A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Hai là Tập Đế, tức là Kiến Tư Hoặc, còn gọi là Tứ Trụ, lại gọi là Chi Mạt Vô Minh, lại gọi là Thông Hoặc, lại gọi là Giới Nội Hoặc. Tuy tên gọi khác nhau, nhưng chỉ là Kiến và Tư mà thôi. Kiến Hoặc có tám mươi tám Sử, do mười Sử gồm Ngũ Độn và Ngũ Lợi ứng với Tứ Đế trọn khắp tam giới, do tăng giảm khác nhau mà thành tám mươi tám phẩm. Tư Hoặc có tám mươi mốt phẩm, tức là tam giới được chia thành chín địa: Dục Giới hợp thành một địa, Tứ Thiền Thiên và Tứ Không Thiên là tám địa, cộng thành chín địa. Trong một địa của Dục Giới có chín phẩm tham, sân, si, mạn. Đối với tám địa trên đó (tám địa của Tứ Không Thiên và Tứ Thiền Thiên), mỗi địa có chín phẩm, ngoại trừ Sân Sử, nên thành tám mươi mốt phẩm. Kiến Tư [được phân định] sai khác như trên đây nói chung là Tạng Giáo, [theo cách nhìn của họ thì] thật sự có Tập Đế.

Ba, Diệt Đế là diệt Khổ và Tập trên đây, hiển lộ lý Thiên Chân, do Diệt mà thấu hiểu Chân. Diệt [trong Tạng Giáo] chưa phải là Chân Đế.

Bốn là Đạo Đế, đại lược thì là Giới, Định, Huệ, nói rộng thì là ba mươi bảy Đạo Phẩm. Ba mươi bảy phẩm ấy hợp thành bảy khoa. Một là Tứ Niệm Xứ, hai là Tứ Chánh Cần, ba là Tứ Như Ý Túc, bốn là Ngũ Căn, năm là Ngũ Lực, sáu là Thất Giác Chi, bảy là Bát Chánh Đạo.

Bảy khoa trên đây, chính là Sanh Diệt Đạo Đế của Tạng Giáo, nhưng trong Tứ Đế có chia thành thế gian và xuất thế gian. Hai Đế trước (Khổ và Tập) là nhân quả thế gian. Hai Đế sau (Diệt và Đạo) là nhân quả xuất thế gian, đều là quả trước, nhân sau, ngõ hầu [người nghe] sẽ biết Khổ, đoạn Tập, hâm mộ Diệt, tu Đạo.

[Nói] A La Hán nhằm chỉ rõ: Chẳng thuộc về ba quả vị trước. [Ba quả vị trước]: Một là Tu Đà Hoàn, cõi này dịch là Dự Lưu. Địa vị này đoạn tám mươi tám Sử thuộc Kiến Hoặc trong tam giới, thấy Chân Đế, nên gọi là Kiến Đạo. Hai là Tư Đà Hàm, cõi này dịch là Nhất Lai. Địa vị này đã đoạn sáu phẩm trước trong chín phẩm Tư Hoặc thuộc Dục Giới; do hãy còn ba phẩm sau [chưa đoạn], nên phải trở lại lần nữa. Ba là A Na Hàm, cõi này dịch là Bất Lai. Địa vị này đoạn sạch mọi Tư Hoặc còn sót lại trong Dục Giới; tiến cao hơn là đoạn Tư Hoặc trong tám địa phía trên. Bốn là A La Hán, cõi này dịch là Vô Học; lại dịch là Vô Sanh. Lại còn dịch là Sát Tặc, còn dịch là Ứng Cúng. Địa vị này, Kiến Hoặc và Tư Hoặc đều đoạn hết sạch. Triền phược thô đã đoạn, triền phược vi tế hãy còn, nên gọi là Hữu Dư Niết Bàn).

(Sao) Văn Tứ Đế giả, Thế Tôn vị Kiều Trần Như đẳng ngũ nhân, chuyển Khổ, Tập, Diệt, Đạo pháp luân, sơ thị, nhị khuyến, chí tam tắc chứng. Chư lậu dĩ tận, thành A La Hán. Nhân văn thanh giáo, dĩ đắc khai minh, cố danh Thanh Văn. Thanh Văn chi hiệu, thông tiền tam quả, kim Tứ Quả dã.

(Diễn) Thế Tôn vị Kiều Trần Như đẳng ngũ nhân giả, Phật sơ xuất gia nhập sơn tu đạo, phụ vương tư niệm, mạng Trần Như, Mã Thắng đẳng ngũ nhân tùy thị. Ngũ nhân bất thắng kỳ khổ, thoái cư Lộc Uyển. Phật thành đạo dĩ, quán ngũ nhân nghi tối tiên đắc độ, cố Phật chí Lộc Uyển, thuyết pháp độ chi. Tam chuyển pháp luân giả: Nhất, thị tướng chuyển: Thử thị khổ, bức bách tánh. Thử thị Tập, chiêu cảm tánh. Thử thị Diệt, khả chứng tánh. Thử thị Đạo, khả tu tánh. Nhị, khuyến tu chuyển: Thử thị Khổ, nhữ ưng tri. Thử thị Tập, nhữ ưng đoạn. Thử thị Diệt, nhữ ưng chứng. Thử thị Đạo, nhữ ưng tu. Tam, tác chứng chuyển: Thử thị Khổ, ngã dĩ tri. Thử thị Tập, ngã dĩ đoạn. Thử thị Diệt, ngã dĩ chứng. Thử thị Đạo, ngã dĩ tu.

(鈔)聞四諦者，世尊為憍陳如等五人，轉苦集滅道法輪，初示，二勸，至三則證。諸漏已盡，成阿羅漢。因聞聲教，以得開明，故名聲聞。聲聞之號，通前三果，今四果也。

(演)世尊為憍陳如等五人者。佛初出家入山修道，父王思念，命陳如馬勝等五人隨侍。五人不勝其苦，退居鹿苑。佛成道已，觀五人宜最先得度，故佛至鹿苑，說法度之。三轉法輪者：一、示相轉：此是苦，逼迫性。此是集，招感性。此是滅，可證性。此是道，可修性。二、勸修轉：此是苦，汝應知。此是集，汝應斷。此是滅，汝應證。此是道，汝應修。三、作證轉：此是苦，我已知。此是集，我已斷。此是滅，我已證。此是道，我已修。

(Sao: “Nghe Tứ Đế”: Đức Thế Tôn vì nhóm năm người của ngài Kiều Trần Như mà chuyển pháp luân Khổ, Tập, Diệt, Đạo; đầu tiên là chỉ bày, hai là khuyên lơn, cho đến điều thứ ba là chứng nhập. Các lậu đã hết, thành A La Hán. Do nghe thanh giáo bèn được khai minh, nên gọi là Thanh Văn. Danh hiệu Thanh Văn bao gồm cả ba quả trước, ở đây là Tứ Quả.

Diễn: “Đức Thế Tôn vì nhóm năm người Kiều Trần Như”: Lúc đức Phật mới xuất gia, vào núi tu đạo, phụ vương lo nghĩ, bèn sai nhóm năm người như Trần Như, Mã Thắng v.v… theo hầu. Năm người không chịu khổ nổi, bèn lui về ở trong Lộc Uyển. Đức Phật đã thành đạo, quán thấy năm người ấy đáng nên đắc độ trước tiên, cho nên đức Phật đến Lộc Uyển thuyết pháp độ họ.

“Tam chuyển pháp luân”:

Một là chuyển bằng cách chỉ bày các tướng: Đây là Khổ vì có tánh chất bức bách. Đây là Tập, có tánh chất chiêu cảm. Đây là Diệt, tánh có thể chứng. Đây là Đạo, tánh có thể tu.

Hai là khuyến tu chuyển: Đây là Khổ, ngươi nên biết. Đây là Tập, ngươi nên đoạn. Đây là Diệt, ngươi nên chứng. Đây là Đạo, ngươi nên tu.

Ba là tác chứng chuyển: Đây là Khổ, ta đã biết. Đây là Tập, ta

đã đoạn. Đây là Diệt, ta đã chứng. Đây là Đạo, ta đã tu).

(Sao) Duyên Giác nhiếp giả, Duyên Giác quán Thập Nhị Nhân Duyên nhi đắc khai ngộ. Tuy thập nhị chi, nhi thúc chi, bất xuất Tứ Đế. Tuy hữu lợi sanh chi tâm, nhi diệc vị quảng, cố nhiếp Thanh Văn trung dã.

(Diễn) Duyên Giác quán Thập Nhị Nhân Duyên giả: Nhất, Vô Minh, vị Phiền Não Chướng, Phiền Não Đạo. Nhị, Hành, nghiệp chướng, nghiệp đạo. Thử nhị chi thuộc quá khứ. Tam, Thức, thác thai nhất phần khí tức. Tứ, Danh Sắc, Danh thị tâm, Sắc thị Chất. Ngũ, Lục Nhập, lục căn thành, thử thai trung. Lục, Xúc, thử xuất thai. Thất, Thọ, lãnh nạp tiền cảnh hảo ác đẳng sự. Tùng Thức chí Thọ, danh hiện tại ngũ quả. Bát, Ái, ái nam, nữ, kim, ngân đẳng sự. Cửu, Thủ, phàm kiến nhất thiết cảnh giới, sanh thủ trước tâm. Thử nhị vị lai nhân, giai thuộc phiền não, như quá khứ vô minh. Thập, Hữu, nghiệp dĩ thành tựu, thị vị lai nhân, thuộc nghiệp đạo, như quá khứ Hành. Thập nhất, Sanh, vị lai thọ sanh sự. Thập nhị, lão tử. Thử tức thị Tứ Đế. Sở dĩ trùng khai giả, dĩ Duyên Giác chi nhân, tiên quán Tập Đế. Sở vị Vô Minh duyên Hành, Hành duyên Thức, nãi chí Sanh duyên Lão Tử, thử tắc sanh khởi. Nhược Diệt quán giả, Vô Minh diệt, tắc Hành diệt, nãi chí Sanh diệt, tắc Lão Tử diệt. Nhân quán Thập Nhị Nhân Duyên, giác Chân Đế lý, cố ngôn Duyên Giác. Thử nhân đoạn tam giới Kiến Tư, dữ Thanh Văn đồng. Cánh xâm tập khí, cố cư Thanh Văn thượng. Thúc chi, bất xuất Tứ Đế giả, nhược Lưu Chuyển Môn, Vô Minh, Ái, Thủ tam chi thị Phiền Não Đạo, Hành, Hữu nhị chi thị Nghiệp Đạo, thử ngũ chi vi Tập Đế, Thức, Danh Sắc đẳng thất chi vi Khổ Đế. Nhược Hoàn Diệt Môn, diệt tiền Thập Nhị Nhân Duyên chi trí vi Đạo Đế, chứng tịch diệt lý vi Diệt Đế.

(鈔)緣覺攝者，緣覺觀十二因緣而得開悟。雖十二支，而束之，不出四諦。雖有利生之心，而亦未廣，故攝聲聞中也。

(演)緣覺觀十二因緣者：一、無明，謂煩惱障，煩惱道。二、行，業障，業道。此二支屬過去。三、識，托胎一分氣息。四、名色，名是心，色是質。五、六入，六根成，此胎中。六、觸，此出胎。七、受，領納前境好惡等事。從識至受，名現在五果。八、愛，愛男女，金銀等事。九、取，凡見一切境界，生取著心。此二未來因，皆屬煩惱，如過去無明。十、有，業已成就，是未來因，屬業道，如過去行。十一、生，未來受生事。十二、老死。此即是四諦。所以重開者，以緣覺之人，先觀集諦。所謂無明緣行，行緣識，乃至生緣老死，此則生起。若滅觀者，無明滅，則行滅，乃至生滅，則老死滅。因觀十二因緣，覺真諦理，故言緣覺。此人斷三界見思，與聲聞同。更侵習氣，故居聲聞上。束之，不出四諦者，若流轉門，無明，愛取，三支是煩惱道，行有二支是業道，此五支為集諦，識名色等七支為苦諦。若還滅門，滅前十二因緣之智為道諦，證寂滅理為滅諦。

(Sao: “[Nói Thanh Văn] là đã bao gồm Duyên Giác”: Duyên Giác quán Thập Nhị Nhân Duyên nên được khai ngộ. Tuy gồm mười hai chi, nhưng tóm lại, chẳng ra ngoài Tứ Đế. Tuy có tâm lợi sanh, nhưng vẫn chưa rộng, cho nên gom vào hàng Thanh Văn.

Diễn: “Duyên Giác quán Thập Nhị Nhân Duyên”: Một là Vô Minh, nghĩa là Phiền Não Chướng, Phiền Não Đạo. Hai là Hành, tức nghiệp chướng, nghiệp đạo. Hai chi này thuộc về quá khứ. Ba là Thức, tức là một phần khí tức nương gá nơi thai. Bốn là Danh Sắc, Danh là tâm, Sắc là chất (vật chất). Năm là Lục Nhập, sáu căn hình thành, những giai đoạn này đều ở trong thai. Sáu là Xúc, [tức những cảm nhận] khi lọt lòng mẹ. Bảy là Thọ, lãnh nhận những chuyện ưa ghét thuộc tiền cảnh. Từ Thức đến thọ là năm cái quả thuộc về hiện tại. Tám là Ái, tức yêu mến những thứ như nam, nữ, vàng, bạc v.v… Chín là Thủ, hễ trông thấy hết thảy cảnh giới bèn sanh tâm chấp giữ. Hai điều này đều là cái nhân của vị lai, đều thuộc về phiền não, giống như vô minh trong quá khứ. Mười là Hữu, nghiệp đã thành tựu, là cái nhân của vị lai, thuộc về nghiệp đạo, giống như Hành trong quá khứ. Mười một là Sanh, tức là chuyện thọ sanh trong tương lai. Mười hai là già chết.

Đấy chính là Tứ Đế, sở dĩ Tứ Đế được mở rộng ra là do hàng Duyên Giác trước hết là quán Tập Đế, thường nói là “Vô Minh duyên Hành, Hành duyên Thức”, cho đến “Sanh duyên Lão Tử”. Đấy chính là sanh khởi. Nếu quán Diệt thì Vô Minh diệt ắt Hành diệt, cho đến Sanh diệt thì Lão và Tử đều diệt. Do quán Thập Nhị Nhân Duyên, giác ngộ lý Chân Đế; vì thế nói là Duyên Giác. Hạng người này đoạn Kiến Hoặc và Tư Hoặc trong tam giới, giống như Thanh Văn. Do đã đoạn trừ tập khí, nên cao hơn Thanh Văn.

“Tóm lại, chẳng ra ngoài Tứ Đế”: Nếu xét theo Lưu Chuyển Môn, ba chi Vô Minh, Ái, Thủ là Phiền Não Đạo, hai chi Hành và Hữu là Nghiệp Đạo. Năm chi này là Tập Đế, bảy chi Thức, Danh Sắc v.v… là Khổ Đế. Nếu là Hoàn Diệt Môn, cái trí diệt mười hai nhân duyên trên đây là Đạo Đế, chứng lý tịch diệt là Diệt Đế).

(Sao) Toán số giả, thế gian toán số, tận ư Cửu Chương. Phật thuyết toán số, như A Tăng Kỳ phẩm, tắc phi thế nhân tâm lực sở kế. Kim vân “toán số”, thông thế xuất thế gian nhi ngôn dã. Dĩ kỳ đa đa vô tận, siêu xuất toán số chi ngoại, tuy Lạc Hoằng, Nhất Hạnh, vô sở thi kỳ xảo giả dã. Thượng ngôn Vô Lượng, Vô Biên, thập đại số trung, đương kỳ nhị tam. Thị hữu toán số, nhi kim ngôn “phi thị toán số sở tri”. Cố tri vô lượng, nãi tán thán cực đa chi ngữ, vị khả dĩ thường số nệ dã. Như Đại Bổn vân: “Giả sử tỳ kheo mãn ức na do tha bách thiên số lượng, giai như Mục Liên thần thông, dục cộng kế toán bỉ Phật sơ hội Thanh Văn, tận kỳ thần lực, bách phần trung bất năng tri nhất, nãi chí Ổ ba nê sát đàm phần, diệc bất năng tri nhất”. Hựu vân: “Phật cáo A Nan: ‘Giả sử hữu nhân, xuất nhất thân mao, toái vi vi trần, dĩ nhất nhất trần, đầu hải xuất thủy, mao trần thủy đa? Hải trung thủy đa?’ A Nan đáp ngôn: ‘Mao trần thủy đa, bất cập bán cáp, hải thủy vô lượng’. Phật ngôn: Bỉ Phật sát trung Thanh Văn đệ tử, hữu tri số giả, như mao trần thủy, số vị tận giả, như hải trung thủy”.

(Diễn) Toán số Cửu Chương giả. Nhất, Phương Điền. Nhị, Túc Bố. Tam, Sai Phân. Tứ, Thiếu Quảng. Ngũ, Thương Công. Lục, Quân Thâu. Thất, Phương Trình. Bát, Doanh Nục. Cửu, Câu Cổ. “Lạc Hoằng, Nhất Hạnh” giả, Lạc Hoằng Hán Vũ Đế thời nhân, tinh ư lịch số, Hán thời cải Chánh Sóc kỳ sở định dã, toán châu thiên số, vân: “Hậu kỷ bách niên, đương hữu sai ngoa, tất hữu thánh nhân xuất nhi chánh chi”. Đường Huyền Tông thời, tăng Nhất Hạnh quả xuất, phục định lịch số. Ổ ba nê sát đàm, thử vân vi trần.

(鈔)算數者，世間算數，盡於九章。佛說算數，如阿僧祇品，則非世人心力所計。今云算數，通世出世間而言也。以其多多無盡，超出算數之外，雖洛閎一行，無所施其巧者也。上言無量無邊，十大數中，當其二三。是有算數，而今言非是算數所知。故知無量，乃讚歎極多之語，未可以常數泥也。如大本云：假使比丘滿億那由他百千數量，皆如目連神通，欲共計算彼佛初會聲聞，盡其神力，百分中不能知一，乃至鄔波尼殺曇分，亦不能知一。又云：佛告阿難：假使有人，出一身毛，碎為微塵，以一一塵，投海出水，毛塵水多？海中水多？阿難答言：毛塵水多，不及半合，海水無量。佛言：彼佛剎中聲聞弟子，有知數者，如毛塵水，數未盡者，如海中水。

(演)算數九章者。一、方田。二、粟布。三、差分。四、少廣。五、商功。六、均輸。七、方程。八、盈朒。九、勾股。洛閎一行者，洛閎漢武帝時人，精於曆數，漢時改正朔其所定也，算周天數，云：後幾百年，當有差訛，必有聖人出而正之。唐玄宗時，僧一行果出，復定曆數。鄔波泥殺曇，此云微塵。

(Sao: “Tính toán”: Phép tính toán trong thế gian đều xuất phát từ Cửu Chương. Cách tính toán số lượng như đức Phật đã nói trong phẩm A Tăng Kỳ [của kinh Hoa Nghiêm] thì tâm lực của người đời chẳng thể tính toán được. Nay nói đến “toán số” là nói gồm trọn [các phương pháp tính toán trong] thế gian và xuất thế gian. Do con số ấy nhiều vô tận, vượt ngoài khả năng tính toán, dẫu là Lạc Hoằng hoặc Nhất Hạnh, cũng chẳng có cách nào thi thố tài khéo được.

