A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Sao: “Mỗi điều đều có nhân duyên”: Nguồn cội của thiện căn và phước đức là do phát những tâm nào, [những tâm ấy] đều gọi là “nhân”. Nhưng để thiện căn phát khởi, ắt phải có các thứ thiện duyên giúp đỡ. Để phước đức phát khởi, ắt phải có các thứ phước duyên giúp đỡ. Vì thế, mỗi điều [thiện căn hay phước đức] đều có duyên riêng của nó).

(Sớ) Vấn: “Hà cố Quán Kinh phát Bồ Đề tâm tại đệ tam phước?” Đáp: Dĩ phước hữu Sự, Lý, bất chuyên Sự cố.

(Sao) Quán Kinh Tam Phước: Nhất giả, hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, từ tâm bất sát, tu Thập Thiện Nghiệp. Nhị giả, thọ trì Tam Quy, cụ túc chúng giới, bất phạm oai nghi. Tam giả, phát Bồ Đề tâm, thâm tín nhân quả, độc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả.

(Diễn) Hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, kính thượng dã. Từ tâm bất sát, tiếp hạ dã. Tu Thập Thiện Nghiệp, thân xả tam tà, khẩu ly tứ quá, ý đoạn tam ác dã. Thử cộng phàm phu hành. Tam Quy giả, Phật, Pháp, Tăng dã. Cụ túc chúng giới giả, đạo tục bị thọ vi tế. Bất phạm oai nghi giả, tam thiên tất giai bất khuyết dã. Thử cộng Nhị Thừa hành. Phát Bồ Đề tâm giả, y vô tác cảnh, khởi vô duyên thệ, danh phát Bồ Đề tâm. Thật Tướng bất nhị nhi nhị, lập nhân quả thù, nhị nhi bất nhị, thỉ chung lý nhất, tín thử nhân quả, phương danh vi thâm. Độc tụng Đại Thừa, tu tam trí giải, vận viên thừa hạnh. Dĩ thử giải hạnh giáo kỳ hành giả, danh vi khuyến tấn. Thử Đại Thừa bất cộng hạnh nghiệp dã.

(疏)問：何故觀經發菩提心在第三福？答：以福有事理，不專事故。

(鈔)觀經三福：一者，孝養父母，奉事師長，慈心不殺，修十善業。二者，受持三歸，具足眾戒，不犯威儀。三者，發菩提心，深信因果，讀誦大乘，勸進行者。

(演)孝養父母，奉事師長，敬上也。慈心不殺，接下也。修十善業，身捨三邪，口離四過，意斷三惡也。此共凡夫行。三皈者，佛法僧也。具足眾戒者，道俗備受微細。不犯威儀者，三千悉皆不缺也。此共二乘行。發菩提心者，依無作境，起無緣誓，名發菩提心。實相不二而二，立因果殊，二而不二，始終理一，信此因果，方名為深。讀誦大乘，修三智解，運圓乘行。以此解行教其行者，名為勸進。此大乘不共行業也。

(Sớ: Hỏi: “Vì sao Quán Kinh xếp phát Bồ Đề tâm vào phước thứ ba?” Đáp: Do phước có Sự và Lý, do chẳng chuyên nơi Sự.

Sao: Tam Phước theo Quán Kinh: Một là hiếu dưỡng với cha mẹ, phụng sự sư trưởng, từ tâm chẳng giết, tu Thập Thiện Nghiệp; hai là thọ trì Tam Quy, trọn đủ các giới, chẳng phạm oai nghi; ba là phát Bồ Đề tâm, tin sâu nhân quả, đọc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả.

Diễn: “Hiếu dưỡng với cha mẹ, phụng sự sư trưởng” là tôn kính bề trên. “Từ tâm chẳng giết” là tiếp độ kẻ dưới. Tu Thập Thiện Nghiệp là thân bỏ ba điều tà, miệng lìa bốn điều lỗi, ý đoạn ba sự ác. Những điều này hành chung với phàm phu. Tam Quy là [quy y] Phật, Pháp, Tăng. “Đầy đủ các giới” là đạo hay tục đều thọ đủ mọi lẽ vi tế. “Chẳng phạm oai nghi” là ba ngàn oai nghi đều chẳng thiếu khuyết. Điều này hành chung với Nhị Thừa. Phát Bồ Đề tâm là nương vào cảnh vô tác để khởi lên thệ nguyện vô duyên, gọi là phát Bồ Đề tâm. Thật Tướng chẳng hai mà hai, lập thành nhân và quả khác nhau, tuy hai mà một, từ đầu tới cuối lý là một. Tin tưởng nhân quả này thì mới gọi là sâu. Đọc tụng Đại Thừa, tu ba trí giải, vận dụng hạnh thuộc về Viên Giáo. Dùng giải hạnh ấy để dạy hành giả thì gọi là “khuyến tấn”. Đây là hạnh nghiệp Đại Thừa chẳng cùng chung [với Nhị Thừa hoặc phàm phu]).

(Sao) Nạn vị: “Vân hà phát Bồ Đề tâm, nhi dữ thượng chi nhị giả đồng danh viết phước?” Kim minh phước hữu Sự, Lý. Thử Bồ Đề tâm, thị Bát Nhã trung “như hư không bất khả tư lượng chi phước”, phi Đạt Ma sở xích nhân thiên hữu lậu chi phước dã. Cố tiền nhị phước do cộng phàm tiểu, thử độc thiện Đại Thừa nhĩ. Nhiên kim sớ bất dĩ phối phước, nhi thuộc chi thiện căn giả hà? Lương dĩ thiện chi dữ phước, Biệt chi tắc nhị, Tổng chi tắc nhất. Biệt nhi ngôn chi, tắc Bồ Đề tâm thiên thuộc thiện căn. Tổng nhi ngôn chi, tắc Bồ Đề tâm diệc khả vân phước. Quán Kinh tổng cử, ngôn phước vô ngại.

(Diễn) Vân hà phát Bồ Đề tâm nhi dữ thượng nhị đồng vi phước giả, vị phát Bồ Đề tâm ký thị thiện căn, tắc Quán Kinh tiền nhị ưng danh vi phước, đệ tam phát tâm hà diệc danh phước da? “Kim minh phước hữu Sự Lý” hạ, dĩ phước hữu nhân, thiên, tiểu quả, hữu lậu, hữu vi chi Sự phước. Hữu xứng tánh vô lậu vô vi chi Lý phước. Kim Bồ Đề tâm, chánh thị Bát Nhã kinh trung “bất trụ tướng, như hư không bất khả tư nghị” chi phước, phi hữu vi sự tướng chi phước, cố vô ngại dã. Nhiên kim sớ hạ, hựu vấn vân: “Ký Bồ Đề tâm thị như hư không chi Lý phước, kim kinh bất phán quy phước đức, nhi phán quy thiện căn giả hà dã?” Lương dĩ thiện chi dữ phước, khả phân, khả hợp. Phân tắc Bồ Đề thiên thuộc thiện căn; hợp tắc Bồ Đề diệc khả vân phước cố.

(鈔)難謂：云何發菩提心，而與上之二者同名曰福？今明福有事理。此菩提心，是般若中如虛空不可思量之福，非達摩所斥人天有漏之福也。故前二福猶共凡小，此獨擅大乘耳。然今疏不以配福，而屬之善根者何？良以善之與福，別之則二，總之則一。別而言之，則菩提心偏屬善根。總而言之，則菩提心亦可云福。觀經總舉，言福無礙。

(演)云何發菩提心而與上二同為福者，謂發菩提心既是善根，則觀經前二應名為福，第三發心何亦名福耶？今明福有事理下，以福有人天小果有漏，有為之事福。有稱性無漏無為之理福。今菩提心，正是般若經中不住相，如虛空不可思議之福，非有為事相之福，故無礙也。然今疏下，又問云：既菩提心是如虛空之理福，今經不判歸福德，而判歸善根者何也？良以善之與福，可分可合。分則菩提偏屬善根；合則菩提亦可云福故。

(Sao: Vặn rằng: “Vì sao phát Bồ Đề tâm lại cùng với hai điều trước đều gọi là phước?” Nay nói rõ phước có Sự và Lý. Tâm Bồ Đề này là phước giống như kinh Bát Nhã đã nói “như hư không chẳng thể suy lường”, chẳng phải là loại phước nhân thiên hữu lậu bị tổ Đạt Ma quở trách. Do vậy, đối với hai thứ phước trước, phàm phu và Tiểu Thừa còn có phần, chỉ riêng phước này dành riêng cho hàng Đại Thừa. Nhưng bộ sớ này lại chẳng coi [Bồ Đề tâm] là phước, mà xếp nó vào thiện căn là vì lẽ gì? Ấy là vì thiện và phước, xét theo Biệt thì là hai, xét theo Tổng bèn là một. Nói theo Biệt, Bồ Đề tâm thiên về thiện căn. Nói theo Tổng, cũng có thể nói Bồ Đề tâm là phước. Quán Kinh nói theo Tổng, nên bảo [Bồ Đề tâm] là phước thì chẳng trở ngại gì.

Diễn: “Vì sao coi phát Bồ Đề tâm cũng là phước giống như hai điều trước”, ý nói: Phát Bồ Đề tâm đã là thiện căn, vậy thì hai điều trước trong Quán Kinh đáng nên gọi là phước, vì sao điều thứ ba là phát [Bồ Đề] tâm mà cũng gọi là phước vậy? Từ câu “nay nói rõ phước có Sự và Lý” trở đi: Do phước xét theo mặt Sự thì có nhân, thiên, tiểu quả, hữu lậu, hữu vi… Xét theo Lý thì có loại phước xứng tánh, vô lậu, vô vi. Nay tâm Bồ Đề đúng như kinh Bát Nhã nói, nó là phước chẳng trụ nơi tướng, như hư không chẳng thể nghĩ bàn, chẳng phải là phước thuộc sự tướng hữu vi, cho nên vô ngại. Từ “nay sớ này” trở đi, lại Hỏi: “Bồ Đề tâm đã là phước như hư không thuộc về Lý, kinh này chẳng phán định [Bồ Đề tâm] thuộc về phước đức, mà lại phán định nó thuộc về thiện căn, là do lẽ nào?” Ấy là vì thiện và phước có thể tách ra, hay có thể hợp lại. Tách ra thì Bồ Đề riêng thuộc vào thiện căn; hợp lại thì cũng có thể nói Bồ Đề là phước).

(Sao) Vấn: Bảo Tích Đại Bổn vân: “Dục kiến Vô Lượng Thọ Phật giả, ưng phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Phục đương chuyên niệm bỉ quốc, tích tập thiện căn”. Tắc Bồ Đề thiện căn, tự vi nhị sự, kim hà trực dĩ thiện căn thuộc Bồ Đề tâm? Đáp: Bỉ đản ngôn thiện căn, thử nãi vân đa thiện căn, “đa” chi nhất tự, phi Bồ Đề tâm, hà dĩ đương thử?

(鈔)問：寶積大本云：欲見無量壽佛者，應發無上菩提心。復當專念彼國，積集善根。則菩提善根，似為二事，今何直以善根屬菩提心？答：彼但言善根，此乃云多善根，多之一字，非菩提心，何以當此？

(Sao: Hỏi: Kinh Đại Bổn trong bộ Bảo Tích (tức Vô Lượng Thọ Như Lai Hội) có nói: “Muốn thấy Vô Lượng Thọ Phật, hãy nên phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Lại hãy nên chuyên niệm cõi ấy, chứa nhóm, tu tập thiện căn”. Như vậy thì Bồ Đề và thiện căn dường như là hai chuyện, sao nay lại thẳng thừng bảo thiện căn thuộc về Bồ Đề tâm? Đáp: Kinh ấy chỉ nói “thiện căn”, kinh này bèn nói là “nhiều thiện căn”, một chữ “nhiều” ấy, nếu chẳng phải là Bồ Đề tâm thì dùng gì để tương ứng với nó được?)

(Sớ) Vấn: “Tức trì danh vi đa thiện căn, phước đức; thử kinh chi ngoại, biệt hữu chứng cứ phủ?” Đáp: Lịch lịch khả chứng, như Đại Bi, Đại Phẩm đẳng thuyết.

(Sao) Chứng thiện căn giả, Đại Bi kinh vân: “Nhất xưng Phật danh, dĩ thị thiện căn, nhập Niết Bàn giới, bất khả cùng tận”. Hựu vân: “Ngã diệt độ hậu, Bắc Thiên Trúc quốc, hữu tỳ kheo danh Kỳ Bà Già, tu tập vô lượng tối thắng thiện căn, dĩ nhi mạng chung, sanh ư Tây Phương quá bách thiên ức thế giới, Vô Lượng Thọ Phật quốc. Dĩ hậu thành Phật, hiệu Vô Cấu Quang Như Lai”. Hựu Đại Trang Nghiêm Kinh Luận, Phật thế nhất lão nhân lai cầu xuất gia, Xá Lợi Phất đẳng chư đại đệ tử câu bất khẳng độ, dĩ quán bỉ đa kiếp vô thiện căn cố. Phật tự độ chi, tức chứng đạo quả, nhân cáo đại chúng: “Thử nhân vô lượng kiếp tiền, vi thải tân nhân, mãnh hổ bức cực, đại bố thượng thụ, xưng Nam mô Phật. Dĩ thị thiện căn, ngộ ngã đắc độ”. Hoa Nghiêm Đệ Thập Hồi Hướng vân: “Nguyện ức niệm vô lượng vô biên thế giới, khứ, lai, hiện tại nhất thiết chư Phật”. Nhi thứ vân: “Dĩ thử niệm Phật thiện căn”. Phàm thử, giai trì danh vi đa thiện căn chi minh chứng dã.

(Diễn) Dĩ thị thiện căn nhập Niết Bàn giới, bất khả cùng tận giả, dĩ xưng danh thiện căn, bất dữ nhất thiết hữu vi tương ứng, nãi tăng trưởng vô vi, tùy thuận vô vi chi thiện căn dã. Cố nhập Niết Bàn bất khả cùng tận. Thí như hữu nhân, thực thiểu kim cang, chung cánh bất tiêu, yếu đương xuyên cốt nhi xuất. Xưng danh công đức, trực chí Niết Bàn, diệc phục như thị. Tu tập vô lượng tối thắng thiện căn giả, “vô lượng” ngôn kỳ quảng đại, “tối thắng” ngôn kỳ vi diệu. Dĩ xứng tánh chi tu, nhất tu, nhất thiết tu, quảng vô nhai bạn, diệu bất khả trắc cố. Nguyện ức niệm vô lượng vô biên thế giới, thị hoành biến nhất thiết xứ; khứ, lai, hiện tại nhất thiết chư Phật, thị thụ biến nhất thiết thời. Sở vị: “Nhất niệm, nhất thiết niệm; nhất thiết niệm, nhất niệm” dã.

(疏)問：即持名為多善根福德；此經之外？別有證據否？答：歷歷可證，如大悲大品等說。

(鈔)證善根者，大悲經云：一稱佛名，以是善根，入涅槃界，不可窮盡。又云：我滅度後，北天竺國，有比丘名祈婆伽，修習無量最勝善根，已而命終，生於西方過百千億世界，無量壽佛國。以後成佛，號無垢光如來。又大莊嚴經論。佛世一老人來求出家，舍利弗等諸大弟子俱不肯度，以觀彼多劫無善根故。佛自度之，即證道果，因告大眾：此人無量劫前，為採薪人，猛虎逼極，大怖上樹，稱南無佛。以是善根，遇我得度。華嚴第十回向云：願憶念無量無邊世界，去來現在一切諸佛。而次云：以此念佛善根。凡此，皆持名為多善根之明證也。

(演)以是善根入涅槃界，不可窮盡者，以稱名善根，不與一切有為相應，乃增長無為，隨順無為之善根也。故入涅槃不可窮盡。譬如有人，食少金剛，終竟不消，要當穿骨而出。稱名功德，直至涅槃，亦復如是。修習無量最勝善根者，無量言其廣大，最勝言其微妙。以稱性之修，一修一切修，廣無涯畔，妙不可測故。願憶念無量無邊世界，是橫遍一切處；去來現在一切諸佛，是豎遍一切時。所謂：一念一切念；一切念一念也。

(Sớ: Hỏi: “Nếu trì danh là nhiều thiện căn, nhiều phước đức, ngoài kinh này ra, có chứng cứ nào khác hay không?” Đáp: Rành rành có thể chứng minh, như các kinh Đại Bi, Đại Phẩm v.v… đã nói.

Sao: “Để chứng minh [trì danh là] thiện căn”: Kinh Đại Bi nói: “Xưng danh hiệu Phật, dùng đó làm thiện căn để nhập Niết Bàn giới, chẳng thể cùng tận”. Lại nói: “Sau khi ta diệt độ, tại nước Bắc Thiên Trúc, có tỳ kheo tên là Kỳ Bà Già tu tập vô lượng thiện căn thù thắng nhất. Khi đã mạng chung, bèn sanh vào cõi Phật Vô Lượng Thọ ở Tây Phương cách đây trăm ngàn ức thế giới. Về sau, [tỳ kheo ấy] sẽ thành Phật, hiệu là Vô Cấu Quang Như Lai”.

Lại theo Đại Trang Nghiêm Kinh Luận, thuở đức Phật tại thế, có một cụ già đến xin xuất gia, các vị đại đệ tử như Xá Lợi Phất v.v… đều không chịu thế độ, vì xét thấy ông cụ trong nhiều kiếp chẳng có thiện căn. Đức Phật liền tự độ cụ già ấy, cụ liền chứng đạo quả. Nhân đó, [đức Phật] bảo đại chúng: “Người này trong vô lượng kiếp trước, làm người đẵn củi, do bị hổ dữ bức bách quá đỗi, hết sức kinh hoảng, trèo lên cây, xưng Nam mô Phật. Do thiện căn ấy, gặp ta đắc độ”. Phần giảng về Đệ Thập Hồi Hướng trong kinh Hoa Nghiêm có nói: “Nguyện ức niệm vô lượng vô biên thế giới, quá khứ, vị lai, hiện tại hết thảy chư Phật”. Kế đó, bèn nói: “Do thiện căn niệm Phật ấy”. Phàm những câu như vậy đều là chứng cớ rành rành [chứng tỏ] trì danh là nhiều thiện căn vậy.

Diễn: “Dùng thiện căn này để nhập Niết Bàn giới chẳng thể cùng tận”: Do thiện căn xưng danh chẳng tương ứng với hết thảy hữu vi, cho nên tăng trưởng vô vi, tùy thuận thiện căn vô vi. Vì thế, nhập Niết Bàn chẳng thể cùng tận. Ví như có người ăn một chút kim cang, rốt cuộc chẳng thể tiêu được, chất kim cang sẽ xuyên qua xương mà lọt ra. Công đức xưng danh đạt thẳng đến Niết Bàn, cũng giống như thế đó.

“Tu tập thiện căn vô lượng tối thắng”: Nói “vô lượng” nghĩa là rộng lớn. “Tối thắng” là vi diệu. Do tu xứng tánh, nên một tu, hết thảy đều tu, rộng rãi không ngằn mé, mầu nhiệm chẳng thể lường. “Nguyện ức niệm vô lượng vô biên thế giới” tức là theo chiều ngang, trọn khắp hết thảy các chốn. “Quá khứ, vị lai, hiện tại hết thảy chư Phật” là theo chiều dọc trọn khắp hết thảy các thời. Đó gọi là “một niệm, hết thảy niệm; hết thảy niệm là một niệm”).

(Sao) Chứng phước đức giả, Đại Phẩm Bát Nhã kinh vân: “Nhược nhân tán tâm niệm Phật, diệc đắc ly khổ, kỳ phước bất tận, huống định ý niệm”. Xưng Dương Chư Phật Công Đức kinh vân: “Nhược hữu đắc văn Vô Lượng Thọ Như Lai danh giả, nhất tâm tín nhạo, trì phúng, tụng niệm. Thử nhân đương đắc vô lượng chi phước, vĩnh ly tam đồ. Mạng chung chi hậu, vãng sanh bỉ sát”. Trí Luận vân: “Thí như hữu nhân, sơ sanh đọa địa, tức năng nhật hành thiên lý, mãn nhất thiên tuế, thất bảo phụng Phật. Bất như hữu nhân, ư hậu ác thế, nhất thanh xưng niệm A Di Đà Phật, kỳ phước thắng bỉ”. Tăng Nhất A Hàm kinh vân: “Tứ sự cúng dường Diêm Phù Đề nhất thiết chúng sanh, nhược hữu xưng Phật danh hiệu, như cấu nhũ khoảnh, công đức quá thượng, bất khả tư nghị”. Phàm thử, giai trì danh vi đa phước đức chi minh chứng dã.

(Diễn) Tán tâm niệm Phật, thị trước thật ức trì, trước thật thể cứu. Vị nhập nhất tâm giả, phi như kim nhân toàn bất trước ý, đồ sự thần thiệt dã. Định ý niệm Phật, thị ký đắc Sự nhất tâm, nhi phục ư định tâm trung, niệm niệm ức trì, tâm tâm nghiên cứu giả. Nhược thị Lý nhất tâm, tắc thị ly niệm cảnh giới. Ký dĩ vô ý, kiêm diệc bất chỉ thị Định dã. Nhất tâm tín nhạo, thị Tín Nguyện nhị tư. Trì, phúng, tụng, niệm, thị Hạnh tư. Trì nhi phúng, tụng nhi niệm, chánh dụng tâm chi cực. Sở vị khẩu dữ tâm, thanh thanh tương ứng; tâm dữ Phật, bộ bộ bất ly dã. Thử bất vãng sanh, thùy phục vãng sanh? Nhất thanh xưng niệm, kỳ phước thắng bỉ giả, thử nhất thanh nãi thậm thâm chi thanh, thử nhất niệm nãi tối hậu chi niệm. Sở vị tri thanh tướng không, hô hưởng bất thật. Năng xưng, sở xưng, giai bất khả đắc dã. Cố vân “kỳ phước thắng bỉ”. Xưng Phật danh hiệu, công đức bất khả tư nghị giả, chánh dĩ xưng danh, vô năng xưng, sở xưng, bất khả tư nghị cố. Nhược xưng danh chi tâm thuộc Tạng, Thông, Biệt giả, tiện khả tư thức hỹ. Cấu âm cấu, thủ ngưu nhũ dã.

