữu tham Thiền bất linh, cự biến tiền nhân, triêu mộ kháp số châu, cầu Tịnh nghiệp”. Hựu vân: “Niệm kỷ thanh Phật, dục miễn Diêm lão tử thủ trung thiết bổng, nãi ngu nhân sở vi”. Chấp thử ngữ giả, toại sanh nghi báng, bất tri thử vị tham Thiền chí bất quy nhất, triếp tự cải đồ giả thuyết, phi ha Tịnh nghiệp cố. Đản ngôn “ngu nhân triêu mộ kháp số châu cầu Tịnh nghiệp”, bất ngôn “ngu nhân triêu mộ nhất tâm bất loạn cầu Tịnh nghiệp” dã. Quán Kinh vân: “Đản văn Phật cập nhị Bồ Tát danh, năng diệt vô lượng sanh tử chi tội”, hà huống ức niệm! Ức niệm giả, thả chỉ Sự nhất tâm dã; tắc tri Sự nhất, dĩ phi ngu nhân, hà huống Lý nhất!

(疏)故知，古云：愚人求淨業者，非唯不指理之一心，亦復不指事一心故。

(鈔)古德謂：有參禪不靈，遽變前因，朝暮掐數珠，求淨業。又云：念幾聲佛，欲免閻老子手中鐵棒，乃愚人所為。執此語者，遂生疑謗，不知此為參禪志不歸一，輒自改途者說，非呵淨業故。但言愚人朝暮掐數珠求淨業，不言愚人朝暮一心不亂求淨業也。觀經云：但聞佛及二菩薩名，能滅無量生死之罪，何況憶念 ！憶念者 ，且指事一

心也；則知事一，已非愚人，何況理一！

(Sớ: Vì vậy biết: Cổ nhân nói “người ngu cầu Tịnh nghiệp”, không chỉ là chẳng nói tới Lý nhất tâm, mà cũng chẳng nói tới Sự nhất

tâm.

Sao: Cổ đức nói: “Có người tham Thiền chẳng hiệu nghiệm, liền thay đổi cái nhân [tu tập] trước đó, sáng chiều lần tràng hạt, cầu Tịnh nghiệp”. Lại nói: “Niệm Phật mấy tiếng, muốn thoát khỏi gậy sắt trong tay cụ già Diêm La chính là việc làm của kẻ ngu”. Kẻ chấp vào lời ấy, bèn sanh lòng hoài nghi, phỉ báng, chẳng biết lời ấy dành để nói với kẻ tham Thiền do tâm chí không quy nhất, liền vội vã thay đổi đường lối, chẳng phải là quở trách Tịnh nghiệp vậy. Chỉ nói “kẻ ngu sáng tối lần tràng hạt cầu Tịnh nghiệp”, chẳng nói “kẻ ngu sáng tối nhất tâm bất loạn cầu Tịnh nghiệp”. Quán Kinh nói: “Chỉ nghe danh hiệu của Phật và hai vị Bồ Tát có thể diệt tội trong vô lượng sanh tử”, huống chi ức niệm! Hơn nữa, ức niệm là nói đến Sự nhất tâm. Cho nên biết [người đắc] Sự nhất tâm đã chẳng phải là kẻ ngu, huống hồ [người đắc] Lý nhất tâm!)

(Sớ) Cố tri tu Tịnh nghiệp nhân, phục nghiệp dư hạnh, phi duy bất tri Lý nhất, thượng vị năng trì Sự nhất tâm cố.

(Sao) Niệm niệm niệm Phật, cánh vô tạp niệm, thị danh nhất tâm. Nhất tâm niệm Phật, hựu nhất tâm tu dư chủng chủng pháp môn, thị nhị tâm dã. Phù vô tạp niệm giả, chỉ đắc Sự chi nhất tâm, kim thả vị năng, hà huống Lý nhất. Cố niệm Phật giả, thủ chí bất nhị, vật nhân tam muội nan thành, nhi triếp cải tu dư hạnh. Tiên nho hữu ngôn: “Bất khả dĩ nhân chi nan thục, nhi cam vi tha đạo chi hữu thành”. Thử chi vị dã.

(Diễn) Bất khả dĩ nhân chi nan thục giả, Mạnh Tử vân: “Ngũ cốc giả, chủng chi mỹ giả dã. Cẩu vi bất thục, bất như đề bại. Phù nhân diệc tại hồ thục chi nhi dĩ hỹ”.

(疏)故知修淨業人，復業餘行，非唯不知理一，尚未能持事一心故。

(鈔)念念念佛，更無雜念，是名一心。一心念佛，又一心修餘種種法門，是二心也。夫無雜念者，止得事之一心，今且未能，何況理一。故念佛者，守志不二，勿因三昧難成，而輒改修餘行。先儒有言 ：不可以仁之難熟 ，而

甘為他道之有成。此之謂也。

(演)不可以仁之難熟者，孟子云：五穀者 ，種之美者

也。苟為不熟，不如稊稗。夫仁亦在乎熟之而已矣。

(Sớ: Do vậy biết: Kẻ tu Tịnh nghiệp mà còn tu học các hạnh khác, không chỉ là chẳng biết gì về Lý nhất tâm, mà còn là chưa thể hành trì Sự nhất tâm.

Sao: Niệm nào cũng đều niệm Phật, trọn chẳng có tạp niệm, thì gọi là “nhất tâm”. Đã nhất tâm niệm Phật, lại còn nhất tâm tu các thứ pháp môn khác, đó là nhị tâm. Phàm là chẳng có tạp niệm thì chỉ đắc Sự nhất tâm, nay còn chưa thể đắc [Sự nhất tâm], huống hồ Lý nhất tâm. Vì thế, người niệm Phật hãy giữ chí hướng chẳng hai, đừng vì tam muội khó thành liền đổi ngay sang tu các hạnh khác. Bậc tiên nho có nói: “Chớ nên vì lòng nhân khó thể thành tựu mà đành lòng hành theo đạo khác để có thành tựu” chính là nói về điều này vậy.

Diễn: “Chớ nên vì lòng nhân khó thể thành tựu”: Mạnh Tử nói: “Ngũ cốc thuộc giống tốt mà nếu chưa chín thì chẳng bằng hạt các loài cỏ, hạt kê. Cũng vậy lòng nhân phải được tu dưỡng thành tựu thì mới nên”).

(Sớ) Hựu thử tứ tự, nhược ly hợp thích chi, tắc tương tức, cố danh nhất tâm. Tương phi, cố danh bất loạn.

(Diễn) Hựu thử tứ tự, nhược ly hợp thích chi giả, tương phi tức thị ly, tương tức tức thị hợp. Tương phi cố danh bất loạn, thị dĩ ly thích chi. Tương tức cố danh nhất tâm, thị dĩ hợp thích chi. Nhất tâm tự nhất tâm, bất loạn tự bất loạn. Cố bất phương ly thích, nhất tâm tức bất loạn, bất loạn tức nhất tâm, cố bất phương hợp thích.

(疏)又此四字，若離合釋之，則相即，故名一心。相非，故名不亂。

(演)又此四字，若離合釋之者，相非即是離，相即即是合。相非故名不亂，是以離釋之。相即故名一心，是以合釋之。一心自一心，不亂自不亂。故不妨離釋，一心即不亂，不亂即一心，故不妨合釋。

(Sớ: Lại nữa, đối với bốn chữ này, nếu dùng cách tách ra hoặc gộp lại để giải thích thì do chúng chính là lẫn nhau, bèn nói là “nhất tâm”; do chẳng phải là lẫn nhau, bèn gọi là “bất loạn”.