Vô Lượng và Vô Biên như đã nói trên đây đứng vào hàng thứ hai và thứ ba trong mười con số lớn. [Những con số ấy tuy lớn, nhưng vẫn] là có thể tính toán được, nhưng nay kinh nói “chẳng thể tính toán để biết được”; cho nên biết “vô lượng” chính là từ ngữ tán thán số lượng cực nhiều, chớ nên câu nệ hiểu là những con số thông thường. Như kinh Đại Bổn có nói: “Giả sử tỳ kheo số lượng nhiều đến ức na do tha trăm ngàn, đều có thần thông như ngài Mục Liên, muốn cùng nhau tính toán số lượng Thanh Văn trong hội đầu tiên của đức Phật ấy, trọn hết thần lực của họ, vẫn chẳng biết được một phần trăm, cho đến một phần Ổ ba nê sát đàm cũng chẳng biết được”.

Kinh lại chép: “Đức Phật bảo A Nan: ‘Giả sử có người nhổ một

sợi lông trên thân, nghiền nát thành vi trần, dùng mỗi một vi trần ấy để nhúng xuống biển lấy nước, thì nước dính trên hạt bụi của sợi lông ấy là nhiều, hay nước trong biển là nhiều?’ A Nan đáp rằng: ‘Nước dính trên hạt bụi của sợi lông nhiều lắm là chưa đầy nửa lẻ, nước biển vô lượng’. Đức Phật nói: Số lượng đệ tử Thanh Văn trong cõi Phật ấy được biết đến [chỉ như] bụi bám trên đầu sợi lông, còn số chưa biết đến như nước trong biển”.

Diễn: “Toán số Cửu Chương”: [Cửu Chương bao gồm]: Một là Phương Điền, hai là Túc Bố, ba là Tu Phân, bốn là Thiếu Quảng, năm là Thương Công, sáu là Quân Thâu, bảy là Phương Trình, tám là Doanh Nục, chín là Câu Cổ. “Lạc Hoằng, Nhất Hạnh”: Lạc Hoằng là người sống vào thời Hán Vũ Đế, tinh thông lịch số. Việc sửa đổi ngày mồng Một tháng Giêng vào thời Hán là do ông ấn định. Khi ông tính toán số châu thiên đã nói: “Mấy trăm năm sau, sẽ bị sai ngoa, ắt có thánh nhân ra đời sửa đổi cho đúng”. Vào thời Đường Huyền Tông, quả nhiên sư Nhất Hạnh xuất hiện, lại ấn định lịch số. Cõi này dịch Ổ ba nê sát đàm là vi trần).

(Sớ) Luận ngôn “Nhị Thừa bất sanh”, kim ngôn Thanh Văn giả,

dĩ quán tập Tiểu, bất cửu chứng Đại, chung vô Tiểu cố. Như Quán Sớ thuyết: “Nhược cứ biến hóa, Tiểu diệc vô ngại”.

(Sao) Chung vô Tiểu giả, Quán Kinh Sớ vị “tập Tiểu chi nhân, bổn bất đắc sanh. Diêu bỉ lâm chung, phát Đại Thừa tâm, diệc nãi đắc sanh. Dĩ quán tập Tiểu, tài văn khổ, không, vô thường đẳng pháp, thuận kỳ tiên tập, toại chứng tiểu quả”; nhi hướng Đại chi tâm dĩ thành, huống đắc cận Phật, tự đương bất cửu chứng Đại, an tại kỳ vi Thanh Văn hồ? Thị tắc kinh cử Thanh Văn, dĩ tạm hữu cố. Luận minh Nhị Thừa bất sanh giả, dĩ chung vô cố. Tiểu diệc vô ngại giả. Tịnh Độ thượng dung chúng điểu, Thanh Văn khởi bất điểu như? Điểu ký biến hóa sở thành, Thanh Văn ninh độc thật hữu? Túng sử bỉ quốc cửu hữu Thanh Văn, diệc phục hà ngại?

(疏)論言二乘不生，今言聲聞者，以慣習小，不久證大，終無小故。如觀疏說：若據變化，小亦無礙。

(鈔)終無小者，觀經疏謂習小之人，本不得生。繇彼臨終，發大乘心，亦乃得生。以慣習小，纔聞苦空，無常等法，順其先習，遂證小果；而向大之心已成，況得近佛，自當不久證大，安在其為聲聞乎？是則經舉聲聞，以暫有故。論明二乘不生者，以終無故。小亦無礙者。淨土尚容眾鳥，聲聞豈不鳥如？鳥既變化所成，聲聞寧獨實有？縱使彼國久有聲聞，亦復何礙？

(Sớ: [Vãng Sanh] Luận nói “Nhị Thừa chẳng sanh”, nay [chánh kinh] nói đến Thanh Văn, là do họ đã quen tu pháp Tiểu Thừa, chẳng lâu sau sẽ chứng quả Đại Thừa, trọn chẳng có quả Tiểu Thừa. Như Quán Kinh Sớ đã nói: “Nếu xét theo sự biến hóa thì Tiểu Thừa cũng chẳng trở ngại gì”.

Sao: “Trọn chẳng có Tiểu Thừa”: Quán Kinh Sớ nói “người tu tập pháp Tiểu Thừa vốn chẳng được vãng sanh. Do khi người ấy lâm chung, phát tâm Đại Thừa, cho nên cũng được vãng sanh. Do quen tu tập pháp Tiểu Thừa, họ mới nghe các pháp như khổ, không, vô thường v.v… hợp với những gì đã tu tập trước kia, bèn chứng tiểu quả”. Nhưng cái tâm hướng về Đại Thừa đã thành lập, huống hồ được thân cận Phật, không lâu sau sẽ tự chứng quả Đại Thừa, há thuộc vào địa vị Thanh Văn ư? Do vậy, kinh nêu ra Thanh Văn là vì tạm thời có. Vãng Sanh Luận bảo “Nhị Thừa chẳng thể vãng sanh” là nói “rốt cục, chẳng có Thanh Văn”.

“Tiểu Thừa thì cũng chẳng trở ngại”: Tịnh Độ còn dung nạp các loài chim, Thanh Văn há chẳng bằng chim ư? Chim đã là do biến hóa tạo thành, há riêng Thanh Văn là thật sự có? Hơn nữa, dẫu cõi ấy có Thanh Văn lâu ngày, cũng có trở ngại gì?)

Nhị, Bồ Tát.

(Kinh) Chư Bồ Tát chúng, diệc phục như thị.

(Sớ) Thừa thượng, bất độc Tiểu Thừa, chư Đại Thừa Bồ Tát vô bất sanh cố. Diệc phục giả, diệc vô lượng vô biên bất khả toán số dã. Hựu phục cụ vô lượng vô biên công đức, như Đại Bổn trung thuyết.

(Sao) Bồ Tát giả, tự sơ tâm dĩ chí địa tận, tiền như Giáo Khởi trung biện, hậu như Bổ Xứ văn trung sở dẫn, thậm đa vô lượng, hà khả sổ kế. Công đức giả, Đại Bổn Phật tán bỉ quốc Bồ Tát chủng chủng công đức, vi nhị thập tam dụ. Nhất, kiên cố bất động, như Tu Di sơn. Nhị, trí huệ minh liễu, như minh nhật nguyệt. Tam, quảng đại như hải, xuất công đức bảo cố. Tứ, xí thịnh như hỏa, thiêu phiền não tân cố. Ngũ, nhẫn nhục như địa, nhất thiết bình đẳng cố. Lục, thanh tịnh như thủy, tẩy chư trần cấu cố. Nãi chí nhị thập tam, như Từ Thị quán, đẳng pháp giới cố. Mạt phục kết vân: “Kim vị nhữ đẳng cử yếu ngôn chi. Nhược quảng thuyết giả, nhất kiếp bất tận”. Tắc tri Bồ Tát chi số, vô lượng vô biên, Bồ Tát công đức diệc vô lượng vô biên dã!

(Diễn) “Nhị thập tam dụ” hạ. Nhất, Thiền Định kiên cố, như Tu Di sơn, Định lực trì thân, bất vị cảnh phong sở động cố. Nhị, Thật Trí chiếu Lý, như minh nhật nguyệt, thân chứng Chân Như, viễn ly nhất thiết chướng cố. Tam, nguyện lực quảng đại, do như đại hải. Vạn hạnh công đức giai do nguyện lực xuất sanh cố. Tứ, Quyền Trí xí thịnh, đoạn chư phiền não, như hỏa năng thiêu chư tân cố. Ngũ, nhẫn nhục như địa, bất phân quý, tiện, nhậm kỳ tiễn đạp, nhất thiết tất bình đẳng cố. Nãi chí nhị thập tam, từ bi quảng đại, do như Từ Thị, duy tâm thức quán, biến duyên pháp giới chư chúng sanh cố. Hựu đẳng pháp giới giả, Từ Thị tu Duy Tâm Thức Định, quán pháp giới y chánh, giai tùng thức tâm lưu xuất, thượng nhi chư Phật bất tăng, hạ nhi quyên nhuyễn bất giảm, duy thức sở hiện, cố vân Đẳng dã.

二、菩薩。

(經)諸菩薩眾，亦復如是。

(疏)承上，不獨小乘，諸大乘菩薩無不生故。亦復者，亦無量無邊不可算數也。又復具無量無邊功德，如大本中說。

(鈔)菩薩者，自初心以至地盡，前如教起中辯，後如補處文中所引，甚多無量，何可數計。功德者，大本佛讚彼國菩薩種種功德，為二十三喻。一、堅固不動，如須彌山。二、智慧明了，如明日月。三、廣大如海，出功德寶故。四、熾盛如火，燒煩惱薪故。五、忍辱如地，一切平等故。六、清淨如水，洗諸塵垢故。乃至二十三，如慈氏觀，等法界故。末復結云：今為汝等舉要言之。若廣說者，一劫不盡。則知菩薩之數，無量無邊，菩薩功德亦無量無邊也！

(演)二十三喻下。一、禪定堅固，如須彌山，定力持身，不為境風所動故。二、實智照理，如明日月，親證真如，遠離一切障故。三、願力廣大，猶如大海。萬行功德皆由願力出生故。四、權智熾盛，猶如猛火，斷諸煩惱，如火能燒諸薪故。五、忍辱如地，不分貴賤，任其踐踏，一切悉平等故。乃至二十三，慈悲廣大，猶如慈氏，唯心識觀，遍緣法界諸眾生故。又等法界者，慈氏修唯心識定，觀法界依正，皆從識心流出，上而諸佛不增，下而蜎蠕不減，唯識所現，故云等也。

(Hai là Bồ Tát.

Kinh: Các vị Bồ Tát cũng giống như thế.

Sớ: Nối tiếp ý kinh văn trong phần trên, không riêng gì Tiểu Thừa, mà các vị Đại Thừa Bồ Tát, không vị nào chẳng vãng sanh. “Cũng lại [giống như thế]”: [Số lượng các vị Bồ Tát trong cõi Cực Lạc] cũng là vô lượng vô biên, chẳng thể tính toán. Lại còn có đủ vô lượng vô biên công đức như trong kinh Đại Bổn đã nói.

Sao: Bồ Tát là từ sơ tâm cho đến hết các địa vị thuộc Thập Địa, trước thì như trong phần Giáo Khởi Nhân Duyên đã biện định, sau thì như trong phần kinh văn nói về Nhất Sanh Bổ Xứ sẽ dẫn chứng: Rất nhiều vô lượng, làm sao có thể tính đếm cho được? “Công đức”: Như trong kinh Đại Bổn, để tán thán các thứ công đức của hàng Bồ Tát cõi ấy, đức Phật đã dùng hai mươi ba tỷ dụ. Một là kiên cố bất động như núi Tu Di. Hai là trí huệ sáng tỏ, như mặt trời, mặt trăng chiếu sáng. Ba là rộng lớn như biển vì sanh ra của báu công đức. Bốn là hừng hực như lửa đốt sạch củi phiền não. Năm là nhẫn nhục như đất vì hết thảy bình đẳng. Sáu là thanh tịnh như nước, rửa các bụi nhơ. Cho đến tỷ dụ thứ hai mươi ba là như ngài Từ Thị quán tưởng pháp giới bình đẳng. Cuối cùng lại kết luận: “Nay ta vì các ông nói những điều chánh yếu. Nếu nói rộng rãi, thì [nói suốt] một kiếp chẳng hết”. Do vậy biết số lượng của Bồ Tát là vô lượng vô biên, và công đức của Bồ Tát cũng vô lượng vô biên.

Diễn: “Hai mươi ba tỷ dụ”: Một là Thiền Định kiên cố, như núi Tu Di, Định lực giữ thân, chẳng bị dao động bởi gió cảnh giới. Hai là Thật Trí chiếu Lý, như mặt trời, mặt trăng sáng ngời, đích thân chứng Chân Như, xa lìa hết thảy các chướng. Ba là nguyện lực rộng lớn ví như biển cả; vạn hạnh công đức đều do nguyện lực xuất sanh. Bốn là Quyền Trí hừng hực, ví như lửa mạnh, đoạn các phiền não, như lửa có thể đốt cháy các thứ củi. Năm là nhẫn nhục như đất, chẳng chia ra sang, hèn, mặc cho kẻ khác giày xéo, hết thảy đều bình đẳng. Cho đến tỷ dụ thứ hai mươi ba là lòng từ bi rộng lớn ví như ngài Di Lặc, Duy Tâm Thức Quán, duyên trọn khắp các chúng sanh trong pháp giới.

Lại nữa, “bằng với pháp giới”: Ngài Từ Thị (Di Lặc) tu Duy Tâm Thức Định, quán y báo và chánh báo của pháp giới đều lưu xuất từ thức tâm, trên là chư Phật chẳng tăng, dưới là những loài trùng bọ chẳng giảm, chỉ do Thức hiện. Vì thế nói là “bằng”).

(Sớ) Như Hoa Nghiêm vân: “Như Lai sở đô, chư thanh tịnh chúng, ư trung chỉ trụ”, chánh đồng thử nghĩa (Thập Hồi Hướng phẩm vô tận công đức tạng cập thiện căn hồi hướng sơ phần pháp môn).

(Sao) Hoa Nghiêm nhị thập ngũ kinh vân: “Nhất thiết chư Phật quốc độ trang nghiêm, Như Lai sở đô, bất khả tư nghị, đồng hạnh túc duyên chư thanh tịnh chúng, ư trung chỉ trụ. Vị lai thế trung, đương thành Chánh Giác”. Như Lai sở đô, tức A Di Đà Phật Cực Lạc quốc độ. Thanh tịnh chúng giả, tức chư Bồ Tát. Vị lai thành Phật, tức hạ văn Nhất Sanh Bổ Xứ.

(Diễn) Hoa Nghiêm nhị thập ngũ kinh hạ cửu cú, hữu tam viên mãn, nhất thiết chư Phật quốc độ trang nghiêm, chỉ sở y công đức, y báo viên mãn dã. Như Lai sở đô, chủ viên mãn dã. Bất khả tư nghị, chí đương thành Chánh Giác, phụ dực viên mãn dã.

(疏)如華嚴云：如來所都，諸清淨眾，於中止住，正同此義 (十回向品無盡功德藏及善根回向初分法門)。

(鈔)華嚴二十五經云：一切諸佛國土莊嚴，如來所都，不可思議，同行宿緣諸清淨眾，於中止住。未來世中，當成正覺。如來所都，即阿彌陀佛極樂國土。清淨眾者，即諸菩薩。未來成佛，即下文一生補處。

(演)華嚴二十五經下九句，有三圓滿，一切諸佛國土莊嚴，指所依功德，依報圓滿也。如來所都，主圓滿也。不可思議，至當成正覺，輔翼圓滿也。

(Sớ: Như kinh Hoa Nghiêm nói: “Chỗ trụ của Như Lai, các vị thanh tịnh trụ ở trong đó” chính là có cùng một ý nghĩa này (tức là pháp môn trong phần giảng về Vô Tận Công Đức Tạng và phần đầu của Thiện Căn Hồi Hướng trong phẩm Thập Hồi Hướng của kinh Hoa Nghiêm).

Sao: Kinh Hoa Nghiêm, quyển thứ hai mươi lăm nói: “Các cõi nước trang nghiêm của hết thảy chư Phật là chỗ trụ chánh yếu của Như Lai chẳng thể nghĩ bàn. Đại chúng thanh tịnh cùng hạnh, hữu duyên trong đời trước bèn trụ nơi đó, trong đời vị lai sẽ thành Chánh Giác”. Chỗ chánh yếu để chư Phật ngự chính là cõi Cực Lạc của A Di Đà Phật. “Thanh tịnh chúng” chính là các vị Bồ Tát. “Thành Phật trong đời tương lai”, tức là các vị Nhất Sanh Bổ Xứ [sẽ được nói tới] trong phần kinh văn ở phía sau.

Diễn: Chín câu kể từ “quyển thứ hai mươi lăm của kinh Hoa Nghiêm” nói đến ba thứ viên mãn. “Cõi nước trang nghiêm của hết thảy chư Phật” chính là nói do nương theo công đức mà y báo viên mãn. Chỗ trụ chánh yếu của Như Lai là chủ viên mãn. Từ “chẳng thể nghĩ bàn” cho đến “sẽ thành Chánh Giác” là giúp đỡ sự viên mãn ấy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh tức Không, tức Giả, thị “Phật hữu Thanh Văn, Bồ Tát” nghĩa.

(Diễn) Tự tánh tức Không, tức Giả, thị Phật hữu Bồ Tát nghĩa giả, Thanh Văn đọa Không, Bồ Tát xuất Giả, Phật tức tự tánh Pháp Thân bất đọa nhị biên, nhi song tức nhị biên dã.

(疏)稱理，則自性即空即假，是佛有聲聞菩薩義。

(演)自性即空即假，是佛有菩薩義者，聲聞墮空，菩薩出假，佛即自性法身不墮二邊，而雙即二邊也。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh chính là Không, chính là Giả, đó là ý nghĩa “Phật có Thanh Văn, Bồ Tát”.

Diễn: Tự tánh chính là Không, chính là Giả, đó là ý nghĩa Phật có Bồ Tát”: Thanh Văn đọa Không, Bồ Tát xuất Giả, Phật chính là Tự Tánh Pháp Thân chẳng đọa vào hai bên, mà đồng thời cũng chính là hai bên).

(Sao) Tánh Không, tắc Nhất Chân ngưng tịch. Tánh Giả, tắc vạn dụng Hằng sa. Ngưng tịch, tắc yểu mạc biên nhai. Hằng sa, tắc quảng vô tế hạn, tằng hà toán số khả đắc bình lượng giả tai! Thị tắc hiền thánh tam thừa, cộng tông nhất Phật. Chân Tục nhị đế, đồng xuất nhất tâm. Nhất tâm liễu nhiên, phước túc, huệ túc.

(鈔)性空，則一真凝寂。性假，則萬用恆沙。凝寂，則杳莫邊涯。恆沙，則廣無際限，曾何算數可得評量者哉！是則賢聖三乘，共宗一佛。真俗二諦，同出一心。一心了然，福足慧足。

(Sao: Tánh Không là Nhất Chân ngưng lặng. Tánh Giả chính là muôn vàn diệu dụng nhiều như cát sông Hằng. Ngưng lặng thì mênh mông không bờ bến. “Cát sông Hằng” [ý nói] rộng lớn không ngằn hạn, há có thể tính toán để suy lường được ư?

Do vậy, hiền, thánh, tam thừa cùng tôn sùng một vị Phật; Chân Đế và Tục Đế đều phát xuất từ nhất tâm. Đã liễu đạt nhất tâm, thì phước lẫn huệ đều trọn đủ).