(鈔)證福德者，大品般若經云：若人散心念佛，亦得離苦，其福不盡，況定意念。稱揚諸佛功德經云：若有得聞無量壽如來名者，一心信樂，持諷誦念。此人當得無量之福，永離三途。命終之後，往生彼剎。智論云：譬如有人，初生墮地，即能日行千里，滿一千歲，七寶奉佛。不如有人，於後惡世，一聲稱念阿彌陀佛，其福勝彼。增一阿含經云：四事供養閻浮提一切眾生，若有稱佛名號，如彀乳頃，功德過上，不可思議。凡此，皆持名為多福德之明證也。

(演)散心念佛，是著實憶持，著實體究。未入一心者，非如今人全不著意，徒事唇舌也。定意念佛，是既得事一心，而復於定心中，念念憶持，心心研究者。若是理一心，則是離念境界。既已無意，兼亦不止是定也。一心信樂，是信願二資。持諷誦念，是行資。持而諷，誦而念，正用心之極。所謂口與心，聲聲相應；心與佛，步步不離也。此不往生，誰復往生？一聲稱念，其福勝彼者，此一聲乃甚深之聲，此一念乃最後之念。所謂知聲相空，呼響不實。能稱所稱，皆不可得也。故云其福勝彼。稱佛名號，功德不可思議者，正以稱名，無能稱所稱，不可思議故。若稱名之心屬藏通別者，便可思識矣。彀音遘，取牛乳也。

(Sao: “Chứng tỏ [trì danh] là phước đức”: Kinh Đại Phẩm Bát Nhã nói: “Nếu ai tán tâm niệm Phật thì cũng được lìa khổ, phước ấy bất tận, huống hồ là ý an định mà niệm”. Kinh Xưng Dương Công Đức Chư Phật nói: “Nếu có kẻ nào được nghe danh hiệu Vô Lượng Thọ Như Lai mà nhất tâm tin ưa, trì, phúng, tụng, niệm, người ấy sẽ được vô lượng phước, vĩnh viễn lìa khỏi tam đồ. Sau khi mạng chung, bèn vãng sanh cõi kia”. Đại Trí Độ Luận nói: “Ví như có người vừa mới sanh ra, rơi xuống đất liền có thể mỗi ngày đi một ngàn dặm, tròn một ngàn năm, dùng bảy báu dâng lên Phật, chẳng bằng có người khác trong đời ác mai sau, xưng niệm A Di Đà Phật một tiếng. Phước của người sau vượt xa người trước”. Kinh Tăng Nhất A Hàm nói: “Dùng tứ sự cúng dường hết thảy chúng sanh trong Diêm Phù Đề, nếu có người xưng danh hiệu Phật như trong khoảng vắt sữa, công đức vượt xa [người trước] chẳng thể nghĩ bàn”. Phàm những đoạn [kinh luận] như vậy đều là chứng cớ rõ rệt chứng tỏ trì danh là nhiều phước đức.

Diễn: “Tán tâm niệm Phật” là thật sự nghĩ nhớ, trì niệm, thật sự thấu hiểu, tham cứu; [nói “tán tâm niệm Phật” nghĩa là nói tới] người chưa đắc nhất tâm, chẳng phải là như người hiện thời hoàn toàn chẳng dốc ý, chỉ niệm suông bằng miệng lưỡi mà thôi. “Ý an định niệm Phật” là đã đắc Sự nhất tâm; nhưng lại ở trong cái tâm Định, niệm nào cũng nghĩ nhớ, vâng giữ, niệm tâm nào cũng đều là nghiên cứu. Nếu là Lý nhất tâm thì chính là cảnh giới ly niệm. Đã là vô ý thì cũng không giới hạn trong Định vậy.

“Nhất tâm tin ưa” là hai thứ tư lương Tín và Nguyện. “Trì, phúng, tụng, niệm” là tư lương Hạnh. Trì bằng cách phúng, tụng bằng cách niệm, chính là dụng tâm tột bậc. Đó gọi là miệng và tâm từng tiếng tương ứng, tâm và Phật, từng bước chẳng lìa. Người này chẳng vãng sanh thì còn ai vãng sanh nữa đây?

“Xưng niệm một tiếng, phước ấy vượt xa người kia”: Một tiếng ấy chính là tiếng rất sâu; niệm ấy là niệm tối hậu. Đó gọi là “biết tướng của thanh là Không, tiếng gọi và tiếng vọng của nó đều chẳng thật. Người xưng niệm và vị Phật được xưng niệm đều chẳng thể được”. Cho nên gọi là “phước người này vượt xa người kia”. “Xưng danh hiệu Phật công đức chẳng thể nghĩ bàn”: Chính vì do xưng danh mà không có người xưng niệm lẫn vị Phật được xưng niệm, cho nên là chẳng thể nghĩ bàn. Chứ nếu cái tâm xưng danh thuộc về Tạng, Thông, Biệt thì sẽ là có thể nghĩ ngợi, nhận biết. Chữ Cấu (彀) đọc là Cấu, có nghĩa là vắt sữa).

(Sao) Hựu Bảo Tích thập cửu kinh vân: “Thời nhất tỳ kheo, văn Phật tán dương Bất Động Như Lai Phật sát công đức, tâm sanh tham trước, nhi niệm sanh bỉ. Phật ngôn: Bất dĩ ái luyến chi tâm, toại đắc vãng sanh! Duy hữu thực chư thiện bổn, tu chư phạm hạnh, đắc sanh bỉ sát”. Thiện bổn tức thiện căn, phạm hạnh tức phước đức. Thử hựu song hiển trì danh, vi đa thiện, đa phước chi minh chứng dã. Chư kinh giao tán, khả phất tín thọ?

(Diễn) Bất dĩ ái luyến chi tâm, toại đắc vãng sanh giả, dĩ ái luyến chi tâm thị tình thức, bất thị trí huệ cố. Thị đản tri thủ tướng, bất tri diệu lý cố. Thị đồ sanh hiếu nhạo, vị khởi chân hạnh cố.

(鈔)又寶積十九經云：時一比丘，聞佛讚揚不動如來佛剎功德，心生貪著，而念生彼。佛言：不以愛戀之心，遂得往生！惟有植諸善本，修諸梵行，得生彼剎。善本即善根，梵行即福德。此又雙顯持名，為多善多福之明證也。諸經交讚，可弗信受？

(演)不以愛戀之心，遂得往生者，以愛戀之心是情識，不是智慧故。是但知取相，不知妙理故。是徒生好樂，未起真行故。

(Sao: Lại nữa, kinh Bảo Tích quyển thứ mười chín có nói: “Khi ấy, có một vị tỳ kheo nghe đức Phật ca ngợi công đức của cõi Phật Bất Động Như Lai, sanh tâm tham đắm, nghĩ muốn sanh về đó. Đức Phật dạy: Chẳng thể do cái tâm ái luyến mà được vãng sanh, chỉ có gieo các cội lành, tu các phạm hạnh là được sanh về cõi ấy”. “Cội lành” chính là thiện căn, “phạm hạnh” là phước đức. Điều này rõ ràng lại là chứng cớ minh bạch chứng tỏ cả hai điều: Trì danh vừa là nhiều thiện, vừa là nhiều phước. Các kinh đều xen lẫn tán dương [pháp môn Niệm Phật], há có thể nào chẳng tin nhận ư?

Diễn: “Chẳng thể do cái tâm ái luyến mà được vãng sanh”: Vì cái tâm ái luyến là tình thức, chẳng phải là trí huệ. Do chỉ biết chấp lấy tướng, chẳng biết diệu lý. Do chỉ mong sanh về đó, ham ưa vui sướng, chưa khởi hạnh chân thật).

(Sớ) Vấn: “Thử độ đơn tu viên đốn, bất nguyện vãng sanh giả, ninh khả vị chi thiểu thiện căn da?” Đáp: Viên đốn hành nhân, tuy ngộ nhất tâm, thượng dư hậu hữu. Chánh nghi cầu sanh bỉ quốc, thân cận Di Đà. Triết Lão, Thanh Công, kiểu nhiên phúc triệt. Nhược kỳ tự phụ viên nhân, bất nguyện vãng sanh, đương tri diệc thị thiện căn bạc cố, như Hoa Nghiêm trung thuyết.

(Diễn) Đơn tu viên đốn, bất nguyện vãng sanh giả, thị Tông môn sư đức. Trực minh chân tánh, bất đới tiêm trần. Phật lai dã sát, ma lai dã sát; niệm Phật nhất thanh, thấu khẩu tam nhật giả. Ninh khả vị chi thiểu thiện căn giả, vị dĩ trì danh vi đa thiện căn? Tắc thử đẳng sư đức, giai túc cụ Bát Nhã linh căn, nãi năng nhĩ dã, ninh khả vị chi thiểu thiện căn da? Tuy ngộ nhất tâm, thượng dư hậu hữu giả, vị nhược ngộ nhi tức chứng Vô Sanh, thị chân thiện căn thâm hậu. Nhậm cừ hoành thuyết, thụ thuyết, vô sở bất khả, giáo cừ vãng đông, vãng tây, chân như thuyết mộng. Nhược vị đắc Vô Sanh, nhi tự phụ viên nhân, độn trí Tịnh Độ, diệc thị thiện căn thiển tiển dã. Triết Lão trụ kinh sư tứ thập niên, thường tọa bất ngọa. Hóa hậu, chỉ áo diệc thiêu xuất xá lợi. Dĩ bất tu Tây Phương, sanh đại phú quý xứ. Thanh Công tức Thanh Thảo Đường. Niên cửu thập dư, cảm Tăng gia nữ nhân tống cúng, tức vi kỳ tử. Hậu quan chí tể tướng. Phúc triệt giả, Hán Giả Nghị vân: “Tiền xa ký phúc, hậu xa đương giới”.

(疏)問：此土單修圓頓，不願往生者，寧可謂之少善根耶？答：圓頓行人，雖悟一心，尚餘後有。正宜求生彼國，親近彌陀。喆老青公，皎然覆轍。若其自負圓人，不願往生，當知亦是善根薄故，如華嚴中說。

(演)單修圓頓，不願往生者，是宗門師德。直明直性，不帶纖塵。佛來也殺，魔來也殺；念佛一聲，漱口三日者。甯可謂之少善根者，謂以持名為多善根？則此等師德，皆夙具般若靈根，乃能爾也，甯可謂之少善根耶？雖悟一心，尚餘後有者，謂若悟而即證無生，是真善根深厚。任渠橫說豎說，無所不可，教渠往東往西，真如說夢。若未得無生，而自負圓人，鈍置淨土，亦是善根淺尟也。喆老住京師四十年，常坐不臥。化後，紙襖亦燒出舍利。以不修西方，生大富貴處。青公即青草堂。年九十餘，感曾家女人送供，即為其子。後官至宰相。覆轍者，漢賈誼云：前車既覆，後車當戒。

(Sớ: Hỏi: “Đối với người chỉ tu pháp viên đốn trong cõi này, chẳng nguyện vãng sanh, há có thể nói là ít thiện căn ư?” Đáp: Người tu hành viên đốn, tuy đã ngộ nhất tâm, nhưng hãy còn sót lại thân sau; đáng nên cầu sanh cõi ấy, thân cận Phật Di Đà. Cụ Chân Như Triết, ngài Thanh Thảo Đường là những vết xe đổ rành rành. Nếu kẻ nào tự phụ là hạng viên đốn, chẳng muốn vãng sanh, hãy nên biết người ấy cũng là phường thiện căn mỏng manh như trong kinh Hoa Nghiêm đã nói.

Diễn: Người chỉ tu pháp viên đốn, chẳng muốn vãng sanh là bậc thầy, hoặc bậc đại đức trong Tông Môn, trực tiếp minh tâm kiến tánh, chẳng vướng mắc mảy trần: “Phật đến cũng giết, ma đến cũng giết, niệm Phật một tiếng, súc miệng ba ngày”. Há có nên nói họ là kẻ ít thiện căn, bảo trì danh mới là nhiều thiện căn ư? Các vị tổ sư đại đức ấy đều trọn đủ linh căn Bát Nhã từ xưa, cho nên mới có thể được như thế, há có thể nói họ là phường ít thiện căn ư?

“Tuy ngộ nhất tâm mà hãy còn sót lại thân sau”: Ý nói, nếu là đã ngộ, liền chứng Vô Sanh, thì đúng là thiện căn sâu dầy. Mặc cho người ấy nói ngang, nói dọc, không gì chẳng thể được, mặc cho người ấy sang Đông, sang Tây, đúng là như nói chuyện nằm mộng vậy. Nếu chưa đắc Vô Sanh, mà tự phụ là hạng viên đốn, kẻ căn cơ chậm lụt mà gác bỏ Tịnh Độ thì cũng là kẻ thiện căn nông cạn vậy.

Cụ Chân Như Mộ Triết trụ tại kinh đô bốn mươi năm, thường ngồi chẳng nằm. Sau khi hỏa táng, giấy bọc, áo liệm cũng thiêu thành xá lợi. Do chẳng tu về Tây Phương, nên sanh vào nơi đại phú quý. Thanh Công chính là Thanh Thảo Đường. Tuổi ngoài chín mươi, do cảm kích sự cúng dường, biếu tặng của nữ nhân nhà họ Tăng, liền sanh làm con nhà ấy, làm quan đến chức tể tướng. “Vết xe đổ”: Đời Hán, Giả Nghị nói: “Xe trước đã đổ, xe sau hãy nên răn dè”).

(Sao) Hậu hữu giả, hậu ấm dã, tức lai sanh dã. Viên nhân kiến địa, tuy dữ Phật tề, nhiên nhi thô tế vô minh do vị tận trừ, Hằng sa Tánh Đức do vị tất bị. Hữu Hoặc nhuận sanh, ninh vô hậu hữu? Ký tồn hậu hữu, tắc hữu sanh phương, bất ly lục đạo. Trừ bỉ dĩ đăng Thật Báo, dư hoặc vị miễn nhân thiên; nhi thiên thượng đa dục, nhân gian tạp khổ, đọa lạc giả chúng, giải thoát giả hy. Bất sanh Tịnh Độ, nhi tương yên vãng?

(Diễn) Thô tế vô minh do vị tận giả, tế tức căn bản, thô tức chi mạt. Viên nhân kiến dữ Phật tề, Hoặc toàn vị phá. Dĩ Lý tuy đốn ngộ, thừa ngộ tịnh tiêu; Sự tu tiệm trừ, nhân thứ đệ tận cố. Hằng sa Tánh Đức do vị tất bị giả, đức hữu Tánh Đức, Tu Đức. Tánh Đức bổn cụ, Tu Đức tu thành. Kim vân Tánh Đức vị bị, dĩ tánh tùng tu dã. Dĩ toàn tánh khởi tu, toàn tu thành tánh, Tu Đức vị viên, Tánh Đức vị bị cố. Trừ bỉ dĩ đăng Thật Báo, dư Hoặc vị miễn nhân thiên giả, năng đoạn vô minh chứng Pháp Thân, sanh Thật Báo độ, tắc siêu lục đạo. Nhược bất nhiên giả, túng bất đọa ác thú, diệc đọa nhân thiên, yên vô hậu hữu da? Hoặc vấn viết: “Đoạn vô minh, chứng Pháp Thân Bồ Tát, sanh Thật Báo giả, huýnh siêu lục đạo bất tất ngôn hỹ! Sanh Phương Tiện Hữu Dư giả, diệc siêu tam giới, bất thọ luân hồi. Hà đản ngôn ‘trừ Thật Báo năng miễn nhân thiên’, bất ngôn ‘trừ Phương Tiện diệc miễn nhân thiên’ da?” Đáp: Thử chương vấn đáp, đơn luận viên nhân. Viên nhân đoạn vô minh giả, tức sanh Thật Báo. Như vị đoạn vô minh, tạo chí Thất Tín, tuy sanh Phương Tiện, sở kiến chi cảnh dữ Thật Báo đồng, bất đồng Tạng Thông nhị giáo thể tích chi nhân, thật sanh Phương Tiện, cố lược nhi bất ngôn dã.

(鈔)後有者，後陰也，即來生也。圓人見地，雖與佛齊，然而粗細無明猶未盡除，恆沙性德猶未悉備。有惑潤生，寧無後有？既存後有，則有生方，不離六道。除彼已登實報，餘或未免人天；而天上多欲，人間雜苦，墮落者眾，解脫者希。不生淨土，而將焉往？

(演)粗細無明猷未盡者，細即根本，粗即枝末。圓人見與佛齊，惑全未破。以理雖頓悟，乘悟併消；事須漸除，因次第盡故。恆沙性德猶未悉備者，德有性德修德。性德本具，修德修成。今云性德未備，以性從修也。以全性起修，全修成性，修德未圓，性德未備故。除彼已登實報，餘或未免人天者，能斷無明證法身，生實報土，則超六道。若不然者，縱不墮惡趣，亦墮人天，焉無後有耶？或問曰：斷無明，證法身菩薩，生實報者，迥超六道不必言矣！生方便有餘者，亦超三界，不受輪迴。何但言除實報能免人天，不言除方便亦免人天耶？答：此章問答，單論圓人。圓人斷無明者，即生實報。如未斷無明，造至七信，雖生方便，所見之境與實報同，不同藏通二教體析之人，實生方便，故略而不言也。

(Sao: “Hậu hữu” là hậu ấm, tức là đời sau. Người viên đốn tuy kiến địa bằng với Phật, nhưng vô minh thô hay tế còn chưa trừ hết, Hằng sa Tánh Đức còn chưa trọn hết. Hễ có phiền hoặc tràn trề nẩy sanh, há lẽ nào chẳng có thân sau cho được? Đã có thân sau thì phải tái sanh, chẳng lìa khỏi lục đạo. Trừ những người đã lên cõi Thật Báo, những trường hợp khác chắc là chưa tránh khỏi cõi trời, người. Nhưng cõi trời lắm dục, nhân gian các khổ xen lẫn. Kẻ đọa lạc đông đảo, người giải thoát ít ỏi. Chẳng sanh về Tịnh Độ, thì sẽ đi về đâu?

Diễn: “Còn chưa hết sạch vô minh thô và tế”: Tế là căn bản, thô là chi mạt. Người viên đốn kiến giải bằng với chư Phật, nhưng chưa phá trừ toàn thể Hoặc, xét theo Lý thì tuy là do đốn ngộ bèn [có thể] nương vào ngộ để tiêu trừ [phiền não], nhưng xét theo Sự thì cần phải trừ khử dần dần, sẽ lần lượt trừ hết. “Hằng sa Tánh Đức còn chưa trọn đủ”: Đức có Tánh Đức và Tu Đức. Tánh Đức vốn sẵn trọn đủ, Tu Đức là do tu thành. Nay nói Tánh Đức chưa đầy đủ, là vì tánh thuận theo tu; do toàn tánh khởi tu, toàn tu thành tánh, Tu Đức chưa vẹn, Tánh Đức sẽ chẳng trọn đủ.

“Trừ những người đã lên cõi Thật Báo, những trường hợp khác chắc là chẳng thoát khỏi cõi trời, người”: Có thể đoạn vô minh, chứng Pháp Thân, sanh vào cõi Thật Báo, bèn vượt thoát lục đạo. Nếu chẳng vậy, dẫu chẳng đọa trong đường ác, cũng đọa trong cõi trời, người, làm sao chẳng có thân sau cho được?

Hoặc có kẻ Hỏi: Bậc Bồ Tát đã đoạn vô minh, chứng Pháp Thân thì vượt thoát khỏi lục đạo [là chuyện] chẳng cần phải nói nữa! Kẻ sanh trong cõi Phương Tiện Hữu Dư, cũng vượt thoát tam giới, chẳng bị luân hồi. Vì sao chỉ nói là “ngoại trừ Thật Báo có thể thoát khỏi nhân thiên”, chẳng nói “ngoại trừ cõi Phương Tiện cũng tránh thoát nhân thiên”? Đáp: Lời vấn đáp trong chương này chỉ luận định theo phía người căn cơ viên đốn. Người thuộc căn cơ Viên Giáo hễ đoạn vô minh, bèn sanh vào Thật Báo. Nếu chưa đoạn vô minh, đã đạt tới địa vị Thất Tín, tuy sanh trong cõi Phương Tiện, mà thấy cảnh giới giống như trong cõi Thật Báo, chẳng giống như [kiến giải của người tu tập] Thể Không Quán và Tích Không Quán trong Tạng Giáo và Thông Giáo, [người thuộc hai giáo ấy] thật sự sanh trong cõi Phương Tiện. Vì thế, lược đi chẳng nói).

(Sao) Triết Lão, Thanh Công, câu xưng hữu ngộ. Nhi Triết Lão hậu thân, đam luyến phú quý; Thanh Công hậu thân, đa lịch khổ ưu. Giai diêu bất mộ vãng sanh, tự thất thiện lợi, trí sử yêm trệ đa sanh, khoáng Bồ Đề lộ. Khởi phi thiện căn lương bạc, nãi trí như tư? Ngôn Hoa Nghiêm giả, Nhập Pháp Giới phẩm vân: “Giá Na hội thượng, chư đại Thanh Văn, bất kiến Phật giả, dĩ thiện căn bất đồng cố, bổn bất tu tập kiến Phật tự tại thiện căn cố”. Cố tri chấp trì danh hiệu, nguyện kiến Di Đà, thành đa thiện căn, đại thiện căn, tối thắng thiện căn, bất khả tư nghị thiện căn dã.

(Diễn) Dĩ thiện căn bất đồng giả, vị chư Thanh Văn tất giác Chân Đế, vị thành tựu Phổ Hiền hạnh nguyện cố. Tu tập kiến Phật tự tại thiện căn giả, tức ức niệm nhất thiết chư Phật cảnh giới, phổ kiến pháp môn. Sở vị ư niệm niệm trung, tất năng cúng dường nhất thiết Như Lai Trí Ba La Mật, niệm niệm trung tri nhất thiết Phật bất khả tư nghị đại thần thông sự Trí Ba La Mật đẳng. Kim chư đại Thanh Văn bổn bất tu tập, cố bất kiến Phật dã.