Tam, tổng kết.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bỉ Phật quốc độ, thành tựu như thị công đức trang nghiêm.

(Sớ) Kết thượng Thanh Văn, Bồ Tát đệ tử trang nghiêm, giai bỉ Phật túc nhân, nguyện hạnh, công đức chi sở thành tựu dã. Luận vân: “Như Lai tịnh hoa chúng, Chánh Giác hoa hóa sanh”, thị dã.

(Diễn) Như Lai tịnh hoa chúng, Chánh Giác hoa hóa sanh giả, tịnh hoa tức thất tịnh hoa dã. Như Lai nhân trung tu thất tịnh hoa, quả thượng thành Phật. Cố Chánh Giác hóa sanh. Chánh Giác hoa chỉ tam thừa hiền thánh, dĩ tam thừa hiền thánh, tương lai thành Đẳng Chánh Giác, xưng Chánh Giác chi hoa dã. Kinh vân: “Trực tâm thị Bồ Tát Tịnh Độ. Bồ Tát thành Phật thời, bất siểm chúng sanh lai sanh kỳ quốc” đẳng, chánh thử ý dã.

三、總結。

(經)舍利弗！彼佛國土，成就如是功德莊嚴。

(疏)結上聲聞菩薩弟子莊嚴，皆彼佛宿因願行，功德之所成就也。論云：如來淨華眾，正覺華化生，是也。

(演)如來淨華眾，正覺華化生者，淨華即七淨花也。如來因中修七淨花，果上成佛。故正覺化生。正覺華指三乘賢聖，以三乘賢聖，將來成等正覺，稱正覺之花也。經云：直心是菩薩淨土。菩薩成佛時，不諂眾生來生其國等，正此意也。

(Ba là tổng kết.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Phật ấy thành tựu công đức trang nghiêm như vậy.

Sớ: Tổng kết sự trang nghiêm của đệ tử Thanh Văn, Bồ Tát như đã nói trên đây, đều được thành tựu bởi nguyện hạnh và công đức nơi túc nhân của đức Phật ấy. Vãng Sanh Luận nói: “Các thứ hoa thanh tịnh của Như Lai, hoa Chánh Giác hóa sanh” là nói về điều này.

Diễn: “Như Lai tịnh hoa chúng, Chánh Giác hoa hóa sanh”: “Tịnh hoa” chính là Thất Tịnh Hoa. Trong khi tu nhân, Như Lai tu bảy loại tịnh hoa, đắc quả là thành Phật. Vì thế, “Chánh Giác hóa sanh”: [Từ ngữ] Hoa Chánh Giác chỉ tam thừa hiền thánh, bởi tam thừa hiền thánh sẽ thành Đẳng Chánh Giác trong tương lai, cho nên gọi là “hoa Chánh Giác”. Kinh nói: “Trực tâm là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh chẳng siểm nịnh sanh về nước ấy” v.v… chính là ý này).

(Sao) Nguyện giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sát trung Bồ Tát, thần thông, trí huệ, biện tài, tướng hảo, oai thần, tất giai như Phật”. Kim lai thành Phật, đắc toại sở nguyện dã. Hạnh giả, Đại Bổn ngôn: “Nhĩ thời, Pháp Tạng giáo hóa chúng sanh, tu hành Lục Độ, quảng hành giáo hóa, trí vô lượng chúng sanh, phát Bồ Đề tâm, hạnh kim thành tựu, hữu tư trang nghiêm dã”. Tịnh hoa chúng giả, như Tịnh Danh kinh thất chủng tịnh hoa: “Nhất giả, giới tịnh, tam nghiệp tịnh cố. Nhị giả, tâm tịnh, phiền não kết lậu tận cố. Tam giả, kiến tịnh, kiến pháp chân tánh, bất khởi vọng tưởng cố. Tứ giả, độ nghi tịnh, kiến thâm nghi đoạn cố. Ngũ giả, phân biệt đạo tịnh, thị đạo nghi hành, phi đạo nghi xả cố. Lục giả, hành đoạn tri kiến tịnh, sở hành sở đoạn thông đạt cố. Thất giả, Niết Bàn tịnh, dĩ Vô Học cố”. Hải Đông vị luận tụng Thanh Văn, kim vị diệc khả kiêm thông Bồ Tát, như Đạo Phẩm diệc thông Đại Tiểu Thừa cố. Tự lan, võng, hàng thụ chí thử, y chánh cộng ngũ phiên trang nghiêm, Cực Lạc chi nghĩa, lược tận ư thị. Hạ văn chúng sanh sanh giả, cập Bổ Xứ đẳng, diệc chánh báo trung nhiếp.

(Diễn) Giới tịnh, vị thân khẩu ý thỉ chung thanh tịnh, tức Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng dã. Tâm tịnh, vị tam thừa chế phiền não, đoạn kết lậu tận, tức Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm, Chánh Định dã. Kiến tịnh, vị kiến nhất thiết pháp chi chân tánh, bất khởi vọng tưởng, tức Chánh Kiến, Chánh Tư Duy dã. Độ nghi tịnh giả, nhược kiến vị thâm, đương thời tuy liễu, hậu hoặc sanh nghi. Nhược kiến thâm, nghi đoạn, danh độ nghi tịnh. Hành đoạn tri kiến tịnh giả, hành vị khổ nan, khổ dị, lạc nan, lạc dị, tứ hành dã. Đoạn vị đoạn chư kết dã, học địa trung bát trí, vị năng tự tri sở hành, sở đoạn; ký đắc Vô Học, tận trí, Vô Sanh Trí tất tự tri kiến, sở hành, sở đoạn, thông đạt phân minh, thị danh hành đoạn tri kiến tịnh.

(鈔)願者，大本法藏願云：我作佛時，剎中菩薩，神通智慧辯才，相好威神，悉皆如佛。今來成佛，得遂所願也。行者，大本言：爾時，法藏教化眾生，修行六度，廣行教化，致無量眾生，發菩提心，行今成就，有斯莊嚴也。淨華眾者，如淨名經七種淨華：一者，戒淨，三業淨故。二者，心淨，煩惱結漏盡故。三者，見淨，見法真性，不起妄想故。四者，度疑淨，見深疑斷故。五者，分別道淨，是道宜行，非道宜捨故。六者，行斷知見淨，所行所斷通達故。七者，涅槃淨，以無學故。海東謂論頌聲聞，今謂亦可兼通菩薩，如道品亦通大小乘故。自欄網行樹至此，依正共五番莊嚴，極樂之義，略盡於是。下文眾生生者，及補處等，亦正報中攝。

(演)戒淨，謂身口意始終清淨，即正語正業正命也。心淨，謂三乘制煩惱，斷結漏盡，即正精進正念正定也。見淨，謂見一切法之真性，不起妄想，即正見正思惟也。度疑淨者，若見未深，當時雖了，後或生疑。若見深疑斷，名度疑淨。行斷知見淨者，行謂苦難苦易，樂難樂易，四行也。斷謂斷諸結也，學地中八智，未能自知所行所斷；既得無學，盡智無生智悉自知見，所行所斷，通達分明，是名行斷知見淨。

(Sao: “Nguyện”: Theo kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, thần thông, trí huệ, biện tài, tướng hảo, và oai thần của hàng Bồ Tát trong cõi nước đều giống như Phật”. Nay Ngài đã thành Phật, bèn được toại nguyện. “Hạnh” là như kinh Đại Bổn nói: “Lúc ấy, Pháp Tạng giáo hóa chúng sanh, tu hành Lục Độ, giáo hóa rộng rãi, khiến cho vô lượng chúng sanh phát Bồ Đề tâm. Nay hạnh thành tựu, cho nên có sự trang nghiêm như vậy”.

“Tịnh hoa chúng” là như kinh Tịnh Danh [đã nói] bảy thứ hoa thanh tịnh: “Một là giới tịnh, do ba nghiệp thanh tịnh. Hai là tâm tịnh, do đã hết phiền não, kết lậu. Ba là kiến tịnh, vì thấy chân tánh của pháp, chẳng dấy lên vọng tưởng. Bốn là độ nghi tịnh, là kiến giải sâu xa, nghi hoặc đoạn trừ. Năm là phân biệt đạo tịnh: Đúng là đạo thì hãy nên hành; chẳng phải là đạo thì hãy nên bỏ. Sáu là hành đoạn tri kiến tịnh vì đã thông đạt những điều đáng nên hành, nên đoạn. Bảy là Niết Bàn tịnh vì đã thuộc địa vị Vô Học”.

Ngài Hải Đông bảo [hai câu ấy, tức “Như Lai tịnh hoa chúng, Chánh Giác hoa hóa sanh” trong] bài kệ tụng của Vãng Sanh Luận nói về Thanh Văn, nay tôi nói: “Cũng có thể là nói đến Bồ Tát, như [ba mươi bảy] Đạo Phẩm [là các đạo phẩm hành] chung cho Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa vậy”. Từ lan can, lưới mành, hàng cây đến đây, tổng cộng là năm tầng trang nghiêm nơi y báo và chánh báo, ý nghĩa Cực Lạc đã được trình bày đại lược trọn hết nơi đây. “Chúng sanh sanh về cõi đó” và “Bổ Xứ v.v…” trong các đoạn văn dưới đây cũng thuộc về chánh báo).

Diễn: “Giới tịnh” có nghĩa là thân, miệng, ý từ đầu tới cuối thanh tịnh, tức là Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, và Chánh Mạng. “Tâm tịnh” nghĩa là tam thừa chế ngự phiền não, đoạn sạch kết lậu, tức là Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm, và Chánh Định. “Kiến tịnh” là thấy chân tánh của hết thảy các pháp, chẳng khởi vọng tưởng, tức là Chánh Kiến và Chánh Tư Duy. “Độ nghi tịnh”: Nếu kiến giải chưa sâu, tuy trong lúc ấy đã hiểu, về sau có lẽ sanh nghi. Nếu kiến giải đã sâu, nghi đã đoạn, bèn gọi là “độ nghi tịnh”.

“Hành đoạn tri kiến tịnh”: Hành có nghĩa bốn hạnh khổ khó, khổ dễ, lạc khó, lạc dễ. “Đoạn” là đoạn các kết (phiền não). Nơi địa vị hữu học, đối với tám trí chưa thể tự biết những điều đã hành, đã đoạn của chính mình. Đã đạt đến Vô Học thì đối với Tận Trí và Vô Sanh Trí đều tự hay biết, thông đạt phân minh những điều đã hành, đã đoạn. Đó gọi là “hành đoạn tri kiến tịnh”).

Nhị, vãng sanh (nhị): Sơ, đại chúng. Nhị, thượng thủ.

Sơ, đại chúng.

(Kinh) Hựu Xá Lợi Phất! Cực Lạc quốc độ, chúng sanh sanh giả, giai thị A Bệ Bạt Trí.

(Sớ) Thừa thượng, bất độc kiến tại bỉ quốc, vô phi hiền thánh, đản hữu sanh giả, tất giai Bất Thoái dã. Chúng sanh giả, thống nhiếp nhất thiết. A Bệ Bạt Trí giả, thử vân Bất Thoái Chuyển Địa, như Đại Bổn cập luận sở minh. Phục hữu đa chủng nhân duyên, cố đắc Bất Thoái. Như Thập Nghi ngũ chủng, Thông Tán thập thắng, Quần Nghi tam thập ích đẳng.

(Sao) Sanh giai bất thoái giả, khủng nghi “bỉ quốc cố đa hiền thánh, nhiên thị cửu tu thượng sĩ. Kỳ tân sanh giả, vị tất bất thoái”; cố ngôn “bất luận thánh phàm, đản vãng sanh giả, tức bất thoái chuyển”, dĩ quyết kỳ chí dã. Đại Bổn sở minh giả, như vân: “Sanh bỉ quốc giả, xử nhân, thiên nghĩa, bất vọng động tác, chung vô dâm nộ chi tâm, ngu si chi thái”. Hựu vân: “Sanh bỉ quốc giả, giai tất cụ túc tam thập nhị tướng, chư căn minh lợi, nãi chí thành Phật, bất thọ ác thú”. Hựu Luận tụng vân: “Thiên nhân bất động chúng, thanh tịnh trí hải sanh”. Bất động tức bất thoái dã, lương diêu niệm Phật chi lực, đắc y Như Lai trí hải hàm nhuận nhi sanh, hữu tấn vô thoái cố.

(Diễn) Y Như Lai trí hải hàm nhuận nhi sanh giả, Như Lai trí tức trạm viên chân tâm pháp giới hải huệ dã. Niệm Phật chúng sanh đắc thành tam muội, tuy bất năng du hý Như Lai đại tịch diệt hải, dĩ triêm nhất trích chi nhuận, Bồ Đề chi tiêu nha, Chánh Giác chi khô chủng, nãi đắc hàm nhuận nhi sanh dã.

二、往生(二)：初、大眾。二、上首。

初、大眾。

(經)又舍利弗！極樂國土，眾生生者，皆是阿鞞跋致。

(疏)承上，不獨見在彼國，無非賢聖，但有生者，悉皆不退也。眾生者，統攝一切。阿鞞跋致者，此云不退轉地，如大本及論所明。復有多種因緣，故得不退。如十疑五種，通讚十勝，群疑三十益等。

(鈔)生皆不退者，恐疑彼國固多賢聖，然是久修上士。其新生者，未必不退。故言不論聖凡，但往生者，即不退轉，以決其志也。大本所明者，如云：生彼國者，處仁遷義，不妄動作，終無淫怒之心，愚痴之態。又云：生彼國者，皆悉具足三十二相，諸根明利，乃至成佛，不受惡趣。又論頌云：天人不動眾，清淨智海生。不動即不退也，良繇念佛之力，得依如來智海含潤而生，有進無退故。

(演)依如來智海含潤而生者，如來智即湛圓真心法界海慧也。念佛眾生得成三昧，雖不能游戲如來大寂滅海，已沾一滴之潤，菩提之焦芽，正覺之枯種，乃得含潤而生也。

Hai, vãng sanh, gồm hai phần: Một, đại chúng, hai, thượng thủ. Đầu tiên là đại chúng.

Kinh: Lại này Xá Lợi Phất! Chúng sanh sanh về cõi nước Cực Lạc đều là A Bệ Bạt Trí.

Sớ: Tiếp nối ý trong phần trên: Không chỉ những người đang ở trong nước ấy, không ai chẳng phải là hiền thánh, mà chỉ cần sanh về cõi ấy, thảy đều là bậc Bất Thoái. Nói “chúng sanh” là gồm chung hết thảy.

A Bệ Bạt Trí (Avaivartika, Avinivartanīya): Cõi này dịch là Bất Thoái Chuyển Địa (địa vị chẳng lui sụt) như kinh Đại Bổn và Vãng Sanh Luận đã nói rõ. Lại do có nhiều thứ nhân duyên nên được Bất Thoái; như năm thứ trong sách Thập Nghi Luận, mười điều thù thắng trong sách A Di Đà Kinh Thông Tán Sớ, ba mươi lợi ích trong sách Thích Tịnh Độ Quần Nghi Luận v.v…

Sao: “Vãng sanh đều bất thoái” là do sợ nghi rằng: “Cõi ấy cố nhiên có nhiều hiền thánh, dĩ nhiên họ là bậc thượng thừa đã tu từ lâu. Chứ người mới sanh về [cõi Cực Lạc], chưa chắc đã bất thoái!” Vì thế nói: “Bất luận thánh hay phàm, chỉ cần là người vãng sanh liền bất thoái chuyển”, nhằm làm cho ý chí của họ được kiên quyết.

“Đại Bổn đã nói rõ”: Như [trong kinh ấy] có nói: “Người sanh về cõi ấy cư xử với nhau bằng nhân nghĩa, chẳng làm chuyện xằng bậy, trọn chẳng có tâm dâm, giận, chẳng có thói ngu si”. Lại nói: “Người sanh về cõi ấy thảy đều trọn đủ ba mươi hai tướng, các căn sáng suốt, nhạy bén, cho đến khi thành Phật, chẳng đọa trong đường ác”.

Lại nữa, trong phần kệ tụng của Vãng Sanh Luận có nói: “Chúng trời, người bất động, biển trí thanh tịnh sanh”. “Bất động” chính là bất thoái. Ấy là do sức niệm Phật bèn được cậy vào biển trí của Như Lai thấm nhuần mà sanh, cho nên [người trong cõi Cực Lạc] có tiến, mà chẳng có thoái vậy.

Diễn: “Cậy vào biển trí của Như Lai thấm nhuần mà sanh”: Trí Như Lai chính là trí huệ như biển chân tâm pháp giới tĩnh lặng, viên mãn. Chúng sanh niệm Phật thành tựu tam muội, tuy chẳng thể dạo chơi trong biển đại tịch diệt của Như Lai, nhưng do được nhuần thấm bởi một giọt [nước biển ấy], mầm Bồ Đề đã cháy, hạt giống Chánh Giác đã khô queo lại có thể được thấm nhuần tươi tốt mà nẩy sanh).

(Sao) Ngũ chủng giả, Thập Nghi Luận vân: “Hữu ngũ nhân duyên, cố đắc Bất Thoái. Nhất giả, Di Đà đại bi nguyện lực nhiếp trì, cố bất thoái”. Kim thích, vị như Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, văn ngã danh hiệu, quy y tinh tấn, tức đắc đệ nhất nhẫn, đệ nhị nhẫn, đệ tam nhẫn, ư chư Phật pháp, vĩnh bất thoái chuyển”. Thí như thiệp hải, đắc thừa cự hàng, bất trầm nịch cố. “Nhị giả, Phật quang thường chiếu, cố Bồ Đề tâm tăng tấn bất thoái”. Kim thích, vị như Đại Bổn ngôn: “Kiến Phật quang minh, nhi sanh từ tâm”. Hựu “niệm Phật chi nhân, Phật phóng quang minh, nhiếp thọ thử nhân”. Thí như nhật nguyệt, chiếu chúc ám đồ, bất đọa khanh tiệm cố. “Tam giả, thủy, điểu, thụ lâm, phong thanh, nhạc hưởng, giai thuyết Khổ, Không, văn giả thường khởi niệm Phật, Pháp, Tăng chi tâm, cố bất thoái”. Kim thích, vị như thử kinh, cập nhị bộ trung thuyết. Thí chi vong giả, văn chung khánh thanh, tăng kỳ chánh niệm cố. “Tứ giả, thuần chư Bồ Tát, dĩ vi thắng hữu, ngoại vô ma tà, nội vô phiền não, cố bất thoái”. Kim thích, vị như thử kinh ngôn: “Chư thượng thiện nhân, đồng hội nhất xứ”. Thí chi trí tử Trang Nhạc, bất phục Sở ngữ cố. “Ngũ giả, thọ mạng vĩnh kiếp, dữ Phật tề đẳng, cố bất thoái”. Kim thích, vị như kinh ngôn: “Phật cập nhân dân, thọ mạng vô biên”. Thí chi thiệp vạn lý đồ, giả dĩ thời nhật, chung chí bảo sở cố. Thập thắng, tam thập ích, đại ước đồng thử, khủng phồn bất dẫn.

(Diễn) Kiến Phật quang minh nhi sanh từ tâm giả, thị kiến quang minh tự tấn, Phật phóng quang minh nhiếp thọ thử nhân, thị Phật nhiếp linh tấn. Trang Nhạc Tề nhai lý danh.