(鈔)喆老青公，俱稱有悟。而喆老後身，耽戀富貴；青公後身，多歷苦憂。皆繇不慕往生，自失善利，致使淹滯多生，曠菩提路。豈非善根涼薄，乃致如斯？言華嚴者，入法界品云：遮那會上，諸大聲聞，不見佛者，以善根不同故，本不修習見佛自在善根故。故知執持名號，願見彌陀，誠多善根，大善根，最勝善根，不可思議善根也。

(演)以善根不同者，謂諸聲聞悉覺真諦，未成就普賢行願故。修習見佛自在善根者，即憶念一切諸佛境界，普見法門。所謂於念念中，悉能供養一切如來智波羅蜜，念念中知一切佛不可思議大神通事智波羅蜜等。今諸大聲聞本不修習，故不見佛也。

(Sao: Các vị Chân Như Triết và Thanh Thảo Đường đều được gọi là có ngộ; nhưng hậu thân của Chân Như Triết mê đắm phú quý, hậu thân của ngài Thanh Thảo Đường trải lắm nỗi khổ sở, lo âu. Đều là do chẳng hâm mộ vãng sanh, tự đánh mất lợi ích tốt lành, khiến bị chìm đắm, vướng mắc nhiều đời, đường Bồ Đề xa vời vợi. Há chẳng phải là do thiện căn kém mỏng, nên khiến cho đến nỗi như vậy? [Trong lời Sớ đã] nhắc tới kinh Hoa Nghiêm thì như trong phẩm Nhập Pháp Giới có nói: Trong hội Giá Na, các vị đại Thanh Văn chẳng thấy Phật là vì thiện căn khác nhau, vốn là do họ chẳng tu tập thiện căn tự tại thấy Phật. Vì thế biết là chấp trì danh hiệu, nguyện thấy Di Đà, tạo thành nhiều thiện căn, thiện căn to lớn, thiện căn thù thắng nhất, thiện căn chẳng thể nghĩ bàn.

Diễn: “Do thiện căn bất đồng”: Các vị Thanh Văn đều giác ngộ

Chân Đế, nhưng chưa thành tựu hạnh nguyện Phổ Hiền. “Tu tập thiện căn tự tại thấy Phật” tức là pháp môn phổ kiến (thấy trọn khắp) nghĩ nhớ cảnh giới của chư Phật. Tức là Trí Ba La Mật trong mỗi niệm đều có thể cúng dường hết thảy Như Lai, Trí Ba La Mật trong mỗi niệm biết hết thảy chuyện đại thần thông của hết thảy các đức Phật v.v… Nay chư đại Thanh Văn vốn chẳng tu tập, cho nên chẳng thấy Phật).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh xuất sanh nhất thiết pháp, thị thiện căn nghĩa; tự tánh phú hữu nhất thiết pháp, thị phước đức nghĩa.

(Diễn) Tự tánh xuất sanh nhất thiết pháp, thị thiện căn nghĩa giả, Căn hữu xuất sanh nghĩa. Kim tứ thánh, lục phàm, sắc, tâm, y, chánh, tùng tự tánh sanh, dĩ tùng Lý cụ khởi Sự tạo cố. Tự tánh phú hữu nhất thiết pháp, thị phước đức giả, phước đức hữu phú hữu nghĩa. Kim tứ thánh, lục phàm, y, chánh, sắc, tâm, tự tánh bổn cụ, dĩ bỉ Sự tạo do Lý cụ cố.

(Sao) Hà kỳ tự tánh, năng sanh vạn pháp; hà kỳ tự tánh, bổn tự cụ túc.

(疏)稱理，則自性出生一切法，是善根義；自性富有一切法，是福德義。

(演)自性出生一切法，是善根義者，根有出生義。今四聖六凡，色心依正，從自性生，以從理具起事造故。自性富有一切法，是福德者，福德有富有義。今四聖六凡，依正色心，自性本具，以彼事造由理具故。

(鈔)何期自性，能生萬法；何期自性，本自具足。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh sanh ra hết thảy các pháp là ý nghĩa của thiện căn; tự tánh phong phú hết thảy các pháp là ý nghĩa của phước đức.

Diễn: “Tự tánh xuất sanh hết thảy các pháp là ý nghĩa của thiện căn”: “Căn” lại có nghĩa là “xuất sanh”. Nay tứ thánh, lục phàm, sắc, tâm, y báo, chánh báo đều sanh từ tự tánh. Vì từ Lý sẵn đủ mà dấy lên sự tạo tác nơi Sự. “Tự tánh giàu có hết thảy các pháp là phước đức”: Phước đức có ý nghĩa “giàu có”. Nay tứ thánh, lục phàm, y báo, chánh báo, sắc, tâm, và tự tánh vốn trọn đủ, tạo tác nơi mặt Sự là do Lý sẵn trọn đủ vậy.

Sao: Nào ngờ tự tánh có thể sanh ra vạn pháp; nào ngờ tự tánh vốn tự trọn đủ).

Nhị, thị chánh hạnh.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân, văn thuyết A Di Đà Phật, chấp trì danh hiệu, nhược nhất nhật, nhược nhị nhật, nhược tam nhật, nhược tứ nhật, nhược ngũ nhật, nhược lục nhật, nhược thất nhật, nhất tâm bất loạn.

(Sớ) Thừa thượng “đa thiện, đa phước, nãi sanh bỉ quốc”; nhi thiện căn nan thực, phước đức nan tu, huống phục vân đa, lũy kiếp cù lao, mạc chi năng biện, như Bảo Tích thập tâm, Hoa Nghiêm thập nguyện đẳng. Kim hữu nhất pháp, trực tiệp giản dị, tức vi đa thiện, đa phước, cố hiển trì danh công đức thù thắng.

(Sao) Thiện căn nan thực giả, như tiền Thân Tử phát Đại Thừa tâm, nhân Bà la môn khất nhãn thoái thất đẳng. Phước đức nan tu giả, như Niết Bàn tam thập tứ kinh vân: “Ngũ phẩm tâm tu Thập Thiện, vị hạ, trung, thượng, thượng trung, thượng thượng. Các thập thiện nhi thành ngũ thập, thỉ tu, chung tu, phương thành bách phước”. Tắc phước chi bất dị tu, minh hỹ. Bảo Tích thập tâm giả: Nhất, ư chúng sanh khởi đại từ, vô tổn hại tâm. Nhị, ư chúng sanh khởi đại bi, vô bức não tâm. Tam, ư Phật pháp, bất tích thân mạng, nhạo thủ hộ tâm. Nãi chí thập, ư chư Phật, xả ly chư tướng, khởi tùy niệm tâm. Cụ thử thập tâm, vãng sanh Tịnh Độ.

(Diễn) Khởi đại từ, vô tổn hại tâm giả, vị ư pháp giới chúng sanh, dữ tự tánh chúng sanh, hàm dục dữ Vô Thượng Bồ Đề Giác pháp lạc, Vô Thượng Niết Bàn tịch tĩnh lạc, thị vô tổn hại tâm. Khởi đại bi, vô bức não tâm giả, vị ư hữu tình thế gian, cập Ngũ Ấm thế gian, giai dục bạt cảnh giới bức bách chi khổ, phiền não triền phược chi khổ, thị vô bức não tâm. Bất tích thân mạng nhạo thủ hộ giả, ước Lý, tắc bị Tu Đức nhi viên Tánh Đức. Ước Sự, tắc cầu bán kệ nhi xả toàn thân. Tự lợi, tắc như Thiện Tài bất tỵ hỏa khanh; lợi tha, tắc như Bất Khinh cam thọ đả trịch. Xả ly chư tướng giả, thị niệm chư Phật Thật Tướng thân, tức sở vị: “Sắc thân phi thị Phật, âm thanh diệc phục nhiên. Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai” dã. Khởi tùy niệm tâm giả; tùy, thuận dã, vị thuận lý chi niệm, tức Thiên Thai sở vị: “An trụ Trung Đạo, bất vị nhị biên sở động”, danh chi vi niệm dã.

二、示正行。

(經)舍利弗！若有善男子，善女人，聞說阿彌陀佛，執持名號，若一日，若二日，若三日 ，若四日 ，若五日，

若六日，若七日，一心不亂。

(疏)承上多善多福，乃生彼國；而善根難植，福德難修，況復云多，累劫劬勞，莫之能辦，如寶積十心，華嚴十願等。今有一法，直捷簡易，即為多善多福，故顯持名功德殊勝。

(鈔)善根難植者，如前身子發大乘心，因婆羅門乞眼退失等。福德難修者，如涅槃三十四經云：五品心修十善，謂下，中，上，上中，上上。各十善而成五十，始修終修，方成百福。則福之不易修，明矣。寶積十心者：一、於眾生起大慈，無損害心。二、於眾生起大悲，無逼惱心。三、於佛法，不惜身命，樂守護心。乃至十，於諸佛，捨離諸相，起隨念心。具此十心，往生淨土。

(演)起大慈，無損害心者，謂於法界眾生，與自性眾生，咸欲與無上菩提覺法樂，無上涅槃寂靜樂，是無損害心。起大悲，無逼惱心者，謂於有情世間，及五陰世間，皆欲拔境界逼迫之苦，煩惱纏縛之苦，是無逼惱心。不惜身命樂守護者，約理，則備修德而圓性德。約事，則求半偈而捨全身。自利，則如善財不避火坑；利他，則如不輕甘受打擲。捨離諸相者，是念諸佛實相身，即所謂：色身非是佛，音聲亦復然。若見諸相非相，即見如來也。起隨念心者；隨，順也，謂順理之念，即天台所謂：安住中道，不為二邊所動，名之為念也。

(Hai, nêu bày chánh hạnh.

Kinh: Xá Lợi Phất! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân, nghe nói A Di Đà Phật, bèn chấp trì danh hiệu, hoặc một ngày, hoặc hai ngày, hoặc ba ngày, hoặc bốn ngày, hoặc năm ngày, hoặc sáu ngày, hoặc bảy ngày, nhất tâm bất loạn.

Sớ: Nối tiếp ý “nhiều thiện, nhiều phước thì mới sanh về cõi ấy” trong phần trước; nhưng thiện căn khó gieo, phước đức khó tu, huống lại còn là nhiều [thiện căn, nhiều phước đức]! Trải bao kiếp nhọc nhằn mà chẳng thể làm được, như mười tâm trong kinh Bảo Tích, mười nguyện trong kinh Hoa Nghiêm v.v… Nay có một pháp thẳng chóng, đơn giản, dễ dàng để đạt được nhiều thiện, nhiều phước, tỏ rõ pháp trì danh có công đức thù thắng.

Sao: “Thiện căn khó gieo”: Như trước kia, ngài Thân Tử (Xá Lợi Phất) phát tâm Đại Thừa, do bị Bà la môn xin mắt mà thoái thất v.v… “Phước đức khó tu”: Như kinh Niết Bàn, quyển ba mươi tư có nói: “Cái tâm tu Thập Thiện chia thành năm phẩm, tức là hạ, trung, thượng, thượng trung, thượng thượng. Mỗi điều trong Thập Thiện [ứng hợp với năm tâm ấy] bèn thành năm mươi điều. [Năm mươi điều ấy lại ứng với] tu lúc ban đầu và tu lúc rốt cục, nên mới trở thành một trăm phước”. Rõ ràng là phước chẳng dễ tu!

“Mười tâm theo kinh Bảo Tích”: Một là dấy lòng đại từ đối với chúng sanh, chẳng có tâm tổn hại. Hai là dấy lòng đại bi đối với chúng sanh, chẳng có tâm bức não. Ba là đối với Phật pháp, chẳng tiếc thân mạng, tâm thích bảo vệ, gìn giữ. Cho đến cái tâm thứ mười là đối với chư Phật, xả lìa các tướng, khởi tâm tùy niệm. Trọn đủ mười tâm ấy, bèn vãng sanh Tịnh Độ.

Diễn: “Dấy lòng đại từ, chẳng có tâm tổn hại” nghĩa là đối với chúng sanh trong pháp giới và chúng sanh nơi tự tánh đều muốn cho họ được hưởng pháp lạc giác ngộ nơi Vô Thượng Bồ Đề và niềm vui tịch tĩnh nơi Vô Thượng Niết Bàn. Đấy là chẳng có tâm tổn hại. “Dấy lòng đại bi, chẳng có tâm bức não” nghĩa là đối với hữu tình thế gian và Ngũ Ấm thế gian, đều muốn dẹp trừ nỗi khổ bị cảnh giới bức bách, nỗi khổ bị phiền não trói buộc. Đó là “tâm chẳng bức não”. “Chẳng tiếc thân mạng, thích bảo vệ, gìn giữ”: Xét theo Lý, sẽ là đầy đủ Tu Đức bèn viên mãn Tánh Đức. Xét theo Sự, sẽ là vì cầu nửa bài kệ mà xả toàn thân. Tự lợi thì như Thiện Tài chẳng tránh hố lửa, lợi tha thì như Thường Bất Khinh cam chịu bị đánh đập.

“Bỏ lìa các tướng” là niệm thân Thật Tướng của chư Phật, nghĩa là nói: “Sắc thân chẳng là Phật, âm thanh cũng như vậy”. “Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, chính là thấy Như Lai”. “Khởi tâm tùy niệm”: Tùy là thuận, ý nói: Niệm thuận theo Lý, tức là như tông Thiên Thai đã nói: “Trụ yên nơi Trung Đạo, không bị lay động bởi hai bên” cho nên gọi là Niệm).

(Sao) Hoa Nghiêm thập nguyện giả, nhất giả lễ kính chư Phật, nãi chí thập, phổ giai hồi hướng, diệc dĩ thử thập sanh bỉ quốc độ. Dĩ thượng giai Bồ Tát quảng đại trí hạnh, phi khả dị thực, dị tu. Kim trì danh công đức, tựu sử thập tâm vị bị, thập nguyện vị tề, tịnh nghiệp nhất thành, tiện sanh bỉ quốc. Ký đắc vãng sanh, thử tâm, thử nguyện, tự nhiên thành tựu, khởi phi đa thiện căn, phước đức hồ? Bất kinh vu khúc, thị vị trực tiệp; vô chư phiền tỏa, thị vị giản dị. Trực tiệp nhi thâm tạo, giản dị nhi quảng hoạch, chư dư pháp môn chi sở bất cập, thị vị thù thắng.

(Diễn) Lễ kính chư Phật giả, sở hữu tận pháp giới hư không giới, thập phương tam thế nhất thiết chư Phật, ngã tất dĩ thanh tịnh tam nghiệp, thường tu lễ kính, nhất nhất Phật sở giai hiện bất khả thuyết vi trần số thân, nhất nhất thân lễ kính bất khả thuyết vi trần số Phật. Phổ giai hồi hướng giả, tùng sơ lễ bái, nãi chí tùy thuận, sở hữu công đức giai tất hồi hướng tận pháp giới nhất thiết chúng sanh, nguyện linh thường đắc an lạc, vô chư bệnh khổ, dục hành ác pháp, giai tất bất thành, sở tu thiện nghiệp giai tốc thành tựu. Diệc dĩ thử thập sanh bỉ quốc độ giả, lâm mạng chung thời, duy thử nguyện vương, bất tương xả ly, ư nhất thiết thời, dẫn đạo kỳ tiền, nhất sát na trung, tức đắc vãng sanh Cực Lạc thế giới.

(鈔)華嚴十願者，一者禮敬諸佛，乃至十，普皆迴向，亦以此十生彼國土。以上皆菩薩廣大智行，非可易植易修。今持名功德，就使十心未備，十願未齊，淨業一成，便生彼國。既得往生，此心此願，自然成就，豈非多善根福德乎？不經迂曲，是謂直捷；無諸煩瑣，是謂簡易。直捷而深造，簡易而廣獲，諸餘法門之所不及，是謂殊勝。

(演)禮敬諸佛者，所有盡法界虛空界，十方三世一切諸佛，我悉以清淨三業，常修禮敬，一一佛所皆現不可說微塵數身，一一身遍禮不可說微塵數佛。普皆回向者，從初禮拜，乃至隨順，所有功德皆悉回向盡法界一切眾生，願令常得安樂，無諸病苦，欲行惡法，皆悉不成，所修善業皆速成就。亦以此十生彼國土者，臨命終時，唯此願王，不相捨離，於一切時，引導其前，一剎那中，即得往生極樂世界。

(Sao: “Mười nguyện Hoa Nghiêm”: Một là lễ kính chư Phật, cho

đến mười là hồi hướng trọn khắp, cũng dùng mười nguyện này để sanh về cõi nước ấy. Những điều trên đây đều là trí hạnh rộng lớn của Bồ Tát, chẳng thể dễ gieo, dễ tu. Nay do công đức của trì danh bèn khiến cho [hành nhân tuy] mười tâm chưa đầy đủ, mười nguyện chưa bằng [với Phổ Hiền Bồ Tát], nhưng hễ tịnh nghiệp đã thành, liền sanh về cõi ấy. Đã được vãng sanh thì tâm ấy và nguyện ấy tự nhiên thành tựu, há chẳng phải là nhiều thiện căn, lắm phước đức hay chăng? Chẳng phải quanh co, nên nói là “thẳng chóng”. Không có các nỗi rắc rối, nên nói là “đơn giản, dễ dàng”. Thẳng chóng mà thành tựu sâu xa; đơn giản, dễ dàng mà thu hoạch rộng lớn, các pháp môn khác chẳng sánh bằng, nên nói là “thù thắng”.

Diễn: “Lễ kính chư Phật”: Đối với tất cả tận pháp giới hư không giới mười phương ba đời hết thảy chư Phật, tôi đều dùng ba nghiệp thanh tịnh tam nghiệp thường tu lễ kính. Nơi mỗi đức Phật, đều hiện bất khả thuyết vi trần số thân. Mỗi thân lễ kính bất khả thuyết vi trần số Phật. “Đều cùng hồi hướng trọn khắp”: Từ điều đầu tiên là lễ bái cho đến tùy thuận, tất cả công đức thảy đều hồi hướng hết thảy chúng sanh trong cùng tận pháp giới, nguyện cho họ thường được yên vui, không bị các bệnh khổ, muốn hành ác pháp thảy đều chẳng thành, tu tập thiện nghiệp đều nhanh chóng thành tựu. “Cũng dùng mười hạnh nguyện này để sanh về cõi ấy”: Khi mạng sắp chấm dứt, chỉ có mười nguyện vương này chẳng hề lìa bỏ, trong hết thảy các thời, nó dẫn dắt trước mặt, trong một sát na liền được vãng sanh thế giới Cực Lạc).

(Sớ) Thiện nam tử nữ nhân giả, Thiện hữu nhị nghĩa: Nhất thị túc sanh thiện nhân, nhất thị kim sanh thiện loại. Nam nữ giả, thông chỉ truy, tố, lợi, độn, cập lục đạo nhất thiết hữu duyên chúng sanh dã.

(Sao) Túc thế thiện nhân giả, Đại Bổn vân: “Thế gian nhân dân, tiền thế vi thiện, nãi đắc văn A Di Đà Phật danh hiệu công đức” . Nhất văn Phật danh, từ tâm hỷ duyệt, chí ý thanh tịnh, mao phát tủng nhiên, lệ tức xuất giả, hoặc túc thế tằng hành Phật đạo, hoặc tha phương Phật sở Bồ Tát, cố phi phàm nhân, tắc tín tâm niệm Phật giả, giai túc tu thiện bổn giả dã.

(Diễn) “Nhất văn Phật danh, từ tâm hỷ duyệt” ngũ cú, dĩ Phật nãi khoáng kiếp tu Từ vi Thể cố, Phật nãi đoạn tận vô minh tối thanh tịnh cố, Phật nãi huýnh xuất thường lưu, vạn kiếp nan văn cố. Kim văn Phật danh tức sanh Từ tâm, nãi chí lệ tức xuất giả, nhĩ văn Phật danh, tâm khế Phật tâm. Như Tu Đạt trưởng giả, nhân văn Phật tự, thông thân mao thụ, thị dã. Kim nhân văn Phật danh, phiếm nhĩ tầm thường giả, bất tri Phật nghĩa, thiện căn thiển cố.

(疏)善男子女人者，善有二義：一是宿生善因，一是今生善類。男女者，通指緇素利鈍，及六道一切有緣眾生也。

(鈔)宿世善因者，大本云：世間人民，前世為善，乃得聞阿彌陀佛名號功德。一聞佛名，慈心喜悅，志意清淨，毛髮聳然，淚即出者，或宿世曾行佛道，或他方佛所菩薩，固非凡人，則信心念佛者，皆宿修善本者也。

(演)一聞佛名，慈心喜悅五句，以佛乃曠劫修慈為體故，佛乃斷盡無明最清淨故，佛乃迥出常流，萬劫難聞故。今聞佛名即生慈心，乃至淚即出者，耳聞佛名，心契佛心。如須達長者，因聞佛字，通身毛豎，是也。今人聞佛名，泛爾尋常者，不知佛義，善根淺故。

(Sớ: “Thiện nam tử, thiện nữ nhân”: Thiện có hai nghĩa: Một là cái nhân lành trong đời trước, hai là những điều thiện trong đời này. “Nam nữ” chỉ chung tăng, tục, lợi căn, độn căn, và hết thảy chúng sanh hữu duyên trong lục đạo.

Sao: “Nhân lành đời trước”: Kinh Đại Bổn nói: “Nhân dân trong thế gian, đời trước làm lành, bèn được nghe công đức của danh hiệu A Di Đà Phật”. Vừa nghe danh hiệu Phật, tâm sanh lòng Từ, vui sướng, chí ý thanh tịnh, lông tóc dựng lên, liền ứa lệ, thì hoặc là do trong đời trước đã từng hành Phật đạo, hoặc là Bồ Tát từ nơi các đức Phật ở những phương khác, chẳng phải là phàm nhân. Vì vậy, người tín tâm niệm Phật đều là do gốc lành đã tu trong đời trước.