(鈔)五種者，十疑論云：有五因緣，故得不退。一者，彌陀大悲願力攝持，故不退。今釋，謂如大本法藏願云：我作佛時，聞我名號，皈依精進，即得第一忍，第二忍，第三忍，於諸佛法，永不退轉。譬如涉海，得乘巨航，不沈溺故。二者，佛光常照，故菩提心增進不退。今釋，謂如大本言：見佛光明，而生慈心。又念佛之人，佛放光明，攝受此人。譬如日月，照燭闇途，不墮坑塹故。三者，水鳥樹林，風聲樂響，皆說苦空，聞者常起念佛法僧之心，故不退。今釋，謂如此經，及二部中說。譬之亡者，聞鐘磬聲，增其正念故。四者，純諸菩薩，以為勝友，外無魔邪，內無煩惱，故不退。今釋，謂如此經言：諸上善人，同會一處。譬之置子莊嶽，不復楚語故。五者，壽命永劫，與佛齊等，故不退。今釋，謂如經言：佛及人民，壽命無邊。譬之涉萬理途，假以時日，終至寶所故。十勝三十益，大約同此，恐繁不引。

(演)見佛光明而生慈心者，是見光自進，佛放光明攝受此人，是佛攝令進。莊嶽齊街里名。

(Sao: “Năm thứ” là như trong Thập Nghi Luận đã nói “có năm nhân duyên nên được chẳng thoái chuyển”:

“Một là do đại bi nguyện lực của Phật Di Đà nhiếp trì, nên bất thoái”. Nay giải thích rằng: Như trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi tôi làm Phật, kẻ nghe danh hiệu của tôi, quy y, tinh tấn, liền đạt được nhẫn thứ nhất, nhẫn thứ hai, nhẫn thứ ba, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển trong các Phật pháp”. Ví như vượt biển, được ngồi chiếc thuyền to, chẳng bị chìm đắm.

“Hai là do Phật quang thường chiếu, nên tâm Bồ Đề tăng tấn bất thoái”. Nay giải thích là như kinh Đại Bổn có nói: “Thấy quang minh của Phật bèn sanh từ tâm”. Lại nữa, “người niệm Phật, Phật phóng quang minh nhiếp thọ người ấy”. Ví như mặt trời, mặt trăng soi sáng nẻo tối, [khiến cho người đi đường] chẳng sụp hầm, sa hố.

“Ba là nước, chim, rừng cây, tiếng gió thổi, tiếng nhạc ngân, đều nói Khổ, Không, người nghe thường khởi tâm niệm Phật, Pháp, Tăng, nên chẳng thoái chuyển”. Nay giải thích: Như trong kinh này và hai bộ kinh kia đã nói, ví như người đã mất nghe tiếng chuông, khánh, tăng thêm chánh niệm.

“Bốn là thuần là các vị Bồ Tát làm bạn thù thắng, ngoài chẳng có tà ma, trong chẳng có phiền não, cho nên chẳng thoái chuyển”. Nay giải thích: Như kinh này có nói: “Các vị thượng thiện nhân cùng hội họp một chỗ”. Ví như để con ở phố Trang, xóm Nhạc [nơi đất Tề] thì nó chẳng còn nói tiếng nước Sở nữa.

“Năm là thọ mạng bao kiếp dài lâu, bằng với thọ mạng của Phật, nên chẳng thoái chuyển”. Nay giải thích: Như kinh nói “Phật và nhân dân, thọ mạng vô biên”. Ví như đi đường vạn dặm, do có thời gian lâu dài, nên rốt cuộc đến được chỗ có của báu. Mười điều thù thắng, ba mươi điều lợi ích, đại lược giống như những điều này, sợ rườm rà nên không trích dẫn.

Diễn: “Thấy quang minh của Phật bèn sanh từ tâm”: Thấy quang minh bèn tự tăng tấn. Phật phóng quang minh nhiếp thọ người ấy, tức là Phật nhiếp thọ khiến cho [người ấy] tăng tấn. “Trang, Nhạc” là tên các phố phường ở đất Tề).

(Sớ) Hựu Bất Thoái tam nghĩa, Đại Thừa Bất Thoái, dĩ đắc Bất Thoái, vị đắc Bất Thoái, lệ như Di Lặc Vấn Kinh thuyết.

(Sao) Đại Thừa Bất Thoái giả, vãng sanh bỉ quốc, xu nhập Đại Thừa, cánh bất thoái chuyển, phục tác Nhị Thừa cố. Dĩ đắc Bất Thoái giả, đản sanh bỉ quốc, phàm sở dĩ đắc, cánh bất thoái chuyển, táng thất bổn hữu cố. Vị đắc Bất Thoái giả, đản sanh bỉ quốc, phàm sở vị đắc, cánh bất thoái chuyển, trở kỳ tiền tấn cố. Hựu Di Lặc Vấn Kinh vân: “Tự phần kiên cố danh Bất Thoái, thắng tấn bất hoại, danh bất chuyển”. Kim dĩ “Đại Thừa, dĩ đắc, vị đắc” tam nghĩa tham chi, tắc tiền nhị đồng hồ tự phần, hậu nhất đồng hồ thắng tấn dã.

(Diễn) Đại Thừa Bất Thoái đẳng giả, vị ký vãng sanh, dĩ thân Đại Thừa nhân, văn Đại Thừa pháp, phát đại tâm, tu đại hạnh, thú đại quả, bất đồng thử độ, lục tâm đọa lạc, trần kiếp Thanh Văn cố. Dĩ đắc Bất Thoái giả, phàm sở dĩ đắc thần thông, tam muội, trí huệ, biện tài, cánh bất táng thất. Bất đồng thử độ, thần tiên tao khóa hạ, La Hán trụy vân đoan, nhất động dục trần, giai táng thất cố. Vị đắc Bất Thoái giả, phàm sở vị đắc chi thần thông, tam muội đẳng, chủng chủng công đức, cánh vô trở trệ, nhậm vận năng đắc; bất đồng thử độ, ma chướng hiện tiền, bất năng tiền tấn cố.

(疏)又不退三義，大乘不退，已得不退，未得不退，例如彌勒問經說。

(鈔)大乘不退者，往生彼國，趨入大乘，更不退轉，復作二乘故。已得不退者，但生彼國，凡所已得，更不退轉，喪失本有故。未得不退者，但生彼國，凡所未得，更不退轉，阻其前進故。又彌勒問經云：自分堅固名不退，勝進不壞，名不轉。今以大乘已得，未得三義參之，則前二同乎自分，後一同乎勝進也。

(演)大乘不退等者，謂既往生，已親大乘人，聞大乘法，發大心，修大行，趣大果，不同此土，六心墮落，塵劫聲聞故。已得不退者，凡所已得神通，三昧智慧辯才，更不喪失。不同此土，神仙遭跨下，羅漢墜雲端，一動欲塵，皆喪失故。未得不退者，凡所未得之神通三昧等，種種功德，更無阻滯，任運能得；不同此土，魔障現前，不能前進故。

(Sớ: Bất Thoái lại có ba nghĩa, Đại Thừa Bất Thoái, đã đắc Bất Thoái, và chưa đắc Bất Thoái, ví như kinh Di Lặc Sở Vấn đã nói.

Sao: “Đại Thừa Bất Thoái” là vãng sanh cõi kia, tiến nhập Đại Thừa, chẳng còn thoái chuyển trở lại làm Nhị Thừa nữa. “Đã đắc Bất Thoái”: Chỉ sanh về cõi ấy, phàm những gì đã đạt được sẽ chẳng bị thoái chuyển, chẳng đánh mất những gì vốn có. “Chưa đắc Bất Thoái” là chỉ sanh về cõi kia, phàm đối với những gì chưa đắc sẽ chẳng thoái chuyển, chẳng ngăn trở người ấy tiến lên.

Lại nữa, kinh Di Lặc Sở Vấn có nói: “Tự phần kiên cố thì gọi là Bất Thoái, thắng tấn bất hoại gọi là Bất Chuyển”. Nay dùng [đoạn kinh văn trên đây] để xét ba nghĩa “Đại Thừa, đã đắc, chưa đắc” thì hai nghĩa trước giống như tự phần, một nghĩa sau giống như thắng tấn.

Diễn: “Đại Thừa Bất Thoái…” ý nói người đã vãng sanh, đã thân cận bậc Đại Thừa, nghe pháp Đại Thừa, bèn phát đại tâm, tu đại hạnh, tiến nhập đại quả, chẳng như trong cõi này do cái tâm ý thức mà đọa lạc, làm Thanh Văn trong số kiếp nhiều như vi trần. “Đã đắc Bất Thoái”: Phàm là thần thông, tam muội, trí huệ, biện tài đã đắc sẽ chẳng bị mất đi; chẳng giống như trong cõi này, thần tiên mắc nạn luồn háng, La Hán té khỏi mây, vừa động dục trần, thảy đều mất đi. “Chưa đắc Bất Thoái”: Phàm là những thứ chưa đắc như thần thông, tam muội v.v… các thứ công đức chẳng bị ngăn trở, trì trệ, sẽ tùy ý có thể đạt được; chẳng giống như cõi này ma chướng hiện tiền, chẳng thể tiến cao hơn).

(Sớ) Hựu đồng danh Bất Thoái, nhi hữu thiển thâm, như Khởi Tín, Diệu Tông, cập Từ Chiếu sở thuyết đẳng.

(Sao) Khởi Tín Luận vân: “Sanh bỉ quốc giả, thường kiến Phật cố, chung đắc Bất Thoái”. Sớ minh Bất Thoái hữu tam vị: Nhất giả, tín hạnh vị bị, vị đắc Bất Thoái, dĩ vô thoái duyên, danh Bất Thoái. Nhị giả, Tín vị mãn, nhập Thập Trụ, đắc thiểu phần Pháp Thân, danh Bất Thoái. Tam giả, Hiền vị mãn, nhập Sơ Địa dĩ khứ, chứng biến mãn Pháp Thân, danh Bất Thoái.

(Diễn) Tín hạnh vị bị giả, Thập Tín Bồ Tát như không trung mao, khả thượng, khả hạ. Thượng chi tắc nhập thánh lưu; hạ chi tắc nhập phàm lưu, vị đắc Bất Thoái Chuyển vị. Dĩ vô thoái duyên giả, như tiền Thập Nghi Luận ngũ chủng bất thoái đẳng. Đắc thiểu phần Pháp Thân giả, kiến tương tự Pháp Thân, nhập Chánh Định Tụ dã. Chứng biến mãn Pháp Thân giả, phần đoạn vô minh, phần chứng Pháp Thân dã.

(疏)又同名不退，而有淺深，如起信妙宗，及慈照所說等。

(鈔)起信論云：生彼國者，常見佛故，終得不退。疏明不退有三位：一者，信行未備，未得不退，以無退緣，名不退。二者，信位滿，入十住，得少分法身，名不退。三者，賢位滿，入初地以去，證遍滿法身，名不退。

(演)信行未備者，十信菩薩如空中毛，可上可下。上之則入聖流；下之則入凡流，未得不退轉位。以無退緣者，如前十疑論五種不退等。得少分法身者，見相似法身，入正定聚也。證遍滿法身者，分斷無明，分證法身也。

(Sớ: Lại nữa, tuy cùng gọi là Bất Thoái, nhưng mức độ có cạn hay sâu như các thuyết được nói trong Khởi Tín Luận, Diệu Tông Sao, và thuyết của pháp sư Từ Chiếu.

Sao: Khởi Tín Luận nói: “Người sanh trong cõi ấy, do thường thấy Phật, nên trọn được Bất Thoái”. Sớ giải [Khởi Tín Luận] nói Bất Thoái có ba địa vị: Một là Tín và Hạnh chưa đầy đủ, chưa đạt được Bất Thoái, nhưng do chẳng có duyên thoái chuyển, nên gọi là Bất Thoái. Hai là đã viên mãn địa vị Thập Tín, bước vào Thập Trụ, đắc chút phần Pháp Thân, bèn gọi là Bất Thoái. Ba là viên mãn địa vị Tam Hiền, đã nhập từ Sơ Địa trở lên, chứng Pháp Thân trọn khắp, gọi là Bất Thoái.

Diễn: “Tín và Hạnh chưa đầy đủ”: Thập Tín Bồ Tát như chiếc lông trong không trung, có thể bay lên, hoặc rớt xuống. Bay lên thì dự vào dòng thánh, rớt xuống bèn dự vào dòng phàm, chưa đạt được địa vị Bất Thoái Chuyển.

“Do không có duyên gây thoái chuyển” là như năm thứ bất thoái đã nói trong Thập Nghi Luận thuộc phần trước chẳng hạn. “Đắc chút phần Pháp Thân”: Thấy tương tự Pháp Thân, nhập Chánh Định Tụ. “Chứng Pháp Thân trọn khắp”: Đoạn vô minh một phần, chứng Pháp Thân một phần).

(Sao) Hựu Diệu Tông Sao vân: “Bất Thoái hữu tam. Nhược phá Kiến Tư, danh Vị Bất Thoái, tắc vĩnh bất thất siêu phàm chi vị. Phục đoạn Trần Sa, danh Hạnh Bất Thoái, tắc vĩnh bất thất Bồ Tát chi hạnh. Nhược phá Vô Minh, danh Niệm Bất Thoái, tắc vĩnh bất thất Trung Đạo chánh niệm”.

(Diễn) Diệu Tông tam Bất Thoái giả, Thai giáo vân: “Hoặc hữu tam chủng, Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh. Kiến Tư trở hồ không tịch, Trần Sa chướng hồ hóa đạo, Vô Minh ế hồ Pháp Tánh”. Nhược phá Kiến Tư, chứng không tịch lý, danh Vị Bất Thoái, vĩnh bất thất siêu phàm chi vị. Dĩ Kiến Tư phiền não lục đạo chi nhân, nhân vong, quả táng, bất lai tam giới cố. Nhược đoạn Trần Sa, năng hành hóa đạo, danh Hạnh Bất Thoái, vĩnh bất thất Bồ Tát chi hạnh. Dĩ Nhị Thừa bất đoạn Trần Sa, bất tri chúng sanh chủng chủng cơ, bất tri đối trị chủng chủng pháp, bất năng độ sanh. Thử nhược đoạn giả, tri pháp, tri cơ, nhậm vận độ sanh cố. Nhược phá vô minh, thân chứng Pháp Tánh, danh Niệm Bất Thoái, vĩnh bất thất Trung Đạo chánh niệm, dĩ Tiểu giáo Quyền Thừa, vô minh vị đoạn, đọa Không Hữu nhị biên. Vô minh nhược đoạn, bất đọa nhị biên, thường cư Trung Đạo cố.

(鈔)又妙宗鈔云：不退有三，若破見思，名位不退，則永不失超凡之位。伏斷塵沙，名行不退，則永不失菩薩之行。若破無明，名念不退，則永不失中道正念。

(演)妙宗三不退者，台教云：惑有三種，見思塵沙無明。見思阻乎空寂，塵沙障乎化導，無明翳乎法性。若破見思，證空寂理，名位不退，永不失超凡之位。以見思煩惱六道之因，因亡果喪，不來三界故。若斷塵沙，能行化導，名行不退，永不失菩薩之行。以二乘不斷塵沙，不知眾生種種機，不知對治種種法，不能度生。此若斷者，知法知機，任運度生故。若破無明，親證法性，名念不退，永不失中道正念，以小教權乘，無明未斷，墮空有二邊。無明若斷，不墮二邊，常居中道故。

(Sao: Sách Diệu Tông Sao lại nói: “Bất thoái có ba loại. Nếu đã phá Kiến Tư thì gọi là Vị Bất Thoái, vĩnh viễn chẳng đánh mất địa vị vượt thoát phàm phu”. Lại đoạn Trần Sa thì gọi là Hạnh Bất Thoái, vĩnh viễn chẳng đánh mất Bồ Tát hạnh. Nếu phá Vô Minh thì gọi là Niệm Bất

Thoái, vĩnh viễn chẳng mất chánh niệm Trung Đạo.

Diễn: “Ba thứ Bất Thoái trong Diệu Tông Sao”: Giáo nghĩa Thiên Thai nói: “Hoặc (phiền não) có ba loại là Kiến Tư, Trần Sa, và Vô Minh. Kiến Tư trở ngại không tịch, Trần Sa ngăn chướng sự giáo hóa, hướng dẫn, Vô Minh che lấp Pháp Tánh”. Nếu phá Kiến Tư, chứng lý không tịch, gọi là Vị Bất Thoái, vĩnh viễn chẳng đánh mất địa vị vượt xa phàm phu. Do Kiến Tư phiền não là cái nhân của lục đạo; nhân đã mất, quả chẳng còn, chẳng sanh vào ba cõi nữa. Nếu đoạn Trần Sa, có thể thực hiện sự giáo hóa, hướng dẫn, gọi là Hạnh Bất Thoái, vĩnh viễn chẳng đánh mất hạnh Bồ Tát. Do Nhị Thừa chẳng đoạn Trần Sa, chẳng biết các thứ căn cơ của chúng sanh, chẳng biết các thứ pháp đối trị, chẳng thể độ sanh. Nếu đoạn những thứ này, biết pháp, biết căn cơ, sẽ tùy ý độ sanh. Nếu phá vô minh, đích thân chứng Pháp Tánh, gọi là Niệm Bất Thoái, vĩnh viễn chẳng đánh mất chánh niệm Trung Đạo, do Tiểu giáo Quyền Thừa chưa đoạn vô minh, đọa vào hai bên Không và Hữu. Nếu đoạn vô minh, chẳng rơi vào hai bên, sẽ thường ở trong Trung Đạo).

(Sao) Hựu Từ Chiếu Tông Chủ Tứ Độ Đồ Thuyết, dĩ vị đoạn phiền não, sanh Đồng Cư độ, vi Nguyện Bất Thoái. Phá Kiến Tư, sanh Phương Tiện độ, vi Hạnh Bất Thoái. Phá Trần Sa, phần phá Vô Minh, sanh Thật Báo độ, vi Trí Bất Thoái. Phá Tam Hoặc tận, sanh Tịch Quang độ, vi Vị Bất Thoái. Tắc bất thoái danh đồng, nhi thiển thâm tự biệt, như cửu phẩm nghĩa.

(Diễn) Sanh Đồng Cư vi Nguyện Bất Thoái giả, dĩ nhược cứ Tam Hoặc vị đoạn, tự ưng thoái chuyển, đản dĩ sơ phát đại nguyện, nguyện lực trì tâm, bất trí thoái chuyển cố. Sanh Phương Tiện vi Hạnh Bất Thoái giả, dĩ nhược cứ vị phá Trần Sa, vị năng độ sanh, vị đắc Hạnh Bất Thoái, dĩ thất phương tiện nhân, sanh bỉ độ trung, hữu dư Phật thuyết pháp, tức đoạn Trần Sa, tùng Không xuất Giả, tức hành hóa đạo cố. Sanh Thật Báo vi Trí Bất Thoái giả, dĩ chứng Trung Đạo diệu lý, vĩnh bất thất Trung Đạo diệu trí cố. Sanh Tịch Quang vi Vị Bất Thoái giả, dĩ cứu cánh cùng nguyên, vĩnh bất thoái Diệu Giác quả vị cố.