Diễn: Năm câu [kể từ] “vừa nghe danh hiệu Phật, tâm sanh lòng Từ, vui sướng” trở đi, [ý nói]: Do từ nhiều kiếp lâu xa, đức Phật đã dùng “tu lòng Từ” để làm Thể, Phật đã đoạn hết vô minh, thanh tịnh bậc nhất, Phật đã vượt xa những hạng bậc thông thường, muôn kiếp khó được nghe [danh hiệu Ngài]. Nay nghe danh hiệu Phật, bèn sanh lòng Từ, cho đến “liền ứa lệ”, tai nghe danh hiệu Phật, tâm khế hợp tâm Phật. Như trưởng giả Tu Đạt Đa do nghe chữ Phật mà lông trên toàn thân dựng hết lên, chính là vì lẽ này. Người thời này nghe danh hiệu Phật, nói chung là cảm thấy tầm thường, do chẳng biết đến ý nghĩa của chữ Phật,

là vì thiện căn nông cạn vậy).

(Sao) Kim sanh thiện loại giả, như Hoa Nghiêm vân: “Ninh tại chư ác thú, hằng đắc văn Phật danh. Bất dục sanh thiện đạo, tạm thời bất văn Phật”. Phù bất dĩ nhân thiên vi thiện, nhi dĩ đắc văn Phật danh vi thiện, tắc tín tâm niệm Phật giả, giai thiện nhân chi trù loại dã.

(Diễn) Ninh tại chư ác thú tứ cú, ác thú nhiệt não, thiện thú thanh lương. Kim ninh thọ nhiệt não, bất dục thanh lương giả, dĩ hữu văn Phật, bất văn Phật chi đắc thất, nhi phân tổn ích cố. Ác đạo văn Phật, như nhân thiệp khanh khảm hiểm đạo, đắc đổ nhật nguyệt quang minh. Thiện thú bất văn Phật, như nhân lý bình thản, khang trang, bất kiến nhật nguyệt chi quang.

(鈔)今生善類者，如華嚴云：寧在諸惡趣，恆得聞佛名。不欲生善道，暫時不聞佛。夫不以人天為善，而以得聞佛名為善，則信心念佛者，皆善人之儔類也。

(演)寧在諸惡趣四句，惡趣熱惱，善趣清涼。今寧受熱惱，不欲清涼者，以有聞佛，不聞佛之得失，而分損益故。惡道聞佛，如人涉坑坎險道，得睹日月光明。善趣不聞佛，如人履平坦康莊，不見日月之光。

(Sao: “Những điều lành trong đời này”: Như kinh Hoa Nghiêm nói: “Thà trong các đường ác, luôn được nghe tên Phật. Chẳng muốn sanh đường lành, tạm thời chẳng nghe Phật”. Chẳng coi nhân thiên là lành, mà coi chuyện được nghe danh hiệu Phật là lành. Do vậy, người tín tâm niệm Phật đều thuộc loại người lành.

Diễn: Bốn câu “thà ở trong các đường ác”, [ý nói]: Đường ác nóng bức, khổ não, đường lành mát mẻ. Nay thà hứng chịu nhiệt não, chẳng muốn mát mẻ. Dùng lẽ được, mất do được nghe danh hiệu Phật hay không để phân định tổn hại hay lợi ích. Trong ác đạo, được nghe [danh hiệu] Phật như người đi trên đường hiểm trở đầy hầm hố, được trông thấy quang minh của mặt trời và mặt trăng. Trong đường lành, chẳng nghe [danh hiệu] Phật, như người đi trên đường bằng phẳng, khang trang, mà chẳng thấy ánh sáng của mặt trời hay mặt trăng).

(Sao) Truy tố lợi độn giả, Tịnh Độ pháp môn, nhất thiết thâu nhiếp. Như Đại Bổn vân: “Kỳ thượng bối giả, xả gia ly tục, nhi tác sa môn”. Diệc hữu bất xả gia ly tục giả, tức xuất gia ngũ chúng, tại gia nhị chúng dã. Đản niệm Phật giả, câu đắc vãng sanh, thị thông truy tố. Hựu liên phân cửu phẩm: Thượng cai thịnh đức Bồ Tát, hạ cập du du phàm phu, nãi chí ác nhân đẳng, đản niệm Phật giả, diệc đắc vãng sanh, thị thông lợi độn. Hựu quỷ, súc, địa ngục, thư, hùng, tẫn, mẫu, diệc khả quân danh nam nữ, đản niệm Phật giả, câu đắc vãng sanh, thị thông nhất thiết chúng sanh dã. Kê cổ nghiệm kim, phả tải nhất, nhị, nguyện tường lãm yên.

(Diễn) Thượng cai thịnh đức Bồ Tát, hạ cập du du phàm phu giả, Quán Kinh Sớ vân: “Thượng phẩm chi nhân, thỉ tùng Tập Chủng, chung chí Giải Hạnh Bồ Tát. Trung phẩm giả, tùng ngoại phàm Thập Tín dĩ hạ. Hạ phẩm tức thị kim thời du du phàm phu”. Thích vân: Thập Trụ danh Tập Chủng Tánh, Thập Hạnh danh Tánh Chủng Tánh, Thập Hồi Hướng danh Đạo Chủng Tánh. Thử tam thập vị tổng danh Giải Hạnh, thị Biệt Giáo nội phàm. Thập Tín tức thị ngoại phàm. Du du phàm phu thị danh tự nhân, thượng vị phục Hoặc, tu hành bất tinh tấn giả.

(鈔)緇素利鈍者，淨土法門，一切收攝。如大本云：其上輩者，捨家離俗，而作沙門。亦有不捨家離俗者，即出家五眾，在家二眾也。但念佛者，俱得往生，是通緇素。又蓮分九品：上該盛德菩薩，下及悠悠凡夫，乃至惡人等，但念佛者，亦得往生，是通利鈍。又鬼畜地獄，雌雄牝牡，亦可均名男女，但念佛者，俱得往生，是通一切眾生也。稽古驗今，頗載一二，願詳覽焉。

(演)上該盛德菩薩，下及悠悠凡夫者，觀經疏云：上品之人，始從習種，終至解行菩薩。中品者，從外凡十信以下。下品即是今時悠悠凡夫。釋云：十住名習種性，十行名性種性，十回向名道種性。此三十位總名解行，是別教內凡。十信即是外凡。悠悠凡夫是名字人，尚未伏惑，修行不精進者。

(Sao: “Tăng, tục, lợi căn, độn căn”: Pháp môn Tịnh Độ thâu nhiếp hết thảy. Như kinh Đại Bổn nói: “Bậc thượng là những người bỏ nhà lìa tục, làm sa môn”; mà cũng có người chẳng bỏ nhà lìa tục, tức là [bao gồm] năm chúng xuất gia và hai chúng tại gia. Chỉ cần là người niệm Phật, sẽ đều được vãng sanh, tăng lẫn tục đều là như vậy. Lại chia thành chín phẩm sen: Trên bao gồm bậc Bồ Tát đức dầy, dưới là đến hàng phàm phu chểnh mảng, cho đến những kẻ ác v.v… Chỉ cần niệm Phật cũng được vãng sanh, lợi căn và độn căn đều là như vậy. Lại nữa, quỷ, súc sanh, địa ngục, trống, mái, đực, cái, cũng đều có thể gọi là nam nữ. Chỉ cần niệm Phật, sẽ đều được vãng sanh, hết thảy chúng sanh đều là như vậy. Dẫn chuyện xưa để suy nghiệm chuyện nay, [những điều được chép trong truyện ký] chỉ là ghi chép một hai điều, mong hãy xem kỹ.

Diễn: “Trên bao gồm bậc Bồ Tát đức dầy, dưới là đến hàng phàm phu chểnh mảng”. Quán Kinh Sớ giảng: “Thượng phẩm, khởi đầu từ hàng Tập Chủng (Thập Trụ) cho đến cuối cùng là bậc Giải Hạnh Bồ Tát. Trung phẩm là từ hạng ngoại phàm Thập Tín trở xuống. Hạ phẩm chính là hạng phàm phu chểnh mảng trong hiện thời”. Chú thích: Thập Trụ gọi là Tập Chủng Tánh, Thập Hạnh gọi là Tánh Chủng Tánh, Thập Hồi Hướng gọi là Đạo Chủng Tánh. Ba mươi địa vị này được gọi chung là Giải Hạnh, thuộc về nội phàm trong Biệt Giáo, Thập Tín chính là ngoại phàm. “Phàm phu chểnh mảng” là người thuộc địa vị Danh Tự, còn chưa chế phục phiền não, tu hành chẳng tinh tấn).

(Sớ) Thứ văn hữu tam: Vị Di Đà danh hiệu, thị tiêu niệm cảnh; chấp trì nhất tâm, thị minh niệm pháp; nhất nhật, thất nhật, thị khắc niệm kỳ.

(Diễn) Niệm cảnh giả, tức sở quán chi lý; niệm pháp, tức năng quán chi trí.

(Sao) Phi cảnh, tắc pháp vô sở thi. Phi pháp, tắc cảnh vi hư lập. Phi kỳ, tắc tuy cảnh thắng, pháp cường, giải đãi, nhân tuần, công bất tốc kiến. Tam sự cụ cố, năng linh tịnh nghiệp quyết định thành tựu.

(疏)次文有三：謂彌陀名號，是標念境；執持一心，是明念法；一日七日，是剋念期。

(演)念境者，即所觀之理；念法，即能觀之智。

(鈔)非境，則法無所施。非法，則境為虛立。非期，則雖境勝法強，懈怠因循，功不速建。三事具故，能令淨業決定成就。

(Sớ: Đoạn kinh văn kế tiếp gồm có ba phần: Nói đến danh hiệu Di Đà nhằm nêu ra niệm cảnh. Chấp trì và nhất tâm là nêu rõ cách niệm. Một ngày [cho đến] bảy ngày là ấn định kỳ hạn niệm Phật.

Diễn: Niệm cảnh là cái lý được quán, niệm pháp là cái trí để quán [cái lý ấy].

Sao: Chẳng có cảnh, sẽ chẳng có pháp nào để thực hiện. Chẳng có pháp thì cảnh chỉ được kiến lập suông. Chẳng có kỳ hạn thì tuy cảnh thù thắng, pháp mạnh mẽ, nhưng vì biếng nhác, chần chừ, công phu chẳng được kiến lập nhanh chóng. Do ba chuyện ấy đầy đủ, có thể khiến cho tịnh nghiệp quyết định thành tựu).

(Sớ) Tiêu niệm cảnh giả, bỉ Phật vạn đức thành tựu Tịnh Độ nhiếp sanh, cố dĩ A Di Đà Phật tứ tự hồng danh, vi sở niệm chi cảnh. Y chi tu hành, hữu sở nghệ cố.

(Diễn) Vạn đức thành tựu Tịnh Độ nhiếp sanh giả, nhân tu vạn hạnh, quả thành vạn đức, gia dĩ tứ thập bát nguyện, trang nghiêm Tịnh Độ, nhiếp hóa chúng sanh, bất đồng dư cố. Y chi tu hành giả, chúng sanh vị năng liễu ngộ tự tâm, vị đắc thoát thể vô y, tất tu y cảnh phát tâm, thú hướng hữu địa. Kim y Phật danh, như long đắc thủy, như hổ kháo sơn, hữu sở nghệ cố.

(疏)標念境者，彼佛萬德成就淨土攝生，故以阿彌陀佛四字洪名，為所念之境。依之修行，有所詣故。

(演)萬德成就淨土攝生者，因修萬行，果成萬德，加以四十八願，莊嚴淨土，攝化眾生，不同餘故。依之修行者，眾生未能了悟自心，未得脫體無依，必須依境發心，趣向有地。今依佛名，如龍得水，如虎靠山，有所詣故。

(Sớ: “Nêu ra cảnh để niệm”: Đức Phật ấy do vạn đức mà thành tựu cõi Tịnh Độ để nhiếp hóa chúng sanh, cho nên dùng hồng danh bốn chữ A Di Đà Phật làm cảnh để niệm. Nương theo đó tu hành thì sẽ có chỗ để đạt đến.

Diễn: “Vạn đức tạo thành cõi Tịnh Độ để nhiếp hóa chúng sanh”: Cái nhân là tu vạn hạnh, cho nên cái quả là thành tựu vạn đức. Lại thêm bốn mươi tám nguyện, trang nghiêm Tịnh Độ, nhiếp hóa chúng sanh, chẳng giống [các vị Phật] khác. Người nương theo pháp ấy để tu hành chính là chúng sanh chưa thể liễu ngộ tự tâm, chưa thể thoát khỏi cái Thể, không nương cậy nữa; [hạng người như vậy] ắt phải nương vào cảnh để phát tâm hòng có mục đích để hướng về. Nay nương vào danh hiệu Phật, sẽ như rồng được nước, như cọp dựa vào núi, cho nên có chỗ để hướng về).

(Sao) Cực Lạc y chánh, ngôn Phật tiện châu. Phật công đức hải, diệc ngôn danh tiện châu. Cố dĩ tứ tự danh hiệu vi cảnh. Y ư thử cảnh, nhi gia chấp trì, nhiên hậu hướng vãng hữu địa. Nghệ, chí dã, vị chí ư bỉ quốc dã. Hoặc vị “tâm ngoại vô cảnh, quán tâm tức túc, hà dĩ cảnh vi?” Bất tri tâm cảnh nhất như, diệc phục hỗ phát. Tiên đức vị “hữu tam muội trực quán tam đạo, hiển bổn tánh Phật”. Hữu tam muội kiêm trì chú, hữu tam muội kiêm tụng kinh, hữu tam muội kiêm niệm Phật đẳng. Kim tiêu niệm cảnh, tức thị kiêm Niệm Phật tam muội, giai trợ hiển bổn tánh chi Phật dã, hoặc trực hiển, hoặc trợ hiển, kỳ trí nhất dã. Huống sơ học phàm phu, chướng nhiễm nùng hậu, toàn tư thắng cảnh, phát ngã diệu tâm, thật vi tu hành yếu thuật, bất khả hốt dã.

(Diễn) Ngôn danh tiện châu giả, dĩ thế gian chi danh, danh vô đắc vật chi công, vật vô đương danh chi thật, danh thật bất năng tương xứng. Kim Phật danh giả, danh ngoại vô thật, thật ngoại vô danh, danh thật bất nhị, cố ngôn danh tiện châu. “Hoặc vị” hạ nạn vân: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức, tâm ngoại vô cảnh, nhiên tắc hành nhân chỉ ưng quán tâm, hà vi quán cảnh hồ?” Đáp vân: Nhữ đản tri tâm ngoại vô cảnh, bất tri cảnh ngoại vô tâm. Tâm giả toàn cảnh chi tâm, cảnh giả toàn tâm chi cảnh. Ký vô tâm ngoại chi cảnh, vi tâm sở chiếu; diệc vô cảnh ngoại chi tâm, năng chiếu ư cảnh, tâm cảnh nhất như dã. Bất độc tâm cảnh nhất như, diệc phục tâm cảnh hỗ phát. Tiên tá Tây Phương giả tưởng chi cảnh, phát ngã linh minh diệu tâm, dĩ ngã linh minh diệu tâm, phục phát Tây Phương chân cảnh. Dĩ cảnh phát tâm, dĩ tâm phát cảnh, trùng trùng hỗ phát, hỗ hiển, dụ như ma kính, dũ ma dũ tịnh, dũ tịnh dũ ma dã. Hựu hỗ phát giả, tức Diệu Tông sở vị “cứ hồ tâm tánh, quán bỉ y chánh, y chánh khả chương. Thác bỉ y chánh, quán ư tâm tánh, tâm tánh dị phát dã”. Trực quán tam đạo, hiển bổn tánh Phật giả, tam đạo tức chúng sanh Hoặc, Nghiệp, Khổ dã. Bổn tánh nãi Tam Đức bí tạng, tức Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát. Chúng sanh mê Tam Đức bí tạng, vi Hoặc, Nghiệp, Khổ tam đạo. Chư Phật ngộ Hoặc, Nghiệp, Khổ tam đạo, vi Tam Đức bí tạng. Cố viên đốn hành nhân, bất tất ly thử tam đạo, biệt quán Tam Đức. Quán Khổ đạo tức Pháp Thân, huyễn hóa không thân tức Pháp Thân cố. Quán Hoặc đạo tức Bát Nhã. Tham, sân, si tức chư Phật bất động trí cố. Quán Nghiệp đạo tức Giải Thoát, thân khẩu sở tác tức pháp tánh chi đại dụng cố. Hữu tam muội kiêm trì chú giả, vị bất năng trực quán bổn tánh giả, cánh dĩ dị phương tiện, trợ hiển Đệ Nhất Nghĩa, như Phương Đẳng tam muội kiêm trì chú. Pháp Hoa tam muội kiêm tụng kinh, Thập Lục Quán, Bát Châu Tam Muội, cập dữ thử kinh tắc kiêm niệm Phật. Vị chi kiêm giả, dĩ lý quán vi chánh, sự hành vi trợ cố. “Hoặc trực hiển” hạ, hoặc vấn vân: Trực quán, trợ hiển công hạnh bất đồng, chứng quả chi thời, đắc vô thâm thiển. Cố vân trực quán, trợ hiển, tuy vân bất đồng, trực chí thành công, vô nhị, vô biệt. Phương tiện đa môn, quy nguyên vô nhị cố. Huống sơ học hạ, vị sở vân trợ hiển giai cửu tu thượng sĩ, lý quán tinh thuần, đản giả sự vi trợ. Nhược sơ học phàm phu chướng nhiễm nùng hậu, lý quán hoang vu, toàn tư Di Đà thắng cảnh, phát ngã linh minh diệu tâm, tu ư tứ tự hồng danh, toàn thân trước đảo. Cố tri trì danh thật vi tu hành yếu thuật, bất khả hốt dã.

(鈔)極樂依正，言佛便周。佛功德海，亦言名便周。故以四字名號為境。依於此境，而加執持，然後向往有地。詣，至也，謂至於彼國也。或謂心外無境，觀心即足，何以境為？不知心境一如，亦復互發。先德謂有三昧直觀三道，顯本性佛。有三昧兼持咒，有三昧兼誦經，有三昧兼念佛等。今標念境，即是兼念佛三昧，皆助顯本性之佛也，或直顯，或助顯，其致一也。況初學凡夫，障染濃厚，全資勝境，發我妙心，實為修行要術，不可忽也。

(演)言名便周者，以世間之名，名無得物之功，物無當名之實，名實不能相稱。今佛名者，名外無實，實外無名，名實不二，故言名便周。或謂下難云：三界唯心，萬法唯識，心外無境，然則行人止應觀心，何為觀境乎？答云：汝但知心外無境，不知境外無心。心者全境之心，境者全心之境。既無心外之境，為心所照；亦無境外之心，能照於境，心境一如也。不獨心境一如，亦復心境互發。先借西方假想之境，發我靈明妙心，以我靈明妙心，復發西方真境。以境發心，以心發境，重重互發互顯，喻如磨鏡，愈磨愈淨，愈淨愈磨也。又互發者，即妙宗所謂據乎心性，觀彼依正，依正可彰。託彼依正，觀於心性，心性易發也。直觀三道，顯本性佛者，三道即眾生惑業苦也。本性乃三德秘藏，即法身，般若，解脫。眾生迷三德秘藏，為惑業苦三道。諸佛悟惑業苦三道，為三德秘藏。故圓頓行人，不必離此三道，別觀三德。觀苦道即法身，幻化空身即法身故。觀惑道即般若。貪瞋痴即諸佛不動智故。觀業道即解脫，身口所作即法性之大用故。有三昧兼持咒者，謂不能直觀本性者，更以異方便，助顯第一義，如方等三昧兼持咒。法華三昧兼誦經，十六觀，般舟三昧，及與此經則兼念佛。謂之兼者，以理觀為正，事行為助故。或直顯下，或問云：直觀，助顯功行不同，證果之時，得無深淺。故云直觀助顯，雖云不同，直至成功，無二無別。方便多門，歸元無二故。況初學下，謂所云助顯皆久修上士，理觀精純，但假事為助。若初學凡夫障染濃厚，理觀荒蕪，全資彌陀勝境，發我靈明妙心，須於四字洪名，全身著倒。故知持名實為修行要術，不可忽也。

(Sao: Đối với y báo và chánh báo trong cõi Cực Lạc, hễ nói “Phật” liền trọn đủ. Đối với biển công đức của Phật, cũng nói đến danh hiệu liền trọn đủ. Vì thế, dùng danh hiệu gồm bốn chữ để làm cảnh. Nương theo cảnh ấy, lại còn chấp trì; sau đấy, sẽ có chỗ để hướng về. “Nghệ” là đến, ý nói: Đạt tới cõi ấy. Chắc là có kẻ sẽ nói “ngoài tâm chẳng có cảnh, quán tâm là đủ, sao lại có cảnh để làm gì?” Chẳng biết tâm và cảnh như một, chúng cũng lại phát khởi lẫn nhau.

Bậc tiên đức nói: “Có khi dùng tam muội để quán thẳng vào tam đạo, hòng hiển thị vị Phật trong bổn tánh. Có tam muội kiêm trì chú, có tam muội kiêm tụng kinh, có tam muội kiêm niệm Phật” v.v… Nay nêu lên niệm cảnh, tức là kiêm thêm Niệm Phật tam muội, đều nhằm giúp hiển lộ vị Phật nơi bổn tánh. Hoặc là trực hiển (hiển lộ trực tiếp), hoặc là trợ hiển (phụ trợ hiển lộ), nhưng đạt đến mục tiêu thì là một. Huống hồ phàm phu sơ học chướng nhiễm nồng đậm, hoàn toàn cậy vào cảnh thù thắng để phát khởi diệu tâm của chính mình, thật sự là cách thức trọng yếu trong tu hành, chớ nên sơ sểnh vậy.

Diễn: “Nói tới danh hiệu liền trọn đủ”, bởi đối với danh từ trong cõi đời thì danh xưng chẳng có công năng của vật, mà vật chẳng phải là thực chất xứng với tên gọi. Danh xưng và sự thật chẳng thể tương xứng. Nay danh hiệu Phật ngoài danh chẳng có thật, ngoài thật chẳng có danh,

danh và sự thật chẳng hai, cho nên nói đến danh bèn trọn đủ.

Từ chữ “hoặc nói” trở đi là lời cật vấn: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức, ngoài tâm chẳng có cảnh, vậy thì người tu hành chỉ nên quán tâm, sao lại quán cảnh?” Đáp rằng: Ông chỉ biết ngoài tâm không có cảnh, chẳng biết ngoài cảnh chẳng có tâm. Tâm là cái tâm nơi toàn thể cảnh, cảnh là cái cảnh trong toàn bộ cái tâm. Đã không có cảnh ở ngoài tâm để được chiếu bởi tâm, thì cũng chẳng có cái tâm ở ngoài cảnh để có thể chiếu cảnh. Tâm và cảnh như một. Không chỉ là tâm và cảnh như nhau, mà còn là tâm và cảnh phát khởi lẫn nhau. Trước hết, mượn cái cảnh giả tưởng của Tây Phương để phát khởi cái tâm mầu nhiệm linh minh của ta, [sau đó], dùng cái tâm mầu nhiệm linh minh của ta để lại phát khởi cảnh Tây Phương chân thật. Dùng cảnh để phát khởi tâm, dùng tâm để phát khởi cảnh, phát khởi, hiển lộ lẫn nhau, tầng tầng giao xen, ví như mài gương, càng mài càng sạch, càng sạch bèn càng mài. “Lại phát khởi lẫn nhau” chính là như Quán Kinh Diệu Tông Sao đã nói: “Dựa trên tâm tánh để quán y báo và chánh báo, thì y báo và chánh báo có thể hiển lộ. Nương vào y báo và chánh báo để quán tâm tánh, tâm tánh sẽ dễ phát khởi”.

“Quán thẳng vào tam đạo nhằm hiển lộ vị Phật trong bổn tánh”: Tam đạo chính là Hoặc, Nghiệp, Khổ của chúng sanh. Bổn tánh chính là Tam Đức bí tạng, tức là Pháp Thân, Bát Nhã và Giải Thoát. Chúng sanh do mê tam đức bí tạng, nên là tam đạo Hoặc, Nghiệp, Khổ. Chư Phật đã ngộ tam đạo Hoặc, Nghiệp, Khổ, [những thứ ấy] trở thành Tam Đức bí tạng. Vì thế, hành nhân viên đốn chẳng cần phải lìa khỏi tam đạo để quán riêng Tam Đức. Quán Khổ đạo chính là Pháp Thân, vì thân huyễn hóa, rỗng rang chính là Pháp Thân. Quán Hoặc đạo chính là Bát Nhã; do tham, sân, si chính là trí bất động của chư Phật. Quán Nghiệp đạo chính là Giải Thoát, vì những điều tạo tác bởi thân và miệng chính là tác dụng to lớn của pháp tánh.

“Có tam muội kiêm trì chú” nghĩa là đối với người chưa thể quán trực tiếp bổn tánh, bèn dùng phương tiện lạ để giúp hiển lộ Đệ Nhất Nghĩa. Như Phương Đẳng tam muội có kèm thêm trì chú, Pháp Hoa tam muội kiêm tụng kinh. Kinh Thập Lục Quán, Bát Châu Tam Muội, và kinh này thì kiêm niệm Phật. Nói là “kiêm” vì dùng lý quán là chánh yếu, dùng sự hành (thực hành nơi mặt Sự) để giúp thêm.

Từ câu “hoặc là trực hiển” trở đi, [ý nói] có lẽ sẽ có người Hỏi: “Trực quán và trợ hiển công hạnh khác nhau, khi chứng quả, há chẳng có sâu hay cạn ư?” Vì thế nói: Trực quán và trợ hiển tuy khác nhau, nhưng đạt đến thành công bèn chẳng hai, chẳng khác, do phương tiện có nhiều môn, nhưng trở về nguồn thì chẳng hai.

Từ câu “huống hồ hàng sơ học” trở đi, ý nói: Bảo là “trợ hiển” thì đều là bậc thượng sĩ tu tập đã lâu, Lý quán tinh thuần, chỉ mượn Sự để phụ trợ. Nếu là kẻ phàm phu sơ học, chướng nhiễm nồng đậm, lý quán mù mịt, thì phải hoàn toàn nương nhờ cảnh thù thắng của Phật Di Đà hòng phát khởi cái tâm mầu nhiệm linh minh của ta. Hãy nên toàn thân dốc sức nơi bốn chữ hồng danh. Vì thế biết trì danh thật sự là một thuật trọng yếu trong tu hành, chớ nên sơ sểnh).

(Sớ) Minh niệm pháp giả, vị ký văn thánh hiệu, yếu tại chấp trì. Chấp giả, văn tư thọ chi, dũng mãnh, quả quyết, bất dao đoạt cố. Trì giả, thọ tư, thủ chi, thường vĩnh trinh cố, bất di vọng cố.

(Diễn) Văn tư thọ chi giả, vị văn tư thù thắng pháp môn, thông thân lãnh hà, trực hạ thừa đương, dũng vãng trực tiền, bất vị tha kỳ sở động. Thọ tư thủ chi giả, vị lãnh tư thù thắng pháp môn, chung thân y phó, niệm niệm bất ly, dữ sanh câu sanh, bất chí trung đạo nhi phế dã.

(疏)明念法者，謂既聞聖號，要在執持。執者，聞斯受之，勇猛果決，不搖奪故。持者，受斯守之，常永貞固，不遺妄故。

(演)聞斯受之者，謂聞斯殊勝法門，通身領荷，直下承當，勇往直前，不為他岐所動。受斯守之者，謂領斯殊勝法門，終身依付，念念不離，與生俱生，不至中道而廢也。

(Sớ: “Nói rõ về cách niệm”, tức là đã nghe thánh hiệu, cốt yếu là chấp trì. “Chấp” là nghe điều ấy (bộ kinh này và danh hiệu đức Phật) rồi bèn tiếp nhận, dũng mãnh, quả quyết, chẳng bị lay chuyển, chẳng bị đoạt mất ý nguyện. “Trì” là đã tiếp nhận pháp ấy bèn gìn giữ cho thường hằng, bền chắc, chẳng để sơ sót, quên mất.

Diễn: “Nghe điều ấy rồi tiếp nhận” nghĩa là: Nghe pháp môn thù thắng này, toàn thân tiếp nhận, gánh vác, ngay lập tức đảm đương, mạnh mẽ tiến thẳng lên trước, chẳng bị lay động bởi những đường rẽ khác. “Đã tiếp nhận pháp ấy bèn gìn giữ” nghĩa là đã lãnh nhận pháp môn thù thắng này, bèn suốt đời nương tựa, trông cậy [pháp môn] này, niệm niệm chẳng lìa, luôn gắn liền với cuộc đời, chẳng đến nỗi phế trừ giữa chừng).

(Sao) Chấp trì phân thích như thượng. Đơn ngôn Trì, tắc nhiếp Chấp; tổng chi vi chuyên niệm bất vong ý dã. Hựu Trì phục hữu sổ chủng: Nhất giả, minh trì, vị xuất thanh xưng niệm. Nhị giả, mặc trì, vị vô thanh mật niệm. Tam giả, bán minh bán mặc trì, vị vi động thần thiệt niệm, chú gia danh “Kim Cang Trì”, thị dã. Hựu hoặc ký số trì, hoặc bất ký số trì, cụ như Mật giáo trung thuyết, tùy tiện giai khả. Nhi các phân Sự, Lý. Ức niệm vô gián, thị vị Sự Trì. Thể cứu vô gián, thị vị Lý Trì. Hạ đương tường biện. Dĩ thị vi nhân, hậu nhất tâm bất loạn, diệc hữu Sự Lý. Kỳ bất giải thử ý giả, dĩ niệm Phật thị bị độn căn, tham Thiền nãi năng ngộ đạo. Sơ cơ văn thử, mạc năng tự quyết, bất tri thể cứu niệm Phật, dữ tiền đại tôn túc giáo nhân cử thoại đầu, hạ nghi tình, ý cực tương tự. Cố vị “tham Thiền bất tu biệt cử thoại đầu, chỉ tiêu hướng nhất cú A Di Đà Phật thượng trước đảo”, diệu tai ngôn hồ!

(Diễn) Chỉ tiêu hướng nhất cú Di Đà trước đảo giả, cổ vân: “Nam mô A Di Đà Phật, Tông Môn đầu tắc công án đẳng”, thị dã.

(鈔)執持分釋如上。單言持，則攝執；總之為專念不忘意也。又持復有數種：一者，明持，謂出聲稱念。二者，默持，謂無聲密念。三者，半明半默持，謂微動脣舌念，咒家名金剛持，是也。又或記數持，或不記數持，具如密教中說，隨便皆可。而各分事理。憶念無間，是謂事持。體究無間，是謂理持。下當詳辯。以是為因，後一心不亂，亦有事理。其不解此意者，以念佛是被鈍根，參禪乃能悟道。初機聞此，莫能自決，不知體究念佛，與前代尊宿教人舉話頭，下疑情，意極相似。故謂參禪不須別舉話頭，只消向一句阿彌陀佛上著倒，妙哉言乎！

(演)只消向一句阿彌陀著倒者，古云：南無阿彌陀佛，宗門頭則公案等，是也。

(Sao: Chấp trì được tách ra để giải thích như trên. Chỉ nói là Trì thì đã bao gồm Chấp; nói chung, sẽ là ý nghĩa “chuyên niệm chẳng quên”. Lại nữa, Trì lại có mấy loại: Một là minh trì, tức là xưng niệm ra tiếng. Hai là mặc trì, ý nói không có âm thanh, niệm thầm. Ba là bán minh bán mặc trì, nghĩa là khẽ động môi lưỡi để niệm, người trì chú gọi cách này là Kim Cang Trì. Lại còn hoặc là trì bằng cách nhớ số, hoặc trì không nhớ số, cụ thể là như trong Mật giáo có nói, tùy thuộc phép nào thuận tiện [mà sử dụng] đều được. Nhưng mỗi pháp đều có chia thành Sự và Lý. Nhớ nghĩ chẳng gián đoạn thì là Sự Trì. Thể cứu chẳng gián đoạn thì gọi là Lý Trì. Trong phần sau, sẽ biện định cặn kẽ. Lấy đó làm cái nhân, thì sau đó nhất tâm bất loạn cũng có Sự và Lý. Kẻ chẳng hiểu ý này, cho rằng niệm Phật là để thích ứng kẻ độn căn, tham Thiền mới có thể ngộ đạo. Kẻ sơ cơ nghe như vậy, chẳng thể tự quyết, chẳng biết thể cứu niệm Phật có ý nghĩa hết sức tương tự với chuyện các bậc cổ tôn túc dạy người khác đề khởi thoại đầu, dấy lên nghi tình. Vì thế nói “tham Thiền chẳng cần đề khởi câu thoại đầu nào khác, chỉ cần quy hết về một câu A Di Đà Phật để nghiền ngẫm”, lời ấy mầu nhiệm thay!

Diễn: “Chỉ cần quy hết về một câu A Di Đà Phật để nghiền ngẫm”: Cổ nhân nói: “Nam mô A Di Đà Phật chính là công án trong Tông Môn” v.v… là nói về ý này).

(Sớ) Hựu chấp trì, tức quy mạng nghĩa.

(Sao) Quy mạng giả, Phạn ngữ Nam mô, giải kiến tiền tự. Nhược bất ủy thân quy mạng, yên năng nhất tâm chấp trì, cố nghĩa đồng dã. Quy phục nhị nghĩa, diệc như tiền Tự trung thuyết. Nhất giả, quy đầu nghĩa, chấp trì danh hiệu, nhất tâm hướng vãng, tức Sự nhất tâm. Nhị giả, quy nguyên nghĩa, chấp trì danh hiệu, hoàn quy nhất tâm, tức Lý nhất tâm dã.

(Diễn) Nhược bất ủy thân nhị cú, vị nhược triệt kiến niệm Phật chi diệu, tắc tự nhiên bất tích hình hài, bất cố thân mạng. Thiểu hữu ái luyến chi tâm, tắc bất năng nhất tâm chấp trì dã. Cổ vân: “Giả sử cân đoạn, cốt khô, ngã thử công phu quyết bất thoái chuyển”. Hựu vân: “Giả sử nhiệt thiết luân, tại ngã đảnh thượng toàn, chung bất dĩ thử khổ, thoái thất Bồ Đề tâm”. “Nhất giả, quy đầu nghĩa” hạ, vị tiền quy mạng hữu đầu nghĩa. Kim chấp trì danh hiệu, nhất tâm hướng vãng, như điểu đầu lâm, như khách đầu chủ, như du tử linh đinh, duy hữu tư quy nhất niệm. Thử đản sự tướng tinh cần, do vị minh Lý, tức Sự nhất tâm. Nhị giả, quy nguyên nghĩa, vị chấp trì danh hiệu, hoàn quy nhất tâm, tắc bối trần hợp giác, phản bổn hoàn nguyên, niệm niệm hoàn quy tự tâm, tức danh “quy nguyên”. Thử tắc bất duy Sự hành, kiêm tu Lý quán, vi Lý nhất tâm.

(疏)又執持，即歸命義。

(鈔)歸命者，梵語南無 ，解見前序 。若不委身歸命，

焉能一心執持，故義同也。歸復二義，亦如前序中說。一者，歸投義，執持名號，一心向往，即事一心。二者，歸元義，執持名號，還歸一心，即理一心也。

(演)若不委身二句，謂若徹見念佛之妙，則自然不惜形骸，不顧身命。少有愛戀之心，則不能一心執持也。古云：假使筋斷骨枯，我此工夫決不退轉。又云：假使熱鐵輪，在我頂上旋，終不以此苦，退失菩提心。一者，歸投義下，謂前皈命有投義。今執持名號，一心向往，如鳥投林，如客投主，如游子伶仃，唯有思歸一念。此但事相精勤，猶未明理，即事一心。二者，歸元義，謂執持名號，還歸一心，則背塵合覺，返本還源，念念還歸自心，即名歸元。此則不唯事行，兼修理觀，為理一心。

(Sớ: “Chấp trì” lại có nghĩa là “quy mạng”.

Sao: “Quy mạng”: Tiếng Phạn là Nam mô, xem [lời giải thích chữ Nam mô] trong phần Tự ở trước. Nếu chẳng toàn thân quy mạng, làm sao có thể nhất tâm chấp trì cho được? Vì thế, có ý nghĩa giống nhau. “Quy” lại có hai nghĩa cũng như trong phần [giải thích] lời Tựa ở trước đã nói. Một là ý nghĩa “quay về, gieo vào”: Chấp trì danh hiệu, nhất tâm hướng về, tức là Sự nhất tâm. Hai là ý nghĩa “quy nguyên” (trở về nguồn): Chấp trì danh hiệu, trở về nhất tâm, tức là Lý nhất tâm.

Diễn: Hai câu “nếu chẳng toàn thân”, ý nói: Nếu đã thấy thấu suốt sự mầu nhiệm của niệm Phật, sẽ tự nhiên chẳng tiếc hình hài, chẳng đoái hoài thân mạng. Nếu có chút tâm yêu luyến, sẽ chẳng thể nhất tâm chấp trì. Cổ nhân nói: “Giả sử gân đứt, xương khô, công phu này của ta quyết chẳng thoái chuyển”. Lại nói: “Ví bánh xe sắt nóng, xoay trên đỉnh đầu tôi, trọn chẳng do khổ ấy, thoái thất tâm Bồ Đề”.

Từ câu “một là ý nghĩa quay về, gieo vào” trở đi, ý nói: Trong sự quy mạng trên đây, có ý nghĩa “gieo vào”. Nay chấp trì danh hiệu, nhất tâm hướng đến, như chim quay về rừng, như khách nương tựa chủ, như kẻ lưu lạc lênh đênh, chỉ có một niệm mong quay về. Loại này chỉ chuyên ròng, siêng gắng nơi sự tướng, còn chưa hiểu Lý, chính là Sự nhất tâm.

Hai là ý nghĩa “quy nguyên” (trở về nguồn), nghĩa là chấp trì danh hiệu, trở về nhất tâm, tức là trái nghịch trần lao, xuôi theo tánh giác, quay về nguồn cội, niệm niệm trở về tự tâm, cho nên gọi là “quy nguyên”. Đây chẳng phải chỉ là hành theo Sự, mà còn kiêm tu Lý Quán, là Lý nhất tâm).

(Sớ) Dĩ thượng cảnh pháp nhị trung, phục hữu tam nghĩa: Nhất giả, văn thuyết Phật danh, thị vi Văn Huệ. Nhị giả, chấp thọ tại hoài, thị vi Tư Huệ. Tam giả, trì thủ bất vong, thị vi Tu Huệ.

(Sao) Văn Huệ giả, A Di Đà Phật tuy hữu vô lượng công đức, nhi thử công đức, phi văn bất tri, phi thuyết bất văn. Cố Hoa Nghiêm vân: “Đắc vô sanh huệ, tiên lại đa văn”. Hựu vân: “Phật pháp vô nhân thuyết, tuy huệ bất năng liễu”. Hoặc văn kinh luận chi sở tuyên dương, hoặc văn tri thức chi sở khai thị, nhất lịch nhĩ căn, vĩnh vi đạo chủng, thị chi vị Văn. Nhi ngôn Huệ giả, Văn tức thị Huệ. Đối mộc thạch thuyết, ngoan bất văn cố. Đối ngu nhân thuyết, văn bất xan thái, như bất văn cố. Cố viết Văn Huệ.

(Diễn) Phi văn bất tri giả, thử giới chúng sanh ư lục căn trung, nhĩ căn thiên lợi. Nhĩ căn văn thanh, ý thức liễu biệt, phương thỉ đắc tri cố. Phi thuyết bất văn giả, thử độ thuyết pháp, duy Thích Ca Như Lai. Như Lai diễn thuyết, phương thỉ đắc văn cố. Đắc Vô Sanh Huệ nhị cú, dẫn chứng phi văn bất tri. Phật pháp vô nhân thuyết nhị cú, dẫn chứng phi thuyết bất văn.

(疏)以上境法二中，復有三義：一者，聞說佛名，是為聞慧。二者，執受在懷，是為思慧。三者，持守不忘，是為修慧。

(鈔)聞慧者，阿彌陀佛雖有無量功德，而此功德，非聞不知，非說不聞。故華嚴云：得無生慧，先賴多聞。又云：佛法無人說，雖慧不能了。或聞經論之所宣揚，或聞知識之所開示，一歷耳根，永為道種，是之謂聞。而言慧者，聞即是慧。對木石說，頑不聞故。對愚人說，聞不餐采，如不聞故。故曰聞慧。

(演)非聞不知者，此界眾生於六根中，耳根偏利。耳根聞聲，意識了別，方始得知故。非說不聞者，此土說法，唯釋迦如來。如來演說，方始得聞故。得無生慧二句，引證非聞不知。佛法無人說二句，引證非說不聞。

(Sớ: Đối với hai thứ cảnh và pháp trên đây, lại có ba nghĩa: Một là nghe nói danh hiệu Phật, đó là Văn Huệ. Hai là tiếp nhận, gìn giữ trong tâm, đó là Tư Huệ. Ba là gìn giữ chẳng mất, đó là Tu Huệ.

Sao: “Văn Huệ”: Tuy A Di Đà Phật có vô lượng công đức, nhưng công đức ấy nếu chẳng được nghe, sẽ không biết; nếu chẳng nói, sẽ không nghe. Vì thế, kinh Hoa Nghiêm nói: “Đắc vô sanh huệ thì trước hết phải cậy vào đa văn”. Lại nói: “Phật pháp không có ai nói thì tuy có trí huệ vẫn chẳng thể hiểu”. Hoặc nghe kinh luận tuyên dương, hoặc nghe tri thức khai thị, hễ thoảng qua tai, vĩnh viễn trở thành hạt giống đạo. Đó gọi là Văn. Nói là Huệ vì Văn chính là Huệ. Do nói với gỗ, đá, chúng trơ trơ chẳng nghe. Vì nói với kẻ ngu, họ tuy nghe mà chẳng thể tiêu hóa được, [cho nên] cũng như chẳng nghe. Vì thế, nói là Văn Huệ.

Diễn: “Không nghe sẽ không biết”: Chúng sanh trong cõi này, đối với lục căn thì căn tai đặc biệt nhạy bén. Tai nghe tiếng, ý thức phân biệt rành rẽ thì mới biết. “Chẳng nói sẽ không nghe”: Trong cõi này chỉ có Thích Ca Như Lai thuyết pháp. Như Lai diễn nói thì mới được nghe. Hai câu “đắc Vô Sanh Huệ” nhằm dẫn chứng “chẳng nghe sẽ không biết”. Hai câu “Phật pháp không người nói” dẫn chứng “chẳng nói sẽ không nghe”).

(Sao) Tư Huệ giả, ký nhập hồ nhĩ, tu tồn hồ tâm, đế thẩm, đế quán, thị hà pháp môn? Thị hà nghĩa lý? Thị chi vị Tư. Nhi ngôn Huệ giả, Tư tức thị Huệ. Cầm súc tuy văn, bất giải tư cố. Ngu nhân tuy văn, nhập nhĩ xuất khẩu, bất ức tưởng cố. Cố viết Tư Huệ. Tu Huệ giả, ký thâm tư chi, nghi lực hành chi, thị chi vị Tu. Nhi ngôn Huệ giả, Tu tức thị Huệ. Cuồng nhân tuy tư, tế tinh dịch thần, bất thực tiễn cố. Vấn: Thử chỉ Tam Huệ, hữu hà chứng cứ? Phật Địa Luận vân: “Bồ Tát lý tam diệu huệ, Tịnh Độ vãng hoàn. Dĩ Văn, Tư, Tu, đắc nhập Tịnh Độ”. Cố tri niệm Phật tất hữu tam huệ.