(鈔)又慈照宗主四土圖說，以未斷煩惱，生同居土，為願不退。破見思，生方便土，為行不退。破塵沙，分破無明，生實報土，為智不退。破三惑盡，生寂光土，為位不退。則不退名同，而淺深自別，如九品義。

(演)生同居為願不退者，以若據三惑未斷，似應退轉，但以初發大願，願力持心，不致退轉故。生方便為行不退者，以若據未破塵沙，未能度生，未得行不退，以七方便人，生彼土中，有餘佛說法，即斷塵沙，從空出假，即行化導故。生實報為智不退者，以證中道妙理，永不失中道妙智故。生寂光為位不退者，以究竟窮源，永不退妙覺果位故。

(Sao: Trong bộ Tứ Độ Đồ Thuyết, Từ Chiếu Tông Chủ lại coi chưa đoạn phiền não, sanh vào cõi Đồng Cư là Nguyện Bất Thoái. Phá Kiến Tư, sanh trong cõi Phương Tiện là Hạnh Bất Thoái. Phá Trần Sa, phá một phần Vô Minh, sanh vào cõi Thật Báo, thì là Trí Bất Thoái. Phá sạch Tam Hoặc, sanh vào cõi Tịch Quang là Vị Bất Thoái. Do vậy, tuy cùng gọi là Bất Thoái, nhưng cạn hay sâu tự sai khác, giống như ý nghĩa chín phẩm vậy.

Diễn: “Sanh vào cõi Đồng Cư là Nguyện Bất Thoái”: Nếu xét ra Tam Hoặc chưa đoạn, đáng lẽ phải thoái chuyển, chỉ vì thoạt đầu đã phát đại nguyện, nguyện lực gìn giữ cái tâm, cho nên chẳng đến nỗi bị thoái chuyển. “Sanh vào cõi Phương Tiện là Hạnh Bất Thoái”: Nếu xét ra, do chưa phá Trần Sa, chưa thể độ sanh, chưa đắc Hạnh Bất Thoái, nhưng những người do bảy phương tiện mà sanh vào cõi ấy (cõi Cực Lạc), lúc nào cũng có Phật thuyết pháp, liền đoạn Trần Sa, từ Không xuất Giả, liền thực hiện sự giáo hóa, hướng dẫn. “Sanh vào cõi Thật Báo là Trí Bất Thoái”: Do chứng diệu lý Trung Đạo, vĩnh viễn chẳng đánh mất diệu trí Trung Đạo. “Sanh vào cõi Tịch Quang là Vị Bất Thoái”: Do đã thấu đáo tột cùng nguồn cội, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển quả vị Diệu Giác).

(Sớ) Hựu tứ giáo Bất Thoái, phi kim kinh nghĩa.

(Sao) Tứ giáo các minh Bất Thoái, vị Tạng Giáo Biệt Tướng Niệm Bất Thoái, Thông Giáo Tánh Địa Bất Thoái, Biệt Giáo Thất Trụ Bất Thoái, Viên Giáo Thất Tín Bất Thoái. Tắc tri tự thử dĩ tiền, tấn thoái vị định. Kim niệm Phật giả, đản sanh bỉ quốc, tuy ác nhân, súc sanh, tức đắc Bất Thoái, khởi bất thắng diệu trực tiệp, dị hồ chư giáo?

(Diễn) Tứ giáo các minh Bất Thoái giả, Tạng Giáo hữu thất hiền thánh vị, tự Ngũ Đình Tâm chí Bất Thời Giải Thoát. Biệt Tướng Niệm giả, Thất Hiền chi đệ nhị vị dã. Thử vị năng phục Kiến Tư, cố bất thoái. Hựu Biệt giả, vị các biệt thân thọ tâm pháp bất đồng cố, Tướng vị hành tướng; quán thử tứ pháp, tác bất tịnh đẳng hành tướng cố. Thông Giáo tam thừa cộng hữu thập địa, tự Sơ Càn Huệ dĩ chí Phật Địa. Tánh Địa giả, đệ nhị địa dã. Vị chi Tánh Địa giả, dĩ tương tự đắc pháp tánh thủy cố. Thử vị diệc phục Kiến Tư, cố bất thoái. Biệt Giáo tự Thập Tín chí Diệu Giác, hữu ngũ thập nhị vị. Thất Trụ bất thoái giả, thử vị Bồ Tát đoạn Kiến Tư Hoặc tận, dữ Tạng Thông cực quả tương tề, cố bất thoái. Viên Giáo tự ngũ phẩm chí Diệu Giác, hữu ngũ thập tam vị, Thất Tín Hồi Hướng Tâm dã. Thử vị Bồ Tát kiến giải, dữ Biệt Giáo huýnh dị, đoạn Hoặc dữ Biệt Giáo Thất Trụ tương tề, cố bất thoái.

(疏)又四教不退，非今經義。

(鈔)四教各明不退，謂藏教別相念不退，通教性地不退，別教七住不退，圓教七信不退。則知自此以前，進退未定。今念佛者，但生彼國，雖惡人畜生，即得不退，豈不勝妙直捷，異乎諸教？

(演)四教各明不退者，藏教有七賢聖位，自五停心至不時解脫。別相念者，七賢之第二位也。此位能伏見思，故不退。又別者，謂各別身受心法不同故，相謂行相；觀此四法，作不淨等行相故。通教三乘共有十地，自初乾慧以至佛地。性地者，第二地也。謂之性地者，以相似得法性水故。此位亦伏見思，故不退。別教自十信至妙覺，有五十二位。七住不退者，此位菩薩斷見思惑盡，與藏通極果相齊，故不退。圓教自五品至妙覺，有五十三位，七信回向心也。此位菩薩見解，與別教迥異，斷惑與別教七住相齊，故不退。

(Sớ: Lại nữa, Bất Thoái hiểu theo tứ giáo chẳng phải là ý nghĩa [của Bất Thoái] trong kinh này.

Sao: Mỗi giáo trong bốn giáo đều nói đến Bất Thoái, nghĩa là: Trong Tạng Giáo, đắc biệt tướng niệm là Bất Thoái; trong Thông Giáo, tánh địa (địa vị đã kiến tánh) là Bất Thoái; trong Biệt Giáo, bậc đã đắc Thất Trụ bèn Bất Thoái; trong Viên Giáo bậc Thất Tín bèn Bất Thoái. Do đó biết, trước khi đạt đến những địa vị ấy, sẽ là tấn thoái không nhất định. Nay người niệm Phật, chỉ cần sanh về cõi kia, dẫu là kẻ ác hay súc sanh liền đắc Bất Thoái. Há chẳng phải là thù thắng, nhiệm mầu, thẳng thừng, nhanh chóng, khác với các giáo ư?

Diễn: “Mỗi giáo trong bốn giáo đều nói đến Bất Thoái”: Tạng Giáo có bảy địa vị thánh hiền, từ Ngũ Đình Tâm đến Bất Thời Giải Thoát. Biệt Tướng Niệm là địa vị thứ hai trong Thất Hiền. Địa vị này có thể chế phục Kiến Tư, cho nên bất thoái. Lại nữa, Biệt là ai nấy thân, thọ, tâm pháp khác nhau; Tướng là hành tướng. Quán bốn pháp ấy là những hành tướng bất tịnh. Ba thừa trong Thông Giáo có tất cả mười địa vị, từ địa vị đầu tiên là Càn Huệ cho đến [địa vị cuối cùng là] Phật Địa. Tánh Địa là địa vị thứ hai [trong Thông Giáo]. Được gọi là Tánh Địa vì đã gần giống như đạt được nước pháp tánh. Địa vị này cũng chế phục Kiến Tư, cho nên chẳng thoái chuyển. Biệt Giáo thì từ Thập Tín cho đến Diệu Giác có năm mươi hai địa vị. “Thất Trụ thì bất thoái”: Do Bồ Tát thuộc địa vị này đã đoạn hết Kiến Tư Hoặc, bằng với địa vị cực quả của Tạng Giáo và Thông Giáo, cho nên chẳng thoái chuyển. Viên Giáo thì từ ngũ phẩm cho đến Diệu Giác có năm mươi ba địa vị, Thất Tín là Hồi Hướng Tâm. Bồ Tát thuộc địa vị này có kiến giải khác xa Biệt Giáo, đoạn Hoặc thì giống như Thất Trụ của Biệt Giáo, cho nên chẳng thoái chuyển).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thường trụ, thị bất thoái chuyển nghĩa.

(Sao) Thí như hư không, tự cổ cập kim, bất tằng thoái chuyển. Túng dục thoái chuyển, thoái chí hà sở?

(疏)稱理，則自性常住，是不退轉義。

(鈔)譬如虛空，自古及今，不曾退轉。縱欲退轉，退至何所？

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh thường trụ là ý nghĩa “bất thoái chuyển”.

Sao: Ví như hư không, từ xưa tới nay chưa từng thoái chuyển. Dẫu muốn thoái chuyển thì thoái đến nơi đâu?)

Nhị, thượng thủ.

(Kinh) Kỳ trung đa hữu Nhất Sanh Bổ Xứ, kỳ số thậm đa, phi thị toán số sở năng tri chi, đản khả dĩ vô lượng vô biên A tăng kỳ thuyết.

(Sớ) Thừa thượng ngôn “sanh bỉ quốc giả”, khởi duy bất thoái? Phục hữu Bổ Xứ Bồ Tát bất khả thắng kỷ, thâm khuyến cầu sanh dã.

Bổ Xứ giả, chỉ thử nhất sanh, thứ bổ Phật vị, tức Đẳng Giác Bồ Tát dã.

(Sao) Thâm khuyến cầu sanh giả, sanh giai bất thoái, dĩ siêu dư quốc. Phục đa Bổ Xứ, khả vị siêu việt thù thắng, cực kỳ chí dã. Chỉ thử nhất sanh giả, thử độ tu hành, xả thân, thọ thân, thiên sanh, vạn sanh, vị hữu cùng dĩ. Nãi chí chứng Tam Quả giả, do thượng hữu sanh. A La Hán địa, phương đoạn hậu hữu. Tuy đoạn hậu hữu, bất đắc thành Phật. Kim thử duy dư nhất sanh, thứ tức bổ Phật, tiền như Hộ Minh, hậu như Từ Thị, Bồ Tát chi cực vị dã. Hựu Đại Bổn vân: “Sanh bỉ quốc giả, giai cụ tam thập nhị tướng, cứu cánh thâm nhập diệu pháp yếu nghĩa, giai đương nhất sanh toại bổ Phật xứ”. Cứ thử, tắc như trừ quân tạm tại Đông Cung, tất thiệu nam diện, phi dư bách quan triển chuyển thăng tấn, chỉ thị vị cực nhân thần chi tỷ dã. Thử đẳng Bồ Tát, hàm giai vãng sanh, bạc liệt Tây Phương, bất sủy thậm hỹ.

(Diễn) Tiền như Hộ Minh giả, Thích Ca vị giáng vương cung, cư Đâu Suất Thiên, hiệu Hộ Minh Bồ Tát.

二、上首。

(經)其中多有一生補處，其數甚多，非是算數所能知之，但可以無量無邊阿僧祇說。

(疏)承上言生彼國者，豈惟不退？復有補處菩薩不可勝紀，深勸求生也。補處者，止此一生，次補佛位，即等覺菩薩也。

(鈔)深勸求生者，生皆不退，已超餘國。復多補處，可謂超越殊勝，極其至也。止此一生者，此土修行，捨身受身，千生萬生，未有窮已。乃至證三果者，猶尚有生。阿羅漢地，方斷後有。雖斷後有，不得成佛。今此唯餘一生，次即補佛，前如護明，後如慈氏，菩薩之極位也。又大本云：生彼國者，皆具三十二相，究竟深入妙法要義，皆當一生遂補佛處。據此，則如儲君暫在東宮，必紹南面，非餘百官展轉陞進，止是位極人臣之比也。此等菩薩，咸皆往生，薄劣西方，不揣甚矣。

(演)前如護明者，釋迦未降王宮，居兜率天，號護明菩薩。

(Hai là [nói về bậc] thượng thủ [trong số các vị A Bệ Bạt Trí Bồ Tát].

Kinh: Trong số đó, có nhiều vị là Nhất Sanh Bổ Xứ. Số ấy rất nhiều, chẳng thể do tính toán mà có thể biết được, chỉ có thể nói là “vô lượng vô biên A tăng kỳ”.

Sớ: Tiếp nối ý trong phần trên “người sanh về cõi ấy” há chỉ là chẳng thoái chuyển, mà lại còn có hàng Bổ Xứ Bồ Tát không thể kể xiết, nhằm sâu xa khuyên [người nghe] hãy nên cầu vãng sanh. Bổ Xứ là chỉ một đời này, đời sau sẽ bổ vào địa vị Phật, tức là bậc Đẳng Giác Bồ Tát vậy.

Sao: “Sâu xa khuyên hãy nên cầu sanh”: Hễ vãng sanh, sẽ đều bất thoái, [điều này] đã vượt xa các cõi nước khác. “Lại có nhiều vị Bổ Xứ”: Có thể nói là vượt xa thù thắng, đạt tới tột bậc vậy. “Chỉ một đời này”: Tu hành trong cõi này, xả thân, thọ thân, ngàn đời, vạn đời chẳng có cùng tận. Cho đến bậc đã chứng Tam Quả, hãy còn có sanh; địa vị A La Hán mới đoạn hết, chẳng còn thân đời sau. Tuy đã đoạn thân trong đời sau, chẳng được thành Phật. Nay chỉ còn sót lại một đời này, đời kế tiếp liền bổ xứ làm Phật, trước là như ngài Hộ Minh, sau là như ngài Từ Thị, địa vị tột bậc trong hàng Bồ Tát. Kinh Đại Bổn lại nói: “Người sanh trong cõi ấy đều có đủ ba mươi hai tướng, rốt ráo thâm nhập nghĩa lý trọng yếu của diệu pháp, đều sẽ được bổ làm Phật trong một đời”.

Dựa theo đó, giống như Thái Tử ở tạm tại Đông Cung, ắt sẽ nối ngôi hoàng đế, chẳng giống như bá quan lần lượt thăng chức, [tối đa là các quan] chỉ đạt tới địa vị tột bậc trong hàng bầy tôi mà hòng sánh bằng được! Các vị Bồ Tát ấy thảy đều vãng sanh. Những kẻ khinh thường Tây Phương sao chẳng xét suy quá đỗi!

Diễn: “Trước là như ngài Hộ Minh”: Khi Phật Thích Ca chưa giáng sanh trong vương cung, Ngài ở trên trời Đâu Suất, hiệu là Hộ Minh Bồ Tát).

(Sớ) Vấn: Bỉ xứ Quán Âm, thứ đương bổ Phật, thứ nãi Thế Chí. Thế Chí chi hậu, bất văn bổ giả. Kim ngôn “Bổ Xứ thậm đa”, hà nhật đương bổ? Hựu Bổ Xứ giả, Bồ Tát địa tận, trụ Đẳng Giác vị, như tinh trung nguyệt, hà đắc thậm đa, nhi tại bỉ quốc? Đáp: Bổ Xứ bất tất định bổ Di Đà chi xứ. Thập phương thế giới vô tận, chư Phật Niết Bàn vô tận, Bổ Xứ Bồ Tát diệc vô tận. Trụ bỉ quốc trung, nhi đãi Bổ Xứ, hề vi bất khả! Hựu chư Phật thượng như vi trần, vô hữu cùng tận, huống phục Bồ Tát, kỳ số thậm đa, vô túc nghi dã, như Đại Bổn trung thuyết.

(Diễn) Hà nhật đương bổ, thị nghi thời. Hựu bổ xứ giả hạ, thị nghi số.

(疏)問：彼處觀音，次當補佛，次乃勢至。勢至之後，不聞補者。今言補處甚多，何日當補？又補處者，菩薩地盡，住等覺位，如星中月，何得甚多，而在彼國？答：補處不必定補彌陀之處。十方世界無盡，諸佛涅槃無盡，補處菩薩亦無盡。住彼國中，而待補處，奚為不可！又諸佛尚如微塵，無有窮盡，況復菩薩，其數甚多，無足疑也，如大本中說。

(演)何日當補，是疑時。又補處者下，是疑數。

(Sớ: Hỏi: Trong cõi ấy, ngài Quán Âm sẽ kế tiếp bổ xứ làm Phật, rồi đến ngài Thế Chí. Sau ngài Thế Chí, chẳng nghe nói có vị Bổ Xứ nào! Nay nói “Bổ Xứ thật nhiều”, đến khi nào sẽ được bổ nhiệm? Lại nữa, Bổ Xứ là trọn hết địa vị Bồ Tát, trụ trong địa vị Đẳng Giác, như vầng trăng giữa các ngôi sao, cớ sao có thể hiện diện thật nhiều trong nước ấy? Đáp: Bổ Xứ không nhất định phải bổ làm Phật ở chỗ Phật Di Đà. Mười phương thế giới vô tận, chư Phật nhập Niết Bàn vô tận, Bổ Xứ Bồ Tát cũng vô tận, họ ở trong cõi ấy (cõi Cực Lạc) để đợi Bổ Xứ [trong mười phương], có gì là không thể được? Lại nữa, chư Phật còn nhiều như vi trần, chẳng có cùng tận, huống là Bồ Tát, số ấy thật nhiều, há đáng nghi ư, như trong kinh Đại Bổn đã nói.

Diễn: “Đến khi nào sẽ được bổ nhiệm?” là nghi về thời. Từ câu “lại nữa, Bổ Xứ” trở đi là nghi về số lượng).

(Sao) Đại Bổn vân: “Phật cáo Di Lặc: Thử thế giới trung, hữu thất bách nhị thập ức Bồ Tát sanh bỉ, nhất nhất dĩ tằng cúng dường vô ương số Phật. Như Di Lặc giả, chư tiểu Bồ Tát, bất khả thắng kỷ. Tha phương thế giới, đệ nhất Quang Viễn Chiếu Phật sở, hữu bát thập ức Bồ Tát, giai đương vãng sanh. Đệ nhị Bảo Tạng Phật sở, hữu cửu thập ức. Đệ tam Vô Lượng Âm Phật sở, hữu nhị bách nhị thập ức. Triển chuyển chí thập tứ Phật sát, dĩ cập vô lượng Phật sát, vãng sanh giả bất khả phục kế”. Đản thuyết Phật danh, cùng kiếp bất tận, huống kỳ Bồ Tát đương vãng sanh giả, ngôn “như Di Lặc”, tắc thậm đa Bổ Xứ, ích khả vi chứng.

(鈔)大本云：佛告彌勒：此世界中，有七百二十億菩薩生彼，一一已曾供養無央數佛。如彌勒者，諸小菩薩，不可勝紀。他方世界，第一光遠照佛所，有八十億菩薩，皆當往生。第二寶藏佛所，有九十億。第三無量音佛所，有二百二十億。展轉至十四佛剎，以及無量佛剎，往生者不可復計。但說佛名，窮劫不盡，況其菩薩當往生者，言如彌勒，則甚多補處，益可為證。

(Sao: Kinh Đại Bổn nói: “Đức Phật bảo Di Lặc: Trong thế giới này, có bảy trăm hai mươi ức Bồ Tát sanh về cõi ấy, mỗi vị đã từng cúng dường vô ương số Phật như Di Lặc. Các vị tiểu Bồ Tát chẳng thể kể xiết. Các thế giới phương khác, thứ nhất là ở nơi Quang Viễn Chiếu Phật, có tám mươi ức Bồ Tát sẽ đều vãng sanh. Thứ hai là ở chỗ Bảo Tạng Phật, có chín mươi ức. Thứ ba là ở chỗ Vô Lượng Âm Phật, có hai trăm hai mươi ức. Lần lượt cho tới cõi Phật thứ mười bốn cùng với vô lượng cõi Phật, người vãng sanh không thể tính đếm được”. Chỉ nói danh hiệu Phật mà đã là trọn hết một kiếp vẫn không thể nói hết, huống hồ là [nói tới số lượng] các vị Bồ Tát vãng sanh. “Ví như ngài Di Lặc”: [Trong cõi Cực Lạc] hàng Bổ Xứ Bồ Tát rất đông, [điều này] càng chứng minh [rõ rệt hơn]).