(鈔)思慧者，既入乎耳，須存乎心，諦審諦觀，是何法門？是何義理？是之謂思。而言慧者，思即是慧。禽畜雖聞，不解思故。愚人雖聞，入耳出口，不憶想故。故曰思慧。修慧者，既深思之，宜力行之，是之謂修。而言慧者，修即是慧。狂人雖思，敝精役神，不實踐故。問：此指三慧，有何證據？佛地論云：菩薩履三妙慧，淨土往還。以聞思修，得入淨土。故知念佛必有三慧。

(Sao: “Tư Huệ”: Đã lọt vào tai, cần giữ mãi trong tâm, suy nghĩ, quan sát kỹ lưỡng “đó là pháp môn nào? Là nghĩa lý như thế nào?” Đấy gọi là Tư. Nhưng nói Tư là Huệ, vì Tư chính là Huệ. Do chim, thú tuy nghe, nhưng chẳng suy nghĩ, hiểu biết. Do kẻ ngu tuy nghe, lọt vào tai, bèn tuôn ra miệng, chẳng nhớ nghĩ. Vì thế, nói là Tư Huệ. Tu Huệ là đã suy nghĩ sâu xa, hãy nên tận lực hành, đó gọi là Tu. “Mà nói là Huệ”: Tu chính là Huệ. Do kẻ cuồng tuy suy nghĩ, nhọc nhằn tinh thần, nhưng chẳng thể biến thành thực tiễn. Hỏi: “Tam Huệ như vừa được nêu ra đó, có chứng cớ gì hay không?” Phật Địa Luận nói: “Bồ Tát [do] thực hành ba diệu huệ mà qua lại Tịnh Độ”. Giải rằng, “do Văn, Tư, Tu được vào Tịnh Độ”. Vì thế, biết niệm Phật ắt có ba thứ huệ).

(Sớ) Phục hữu tam nghĩa, văn thuyết Phật danh, tâm bất nghi nhị, thị chi vị Tín. Tín dĩ nhi chấp, tâm khởi nhạo dục, thị chi vị Nguyện. Nguyện dĩ nhi trì, tâm cần tinh tấn, thị chi vị Hạnh.

(Sao) Tín Nguyện Hạnh, hạ văn trung đương biện.

(疏)復有三義，聞說佛名，心不疑貳，是之謂信。信已而執，心起樂欲，是之謂願。願已而持，心勤精進，是之謂行。

(鈔)信願行，下文中當辯。

(Sớ: Lại có ba nghĩa: Nghe nói danh hiệu Phật, tâm chẳng nghi ngờ, đó gọi là Tín. Tin rồi giữ lấy, dấy lòng ưa thích, đó gọi là Nguyện. Nguyện rồi vâng giữ, tâm siêng năng, tinh tấn, đó gọi là Hạnh.

Sao: Tín, Nguyện, Hạnh sẽ được biện định trong phần kinh văn ở phía sau).

(Sớ) Danh hiệu giả, A Di Đà Phật tứ tự hồng danh, bất kiêm sắc tượng đẳng. Như Văn Thù Bát Nhã, cập Tỳ Bà Sa Luận trung thuyết, dĩ sắc tượng đẳng nhiếp danh trung cố.

(Sao) Bất kiêm sắc tượng đẳng giả, chánh minh thử kinh chuyên chủ chấp trì danh hiệu dã. Văn Thù Bát Nhã kinh vân: “Phật cáo Văn Thù: Dục nhập Nhất Hạnh tam muội giả, ưng xử không nhàn, xả chư loạn ý, bất thủ tướng mạo, hệ tâm nhất Phật, chuyên xưng danh tự. Tùy Phật phương sở, đoan thân chánh hướng, năng ư nhất Phật niệm niệm tương tục, tức thị niệm trung, năng kiến quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật. Niệm nhất Phật công đức, dữ niệm vô lượng Phật công đức vô nhị. A Nan sở văn Phật pháp, do trụ lượng số. Nhược đắc Nhất Hạnh tam muội, chư kinh pháp môn, nhất nhất phân biệt, giai tất liễu tri, trú dạ tuyên thuyết, trí huệ biện tài, chung bất đoạn tuyệt. A Nan đa văn biện tài, bách thiên đẳng phần, bất cập kỳ nhất”. Long Thọ Tỳ Bà Sa Luận vân: “Phật pháp hữu vô lượng môn, như thế gian đạo, hữu nan, hữu dị. Dị hành tật chí, ưng đương niệm Phật, xưng kỳ danh hiệu, A Di Đà Phật bổn nguyện như thị”.

(Diễn) Nhất Hạnh tam muội giả, kinh vân “pháp giới nhất tướng”. Hệ duyên pháp giới, thị danh Nhất Hạnh tam muội. Luận vân: “Vị nhất thiết chư Phật Pháp Thân dữ chúng sanh thân bình đẳng vô nhị, tức danh Nhất Hạnh tam muội”. Dục nhập thị tam muội giả, ưng hệ tâm nhất Phật, chuyên xưng danh tự dã. Tức thị niệm trung, năng kiến quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật giả, tận tri Hằng sa chư Phật pháp giới vô sai biệt tướng dã. Chư Phật Pháp Thân dữ chúng sanh tâm đồng thể vô nhị. Kim đản kiến chúng sanh tâm, bất kiến Phật Pháp Thân giả, dĩ vị năng ly niệm cố. Tu Nhất Hạnh tam muội giả, niệm Không chân niệm, hoạch tự bổn tâm, tắc chư Phật Pháp Thân ư trung hiển hiện, như kính trung tượng. Cổ vân: “Chư Phật do như tịnh minh kính. Ngã tâm diệc tự ma ni châu. Chư Phật thường lai nhập ngã thân. Ngã thân biến nhập chư Phật khu”, thị dã.

(疏)名號者，阿彌陀佛四字洪名，不兼色像等。如文殊般若，及毗婆沙論中說，以色像等攝名中故。

(鈔)不兼色像等者，正明此經專主執持名號也。文殊般若經云：佛告文殊：欲入一行三昧者，應處空閒，捨諸亂意，不取相貌，繫心一佛，專稱名字。隨佛方所，端身正向，能於一佛念念相續，即是念中，能見過去未來現在諸佛。念一佛功德，與念無量佛功德無二。阿難所聞佛法，猶住量數。若得一行三昧，諸經法門，一一分別，皆悉了知，晝夜宣說，智慧辯才，終不斷絕。阿難多聞辯才，百千等分，不及其一。龍樹毗婆沙論云：佛法有無量門，如世間道，有難有易。易行疾至，應當念佛，稱其名號，阿彌陀佛本願如是。

(演)一行三昧者，經云法界一相。繫緣法界，是名一行三昧。論云：謂一切諸佛法身與眾生身平等無二，即名一行三昧。欲入是三昧者，應繫心一佛，專稱名字也。即是念中，能見過去未來現在諸佛者，盡知恆沙諸佛法界無差別相也。諸佛法身與眾生心同體無二。今但見眾生心，不見佛法身者，以未能離念故。修一行三昧者，念空真念，獲自本心，則諸佛法身於中顯現，如鏡中像。古云：諸佛猶如淨明鏡。我心亦似摩尼珠。諸佛常來入我身。我身遍入諸佛軀，是也。

(Sớ: Danh hiệu là hồng danh bốn chữ A Di Đà Phật, [pháp tu trong kinh này là chuyên chấp trì danh hiệu] chẳng kèm thêm hình sắc v.v… Như trong kinh Văn Thù Bát Nhã và luận Tỳ Bà Sa đã nói, những thứ như hình sắc v.v… đã đều được bao gồm trong danh hiệu.

Sao: “Chẳng kèm thêm hình sắc v.v…” chỉ rõ kinh này chuyên chú trọng chấp trì danh hiệu. Kinh Văn Thù Bát Nhã chép: “Đức Phật bảo ngài Văn Thù: Kẻ muốn nhập Nhất Hạnh tam muội, hãy nên ở chốn thanh vắng, bỏ các ý niệm loạn động, chẳng chấp tướng mạo, chú tâm nơi một đức Phật, chuyên xưng danh hiệu Ngài. Tùy theo nơi chốn của đức Phật [ở phương nào], mà thân hình đoan chánh hướng thẳng về đó. Có thể đối với một đức Phật niệm niệm tiếp nối, thì chính ngay trong một niệm ấy, có thể thấy chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Công đức niệm một vị Phật và công đức niệm vô lượng chư Phật chẳng hai. Phật pháp do A Nan đã được nghe vẫn còn hạn cuộc trong số lượng. Nếu đắc Nhất Hạnh tam muội, pháp môn trong các kinh sẽ mỗi mỗi đều phân biệt, thảy đều biết trọn vẹn, ngày đêm tuyên nói, trí huệ, biện tài trọn chẳng ngưng dứt. Sự đa văn và biện tài của A Nan chẳng sánh bằng một phần trăm, một phần ngàn” v.v… Ngài Long Thọ [đã viết] trong Tỳ Bà Sa Luận như sau: “Phật pháp có vô lượng môn, giống như đường nẻo trong thế gian, có dễ, có khó. [Có con đường đi] dễ dàng mà tới nơi nhanh chóng là hãy nên niệm Phật, xưng danh hiệu Ngài, bổn nguyện của A Di Đà Phật là như vậy đó”.

Diễn: “Nhất Hạnh tam muội”: Kinh nói “pháp giới một tướng”. Duyên chặt chẽ nơi một pháp giới thì gọi là Nhất Hạnh tam muội. Luận chép: “Ý nói Pháp Thân của hết thảy chư Phật và thân chúng sanh bình đẳng, chẳng hai, cho nên gọi là Nhất Hạnh tam muội. Kẻ muốn nhập tam muội ấy, hãy nên chuyên tâm nơi một đức Phật, chuyên xưng danh hiệu Ngài”. “Ngay trong một niệm ấy, có thể thấy quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật”: Biết trọn tướng chẳng sai biệt của chư Phật pháp giới nhiều như cát sông Hằng, Pháp Thân của chư Phật và tâm chúng sanh đồng thể, chẳng hai. Nay chỉ thấy tâm chúng sanh, chẳng thấy Pháp Thân của Phật, vì chưa thể lìa niệm. Người tu Nhất Hạnh tam muội, niệm Không chính là chân niệm, đạt được bổn tâm của chính mình; cho nên Pháp Thân của chư Phật hiển hiện trong ấy, như hình bóng trong gương. Cổ nhân nói: “Chư Phật như gương sáng sạch. Tâm ta cũng giống như Ma ni châu. Chư Phật thường vào trong thân ta. Thân ta nhập khắp thân chư Phật” nhằm nói lên ý nghĩa này).

(Sao) Nhiếp danh trung giả, nhị nghĩa: Nhất giả, danh tất hữu tướng cố. Nhị giả, danh tướng giai bất ly nhất tâm cố. Tắc nhất cử Phật danh, chánh báo, y báo, nhiếp vô bất tận, hà nghi sắc tượng?

(Diễn) Danh tất hữu tướng giả, danh vi năng triệu, tướng vi sở triệu. Ký xưng năng triệu chi danh, tất hữu sở triệu chi Thể cố. Danh tướng bất ly nhất tâm giả, tâm vi năng hiện, danh tướng vi sở hiện. Ký nhất tâm xưng danh, đắc năng hiện thể, sở hiện danh tướng, vô bất nhiếp cố.

(鈔)攝名中者，二義：一者，名必有相故。二者，名相皆不離一心故。則一舉佛名，正報依報，攝無不盡，何疑色像？

(演)名必有相者，名為能召，相為所召。既稱能召之名，必有所召之體故。名相不離一心者，心為能現，名相為所現。既一心稱名，得能現體，所現名相，無不攝故。

(Sớ: Nói “bao gồm trong danh hiệu” thì có hai nghĩa: Một là danh ắt có tướng; hai là danh và tướng đều chẳng lìa nhất tâm. Vì thế, vừa nêu lên danh hiệu Phật, chánh báo và y báo đều được thâu nhiếp, không gì chẳng trọn hết, sao lại nghi ngờ hình sắc [chẳng được nhiếp trong danh hiệu Phật]?

Diễn: “Danh ắt có tướng”: Danh là cái có thể triệu vời, tướng là cái được triệu vời. Đã xưng niệm cái danh có thể triệu vời, ắt sẽ có cái Thể được triệu vời. “Danh và tướng chẳng lìa nhất tâm”: Tâm là cái có thể hiện, danh tướng là cái được hiện. Đã nhất tâm xưng danh, ắt sẽ có thể hiện Thể, danh tướng được hiện không gì chẳng nhiếp).

(Sớ) Kim nhân văn Phật bất khẳng chấp trì giả, ước hữu tứ chướng. Tứ chướng phá trừ, phương năng chấp trì, nãi chí nhất tâm

cố.

(Sao) Chướng giả, giá dã. Dĩ thử tứ chủng, giá chướng niệm tâm, bất khẳng chấp trì, cố tu phá trừ. Tứ chướng giả, nhất vị tức tâm thị Phật, hà tất xả kỷ niệm bỉ? Bất tri tức Phật thị tâm, bất phương niệm Phật cố. Lương diêu tức tâm thị Phật, khởi bất tức Phật thị tâm? Đản chấp niệm tâm, bất hứa niệm Phật, tắc tâm Phật thị nhị, tức nghĩa bất thành. Thị dĩ niệm Phật, niệm tâm, lưỡng bất ngại cố. Nhị vị hà bất biến niệm chư Phật, nhi duy niệm nhất Phật? Bất tri tâm chuyên chí nhất, nãi thành tam muội cố. Lương diêu chúng sanh trí thiển, phồn tắc bất thắng. Cố dụng chí bất phân giả thần ngưng; dịch tâm đa kỳ giả, công táng. Như Phổ Quảng đại sĩ vấn Phật: “Thập phương câu hữu Phật độ, hà dĩ độc tán Tây Phương?” Phật ngôn: “Diêm Phù Đề nhân, tâm đa tạp loạn, linh kỳ chuyên tâm nhất cảnh, nãi đắc vãng sanh”. Dĩ chư Phật đồng nhất Pháp Tánh thân, niệm nhất Phật, tức niệm nhất thiết Phật cố. Tam vị Phật Phật khả niệm, hà bất tùy niệm nhất Phật, nhi tất niệm A Di Đà Phật? Bất tri bỉ Phật dữ chư chúng sanh thiên hữu nhân duyên cố. Lương diêu bỉ Phật danh hiệu, nhân sở nhạo xưng, tựu linh ác nhân, hữu thời bất giác thất thanh niệm Phật. Nãi chí nhân phùng thiện sự, bất giác niệm Phật, hoan hỷ tán thán. Nhân phùng ác sự, cập dữ khổ nạn, bất giác niệm Phật, thương bi thống thiết. Cơ cảm nhân duyên, mạc hoặc sử chi nhi tự nhiên cố. Tứ vị hà bất niệm Phật công đức, trí huệ, tướng hảo, quang minh, nhi đản niệm danh hiệu? Bất tri trì danh, ư Mạt Pháp trung, tối đậu cơ cố, bất tư nghị cố. Đậu cơ giả, Văn Thù Bát Nhã kinh vân: “Chúng sanh ngu độn, quán bất năng giải, đản linh niệm thanh tương tục, tự đắc vãng sanh”. Bất tư nghị giả, như tiền sở minh Nhất Hạnh tam muội, tắc bất đản đậu hồ độn cơ, thần dụng bất trắc cố. Như Di Giáo kinh ngôn: “Tâm giả, chế chi nhất xứ, vô sự bất biện”. Kim chế tâm Phật hiệu, nhi chí nhất tâm, hà khả tư nghị?

(疏)今人聞佛不肯執持者，約有四障。四障破除，方能執持，乃至一心故。

(鈔)障者，遮也。以此四種，遮障念心，不肯執持，故須破除。四障者，一謂即心是佛，何必捨己念彼？不知即佛是心，不妨念佛故。良繇即心是佛，豈不即佛是心？但執念心，不許念佛，則心佛是二，即義不成。是以念佛念心，兩不礙故。二謂何不遍念諸佛，而唯念一佛？不知心專志一，乃成三昧故。良繇眾生智淺，繁則不勝。故用志不分者神凝；役心多岐者，功喪。如普廣大士問佛：十方俱有佛土，何以獨讚西方？佛言：閻浮提人，心多雜亂，令其專心一境，乃得往生。以諸佛同一法性身，念一佛，即念一切佛故。三謂佛佛可念，何不隨念一佛，而必念阿彌陀佛？不知彼佛與諸眾生偏有因緣故。良繇彼佛名號，人所樂稱，就令惡人，有時不覺失聲念佛。乃至人逢善事，不覺念佛，歡喜讚歎。人逢惡事，及與苦難，不覺念佛，傷悲痛切。機感因緣，莫或使之而自然故。四謂何不念佛功德，智慧相好光明，而但念名號？不知持名，於末法中，最逗機故，不思議故。逗機者，文殊般若經云：眾生愚鈍，觀不能解，但令念聲相續，自得往生。不思議者，如前所明一行三昧，則不但逗乎鈍機，神用不測故。如遺教經言：心者，制之一處，無事不辦。今制心佛號，而至一心，何可思議？

(Sớ: “Người thời nay nghe nói tới [danh hiệu] Phật, chẳng chịu chấp trì”: Nói đại lược thì có bốn thứ chướng. Phá trừ bốn chướng thì mới có thể chấp trì, cho đến [đạt được] nhất tâm.

Sao: “Chướng” là ngăn che. Do bốn loại ấy, ngăn che, trở ngại cái tâm niệm Phật, chẳng chịu chấp trì. Vì thế, cần phải phá trừ.

“Bốn chướng”: Một là nói “tâm chính là Phật, cần gì phải bỏ vị Phật của chính mình để niệm vị Phật khác?” Chẳng biết Phật chính là tâm, cho nên chẳng trở ngại niệm Phật. Ấy là vì tâm đã chính là Phật, há chẳng phải Phật chính là tâm ư? Chỉ chấp vào niệm tâm, chẳng chấp thuận niệm Phật. [Do sự chấp trước ấy, thấy] tâm và Phật là hai, cho nên cái nghĩa “tức” (tâm tức là Phật, Phật tức là tâm) chẳng thành. Do vậy, niệm Phật và niệm tâm, hai đằng chẳng trở ngại nhau.

Hai là nói “sao không niệm khắp chư Phật, chỉ niệm một vị Phật?” Chẳng biết tâm chí chuyên nhất thì mới thành tựu tam muội. Ấy là vì chúng sanh trí cạn, nếu rườm rà sẽ chẳng thể đảm đương. Bởi đó, dụng tâm chẳng phân tán, hòng tĩnh lặng tinh thần. [Nếu như] tâm nhọc nhằn theo nhiều ngã rẽ, công sức sẽ mất sạch. Như Phổ Quảng đại sĩ hỏi đức Phật: “Trong mười phương đều có các cõi Phật, cớ sao lại riêng xưng tán cõi Tây Phương?” Đức Phật dạy: “Người trong cõi Diêm Phù Đề tâm lắm nỗi tạp loạn, [dạy như vậy] để khiến cho họ chuyên tâm nơi một cảnh bèn được vãng sanh”. Do chư Phật có cùng một thân Pháp Tánh, niệm một vị Phật chính là niệm hết thảy Phật.

Ba là nói “Phật nào cũng đều có thể niệm được, sao chẳng tùy ý niệm một vị Phật, mà cứ ắt phải niệm A Di Đà Phật?” Chẳng biết đức Phật ấy có nhân duyên đặc biệt với chúng sanh. Ấy là vì danh hiệu của đức Phật ấy, người ta thích xưng niệm, khiến cho kẻ ác có lúc bất giác thất thanh niệm Phật. Cho đến người ta gặp chuyện tốt lành, bất giác niệm Phật, hoan hỷ khen ngợi. Người gặp chuyện ác và khổ nạn, bất giác niệm Phật, bi thương, thống thiết. Do nhân duyên cơ cảm, chẳng ai bảo ban, mà khiến tự nhiên thành như vậy.

Bốn là nói “sao chẳng niệm công đức, trí huệ, tướng hảo, và quang minh của Phật, mà chỉ niệm danh hiệu?” Chẳng biết trong thời Mạt Pháp, trì danh thích hợp căn cơ nhất, chẳng thể nghĩ bàn.

“Khế hợp căn cơ”: Kinh Văn Thù Bát Nhã chép: “Chúng sanh ngu độn, chẳng thể hiểu cách quán, chỉ nên dạy họ niệm sao cho tiếng niệm liên tục, sẽ tự được vãng sanh”.

“Chẳng thể nghĩ bàn”: Như Nhất Hạnh tam muội đã được nói trong phần trước không chỉ là khế hợp độn cơ, mà còn có tác dụng thần diệu chẳng thể lường. Như kinh Di Giáo có nói: “Tâm mà có thể chế ngự sao cho chuyên nhất một chỗ thì không chuyện gì chẳng thể thực hiện được”. Nay do chế tâm nơi Phật hiệu, bèn đạt đến nhất tâm, há có thể nghĩ bàn ư?)

(Sớ) Khắc niệm kỳ giả, nhất nhật chí thất nhật, thị sở khắc định chi kỳ yếu dã. Thế xuất thế gian, trọng kỳ sự giả, hằng dĩ thất cố. Thất nhật xưng Phật, miễn địa ngục cố. Hựu thất nhật chi kỳ, phục hữu nhị nghĩa, các phân lợi độn. Hựu đa tắc Đại Bổn thập nhật, Thanh Vương thập nhật, Đại Tập thất thất nhật, Bát Châu cửu thập nhật đẳng; thiểu tắc Đại Bổn nhất nhật, Quán Kinh thập niệm đẳng. Ngôn nhật giả, dĩ kinh thiên đạo hối minh chi nhất châu cố.

(Diễn) Phục hữu nhị nghĩa, các phân lợi độn giả: Nhất giả, tùng tán nhập định nghĩa. Nhị giả, tùng định nhập tán nghĩa. Tùng tán nhập định, tắc lợi giả nhật thiểu, độn giả nhật đa. Tùng định nhập tán, tắc lợi giả nhật đa, độn giả nhật thiểu.