(Sớ) Như thượng y chánh nhị báo, hoặc kinh văn trung hữu, bổn nguyện trung vô. Hoặc bổn nguyện trung hữu, kinh văn trung vô, hỗ kiến vô ngại.

(Sao) Nhược cứ mộ Phật phát nguyện, mãn nguyện thành Phật, tắc bỉ phương chủng chủng sở hữu, giai bỉ Phật nguyện nguyện sở thành, tất ưng khế hợp. Kim minh hỗ vi hữu vô giả, dĩ văn tuy tiểu thù, nhi ý tắc cụ túc dã. Hựu như Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sát trung chư thiên, nhân dân, nhất thiết vạn vật, giai nghiêm tịnh quang lệ, hình sắc thù đặc, cùng vi cực diệu, vô năng xưng lượng giả. Tuy đắc Thiên Nhãn, bất năng biện kỳ danh số”. Quán thử, tắc chánh báo, y báo, nhiếp vô bất tận, bất khả câu văn nhi hạn nghĩa dã.

(Diễn) Hựu như Pháp Tạng nguyện vân hạ, ngôn bất đản hỗ kiến, nhi diệc thả tổng nhiếp dã.

(疏)如上依正二報，或經文中有，本願中無。或本願中有，經文中無，互見無礙。

(鈔)若據慕佛發願，滿願成佛，則彼方種種所有，皆彼佛願願所成，悉應契合。今明互為有無者，以文雖小殊，而意則具足也。又如法藏願云：我作佛時，剎中諸天人民，一切萬物，皆嚴淨光麗，形色殊特，窮微極妙，無能稱量者。雖得天眼，不能辨其名數。觀此，則正報依報，攝無不盡，不可拘文而限義也。

(演)又如法藏願云下，言不但互見，而亦且總攝也。

(Sớ: Đối với y báo và chánh báo như vừa nói trên đây, hoặc là trong phần kinh văn có, nhưng bổn nguyện không có, hoặc trong bổn nguyện có, nhưng kinh văn chẳng có. Hãy xem đối chiếu lẫn nhau vô ngại.

Sao: Nếu do ngưỡng mộ Phật mà phát nguyện, nguyện viên mãn thì sẽ thành Phật. Vậy thì tất cả các thứ bên cõi ấy đều do mỗi nguyện của đức Phật ấy tạo thành, cho nên đều phải khế hợp. Nay nói [giữa các bản dịch] lần lượt là có hoặc không, chính là nói “văn tự sai khác đôi chút, nhưng ý nghĩa trọn đủ”. Lại như ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi tôi làm Phật, chư thiên, nhân dân và hết thảy vạn vật trong cõi nước đều trang nghiêm, thanh tịnh, sáng ngời, đẹp đẽ, hình sắc thù thắng đặc biệt, vi diệu tột cùng, không ai có thể diễn tả, suy lường được. Dẫu đắc Thiên Nhãn, cũng chẳng thể biện định tên gọi và số lượng của chúng”. Xét theo đó, chánh báo và y báo bao quát không gì chẳng trọn hết, chớ nên câu nệ văn tự để rồi hạn cuộc ý nghĩa vậy.

Diễn: Từ câu “lại như ngài Pháp Tạng nguyện rằng” trở đi, ý nói: Không chỉ là lần lượt xem đối chiếu với nhau, mà còn là bao gồm lẫn nhau).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh quyết định thành Phật, thị Nhất Sanh Bổ Xứ nghĩa.

(Sao) Khuê Phong vân: “Kim tri tâm thị Phật tâm, định đương tác Phật, nhiên nhi bổn lai thành Phật, phi tác đắc cố”. Tắc đản kiến Thỉ Giác tân lai, bất tri Bổn Giác cố hữu, khả vị bổ tắc quyết định bổ, thành tắc thật bất thành!

(疏)稱理，則自性決定成佛，是一生補處義。

(鈔)圭峰云：今知心是佛心，定當作佛，然而本來成佛，非作得故。則但見始覺新來 ，不知本覺固有 ，可謂補

則決定補，成則實不成！

(Sớ: Xứng Lý thì “tự tánh quyết định thành Phật” chính là ý nghĩa Nhất Sanh Bổ Xứ.

Sao: Ngài Khuê Phong nói: “Nay biết tâm là tâm Phật, nhất định sẽ làm Phật, nhưng là vốn sẵn thành Phật, chẳng phải là do sẽ chứng đắc mà làm Phật”. Tức là chỉ thấy Thỉ Giác mới đạt được, chẳng biết Bổn Giác vốn sẵn có, có thể nói là “bổ xứ bèn quyết định là bổ xứ, nhưng thành Phật thì thật sự chẳng thành!”)

Nhị, chánh thị nguyện hạnh linh tri tu chứng (tứ): Sơ, phát nguyện. Nhị, khởi hạnh. Tam, cảm quả. Tứ, kết khuyến.

Sơ, phát nguyện (nhị): Sơ, khuyến phát nguyện tâm. Nhị, xuất kỳ sở dĩ.

Sơ, khuyến phát nguyện tâm.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Chúng sanh văn giả, ưng đương phát nguyện, nguyện sanh bỉ quốc.

(Sớ) Thượng trần y chánh nhị báo. Kim ngôn chúng sanh đắc văn thử giả, ưng đương phát khởi đại nguyện, nguyện sanh bỉ quốc. Thị vi đệ nhất trùng khuyến, hậu nãi phản phúc thân minh.

(Sao) Đệ nhất trùng khuyến giả, kinh trung phản phúc khuyến văn, khuyến tín, khuyến nguyện, ước hữu tứ trùng. Kim đương tối sơ. Thị văn y chánh trang nghiêm thắng diệu công đức chi thuyết nhi phát nguyện dã. Nhị ngôn văn thị thuyết giả, thị văn nhất tâm trì danh, quyết định vãng sanh chi thuyết, nhi phát nguyện dã. Tam ngôn văn thị kinh giả, thị văn trì danh Phật hộ bất thoái Bồ Đề chi thuyết, nhi tín thọ dã. Bất ngôn nguyện giả, tín thọ tức nguyện cố. Tứ ngôn “nhược hữu tín giả”, thị tổng kết văn dĩ thâm tín, tín hữu nguyện giả, vô nhất bất sanh chi thuyết, nhi phát nguyện dã. Văn văn chuyển thâm, nguyện nguyện bội thiết. Ngữ tuy phản phúc, nghĩa bất lôi trùng, mẫn vật tình thâm, hối nhân bất quyện.

二、正示願行令知修證(四)：初、發願。二、起行。三、感果。四、結勸。

初、發願(二)：初、勸發願心。二、出其所以。

初、勸發願心。

(經)舍利弗！眾生聞者，應當發願，願生彼國。

(疏)上陳依正二報 。今言眾生得聞此者 ，應當發起大

願，願生彼國。是為第一重勸，後乃反覆申明。

(鈔)第一重勸者，經中反復勸聞，勸信，勸願，約有四重。今當最初。是聞依正莊嚴勝妙功德之說而發願也。二言聞是說者，是聞一心持名，決定往生之說，而發願也。三言聞是經者，是聞持名佛護不退菩提之說，而信受也。不言願者，信受即願故。四言若有信者，是總結聞已深信，信有願者，無一不生之說，而發願也。聞聞轉深，願願倍切。語雖反覆，義不雷重，憫物情深，誨人不倦。

(Hai, chỉ thẳng vào nguyện hạnh khiến cho [người nghe] biết tu chứng (gồm bốn phần): Một là phát nguyện, hai là khởi hạnh, ba là cảm quả, bốn là tiểu kết nhằm khuyên lơn.

Một là phát nguyện (gồm hai phần): Một là khuyên phát nguyện tâm, hai là nêu ra nguyên do.

Trước hết là khuyên phát nguyện tâm.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Chúng sanh nghe vậy, hãy nên phát nguyện, nguyện sanh về cõi ấy.

Sớ: Trong phần trên đã trần thuật y báo và chánh báo. Nay nói chúng sanh được nghe điều này, hãy nên phát khởi nguyện lớn, [tức là] nguyện sanh về cõi ấy. Đây là khuyên lần thứ nhất; sau đó, lại lặp đi lặp lại vấn đề hòng giảng rõ.

Sao: “Khuyên lần thứ nhất”: Trong kinh nhiều lượt nhắc đi nhắc lại khuyên hãy nghe, khuyên hãy tin, khuyên hãy nguyện, có khoảng bốn lần [như vậy]. Nay là lần đầu tiên. Tức là do nghe nói công đức thù thắng nhiệm mầu nơi y báo và chánh báo trang nghiêm mà phát nguyện. Hai là [chánh kinh] nói “người được nghe nói như thế” chính là [nói tới những người] nghe nói “nhất tâm trì danh quyết định vãng sanh” bèn phát nguyện. Ba là nói “kẻ nghe kinh này”, tức là [nói tới những kẻ] nghe nói “trì danh thì đức Phật sẽ hộ trì, khiến cho Bồ Đề chẳng thoái thất” bèn tin nhận. Chẳng nói tới “nguyện”, vì hễ đã tin nhận bèn phát nguyện. Bốn là nói “nếu có kẻ tin tưởng” nhằm tổng kết chuyện nghe nói “đã nghe rồi tin sâu, do đã tin bèn có nguyện, không một ai chẳng vãng sanh” bèn phát nguyện. Mỗi lần nghe lại càng sâu hơn, mỗi lần nguyện càng thiết tha gấp bội. Lời lẽ tuy lặp đi lặp lại, nghĩa chẳng trùng lặp, lòng thương xót chúng sanh sâu xa, dạy bảo người khác chẳng mệt mỏi).

(Sớ) Hựu Văn nhiếp Tín nghĩa, Nguyện nhiếp Hạnh nghĩa, tam sự tư lương, tất bị ư thử.

(Sao) Văn nhiên hậu tín, phỉ văn, tắc tín tự hà sanh? Nguyện nhiên hậu hành. Vô nguyện, tắc hạnh hà diêu khởi? Hạ văn tín hạnh, thử vi bổn nguyên. Tín hạnh nguyện tam, Tịnh Độ tư lương, sung túc vô khiếm.

(疏)又聞攝信義，願攝行義，三事資糧，悉備於此。

(鈔)聞然後信，匪聞，則信自何生？願然後行。無願，則行何繇起？下文信行，此為本原。信行願三，淨土資糧，充足無欠。

(Sớ: Lại có nghĩa là “nghe bao gồm tín; nguyện bao gồm hạnh”. Ba sự tư lương thảy đều đầy đủ trong ấy.

Sao: Nghe xong mới tín. Nếu không nghe, tín từ đâu sanh ra? Nguyện rồi sau đó bèn hành. Không có nguyện thì hạnh do đâu mà khởi được? Tín và Hạnh trong phần kinh văn phía sau có cội nguồn từ chỗ này. Ba điều Tín, Hạnh, Nguyện là tư lương Tịnh Độ được trọn đủ chẳng thiếu hụt).

(Sớ) Hựu nguyện chi vi lực, bất khả tư nghị, bỉ Phật Tịnh Độ diệc diêu nguyện cố. Lâm chung vãng sanh, duy trượng nguyện cố. Tam giới nhân quả, tất tùy nguyện cố. Chư đại Bồ Tát giai nguyện sanh cố.

(Sao) Bỉ Phật Tịnh Độ giả, Pháp Tạng dĩ nhân trung tứ thập bát nguyện, kim thành Phật đạo, quảng độ chúng sanh, tắc Như Lai vô tận công đức, giai tùng nguyện sanh, cố vân bất khả tư nghị. Lâm chung vãng sanh giả, Hạnh Nguyện phẩm ngôn: “Thị nhân lâm mạng chung thời, nhất thiết chư căn, tất giai bại hoại, dĩ chí thân thuộc, oai thế, tượng, mã, trân bảo đẳng, tất giai tán diệt. Duy hữu nguyện vương bất tương xả ly, nhất thiết thời trung, dẫn đạo kỳ tiền, nhất sát na gian, tức đắc vãng sanh Cực Lạc thế giới”. Cố vân “bất khả tư nghị”. Tam giới nhân quả giả, nguyện thọ thiên lạc, tắc bần mẫu thượng sanh; nguyện tác minh vương, tắc ngục thần trị quỷ. Chủng chủng tùy nguyện, mạc vi nhi vi. Cố vân bất khả tư nghị.

(Diễn) Nguyện thọ thiên lạc giả, tích hữu bần nữ, xử ư phẩn tụ, dĩ nhân dân sở khí tàn trấp vi thực. Ca Diếp tùng khất, dĩ trấp cúng dường. Tôn giả vấn kỳ sở nguyện, vân: “Dục sanh thiên”. Sổ nhật mạng chung, sanh Đao Lợi, phước thắng dư thiên. Nguyện tác minh vương giả, Tỳ Sa quốc vương dữ Duy Đà Như Sanh vương cộng chiến bất thắng, nhân lập thệ nguyện: “Nguyện ngã lai thế vi địa ngục chủ, trị thử tội nhân”. Thập bát đại thần nguyện diệc như thị. Kim địa ngục chủ Tỳ Sa vương thị, thập bát ngục chủ thập bát đại thần thị.

(疏)又願之為力，不可思議，彼佛淨土亦繇願故。臨終往生，惟仗願故。三界因果，悉隨願故。諸大菩薩皆願生故。

(鈔)彼佛淨土者，法藏以因中四十八願，今成佛道，廣度眾生，則如來無盡功德，皆從願生，故云不可思議。臨終往生者，行願品言：是人臨命終時，一切諸根，悉皆敗壞，以至親屬威勢，象馬珍寶等，悉皆散滅。惟有願王不相捨離，一切時中，引導其前，一剎那間，即得往生極樂世界。故云不可思議。三界因果者，願受天樂，則貧母上生；願作冥王，則獄神治鬼。種種隨願，莫為而為。故云不可思議。

(演)願受天樂者，昔有貧女，處於糞聚，以人民所棄殘汁為食。迦葉從乞，以汁供養。尊者問其所願，云：欲生天。數日命終，生忉利，福勝餘天。願作冥王者，毘沙國王與維陀如生王共戰不勝，因立誓願：願我來世為地獄主，治此罪人。十八大臣願亦如是。今地獄主毘沙王是，十八獄主十八大臣是。

(Sớ: Nguyện lại có sức mạnh chẳng thể nghĩ bàn. Cõi Tịnh Độ của đức Phật ấy cũng do nguyện mà có. Lâm chung vãng sanh chỉ cậy vào nguyện. Nhân quả trong ba cõi đều tùy thuộc nguyện. Các đại Bồ Tát đều do nguyện mà vãng sanh.

Sao: “Cõi Tịnh Độ của đức Phật ấy” là do ngài Pháp Tạng đã phát ra bốn mươi tám nguyện trong lúc tu nhân, nay thành Phật đạo, độ chúng sanh rộng khắp, vô tận công đức của Như Lai đều sanh từ nguyện, cho nên nói là “chẳng thể nghĩ bàn”. “Lâm chung vãng sanh”: Phẩm Hạnh Nguyện có nói: “Người ấy khi mạng chung, hết thảy các căn đều hư hoại, cho đến thân thuộc, oai thế, voi, ngựa, đồ quý báu v.v… đều tan diệt. Chỉ có nguyện vương chẳng hề lìa bỏ, trong hết thảy các thời, nó luôn dẫn đường đằng trước, trong khoảng sát na, liền được sanh về thế

giới Cực Lạc”. Vì thế nói là “chẳng thể nghĩ bàn”.

“Nhân quả trong ba cõi”: Do nguyện hưởng sự vui trong cõi trời, nên người đàn bà nghèo được sanh lên trời. Kẻ nguyện làm vua trong cõi âm, bèn làm thần cai trị quỷ trong địa ngục. Các thứ thuận theo nguyện, không làm mà làm. Vì thế, nói là “chẳng thể nghĩ bàn”

Diễn: “Nguyện hưởng sự vui trong cõi trời”: Xưa kia có một người đàn bà nghèo sống nơi chỗ chứa phân, dùng những thứ cơm thừa canh cặn của người khác vứt bỏ để làm thức ăn. Ngài Ca Diếp đến đó khất thực, bà ta bèn cúng dường cơm thừa canh cặn ấy. Tôn giả hỏi bà ta nguyện gì, đáp “muốn sanh lên trời”. Mấy hôm sau, [bà ta] bèn mạng chung, sanh lên trời Đao Lợi, phước vượt xa các vị trời khác.

“Nguyện làm vua trong cõi âm”: Quốc vương Tỳ Sa đánh nhau với vua Duy Đà Như Sanh chẳng thắng. Do vậy, lập thệ nguyện: “Nguyện trong đời sau, tôi sẽ làm chủ địa ngục để trừng trị những tội nhân này”. Mười tám vị đại thần cũng phát nguyện như thế. Nay chủ cõi địa ngục là vua Tỳ Sa, chủ của mười tám ngục là mười tám vị đại thần [thuở ấy]).

(Sao) Bồ Tát nguyện sanh giả, Phổ Hiền tụng vân: “Nguyện ngã lâm dục mạng chung thời, tận trừ nhất thiết chư chướng ngại, diện kiến bỉ Phật A Di Đà, tức đắc vãng sanh An Lạc sát”. Nãi chí nguyện mông thọ ký, quảng lợi chúng sanh đẳng, chí như Văn Thù phát nguyện vãng sanh sở thuyết chi kệ, diệc vân: “Nguyện ngã mạng chung thời, diệt trừ chư chướng ngại, diện kiến Di Đà Phật, vãng sanh An Lạc sát”, dữ Phổ Hiền nhược hợp phù tiết. Tha như Thiên Thân, Long Thọ đẳng, đa nan tất trần, cố vân “bất khả tư nghị”.

(Diễn) Nhược hợp phù tiết giả, Mạnh Tử vị: “Thuấn dữ Văn Vương đắc chí hành hồ trung quốc, nhược hợp phù tiết”. Chú vân: “Phù tiết dĩ ngọc vi chi, triện khắc văn tự, nhi trung phân chi, bỉ thử các tàng kỳ bán, chí tắc tả hữu tương hợp vi tín dã”. Nhược hợp phù tiết, ngôn kỳ đồng dã.

(鈔)菩薩願生者，普賢頌云：願我臨欲命終時，盡除一切諸障礙，面見彼佛阿彌陀，即得往生安樂剎。乃至願蒙授記，廣利眾生等，至如文殊發願往生所說之偈，亦云：願我命終時，滅除諸障礙，面見彌陀佛，往生安樂剎。與普賢若合符節。他如天親龍樹等 ，多難悉陳 ，故云

不可思議。

(演)若合符節者，孟子謂：舜與文王得志行乎中國，若合符節。注云：符節以玉為之，篆刻文字，而中分之，彼此各藏其半，至則左右相合為信也。若合符節，言其同也。

(Sao: “Bồ Tát nguyện sanh”: Bài kệ của ngài Phổ Hiền có đoạn: “Nguyện tôi lúc mạng sắp lâm chung, tận trừ hết thảy các chướng ngại, gặp gỡ đức Phật A Di Đà, liền được vãng sanh cõi An Lạc”. Cho đến “nguyện được thọ ký, lợi ích chúng sanh rộng rãi” v.v… Như ngài Văn Thù nói bài kệ phát nguyện vãng sanh, cũng nói: “Nguyện tôi lúc lâm chung, diệt trừ các chướng ngại, gặp gỡ Phật Di Đà, vãng sanh cõi An Lạc”, phù hợp khít khao với ngài Phổ Hiền. Những vị khác như Thiên Thân, Long Thọ v.v… nhiều đến nỗi khó thể kể xiết. Do đó nói là “chẳng thể nghĩ bàn”.

Diễn: “Nhược hợp phù tiết” (phù hợp khít khao như phù với tiết): Mạnh Tử nói: “Vua Thuấn và Văn Vương thực hành đạo của thánh nhân tại trung nguyên phù hợp khít khao như phù hợp với tiết”. [Cổ nhân] chú giải như sau: “Phù tiết làm bằng ngọc. [Trên miếng ngọc đó], chạm khắc văn tự, rồi bẻ đôi ra, mỗi bên giữ một nửa (nửa này gọi là Phù, nửa kia gọi là Tiết). Khi hai mảnh ghép lại phù hợp khít khao thì sẽ biết là đúng”. “Nhược hợp phù tiết” có nghĩa là giống hệt nhau).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh hoàn quy bản thể, thị nguyện sanh bỉ quốc nghĩa.

(Diễn) Tự tánh hoàn quy bản thể giả, nhược bất minh bản thể, duy yếm thử Sa Bà, hân Cực Lạc, tắc tùy cảnh thiên di, trục vật lưu chuyển, phi chân sanh bỉ quốc, cố vân dã. Hựu hoàn quy giả, vô bất tùng thử pháp giới lưu, vô bất hoàn quy thử pháp giới dã. Tùng nhất tâm trung, lưu xuất tứ thánh lục phàm, tắc tứ thánh lục phàm nhưng cựu hoàn quy nhất tâm. Hựu tự tánh tức thị bản thể, nhi vân hoàn quy giả, dĩ tự tánh nhất hướng bất thủ tự tánh, ngũ đạo tùy duyên, cố kim ưng đương hoàn quy dã.

(疏)稱理，則自性還歸本體，是願生彼國義。

(演)自性還歸本體者，若不明本體，唯厭此娑婆，忻極樂，則隨境遷移，逐物流轉，非真生彼國，故云也。又還歸者，無不從此法界流，無不還歸此法界也。從一心中，流出四聖六凡，則四聖六凡仍舊還歸一心。又自性即是本體，而云還歸者，以自性一向不守自性，五道隨緣，故今應當還歸也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh trở về bản thể chính là ý nghĩa “nguyện sanh về cõi ấy”.

Diễn: “Tự tánh trở về bản thể”: Nếu không hiểu rõ bản thể, chỉ chán nhàm thế giới Sa Bà này, yêu thích Cực Lạc, sẽ bị chuyển dời theo cảnh, lưu chuyển theo vật, chẳng phải là thật sự sanh về cõi kia, cho nên nói như vậy. Lại nữa, “hoàn quy” là không gì chẳng từ pháp giới này lưu xuất, không gì chẳng trở về pháp giới này. Từ trong nhất tâm lưu xuất tứ thánh lục phàm, cho nên tứ thánh lục phàm vẫn trở về nhất tâm y như cũ. Tự tánh lại chính là bản thể, nhưng nói “trở về” là do tự tánh một mực chẳng giữ lấy tự tánh, tùy duyên trong năm đường, cho nên [nói] “nay hãy nên trở về” vậy).

(Sao) Nhược tri bản thể bất ly đương xứ, tắc phi sanh bỉ quốc, nãi sanh thử quốc nhĩ. Tuy vân thập vạn ức trình, hà tằng chỉ xích động bộ. Cố vị “bất lao đàn chỉ đáo Tây Phương” dã. Như kỳ Chân Như bất thủ tự tánh, ngũ đạo tùy duyên, tắc thị cùng tử lữ bạc tha hương, ưng quy cố lý.

(Diễn) “Bất ly đương xứ” giả, cổ vân: “Bất ly đương xứ thường trạm nhiên, mịch tức tri quân bất khả kiến”. Hựu vân: “Âu sanh, âu diệt, vô phi thủy; vân lai, vân khứ, bất ly không”. Nhược năng liễu thử, tắc sanh bỉ quốc giả, phi sanh bỉ quốc, sanh thử tự tánh An Lạc quốc dã. Hà tằng chỉ xích động bộ giả, tiền vân: “Nãi tri phỉ ly khuể bộ, bảo trì dũng tứ sắc chi hoa” đẳng. Như kỳ hạ kết khuyến. Nhược quả năng liễu tri bản thể bất ly đương xứ, tắc cao sơn bình địa tổng Tây Phương, hà tu nguyện sanh bỉ quốc? Như cổ vân: “Chánh niệm A Di Đà Phật thời, bảo trì, thụ ảnh, nhật trì trì. Cánh trì tâm niệm sanh Tây độ, hựu thị trùng tài nhãn thượng my”, thị dã. Như kỳ Chân Như bất thủ tự tánh, ngũ đạo tùy duyên, tắc thị cùng tử xả phụ đào thệ, lưu lạc tha hương. Tắc ưng yếm thử ngũ trược, hân bỉ Tây Phương, phát nguyện vãng sanh, bất khả hoãn dã!

(鈔)若知本體不離當處，則非生彼國，乃生此國耳。雖云十萬億程，何曾咫尺動步，故謂不勞彈指到西方也。如其真如不守自性，五道隨緣，則是窮子旅泊他鄉，應歸故里。

(演)不離當處者，古云：不離當處常湛然，覓即知君不可見。又云：漚生漚滅無非水；雲來雲去不離空。若能了此，則生彼國者，非生彼國，生此自性安樂國也。何曾咫尺動步者，前云：乃知匪離跬步，寶池湧四色之花等。如其下結勸。若果能了知本體不離當處，則高山平地總西方，何須願生彼國？如古云：正念阿彌陀佛時，寶池樹影日遲遲。更馳心念生西土，又是重栽眼上眉，是也。如其真如不守自性，五道隨緣，則是窮子捨父逃逝，流落他鄉。則應厭此五濁，欣彼西方，發願往生，不可緩也！

(Sao: Nếu biết bản thể chẳng lìa ngay nơi này, thì chẳng phải là sanh về cõi kia mà là sanh trong cõi này. Tuy nói là đường xa mười vạn ức [cõi nước], mà chưa từng cất bước trong gang tấc, nên nói là “chưa nhọc sức trong khoảng một cái khảy ngón tay, đã đến Tây Phương”. Nếu Chân Như chẳng giữ lấy tự tánh, tùy duyên trong năm đường, sẽ là đứa con nghèo túng phiêu bạt quê người, hãy nên quay về quê cũ.

Diễn: “Chẳng lìa đương xứ (ngay chỗ này)”: Cổ nhân nói: “Chẳng lìa đương xứ thường tĩnh lặng, tìm tòi liền biết: Chẳng thể thấy”. Lại nói: “Bọt nước sanh diệt vẫn là nước, mây trôi qua lại chẳng lìa trời”. Nếu có thể hiểu điều này thì sanh về cõi kia chẳng phải là sanh trong cõi nước ấy, mà là sanh trong cõi An Lạc nơi tự tánh. “Chưa từng cất bước trong gang tấc” là như trong phần trước đã nói: “Mới biết chẳng rời chân một bước, ao báu sen phô đủ bốn màu”.

Từ chữ “như kỳ” trở đi là phần tổng kết lời khuyên: Nếu thật sự có thể biết bản thể chẳng lìa đương xứ, ắt núi cao hay đất bằng đều là Tây Phương, cần gì phải nguyện sanh về cõi ấy? Như cổ nhân nói: “Ngay trong khi niệm A Di Đà Phật, ao báu, bóng cây, ngày ngày cảm nhận. Tâm niệm cứ khăng khăng sanh về cõi trời Tây, chính là trên mắt gắn thêm đôi mày”, chính là ý này vậy. Nếu Chân Như chẳng giữ lấy tự tánh, tùy duyên trong năm đường, tức là đứa con nghèo túng bỏ cha trốn đi, lưu lạc chốn quê người. Tức là hãy nên chán cõi năm trược này, yêu thích cõi Tây Phương kia, phát nguyện vãng sanh, chớ nên trì hoãn!)

Nhị, xuất kỳ sở dĩ.

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Đắc dữ như thị chư thượng thiện nhân, câu hội nhất xứ.

(Sớ) Thử nhiếp tiền trưng khởi, hà cố giáo nhân phát nguyện sanh bỉ? Dĩ bỉ quốc thị chư thượng thiện nhân đồng hội chi xứ; đắc sanh bỉ quốc, tắc nhập như thị thắng hội. Cố đương cầu sanh.

(Diễn) Nhập như thị thắng hội, cố đương cầu sanh giả, thượng nãi tường trần y chánh chủng chủng trang nghiêm. Cố khuyến phát nguyện cầu sanh; kim xuất kỳ sở dĩ trung. Đản vân đắc dữ chư thượng thiện nhân, đồng hội nhất xứ, bất ngôn đắc thọ chủng chủng diệu lạc, duy cử chánh nhi bất cập y giả, dĩ lạc sự phi trân, thiện hữu vi trân. Đại Học vân: “Sở quốc vô dĩ vi bảo, thế nhân thượng bất bảo châu ngọc, nhi bảo thiện nhân”. Hà huống xuất thế chi giáo? Cố cử chánh, nhi bất cập y dã.

二、出其所以。

(經)所以者何？得與如是諸上善人，俱會一處。

(疏)此躡前徵起，何故教人發願生彼？以彼國是諸上善人同會之處；得生彼國，則入如是勝會。故當求生。

(演)入如是勝會，故當求生者，上乃詳陳依正種種莊嚴。故勸發願求生；今出其所以中。但云得與諸上善人，同會一處，不言得受種種妙樂，唯舉正而不及依者，以樂事非珍，善友為珍。大學云：楚國無以為寶，世人尚不寶珠玉，而寶善人。何況出世之教？故舉正，而不及依也。

(Hai, là nêu nguyên do.

Kinh: Vì cớ sao vậy? Được cùng với những vị thượng thiện nhân như vậy ở cùng một chỗ.

Sớ: Đoạn này thâu nhiếp ý trong phần trước để gạn Hỏi: Vì sao dạy người khác phát nguyện sanh về cõi ấy? Ấy là vì cõi ấy là nơi các vị thượng thiện nhân cùng tụ hội. Được sanh về cõi ấy, sẽ dự vào hội thù thắng như vậy. Vì thế, hãy nên cầu sanh.

Diễn: “Dự vào hội thù thắng như vậy. Vì thế, hãy nên cầu sanh”: Trên đây đã trình bày cặn kẽ các thứ trang nghiêm nơi y báo và chánh báo, nhằm khuyên hãy phát nguyện cầu vãng sanh. Nay nêu ra lý do, [nhưng trong phần nêu lý do] chỉ nói “được ở cùng một chỗ với các vị chư thượng thiện nhân”, chẳng nói “được hưởng các thứ vui sướng nhiệm mầu”, [tức là] chỉ nêu chánh báo, mà chẳng nhắc tới y báo, vì chuyện vui chẳng quý báu, bạn lành mới là quý báu. Sách Đại Học chép: “Nước Sở chẳng coi thứ gì là quý báu, người đời chẳng quý trọng châu ngọc, mà quý trọng người lành”. Huống hồ giáo pháp xuất thế gian ư? Vì thế, chỉ nói tới chánh báo, chẳng nhắc tới y báo).

(Sao) Trưng hữu nhị nghĩa: Nhất giả, Sa Bà diệc thị Phật bang, hà tất viễn ly cố quốc? Nhị giả, thập phương vô tận Phật sát, nhược vị thiên hướng Tây Phương? Cố trưng kỳ diêu. Kim dung nhi đáp chi, phục hữu tam nghĩa: Nhất giả, hoặc hữu quốc độ, nhân, súc, quỷ, ngục chi sở cộng cư, vị tất giai nhân cố. Nhị giả, hoặc hữu quốc độ, tuy thuần nhân sở cư, vị tất giai thiện cố. Tam giả, hoặc hữu quốc độ, tuy thuần thiện nhân sở cư, vị tất giai thượng thiện cố. Kim viết chư thượng thiện nhân, tắc bất độc vi nhân trung chi thiện, diệc phục thiện trung chi thiện dã. Như thượng sở liệt Thanh Văn, Bồ Tát, nãi chí Bổ Xứ, thử đẳng chư thượng thiện nhân, kim đắc vãng sanh, tức dữ câu hội nhất xứ. Sở vị Quán Âm, Thế Chí, bả thủ cộng hành, Văn Thù, Phổ Hiền, thân vi thắng hữu. Dụ như đăng Long, dự Doanh, thế sở hy cố. Thị dĩ, đại sĩ cầu đăng liên lục, huống phục phàm phu. Bốc cư do trạch lý nhân, thẩn vân học đạo, như tư thắng hội, khả vật nguyện dư?

(Diễn) Đăng Long giả, Đông Hán Lý Ưng, thượng khí tiết cô cao, tuấn bạch, thiểu sở giao du. Nhân bị kỳ dung tiếp giả, dĩ vi đăng Long Môn vân. Dự Doanh giả, Đường Thái Tông khai Hoằng Văn Quán, dĩ Đỗ Như Hối đẳng, thập bát nhân vi Học Sĩ. Nhân tiện kỳ vinh, dĩ vi Doanh Châu chi tuyển. Đại sĩ cầu đăng liên lục giả, Trường Lô Trách thiền sư kiến liên xã. Nhất tịch, mộng nhất nhân ô cân, bạch y, phong mạo thanh mỹ. Ấp nhi viết: “Nguyện nhập liên xã, khất thư nhất danh”. Trách vấn: “Hà danh?” Viết: “Phổ Huệ”. Hựu vân: “Gia huynh Phổ Hiền, diệc khất thư danh”. Giác nhi, tư Hoa Nghiêm hữu nhị Bồ Tát danh, toại dĩ vi liên lục chi thủ. Bốc cư do trạch lý nhân giả, Khổng Tử vân: “Lý nhân vi mỹ, trạch bất xử nhân, yên đắc trí?”

(鈔)徵有二義：一者，娑婆亦是佛邦，何必遠離故國？二者，十方無盡佛剎，若為偏向西方？故徵其繇。今融而答之，復有三義：一者，或有國土，人畜鬼獄之所共居，未必皆人故。二者，或有國土，雖純人所居，未必皆善故。三者，或有國土，雖純善人所居，未必皆上善故。今曰諸上善人，則不獨為人中之善，亦復善中之善也。如上所列聲聞菩薩，乃至補處，此等諸上善人，今得往生，即與俱會一處。所謂觀音勢至，把手共行，文殊普賢，親為勝友。喻如登龍與瀛，世所希故。是以，大士求登蓮錄，況復凡夫。卜居猶擇里仁，矧云學道，如斯勝會，可勿願歟？

(演)登龍者，東漢李膺，尚氣節孤高峻白，少所交游。人被其容接者，以為登龍門云。與瀛者，唐太宗開宏文館，以杜如晦等，十八人為學士。人羨其榮，以為瀛州之選。大士求登蓮錄者，長蘆賾禪師建蓮社。一夕，夢一人烏巾白衣，風貌清美。揖而曰：願入蓮社，乞書一名。賾問：何名？曰：普慧。又云：家兄普賢，亦乞書名。覺而，思華嚴有二菩薩名，遂以為蓮錄之首。卜居猶擇里仁者，孔子云：里仁為美，擇不處仁，焉得智？

(Sao: Gạn hỏi là vì có hai ý nghĩa: “Một là Sa Bà cũng là cõi Phật, cớ gì cứ phải xa lìa nước cũ? Hai là mười phương cõi Phật vô tận; vì sao thiên trọng Tây Phương?” Vì thế, gạn hỏi nguyên do. Nay dung hội để đáp thì lại có ba nghĩa:

Một là hoặc có những cõi nước là nơi người, súc sanh, quỷ, địa ngục cùng ở, [chúng sanh trong ấy] chưa chắc đã đều là người.

Hai là cũng có quốc độ, tuy thuần là người cư trụ, nhưng chưa chắc đã đều là thiện nhân.

Ba là hoặc có quốc độ, tuy thuần là người lành cư trụ, nhưng chưa chắc đã đều là bậc thượng thiện.

Nay nói “chư thượng thiện nhân” tức là không chỉ là người lành, mà còn là người lành nhất trong các người lành. Trong phần trên, [kinh văn đã] kể ra những vị Thanh Văn, Bồ Tát, cho đến hàng Bổ Xứ; đối với các bậc thượng thiện nhân như vậy, nay đã được vãng sanh, bèn liền cùng tụ hội một chỗ với họ. Đó gọi là “Quán Âm, Thế Chí nắm tay nhau cùng đi, Văn Thù, Phổ Hiền đích thân làm bạn thù thắng”. Ví như lên Long Môn, dự vào Doanh Châu, hiếm có trong cõi đời. Do vậy, bậc đại sĩ còn xin ghi tên vào sổ sen, huống hồ phàm phu! Chọn chỗ ở còn lựa láng giềng nhân từ, huống hồ học đạo! Hội thù thắng như thế, há có thể chẳng nguyện [sanh về đó] ư?

Diễn: “Lên Long Môn” là nói tới Lý Ưng thời Đông Hán, khí tiết cao thượng, không xu nịnh, thanh khiết, ít giao du. Người được ông ta chấp nhận, coi như được lên Long Môn (tức là cá vượt Long Môn hóa rồng). “Dự vào Doanh Châu”: Đường Thái Tông mở Hoằng Văn Quán, chọn mười tám người như ông Đỗ Như Hối v.v… làm Học Sĩ. Người ta hâm mộ vinh dự ấy, coi như họ được tuyển vào Doanh Châu (nơi thần tiên ở).

“Bậc đại sĩ còn xin ghi tên vào sổ sen”: Thiền sư Trường Lô Trách lập liên xã. Một đêm, Sư mộng thấy một người mũ đen, áo trắng, phong thái, dung mạo thanh tú, đẹp đẽ. [Người ấy] vái chào, thưa: “Tôi muốn tham gia liên xã, xin cho ghi danh một chỗ”. Ngài Lô Trách hỏi tên là gì? Thưa là Phổ Huệ. Lại nói: “Gia huynh là Phổ Hiền cũng xin ghi tên”. Tỉnh giấc, nghĩ tới kinh Hoa Nghiêm có tên hai vị Bồ Tát ấy, liền ghi tên hai Ngài đứng đầu sổ liên hữu.

“Chọn chỗ ở còn lựa láng giềng nhân từ”: Khổng Tử nói: “Láng giềng nhân từ là điều tốt đẹp, chẳng chọn ở chung với người nhân từ sao gọi là trí được?”)

(Sớ) Vấn: Sanh Cực Lạc giả, kỳ loại bất nhất, hà đắc khái xưng thượng thiện? Đáp: Dĩ giai đắc bất thoái chuyển cố.

(Sao) Loại bất nhất giả, vị hữu thánh, hữu phàm, hữu đại, hữu tiểu, thượng, trung, hạ phẩm, phận vị trật nhiên. Nãi lược kỳ trung, hạ, khái viết thượng thiện, cố vị thử nạn. Kim minh chúng sanh sanh giả, giai thị A Bệ Bạt Trí, tắc cứu cánh giai thành Vô Thượng Chánh Giác, thị Phật cảnh giới, cố vô biệt dã.