(疏)剋念期者，一日至七日 ，是所剋定之期要也 。世

出世間，重其事者，恆以七故。七日稱佛，免地獄故。又七日之期，復有二義，各分利鈍。又多則大本十日，聲王十日，大集七七日，般舟九十日等；少則大本一日，觀經十念等。言日者，以經天道晦明之一周故。

(演)復有二義，各分利鈍者：一者，從散入定義。二者，從定入散義。從散入定，則利者日少，鈍者日多。從定入散，則利者日多，鈍者日少。

(Sớ: “Ấn định kỳ hạn để niệm”: Từ một ngày cho tới bảy ngày chính là ấn định thời hạn cần thiết. Đối với [các pháp] thế gian và xuất thế gian, hễ coi trọng chuyện gì, luôn dùng con số bảy. Bảy ngày xưng niệm danh hiệu Phật, khỏi đọa địa ngục. Lại nữa, kỳ hạn bảy ngày lại có hai nghĩa, mỗi nghĩa đều chia thành lợi căn và độn căn. Lại nữa, nhiều thì như kinh Đại Bổn nói mười ngày, kinh Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni nói mười ngày, kinh Đại Tập nói bốn mươi chín ngày, kinh Bát Châu nói chín mươi ngày v.v… Ít thì như kinh Đại Bổn nói một ngày, Quán Kinh nói mười niệm v.v… Nói “ngày” là nói đã tròn một chu kỳ trời tối rồi sáng vậy.

Diễn: “Lại có hai nghĩa, mỗi nghĩa đều chia thành lợi căn và độn căn”: Một là nghĩa từ tán nhập định; hai là nghĩa từ định nhập tán. Từ tán nhập định thì người lợi căn ít ngày (tốn ít thời gian để đắc định), kẻ độn căn nhiều ngày (phải tốn nhiều thời gian). Từ định mà trở thành tán loạn thì người lợi căn phải mất một thời gian dài, kẻ độn căn chẳng tốn nhiều thời gian).

(Sao) Kỳ yếu giả, nhược cứ Như Lai đắc Bồ Đề, thật bất hệ ư nhật, tắc phi nhật, phi kiếp, yên hữu thất nhật? Nhược cứ Bồ Tát tu hành, động kinh trần kiếp, tắc vô cùng vô tận, hà chỉ thất nhật? Kim lập kỳ yếu giả, dĩ Mạt Pháp chúng sanh tu chư công đức, tinh tấn hằng nan, phế thỉ hằng dị, ưng tu khắc hạn, nãi phát thắng tâm dã.

(Diễn) Như Lai đắc Bồ Đề, thật bất hệ ư nhật giả, kinh vân: “Chúng sanh các tự vị Phật mỗ nhật thành đạo; Như Lai đắc Bồ Đề, thật bất hệ ư nhật”, dĩ nhật giả thời dã, y sắc tâm phận vị giả lập, vô hữu tự thể cố. Bách pháp trung thời, vi nhị thập tứ bất tương ứng hành nhiếp. Kim Như Lai đắc Bồ Đề, tọa đoạn tam tế, hà hữu ư thời? Thời giả, giai chúng sanh vọng tưởng phân biệt dã! Cố kinh vân: “Nhất niệm phổ quán vô lượng kiếp, vô khứ, vô lai, diệc vô trụ, như

thị liễu tri tam thế Phật, siêu chư phương tiện thành Thập Lực”.

(鈔)期要者，若據如來得菩提，實不係於日，則非日非劫，焉有七日？若據菩薩修行，動經塵劫，則無窮無盡，何止七日？今立期要者，以末法眾生修諸功德，精進恆難，廢弛恆易，應須剋限，乃發勝心也。

(演)如來得菩提，實不係於日者，經云：眾生各自謂佛某日成道；如來得菩提，實不係於日。以日者時也，依色心分位假立，無有自體故。百法中時，為二十四不相應行攝。今如來得菩提，坐斷三際，何有於時？時者，皆眾生妄想分別也！故經云：一念普觀無量劫，無去無來亦無住，如是了知三世佛，超諸方便成十力。

(Sao: “Kỳ hạn”: Nếu xét theo phương diện đức Như Lai đắc quả Bồ Đề, thật sự chẳng hạn cuộc nơi ngày giờ, chẳng thể nói đến ngày hay kiếp, há có bảy ngày ư? Nếu xét theo sự tu hành của Bồ Tát, trải qua số kiếp nhiều như vi trần, nên [thời gian tu tập] vô cùng vô tận, há chỉ là bảy ngày? Nay lập kỳ hạn là do chúng sanh đời Mạt Pháp tu các công đức, luôn khó tinh tấn, luôn dễ dàng buông bỏ, lơi là, [cho nên] cần phải ấn định kỳ hạn hòng phát tâm thù thắng.

Diễn: “Như Lai đắc quả Bồ Đề, thật sự chẳng hạn cuộc nơi ngày giờ”: Kinh dạy: “Chúng sanh ai nấy tự bảo Phật thành đạo vào ngày nào đó. Như Lai đắc Bồ Đề, quả thật chẳng liên can đến ngày giờ”. Do “ngày” là thời, nương theo sự phân biệt giữa sắc pháp và tâm pháp mà giả lập, chẳng có tự thể. Trong Bách Pháp, Thời thuộc vào hai mươi bốn món Bất Tương Ứng Hành Pháp. Nay Như Lai đắc Bồ Đề, dứt sạch ba đời, há có thời ư? [Sở dĩ có] Thời đều là do chúng sanh vọng tưởng, phân biệt. Do vậy, kinh dạy: “Một niệm quán khắp vô lượng kiếp, chẳng đến, chẳng đi, mà cũng chẳng trụ. Biết rõ tam thế Phật là như thế, vượt xa các phương tiện thành Thập Lực”).

(Sao) Thất vi thế trọng giả, như lễ sám viết thất dạ, trì chú viết thất biến, thử kinh lan võng hàng thụ viết thất trùng, nãi chí quốc gia tự tổ viết thất miếu, giáo dân viết thất niên, kiệt thành viết thất nhật trai giới chi loại, thị dã.

(Diễn) Thất miếu giả, Lễ Ký vân: “Thiên tử thất miếu, tam chiêu, tam mục, dữ Thái Tổ chi miếu, cộng vi thất”.

(鈔)七為世重者，如禮懺曰七夜，持咒曰七遍，此經欄網行樹曰七重，乃至國家祀祖曰七廟，教民曰七年，竭誠曰七日齋戒之類，是也。

(演)七廟者，禮記云：天子七廟，三昭三穆，與太祖之廟，共為七。

(Sớ: “Con số bảy được thế gian coi trọng”: Như lễ sám bèn nói là bảy đêm, trì chú bèn nói bảy lần, kinh này đối với lan can, lưới mành, hàng cây, bèn nói là bảy tầng, cho đến miếu thờ tổ tiên của quốc gia (miếu thờ tổ tiên của hoàng đế) được gọi là “thất miếu”, dạy dân bèn nói là bảy năm, dốc hết lòng thành bèn nói là bảy ngày trai giới v.v… là như thế đó.

Diễn: “Thất miếu”: Sách Lễ Ký chép: “Thiên tử [thờ tổ tiên] gồm bảy miếu: Ba miếu cho Chiêu (miếu thờ bên trái Thái Miếu), ba miếu Mục (thờ bên phải Thái Miếu) và một miếu thờ Thái Tổ (vua khai sáng một triều đại), cộng thành bảy miếu”).

(Sao) Miễn địa ngục giả, Kinh Luật Dị Tướng vân: “Hữu vương hại phụ, thất nhật đương đọa địa ngục. Nhất tôn giả giáo kỳ xưng nam mô Phật, vương tiện nhất tâm xưng Phật, thất nhật bất giải. Mạng chung, chí địa ngục môn, xưng nam mô Phật, biến ngục tội nhân giai đắc giải thoát”. Lợi độn giả, hữu vị lợi căn nhất nhật, độn hoặc chí thất. Kim vị lợi độn nhị căn, các nhất chí thất. Lợi căn giả, tánh mẫn tiệp cố, nhất nhật công thành, tức đắc nhất tâm, tiện vô sở loạn. Kỳ sảo độn giả, hoặc nhị, hoặc tam, nãi chí thất nhật, phương đắc thuần nhất. Diệc hữu lợi căn, kinh ư thất nhật, đoan nhiên nhất tâm, chung bất thiểu loạn. Kỳ sảo độn giả, cẩn lục, cẩn ngũ, nãi chí nhất nhật, hoặc tiện tán loạn. Thị cố các hữu lợi độn, bất ưng thiên thuộc.

(Diễn) Lợi độn nhị căn, các nhất chí thất giả, nhược tùng tán chí định, tắc lợi căn nhất nhật, độn hoặc chí thất. Nhược tùng định quy tán, tắc độn căn nhất nhật, lợi hoặc chí thất. Lợi căn giả, tánh mẫn hạ, chánh thị tùng tán nhập định, diệc hữu lợi căn kinh ư hạ, chánh thị tùng định nhập tán. Thử lưỡng đoạn thân minh lợi độn nhị căn, các nhất chí thất dã.

(鈔)免地獄者，經律異相云：有王害父，七日當墮地獄。一尊者教其稱南無佛，王便一心稱佛，七日不懈。命終，至地獄門，稱南無佛，遍獄罪人皆得解脫。利鈍者，有謂利根一日，鈍或至七。今謂利鈍二根，各一至七。利根者，性敏捷故，一日功成，即得一心，便無所亂。其稍鈍者，或二或三，乃至七日，方得純一。亦有利根，經於七日，端然一心，終不少亂。其稍鈍者，僅六僅五，乃至一日，或便散亂。是故各有利鈍，不應偏屬。

(演)利鈍二根，各一至七者，若從散至定，則利根一日，鈍或至七。若從定歸散，則鈍根一日，利或至七。利根者，性敏下，正是從散入定，亦有利根經於下，正是從定入散。此兩段申明利鈍二根，各一至七也。

(Sao: “Thoát khỏi địa ngục”: Sách Kinh Luật Dị Tướng chép: “Có một ông vua hại cha, sau bảy ngày sẽ đọa địa ngục. Một vị tôn giả dạy nhà vua xưng niệm Nam mô Phật, vua bèn nhất tâm xưng niệm danh hiệu Phật suốt bảy ngày chẳng lười nhác. Khi mạng chung, tới cửa địa ngục, vua xưng ‘nam mô Phật’, tội nhân khắp ngục đều được giải thoát”.

“Lợi căn, độn căn”: Có người nói là lợi căn thì một ngày, độn căn thì có thể tới bảy ngày. Nay nói đến lợi căn và độn căn thì mỗi căn đều là từ một đến bảy ngày. Lợi căn là căn tánh nhanh nhạy, một ngày bèn thành công, liền đắc nhất tâm, chẳng bị loạn động. Kẻ căn tánh hơi độn thì hoặc hai, hoặc ba, cho đến bảy ngày mới được thuần nhất. Cũng có người lợi căn, trải qua bảy ngày, nghiễm nhiên nhất tâm, trọn chẳng bị tán loạn chút nào. Kẻ căn tánh hơi độn, chỉ [giữ được nhất tâm] sáu ngày hoặc năm ngày, thậm chí một ngày bèn tán loạn. Do vậy, đều có lợi căn và độn căn [khác biệt], chớ nên chấp trước.

Diễn: “Lợi căn và độn căn thì mỗi căn đều là từ một đến bảy ngày”: Nếu từ tán đến định thì lợi căn một ngày, độn căn có thể là đến bảy ngày. Nếu từ định trở lại tán, độn căn sẽ là một ngày, lợi căn có thể đến bảy ngày. Từ câu “người lợi căn, căn tánh nhanh nhạy” trở đi chính là từ tán nhập định. Từ câu “cũng có người lợi căn” trở đi, chính là từ định nhập tán. Trong hai đoạn ấy, chỉ rõ lợi căn và độn căn mỗi loại đều có người từ một ngày cho đến bảy ngày).

(Sao) Thập nhật giả, Đại Bổn vân: “Trai giới thanh tịnh, nhất tâm thường niệm, thập trú dạ bất tuyệt giả, mạng chung tất sanh ngã sát”. Hựu Cổ Âm Vương kinh vân: “Nhược thọ trì bỉ Phật danh hiệu, kiên cố kỳ tâm, ức niệm bất vong, thập nhật, thập dạ, trừ xả tán loạn, tất đắc kiến bỉ A Di Đà Phật”. Thất thất nhật giả, Đại Tập kinh vân: “Nhược nhân chuyên niệm nhất phương Phật, hoặc hành, hoặc tọa, chí thất thất nhật, hiện thân kiến Phật, tức đắc vãng sanh”. Cửu thập nhật giả, Bát Châu Tam Muội kinh vân: “Nhược nhân tự thệ, cửu thập nhật trung, thường hành, thường lập, nhất tâm hệ niệm, ư tam muội trung, đắc kiến A Di Đà Phật”. Hựu Văn Thù Bát Nhã vân: “Cửu thập nhật trung, đoan tọa Tây hướng, chuyên niệm ư Phật, tức thành tam muội”. Nhất nhật giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Nhất tâm hệ niệm ư ngã, tuy chỉ nhất trú dạ bất tuyệt, tất sanh ngã sát”. Thập niệm giả, Quán Kinh hạ hạ phẩm vân: “Kỳ nhân khổ bách, bất hoàng niệm Phật, thập thanh xưng Phật” đẳng. Tắc tri nhất nhật chí thất, tùy nhật đa thiểu, giai vãng sanh kỳ, cố lực hành hà như nhĩ. Hối minh nhất châu giả, tùng Tý chí Ngọ, nãi tự hối nhi minh; tùng Ngọ chí Tý, nãi tự minh nhi hối. Thị vi thiên đạo nhất trú dạ. Phù tâm cố sát na sanh diệt, huống trú dạ hồ, ư thử nhất tâm, sở vị “nhị lục thời trung, niệm niệm vô gián” giả dã.

(鈔)十日者，大本云：齋戒清淨，一心常念，十晝夜不絕者，命終必生我剎。又鼓音王經云：若受持彼佛名號，堅固其心，憶念不忘，十日十夜，除捨散亂，必得見彼阿彌陀佛。七七日者，大集經云：若人專念一方佛，或行或坐，至七七日，現身見佛，即得往生。九十日者，般舟三昧經云：若人自誓，九十日中，常行常立，一心繫念，於三昧中，得見阿彌陀佛。又文殊般若云：九十日中，端坐西向，專念於佛，即成三昧。一日者，大本法藏願云：一心繫念於我，雖止一晝夜不絕，必生我剎。十念者，觀經下下品云：其人苦迫，不遑念佛，十聲稱佛等。則知一日至七，隨日多少，皆往生期，顧力行何如耳。晦明一周者，從子至午，乃自晦而明；從午至子，乃自明而晦。是為天道一晝夜。夫心固剎那生滅，況晝夜乎，於此一心，所謂二六時中，念念無間者也。

(Sao: “Mười ngày” là như kinh Đại Bổn dạy: “Trai giới thanh tịnh, nhất tâm thường niệm mười ngày đêm chẳng dứt, mạng chung ắt sanh về cõi ta”. Kinh Cổ Âm Vương lại nói: “Nếu thọ trì danh hiệu của đức Phật ấy, tâm kiên cố, nghĩ nhớ chẳng quên suốt mười ngày mười đêm, trừ bỏ tán loạn, ắt sẽ được thấy A Di Đà Phật”. “Bốn mươi chín ngày” là như kinh Đại Tập nói: “Nếu ai chuyên niệm vị Phật ở một phương, hoặc đi, hoặc ngồi, cho tới bốn mươi chín ngày, thân hiện tại thấy Phật, liền được vãng sanh”. “Chín mươi ngày”: Kinh Bát Châu Tam Muội chép: “Nếu có người tự thề, trong chín mươi ngày, thường đi, hoặc thường đứng, nhất tâm hệ niệm, trong tam muội sẽ được thấy A Di Đà Phật”. Kinh Văn Thù Bát Nhã lại nói: “Trong chín mươi ngày, ngồi ngay ngắn hướng về Tây, chuyên niệm đức Phật, liền thành tam muội”. “Một ngày” là như trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Nhất tâm hệ niệm ta, tuy chỉ một ngày đêm chẳng dứt, ắt sanh về cõi ta”. “Mười niệm” là như trong phần Hạ Hạ Phẩm [vãng sanh] của Quán Kinh có nói: “Người ấy bị sự khổ bức bách, chẳng rảnh rỗi để niệm Phật [bằng cách quán tưởng, bèn dạy cho người ấy] xưng danh hiệu Phật mười tiếng” v.v… Do đó, biết từ một ngày cho tới bảy ngày, bất luận số ngày nhiều hay ít, đều là kỳ hạn [ấn định nhằm tu tập để được] vãng sanh, xét theo khả năng [của hành nhân] như thế nào đó thôi!

“Một chu kỳ sáng tối”: Từ giờ Tý đến giờ Ngọ là từ tối đến sáng; từ giờ Ngọ đến giờ Tý là từ sáng đến tối. Đó là một ngày đêm trong trời đất. Ôi! Tâm vốn sanh diệt trong từng sát na, huống là ngày đêm ư? Đối với nhất tâm, bèn nói là “trong mười hai thời, niệm niệm chẳng gián đoạn” vậy).

(Sớ) Hựu thử thất nhật, bất tất định thị lâm chung thất nhật, dĩ bình thời hữu như thị định lực giả, tất sanh bỉ quốc.

(Sao) Bình thời giả, khủng nhân chấp thất nhật chi văn, vị tất nhất nhật chí thất nhi tiện mạng chung, phương danh thất nhật. Cố ngôn “hoặc lâm chung, hoặc bình thời, đản hữu nhất nhật, hoặc thất nhật chi Định lực giả, giai đắc vãng sanh” dã. Sở vị “nhàn thời biện, mang thời dụng”, hậu chí mạng chung, nhân quả tương phù, tất sanh bỉ quốc.

(疏)又此七日，不必定是臨終七日，以平時有如是定力者，必生彼國。

(鈔)平時者，恐人執七日之文，謂必一日至七而便命終，方名七日。故言或臨終，或平時，但有一日，或七日之定力者，皆得往生也。所謂閒時辦，忙時用，後至命終，因果相符，必生彼國。

(Sớ: Lại nữa, “bảy ngày” không nhất định là bảy ngày khi lâm chung. Do lúc thông thường mà có định lực như thế, ắt sẽ sanh về cõi kia.

Sao: “Lúc thông thường”: Sợ người ta chấp vào câu chữ “bảy ngày” rồi cho rằng: Ắt phải là từ một ngày cho tới bảy ngày liền mạng chung thì mới gọi là “bảy ngày”. Vì thế, nói: “Hoặc khi lâm chung, hoặc lúc bình thời, chỉ cần có định lực từ một ngày cho đến bảy ngày, sẽ đều được vãng sanh”. Đó gọi là “lo toan lúc rảnh rỗi để dùng khi bận bịu”. Sau này, đến khi mạng chung, nhân và quả phù hợp lẫn nhau, ắt sanh sang cõi kia).

(Sớ) Nhất tâm bất loạn, ngôn chấp trì chi cực dã, thị vi nhất kinh yếu chỉ.

(Sao) Tâm giả, giản khẩu tụng, nhi tâm bất niệm dã. Nhất giả, giản tâm tuy niệm, nhi niệm bất nhất dã. Bất loạn giả, giản niệm tuy nhất, nhi hữu thời hồ bất nhất dã. Nhất tâm bất loạn, tịnh nghiệp chi năng sự tất hỹ.

(Diễn) Khẩu tụng, nhi tâm bất niệm giả, khẩu tụng Phật danh, tâm trì vạn cảnh, thị vi độc Phật, phi niệm Phật dã, dĩ niệm tùng tâm cố. Tâm tuy niệm, nhi niệm bất nhất giả, tuy tâm niệm Phật, tịnh uế giao trì, thị tuy niệm Phật, phi nhất tâm dã. Dĩ nhất tâm giả thuần tịnh cố. Niệm tuy nhất, nhi hữu thời bất nhất giả, tuy thiểu thời nhất tâm, hậu phục hoàn loạn. Sở vị “triêu tắc cần, nhi mộ tắc đãi, nhất nhật bộc chi, thập nhật hàn chi”, thị tuy nhất tâm, hoàn phục loạn dã. Dĩ bất loạn tại vô gián cố, giai phi tịnh nghiệp chi năng sự dã.

(疏)一心不亂，言執持之極也，是為一經要旨。

(鈔)心者，揀口誦，而心不念也。一者，揀心雖念，而念不一也。不亂者，揀念雖一，而有時乎不一也。一心不亂，淨業之能事畢矣。

(演)口誦，而心不念者，口誦佛名，心馳萬境，是為讀佛，非念佛也，以念從心故。心雖念，而念不一者，雖心念佛，淨穢交馳，是雖念佛，非一心也。以一心者純淨故。念雖一，而有時不一者，雖少時一心，後復還亂。所謂朝則勤，而暮則怠，一日暴之，十日寒之，是雖一心，還復亂也。以不亂在無間故，皆非淨業之能事也。

(Sớ: Nhất tâm bất loạn là nói “chấp trì đến mức cùng tột”, đây là tông chỉ chánh yếu của cả bộ kinh.

Sao: [Nói là] “tâm” nhằm loại trừ chuyện miệng tụng, tâm chẳng niệm. [Nói là] “nhất” nhằm loại trừ trường hợp tâm tuy niệm, nhưng niệm chẳng chuyên nhất. [Nói] “bất loạn” là loại trừ trường hợp niệm tuy chuyên nhất, nhưng có lúc chẳng chuyên nhất. Nhất tâm bất loạn thì tịnh nghiệp mới có thể hoàn tất.

Diễn: “Miệng tụng mà tâm chẳng niệm” là miệng tụng danh hiệu Phật, tâm rong ruổi theo muôn cảnh. Đó là đọc danh hiệu Phật, chẳng phải là niệm Phật, vì niệm xuất phát từ tâm. “Tâm tuy niệm, nhưng niệm chẳng chuyên nhất”: Tuy tâm niệm Phật mà tịnh uế xen lẫn, đấy là tuy niệm Phật, nhưng chẳng nhất tâm. Bởi lẽ, nhất tâm là thuần tịnh. “Niệm tuy nhất mà có lúc chẳng chuyên nhất”: Tuy chuyên nhất một thời gian ngắn, sau đó bị loạn trở lại. Thường nói là “sáng siêng, tối lười, một ngày nóng, mười ngày lạnh”. Đó là tuy đã nhất tâm rồi lại loạn. Do bất loạn phải là “chẳng gián đoạn”, cho nên những tâm ấy đều chẳng thể hoàn thành tịnh nghiệp được).

(Sớ) Thích thử tứ tự, tiên tổng minh đại ý, thứ nãi tường trần Sự Lý. Đại ý vị “nhất, loạn” thị chánh phản ngữ, chánh ngữ nhất tâm, phản ngữ bất loạn.

(Sao) Nhất tắc bất loạn, loạn tắc bất nhất, hữu kỳ nhất tâm, vô kỳ loạn tâm, cố vân “chánh, phản”. Như ngôn “thuần nhất bất tạp, tinh nhất vô nhị” chi loại, thị dã. Hoa Nghiêm Thập Hồi Hướng đệ tứ văn vân: “Sở vị bất loạn hồi hướng, nhất tâm hồi hướng”. Thích vân: Nhất tâm giả, chuyên chú chánh cảnh dã. Bất loạn giả, bất sanh vọng niệm dã. Chuyên chú bất vọng, tức chánh phản ý.

(疏)釋此四字，先總明大意，次乃詳陳事理。大意謂一，亂是正反語，正語一心，反語不亂。

(鈔)一則不亂，亂則不一，有其一心，無其亂心，故云正反。如言純一不雜，精一無二之類，是也。華嚴十回向第四文云：所謂不亂回向，一心回向。釋云：一心者，專注正境也 。不亂者 ，不生妄念也 。 專注不妄 ， 即正反

意。

(Sớ: Giải thích bốn chữ này, trước hết, nêu tổng quát đại ý, kế đến là trình bày cặn kẽ Sự và Lý. Đại ý thì “nhất” và “loạn” là những từ ngữ được nói [theo hai phương diện] thuận và nghịch: Nói theo chiều thuận là “nhất tâm”, nói theo phía tương phản là “bất loạn”.

Sao: “Nhất” là bất loạn; hễ loạn, sẽ chẳng nhất. Hễ có nhất tâm, sẽ chẳng có loạn tâm. Vì thế, nói là “thuận và nghịch”. Như nói “thuần nhất chẳng tạp, ròng rặt, chẳng hai” v.v… chính là theo ý nghĩa này. Kinh văn trong phần giảng về địa vị thứ tư trong phẩm Thập Hồi Hướng của kinh Hoa Nghiêm có nói “bất loạn hồi hướng, nhất tâm hồi hướng”. [Hoa Nghiêm Kinh Sớ Sao] giảng rằng: “Nhất tâm là chuyên chú nơi chánh cảnh. Bất loạn là chẳng sanh vọng niệm. Chuyên chú chẳng vọng, tức là ý nghĩa thuận và nghịch”).

(Sớ) Thứ minh Sự Lý giả, Như Lai nhất ngữ, Sự Lý song bị; cố đồng danh Nhất Tâm, hữu Sự, hữu Lý. Như Đại Bổn vân: “Nhất tâm hệ niệm”, chánh sở vị nhất tâm bất loạn dã, nhi Sự Lý các biệt. Sơ, Sự nhất tâm giả, như tiền ức niệm, niệm niệm tương tục, vô hữu nhị niệm, Tín Lực thành tựu, danh Sự nhất tâm, thuộc Định môn nhiếp, vị hữu Huệ cố.

(Diễn) Sự Lý song bị giả, Như Lai dĩ Quyền Thật nhị trí, chứng Chân Tục nhị đế chi lý. Phàm thuyết pháp thời, bất ly Nhị Đế. Y Tục Đế thuyết pháp, cố hữu Sự; y Chân Đế thuyết pháp, cố hữu Lý. Sở y chi Đế, Chân Tục bất nhị, cố nhất tự, nhất ngữ, Sự Lý song bị dã. Tín Lực thành tựu giả, Sự nhất tâm nhân, bất tu Lý Quán, duy bằng Tín Lực. Như thủy thanh châu, năng thanh trược thủy. Cổ vân: “Thanh châu đầu ư trược thủy, trược thủy bất đắc bất thanh. Phật niệm đầu ư tán tâm, tán tâm bất đắc bất nhất”. Thuộc Định môn nhiếp giả, Định hữu thế xuất thế, dữ Đại Tiểu Thừa, cập Sự Lý chư Thiền Định bất đồng; nhi yếu chi, Định giả vô tán chi vị. Kim niệm niệm tương tục, vô hữu nhị niệm, tắc tâm bất tán loạn, cố thuộc Định nhiếp. Nhiên bỉ thể cứu vô gián, chí như tĩnh dạ chung thanh, trừng đàm nguyệt ảnh. Nhược vị đắc “lãnh hôi đậu bộc, họa địa nhất thanh”, diệc thuộc Định nhiếp, diệc tức thị Sự nhất tâm. Nhi Sớ Sao chuyên dĩ Sự nhất thuộc ức niệm, diệc nhất loạn ngôn nhĩ. Vị hữu Huệ cố giả, dĩ tức tựu ức niệm vô gián, niệm đáo liên niệm thoát lạc, đốn nhập vô niệm, tức thuộc Huệ môn. Cổ vân: “Chỉ nhất trực niệm khứ, diệc hữu ngộ nhật”, thị dã. Kim công phu thỉ thành phiến đoạn, thượng vị khế nhập bổn tâm, cố chỉ thuộc Định môn dã.

(疏)次明事理者，如來一語，事理雙備；故同名一心，有事有理。如大本云：一心繫念，正所謂一心不亂也，而事理各別。初，事一心者，如前憶念，念念相續，無有二念，信力成就，名事一心，屬定門攝，未有慧故。

(演)事理雙備者，如來以權實二智，證真俗二諦之理。凡說法時，不離二諦。依俗諦說法，故有事；依真諦說法，故有理。所依之諦，真俗不二，故一字一語，事理雙備也。信力成就者，事一心人，不修理觀，唯憑信力。如水清珠，能清濁水。古云：清珠投於濁水，濁水不得不清。佛念投於散心，散心不得不一。屬定門攝者，定有世出世，與大小乘，及事理諸禪定不同；而要之，定者無散之謂。今念念相續，無有二念，則心不散亂，故屬定攝。然彼體究無間，至如靜夜鐘聲，澄潭月影。若未得冷灰豆爆，㘞地一聲，亦屬定攝，亦即是事一心。而疏鈔專以事一屬憶念，亦一亂言耳。未有慧故者，以即就憶念無間，念到連念脫落，頓入無念，即屬慧門。古云：只一直念去，亦有悟日，是也。今工夫始成片段，尚未契入本心，故止屬定門也。

(Sớ: Kế tiếp là giảng về Sự và Lý. Một lời của đức Như Lai có đầy đủ Sự lẫn Lý; vì thế, cùng gọi là Nhất Tâm mà có Sự và Lý. Kinh Đại Bổn nói “nhất tâm hệ niệm” chính là “nhất tâm bất loạn” [được nói trong kinh này], nhưng [nhất tâm] có Sự và Lý khác biệt. Trước hết, [luận về] Sự nhất tâm: Như đối với sự ức niệm đã nói trong phần trước, niệm niệm liên tục, chẳng có hai niệm, Tín Lực thành tựu, thì gọi là Sự nhất tâm, thuộc về Định môn, do chưa có Huệ.

Diễn: “Đầy đủ Sự lẫn Lý””: Như Lai dùng Quyền Trí và Thật Trí để chứng lý Chân Đế và lý Tục Đế. Mỗi khi thuyết pháp, đều chẳng rời khỏi Nhị Đế. Do nương theo Tục Đế để thuyết pháp, bèn có Sự. Nương theo Chân Đế để thuyết pháp, bèn có Lý. Đối với mỗi Đế để nương vào thì Chân Đế và Tục Đế chẳng hai. Vì thế, mỗi chữ, mỗi lời đều trọn đủ

Sự lẫn Lý.

“Tín Lực thành tựu” là người đắc Sự nhất tâm, chẳng tu Lý Quán, chỉ cậy vào Tín Lực, như thủy thanh châu có thể lắng trong nước đục. Cổ nhân nói: “Thanh châu gieo vào nước đục, nước đục chẳng thể không trong. Phật niệm gieo vào tâm tán loạn, tâm tán loạn chẳng thể không chuyên nhất”.

“Thuộc vào Định môn”: Định có thế gian và xuất thế gian, và có các loại Thiền Định Đại Thừa, Tiểu Thừa, Sự, Lý khác nhau. Định có ý nghĩa cốt yếu là “chẳng tán loạn”. Nay niệm niệm tiếp nối, chẳng có hai niệm; do tâm chẳng tán loạn, cho nên thuộc về Định. Nhưng người ấy thấu hiểu, tham cứu chẳng gián đoạn đến mức như tiếng chuông trong đêm vắng, bóng trăng in nơi mặt đầm trong lặng. Nếu chưa đạt đến mức “đậu nổ trong tro lạnh, hộc lên một tiếng” thì cũng thuộc về Định, cũng là Sự nhất tâm. Nhưng Sớ Sao chuyên coi Sự nhất tâm thuộc về ức niệm, cũng là nói theo kiểu [tương phản] giữa nhất tâm và loạn tâm đó thôi!

“Do chẳng có Huệ”, chính là ức niệm chẳng gián đoạn, niệm đến mức ngay cả “niệm” cũng mất, nhanh chóng tiến nhập vô niệm, bèn thuộc vào Huệ môn. Cổ nhân nói: “Chỉ một mực niệm, cũng có ngày khai ngộ”, nhằm nói lên ý này. Nay công phu vừa mới thành phiến, còn chưa khế nhập bổn tâm, nên chỉ thuộc về Định môn).

(Sao) Tiền chấp trì trung, dĩ ức niệm thể cứu, lược phân nhị chủng. Ức niệm giả, văn Phật danh hiệu, thường ức, thường niệm, dĩ tâm duyên lịch, tự tự phân minh. Tiền cú, hậu cú, tương tục bất đoạn, hành, trụ, tọa, ngọa, duy thử nhất niệm, vô đệ nhị niệm, bất vị tham sân phiền não chư niệm chi sở tạp loạn. Như Thành Cụ Quang Minh Định Ý Kinh sở vị: “Không nhàn tịch mịch, nhi nhất kỳ tâm. Tại chúng phiền não, nhi nhất kỳ tâm”, nãi chí “bao sán, lợi thất, thiện ác đẳng xứ, giai nhất kỳ tâm giả”, thị dã. Sự thượng tức đắc, Lý thượng vị triệt. Duy đắc Tín Lực, vị kiến đạo cố, danh Sự nhất tâm dã. Ngôn Định giả, dĩ phục vọng cố. Vô huệ giả, dĩ vị năng phá vọng cố.

(Diễn) Dĩ tâm duyên lịch, tự tự phân minh giả, thử thị tâm niệm, bất đồng tiền “khẩu niệm, nhi tâm bất niệm” dã. Tiền cú, hậu cú tương tục bất đoạn, nãi chí vô đệ nhị niệm giả, thử thị nhất tâm niệm, bất đồng tiền tâm tuy niệm, nhi niệm bất nhất dã. Bất vị tham sân phiền não chi sở tạp loạn, thử thị nhất tâm bất loạn, bất đồng tiền niệm tuy nhất, nhi hữu thời bất nhất dã. Hựu dĩ tâm duyên lịch, tự tự phân minh, thị nhất cú bất loạn. Tiền cú, hậu cú tương tục bất đoạn, thị đa cú bất loạn. Bất vị tham, sân đẳng tạp loạn, thị đối cảnh bất loạn dã. Thành Cụ hạ, dẫn chứng bất loạn. Ngôn Định giả tứ cú, Định năng phục vọng, Huệ năng phá vọng. Phục tắc như thạch áp thảo, như thằng phược tặc, tạm thời bất động, căn do tại cố. Phá tắc như sừ trảm thảo, như đao sát tặc, cứu cánh bất động dĩ vô căn cố.

(鈔)前執持中，以憶念體究，略分二種。憶念者，聞佛名號，常憶常念，以心緣歷，字字分明。前句後句，相續不斷，行住坐臥，唯此一念，無第二念，不為貪瞋煩惱諸念之所雜亂。如成具光明定意經所謂：空閒寂寞，而一其心。在眾煩惱，而一其心，乃至褒訕利失，善惡等處，皆一其心者，是也。事上即得，理上未徹。惟得信力，未見道故，名事一心也。言定者，以伏妄故。無慧者，以未能破妄故。

(演)以心緣歷，字字分明者，此是心念，不同前口念，而心不念也。前句後句相續不斷，乃至無第二念者，此是一心念，不同前心雖念，而念不一也。不為貪瞋煩惱之所雜亂，此是一心不亂，不同前念雖一，而有時不一也。又以心緣歷，字字分明，是一句不亂。前句後句相續不斷，是多句不亂。不為貪瞋等雜亂，是對境不亂也。成具下，引證不亂。言定者四句，定能伏妄，慧能破妄。伏則如石壓草，如繩縛賊，暫時不動，根猶在故。破則如鋤斬草，如刀殺賊，究竟不動以無根故。

(Sao: Trong đoạn nói về Chấp Trì trong phần trước, đã chia đại lược ức niệm và thể cứu thành hai loại. Ức niệm là nghe danh hiệu Phật, thường nhớ, thường niệm, dùng tâm duyên theo từng chữ rõ ràng. Câu trước, câu sau, tiếp nối chẳng ngừng. Đi, đứng, ngồi, nằm, chỉ có một niệm này, chẳng có niệm thứ hai, chẳng bị tạp loạn bởi các niệm tham, sân phiền não. Như kinh Thành Cụ Quang Minh Định Ý đã nói: “Nơi thanh vắng, yên lặng, chuyên nhất cái tâm; ở trong các phiền não, chuyên nhất cái tâm”. Cho đến “đối với những chỗ khen, chê, được lợi, mất mát, thiện, ác v.v… tâm đều chuyên nhất” là nói về ý này. Đã đạt về Sự, nhưng chưa thấu triệt Lý; chỉ đắc Tín Lực, do chưa kiến đạo, nên gọi là Sự nhất tâm. Nói là Định vì đã chế phục vọng, [bảo là] chẳng có Huệ

là do chưa thể phá vọng.

Diễn: “Dùng tâm duyên theo từng chữ rõ ràng”, đây là tâm niệm. Chẳng giống như trong phần trên đã nói “miệng niệm, mà tâm chẳng niệm”. “Câu trước, câu sau tiếp nối không ngừng, cho đến chẳng có niệm thứ hai”: Đấy là nhất tâm niệm, chẳng giống như trong phần trên đã nói “tâm tuy niệm, nhưng niệm chẳng chuyên nhất”. Chẳng bị tạp loạn bởi tham sân phiền não. Nhất tâm bất loạn ở đây chẳng giống như trong phần trước đã nói, “niệm tuy nhất, nhưng có lúc chẳng chuyên nhất”. Lại nữa, dùng tâm duyên theo từng chữ rõ ràng chính là “một câu bất loạn”. Câu trước, câu sau tiếp nối chẳng ngưng dứt là nhiều câu bất loạn. Chẳng bị tạp loạn bởi tham, sân v.v… là đối trước cảnh chẳng loạn. Từ câu “kinh Thành Cụ Quang Minh” trở đi là dẫn chứng về sự bất loạn. Bốn câu kể từ “nói là Định”, [ngụ ý]: Định có thể chế phục vọng, Huệ có thể phá vọng. Chế phục thì như đá đè cỏ, như dây thừng trói giặc, tạm thời bất động, nhưng cội rễ còn đó. Phá thì như lưỡi cuốc chặt đứt cỏ, như đao giết giặc, rốt ráo bất động vì chẳng có rễ).

(Sớ) Lý nhất tâm giả, như tiền thể cứu, hoạch tự bổn tâm, cố danh nhất tâm. Ư trung phục nhị: Nhất giả, liễu tri năng niệm, sở niệm, cánh phi nhị vật, duy nhất tâm cố. Nhị giả, phi hữu, phi vô, phi diệc hữu diệc vô, phi phi hữu phi vô, ly ư tứ cú, duy nhất tâm cố. Thử thuần Lý Quán, bất chuyên sự tướng. Quán lực thành tựu, danh Lý nhất tâm, thuộc Huệ môn nhiếp, kiêm đắc Định cố.

(Diễn) Năng niệm, sở niệm cánh phi nhị vật giả, dĩ sở niệm giả Phật, thị tức Bổn Giác chi Lý. Năng niệm giả tâm, thị tức Thỉ Giác chi trí. Nhược năng Thỉ Bổn hợp nhất, phương liễu Năng Sở bất nhị. Thiên Thai vân: “Đế quán danh biệt, kỳ Thể bất thù. Tánh tam vi Đế, tu tam vi Quán. Tu tánh ký dung, năng sở mạc đắc”, thị dã. Ly ư tứ cú, duy thị nhất tâm giả, vị ly nhất thiết pháp sai biệt chi tướng, dĩ vô hư vọng tâm niệm cố. Sở vị Chân Như tự tánh, phi hữu tướng, phi vô tướng, phi phi hữu phi vô tướng, phi hữu vô câu tướng. Y nhất thiết chúng sanh dĩ hữu vọng tâm, niệm niệm phân biệt, giai bất tương ứng, cố thuyết vi Không. Nhược ly vọng tâm, thật vô khả không cố. Vô tâm vô niệm Không Huệ tương ứng, cố thuộc Huệ môn. Chư vọng tiêu vong, cố kiêm đắc Định.

(疏)理一心者，如前體究，獲自本心，故名一心。於中復二：一者，了知能念所念，更非二物，唯一心故。二者，非有非無，非亦有亦無，非非有非無，離於四句，唯一心故。此純理觀，不專事相。觀力成就，名理一心，屬慧門攝，兼得定故。

(演)能念所念更非二物者，以所念者佛，是即本覺之理。能念者心，是即始覺之智。若能始本合一，方了能所不二。天台云：諦觀名別，其體不殊。性三為諦，修三為觀。修性既融，能所莫得，是也。離於四句，唯是一心者，謂離一切法差別之相，以無虛妄心念故。所謂真如自性，非有相，非無相，非非有非無相，非有無俱相。依一切眾生以有妄心，念念分別，皆不相應，故說為空。若離妄心，實無可空故。無心無念空慧相應，故屬慧門。諸妄消亡，故兼得定。

(Sớ: “Lý nhất tâm”: [Do] thể cứu như trong phần trước [đã nói], mà đạt được bổn tâm của chính mình, nên gọi là “nhất tâm”. Trong ấy lại có hai loại: Một là biết rõ năng niệm (chủ thể niệm) và sở niệm (đối tượng được niệm) trọn chẳng phải là hai vật, vì chúng chỉ là nhất tâm. Hai là lìa bốn câu “chẳng có, chẳng không, chẳng phải là cũng có, cũng không, chẳng phải là không phải có, không phải không”, vì chỉ là nhất tâm. Điều này thuần là Lý Quán, không chuyên trọng sự tướng. Quán lực thành tựu, gọi là Lý nhất tâm, thuộc về Huệ môn, kiêm đắc Định.

Diễn: “Năng niệm và sở niệm chẳng phải là hai vật”: Do đức Phật được niệm (sở niệm Phật) chính là Lý Bổn Giác. Năng niệm là tâm, chính là trí Thỉ Giác. Nếu có thể hợp nhất Thỉ Giác và Bổn Giác thì mới có thể hiểu rõ Năng và Sở chẳng hai. Ngài Thiên Thai nói: “Đế và Quán danh xưng khác nhau, nhưng Thể của chúng chẳng khác. Tánh được chia thành ba loại bèn gọi là Đế (Chân Đế, Tục Đế, và Đệ Nhất Nghĩa Đế), tu gồm ba loại, gọi là Quán (Không, Giả, Trung). Tu và Tánh đã dung thông, Năng lẫn Sở đều chẳng đạt được” nhằm nói dến điều này.

“Lìa bốn câu, chỉ là nhất tâm”, ý nói: Lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp vì chẳng có tâm niệm hư vọng. Nói đến Chân Như tự tánh thì nó chẳng phải là có tướng, chẳng phải là không có tướng, chẳng phải là “chẳng phải có, chẳng phải không có tướng”, chẳng phải là “vừa có tướng, vừa vô tướng”. Do hết thảy chúng sanh có vọng tâm, niệm niệm phân biệt, đều chẳng tương ứng, nên nói là Không. Nếu lìa vọng tâm, sẽ thật sự chẳng có gì là không. Vô tâm vô niệm tương ứng với Không Huệ, nên thuộc về Huệ môn. Các vọng tiêu vong, nên kèm thêm đắc Định).

(Sao) Thể cứu giả, văn Phật danh hiệu, bất duy ức niệm, tức niệm phản quán, thể sát cứu thẩm, cúc kỳ căn nguyên. Thể cứu chi cực, ư tự bổn tâm, hốt nhiên khế hợp. Trung nhị nghĩa giả: Sơ, tức Như Trí bất nhị. Năng niệm tâm ngoại, vô hữu Phật vi ngã sở niệm, thị Trí ngoại vô Như. Sở niệm Phật ngoại, vô hữu tâm năng niệm ư Phật, thị Như ngoại vô Trí. Phi Như, phi Trí, cố duy nhất tâm. Nhị, tức Tịch Chiếu nan tư. Nhược ngôn kỳ hữu, tắc năng niệm chi tâm, bản thể tự không; sở niệm chi Phật, liễu bất khả đắc. Nhược ngôn kỳ vô, tắc năng niệm chi tâm, linh linh bất muội; sở niệm chi Phật, lịch lịch phân minh. Nhược ngôn diệc hữu diệc vô, tắc hữu niệm, vô niệm câu mẫn. Nhược ngôn phi hữu phi vô, tắc hữu niệm vô niệm câu tồn. Phi hữu tắc thường Tịch, phi vô tắc thường Chiếu. Phi song diệc phi song phi, tắc bất Tịch bất Chiếu, nhi Chiếu nhi Tịch. Ngôn tư lộ tuyệt, vô khả danh trạng, cố duy nhất tâm. Tư tắc năng sở tình tiêu, hữu vô kiến tận. Thanh tịnh bổn nhiên chi thể, cánh hữu hà pháp nhi vi tạp loạn. Dĩ kiến Đế cố, danh Lý nhất tâm dã. Ngôn Huệ giả, năng chiếu vọng cố. Kiêm Định giả, chiếu vọng bổn không, vọng tự phục cố. Hựu Chiếu năng phá vọng, bất đản phục cố.