(疏)問：生極樂者，其類不一，何得概稱上善？答：以皆得不退轉故。

(鈔)類不一者，謂有聖有凡，有大有小，上中下品，分位秩然。乃略其中下，概曰上善，故為此難。今明眾生生者，皆是阿鞞跋致，則究竟皆成無上正覺，是佛境界，故無別也。

(Sớ: Hỏi: “Người sanh về Cực Lạc thuộc nhiều loại khác nhau, há nên nhất loạt gọi là thượng thiện?” Đáp: Do đều đắc bất thoái chuyển.

Sao: “Chủng loại chẳng phải chỉ có một”, có nghĩa là có thánh, có phàm, có đại căn, có tiểu căn, thượng phẩm, trung phẩm, hạ phẩm, phân chia địa vị theo trật tự rành rành. Do bỏ qua trung căn và hạ căn, cứ nhất loạt nói là thượng thiện, cho nên mới cật vấn chuyện này. Nay nói rõ chúng sanh vãng sanh đều là A Bệ Bạt Trí; vì thế, họ rốt ráo đều thành Vô Thượng Chánh Giác, là cảnh giới của Phật. Vì lẽ đó, chẳng khác biệt gì).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vạn thiện đồng quy, thị đồng hội nhất xứ nghĩa.

(Diễn) Vạn thiện đồng quy giả, Hằng sa Tánh Đức bất ly Chân Như, thị tánh thiện đồng quy dã. Tùng tánh khởi tu, toàn tu tức tánh, tắc tu thiện diệc đồng quy hỹ. Bất đạt thử lý, xả thử ác tụ, xu bỉ thiện tụ, khả vị khí chân trục vọng, Đông Tây trì tẩu dã.

(Sao) Bách xuyên hội ư nhất hải, chúng cảnh hội ư nhất không, chư thượng thiện nhân, bất hội thử chi nhất xứ, nhi tương hề hội.

(疏)稱理，則自性萬善同歸，是同會一處義。

(演)萬善同歸者，恆沙性德不離真如，是性善同歸也。從性起修，全修即性，則修善亦同歸矣。不達此理，捨此惡聚，趨彼善聚，可謂棄真逐妄，東西馳走也。

(鈔)百川會於一海，眾景會於一空，諸上善人，不會此之一處，而將奚會。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh vạn thiện đồng quy là ý nghĩa “ở cùng một chỗ”.

Diễn: “Vạn thiện đồng quy”: Hằng sa tánh đức chẳng lìa Chân Như chính là cùng quy vào các điều thiện nơi tánh. Từ tánh khởi tu, toàn thể tu chính là tánh, cho nên tu thiện cũng đồng quy vậy. Chẳng thông đạt lý này, bèn bỏ ác tụ này, hướng đến thiện tụ kia, có thể nói “vứt chân, đuổi theo vọng”, rảo chạy Đông, Tây!

Sao: Trăm sông hội tụ trong một biển, các cảnh hội quy một hư không, các vị thượng thiện nhân chẳng tụ hội trong một chỗ này, sẽ nhóm về chỗ nào đây?)

Nhị, khởi hạnh (nhị): Sơ, giản dư hạnh. Nhị, thị chánh hạnh.

Sơ, giản dư hạnh.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bất khả dĩ thiểu thiện căn, phước đức, nhân duyên đắc sanh bỉ quốc.

(Sớ) Thừa thượng ngôn “phàm quần dị tựu, thiện tụ nan thân”, hà huống tối thượng thiện nhân chi hội, khởi khả dĩ thiểu thiện, thiểu phước nhi đắc sanh dã? Ư trung, Linh Chi dĩ thiện căn vi chánh hạnh, thuộc chi trì danh, dĩ phước đức vi trợ hạnh, thuộc chi Tịnh nghiệp tam phước. Hải Đông, tắc tổng dĩ đa thiện đa phước vi chánh hạnh, vân thị phát Bồ Đề tâm, dĩ thiểu thiện thiểu phước vi trợ hạnh, vân thị chấp trì danh hiệu. Nhị nghĩa tương vi, kim song vị hòa hội. Vị dục sanh bỉ quốc, tu đa thiện, đa phước. Kim trì danh, nãi thiện trung chi thiện, phước trung chi phước, chánh sở vị phát Bồ Đề tâm, nhi vi sanh bỉ quốc chi đại nhân duyên dã.

(Sao) Tương vi giả, nhất dĩ trì danh thuộc chánh, nhất dĩ trì danh thuộc trợ; nhị thuyết mâu thuẫn, nhi thử kinh đại chỉ, chánh trọng trì danh. Nhược trì danh vi trợ hạnh, tắc hạ văn “văn thuyết A Di Đà Phật, chấp trì danh hiệu”, nghĩa vân hà thông? Trợ hạnh trì danh, đoán vô thử lý. Hựu Linh Chi dĩ Quán Kinh tam phước phối thử phước đức, tắc đệ tam phước phát Bồ Đề tâm nãi thành trợ hạnh, dữ Hải Đông Bồ Đề tâm vi chánh hạnh, nhị diệc mâu thuẫn. Nhi Quán Kinh dĩ tam phước vi Tịnh nghiệp chánh nhân, tắc trợ hạnh Bồ Đề, diệc vô thử lý. Kim song vị hòa hội giả, hoàn dĩ trì danh vi chánh hạnh, phục dĩ trì danh vi phát Bồ Đề tâm, tắc song thủ lưỡng gia, nhi hòa hội kỳ nghĩa dã.

(Diễn) Mâu thuẫn giả, Mâu thị sanh qua chi thuộc, Thuẫn can dã, bài dã. Tích nhân song mại nhị vật, các thán kỳ thắng, vị thuẫn vân: “Mâu thích bất nhập”, vị “mâu năng xuyên thập trùng chi thuẫn”. Trí giả vị viết: “Ngã mãi nhữ mâu hoàn thích nhữ thuẫn”. Nhập dữ bất nhập, câu vô từ hỹ. Nhi thử kinh đại chỉ hạ, tiên phá Hải Đông hứa Linh Chi; hựu Linh hạ, thứ phá Linh Chi dữ Hải Đông. Quán Kinh tam phước, vi Tịnh nghiệp chánh nhân giả, văn vân: “Dục sanh bỉ quốc giả, đương tu tam phước: Nhất giả, hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, từ tâm bất sát, tu Thập Thiện Nghiệp. Nhị giả, thọ trì Tam Quy, cụ túc chúng giới, bất phạm oai nghi. Tam giả, phát Bồ Đề tâm, thâm tín nhân quả, độc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả. Thử tam chủng nghiệp, thị tam thế chư Phật tịnh nghiệp chánh nhân. Hoàn dĩ trì danh vi chánh hạnh, thị thủ Linh Chi nhất bán. Phục dĩ trì danh vi phát Bồ Đề tâm, thị thủ Hải Đông nhất bán. Đồng quy chấp trì danh hiệu, tắc hòa hội kỳ nghĩa dã.

二、起行 (二)：初、揀餘行。二、示正行。

初、揀餘行。

(經)舍利弗！不可以少善根福德因緣，得生彼國。

(疏)承上言凡群易就，善聚難親，何況最上善人之會，豈可以少善，少福而得生也？於中，靈芝以善根為正行，屬之持名，以福德為助行，屬之淨業三福。海東，則總以多善多福為正行，云是發菩提心，以少善少福為助行，云是執持名號。二義相違，今雙為和會。謂欲生彼國，須多善多福。今持名，乃善中之善，福中之福，正所謂發菩提心，而為生彼國之大因緣也。

(鈔)相違者，一以持名屬正，一以持名屬助；二說矛盾，而此經大旨，正重持名。若持名為助行，則下文聞說阿彌陀佛，執持名號，義云何通？助行持名，斷無此理。又靈芝以觀經三福配此福德，則第三福發菩提心乃成助行，與海東菩提心為正行，二亦矛盾。而觀經以三福為淨業正因，則助行菩提，亦無此理。今雙為和會者，還以持名為正行，復以持名為發菩提心，則雙取兩家，而和會其義也。

(演)矛盾者，矛是鎗戈之屬，盾干也，排也。昔人雙賣二物，各歎其勝，謂盾云：矛刺不入，謂矛能穿十重之盾。智者謂曰：我買汝矛還刺汝盾。入與不入，俱無詞矣。而此經大旨下，先破海東許靈芝；又靈下，次破靈芝與海東。觀經三福，為淨業正因者，文云：欲生彼國者，當修三福：一者，孝養父母，奉事師長，慈心不殺，修十善業。二者，受持三皈，具足眾戒，不犯威儀。三者，發菩提心，深信因果，讀誦大乘，勸進行者。此三種業，是三世諸佛淨業正因。還以持名為正行，是取靈芝一半。復以持名為發菩提心，是取海東一半。同歸執持名號，則和會其義也。

(Hai là khởi hạnh (gồm hai phần): Một là phân biệt với các hạnh khác. Hai là chỉ bày chánh hạnh.

Trước tiên là phân biệt với các hạnh khác.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Chẳng thể do ít thiện căn, phước đức, nhân duyên mà được sanh về cõi ấy.

Sớ: Nối tiếp ý đã nói trong phần trên: “Lũ phàm dễ nhóm, người lành tụ hội khó thân cận”, huống hồ là bậc thiện nhân tối thượng tụ họp. há có thể nào do chút thiện, chút phước mà được vãng sanh ư? Trong ấy, ngài Linh Chi coi thiện căn là chánh hạnh thuộc về trì danh, coi phước đức là trợ hạnh, thuộc về ba phước trong Tịnh nghiệp. Ngài Hải Đông gộp chung “nhiều thiện, nhiều phước” thành chánh hạnh, bảo đó là phát Bồ Đề tâm; coi “ít thiện, ít phước” là trợ hạnh, bảo đó là chấp trì danh hiệu. Hai nghĩa trái nghịch! Nay hòa hợp, dung hội hai thuyết ấy; nghĩa là muốn sanh về cõi ấy, cần phải có nhiều thiện, nhiều phước. Nay trì danh chính là điều thiện nhất trong các điều thiện, là điều phước nhất trong các điều phước, chính là “phát Bồ Đề tâm” như [ngài Hải Đông] đã nói, là đại nhân duyên để sanh về cõi ấy.

Sao: “Trái nghịch”: Một thuyết coi trì danh là chánh hạnh; thuyết kia coi trì danh là trợ hạnh. Hai thuyết mâu thuẫn, nhưng ý chỉ chánh yếu của kinh này là chuyên chú trọng trì danh. Nếu trì danh là trợ hạnh thì phần kinh văn kế đó nói “nghe nói tới A Di Đà Phật, bèn chấp trì danh hiệu”, giải thích ý nghĩa thế nào cho suông sẻ được? Coi trì danh là trợ hạnh, quyết chẳng có lẽ này! Ngài Linh Chi lại coi ba phước trong Quán Kinh là “phước đức” được nói trong kinh [A Di Đà] này, vậy thì “phát Bồ Đề tâm” trong phước thứ ba trở thành trợ hạnh, cũng mâu thuẫn với chuyện ngài Hải Đông coi Bồ Đề tâm là chánh hạnh. Nhưng Quán Kinh coi tam phước là chánh nhân của Tịnh nghiệp, vậy thì coi Bồ Đề là trợ hạnh cũng là vô lý.

Nay nhằm hòa hợp, dung hội cả hai thuyết, vẫn coi trì danh là chánh hạnh, lại coi trì danh là phát Bồ Đề tâm, tức là sử dụng ý kiến của cả hai vị, dung hợp, hòa hội các nghĩa ấy.

Diễn: “Mâu thuẫn”: Mâu [là vũ khí để đâm] thuộc loại giáo, mác. Thuẫn là [dụng cụ để] ngăn lại, gạt đỡ. Xưa kia, có kẻ bán hai vật là mâu và thuẫn, đối với mỗi món đều ca ngợi sự tuyệt diệu của chúng, bảo cái thuẫn ấy “mâu đâm chẳng thủng”, cái mâu thì “có thể xuyên thủng mười tầng thuẫn”. Người có trí bảo: “Tôi mua cái mâu của ông rồi đâm cái thuẫn của ông, [thì sao]?” Thủng hay chẳng thủng đều không thể nói gì được nữa!

Từ câu “ý chỉ chánh yếu của kinh này” trở đi, nhằm trước hết đả phá cách lập luận của ngài Hải Đông, chấp thuận thuyết của ngài Linh Chi. Từ “ngài Linh Chi lại coi…” trở đi, kế đến là đả phá lập luận của ngài Linh Chi lẫn ngài Hải Đông.

“Quán Kinh tam phước là chánh nhân Tịnh nghiệp”: Kinh văn ghi: “Người muốn sanh về cõi ấy thì hãy nên tu ba phước: Một là hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng sự sư trưởng, từ tâm chẳng giết, tu Thập Thiện Nghiệp. Hai là thọ trì Tam Quy, đầy đủ các giới, chẳng phạm oai nghi. Ba là phát Bồ Đề tâm, tin sâu nhân quả, đọc tụng Đại Thừa, khuyến tấn hành giả. Ba nghiệp này là chánh nhân tịnh nghiệp của tam thế chư Phật”.

“Đã coi trì danh là chánh hạnh” tức là lấy một nửa thuyết của ngài Linh Chi, “lại coi trì danh là phát Bồ Đề tâm”, tức là lấy một nửa thuyết của ngài Hải Đông. “Cùng quy vào chấp trì danh hiệu” là hòa hợp, dung hội các ý nghĩa ấy).

(Sao) Thiện căn giả, Quán Kinh, tắc như thượng đệ tam phước phát Bồ Đề tâm. Đại Bổn, tắc tam bối vãng sanh, giai ngôn phát Bồ Đề tâm. Cứ thử, tắc phát phàm phu tâm, thị vị vô thiện căn. Phát Thanh Văn tâm, bất phát Bồ Đề tâm giả, thị vị thiểu thiện căn dã.

(Diễn) Thiện căn giả hạ, thị tiên thích thiện căn, dẫn nhị kinh phát Bồ Đề tâm giả, chứng Bồ Đề tâm vi thiện căn dã. Phát phàm phu tâm giả, tu Ngũ Giới, Thập Thiện, cầu sanh nhân đạo, thiên trung đẳng, thị vị vô thiện căn giả, dĩ Thập Thiện đẳng thị tam giới hữu lậu nhân quả, bất xuất luân hồi cố. Phát Thanh Văn tâm giả, yếm tứ sanh như trất cốc, khí tam giới như lao ngục, cầu xu Niết Bàn đẳng, thị vị thiểu thiện căn giả, đản niệm Không, Vô Tướng, Vô Tác tam muội, bất khẳng trang nghiêm Phật độ, giáo hóa chúng sanh cố.

(鈔)善根者，觀經，則如上第三福發菩提心。大本，則三輩往生，皆言發菩提心。據此，則發凡夫心，是謂無善根。發聲聞心，不發菩提心者，是謂少善根也。

(演)善根者下，是先釋善根，引二經發菩提心者，證菩提心為善根也。發凡夫心者，修五戒十善，求生人道天中等，是謂無善根者，以十善等是三界有漏因果，不出輪迴故。發聲聞心者，厭四生如桎梏，棄三界如牢獄，求趨涅槃等，是謂少善根者，但念空無相無作三昧，不肯莊嚴佛土，教化眾生故。

(Sao: “Thiện căn”: Theo Quán Kinh thì [thiện căn] là “phát Bồ Đề tâm” trong phước thứ ba như đã dẫn trên đây. Theo Đại Bổn thì đối với ba bậc vãng sanh, đều nói là “phát Bồ Đề tâm”. Dựa theo đó, hễ phát khởi cái tâm phàm phu, sẽ gọi là “chẳng có thiện căn”. Phát tâm Thanh Văn, chẳng phát tâm Bồ Đề, sẽ được gọi là “ít thiện căn”.

Diễn: Từ chữ “thiện căn” trở đi, trước hết giải thích chữ Thiện Căn. Dẫn hai kinh cùng nói “phát Bồ Đề tâm” để chứng minh Bồ Đề tâm là thiện căn. “Phát phàm phu tâm” là tu Ngũ Giới, Thập Thiện, cầu sanh trong nhân gian hoặc cõi trời, thì sẽ được gọi là “chẳng có thiện căn”, vì Thập Thiện v.v… là nhân quả hữu lậu trong tam giới, chẳng thoát khỏi luân hồi. “Phát Thanh Văn tâm” là chán ngán tứ sanh như gông cùm, vứt bỏ tam giới như lao ngục, cầu hướng đến Niết Bàn v.v… thì gọi là “ít thiện căn”, vì chỉ niệm Không, Vô Tướng, Vô Tác tam muội, chẳng chịu trang nghiêm cõi Phật, giáo hóa chúng sanh).

(Sao) Phước đức giả, Quán Kinh, tắc hiếu dưỡng phụ mẫu đẳng; Đại Bổn, tắc tu chư công đức đẳng. Cứ thử, tắc Thí, Giới đẳng, nãi chí lập tự, tạo tượng, thiền tụng, khổ hạnh, nhất thiết phước nghiệp, xả trí bất tác, thị vị vô phước đức. Đản tác thử phước, chủng nhân thiên tiểu quả hữu lậu chi nhân, thị vị thiểu phước đức dã.

(Diễn) Phước đức giả hạ, thị thứ thích phước đức, dẫn nhị kinh, hiếu dưỡng phụ mẫu, tu chư công đức, chứng phước đức dã. Nhất thiết bất tác, thị vị vô phước đức giả, sở vị sanh bất tu phước, tử quy khổ thú dã. Đản tác thử phước, chủng hữu lậu nhân, thị vị thiểu phước đức giả, sở vị “tu phước, bất tu huệ; phước tận, hoàn trầm luân”, thị dã.

(鈔)福德者，觀經，則孝養父母等；大本，則修諸功德等。據此，則施戒等，乃至立寺造像禪誦苦行，一切福業，捨置不作，是謂無福德。但作此福，種人天小果有漏之因，是謂少福德也。

(演)福德者下，是次釋福德，引二經，孝養父母，修諸功德，證福德也。一切不作，是謂無福德者，所謂生不修福，死歸苦趣也。但作此福，種有漏因，是謂少福德者，所謂修福不修慧；福盡還沉淪，是也。

(Sao: “Phước đức”: Xét theo Quán Kinh, bèn là hiếu dưỡng cha mẹ v.v… Xét theo Đại Bổn, sẽ là tu các công đức v.v… Xét theo đó, Thí, Giới v.v… cho đến lập chùa, tạc tượng, thiền tập, tụng niệm, khổ hạnh, hết thảy phước nghiệp đều buông bỏ chẳng làm, sẽ gọi là “không có phước đức”. Chỉ làm những phước ấy, sẽ là gieo cái nhân hữu lậu tiểu quả trong cõi trời người, cho nên gọi là “ít phước đức”.

Diễn: Từ chữ “phước đức” trở đi là tiếp theo đó, để giải thích phước đức bèn trích dẫn hai kinh. Dùng “hiếu dưỡng phụ mẫu, tu các công đức” để chứng phước đức. “Hết thảy chẳng làm bèn gọi là không có phước đức”: Ý nói sống chẳng tu phước, chết sẽ trở về đường khổ. Nhưng “chỉ làm các phước ấy, tức là gieo cái nhân hữu lậu, bèn nói là ít phước đức”: Nói “tu phước, chẳng tu huệ; phước hết, vẫn trầm luân” chính là chỉ điều này).

(Sao) Thiện trung thiện giả, tự hữu ngũ nghĩa, dĩ cụ Trí Luận ngũ Bồ Đề tâm cố. Nhất, phát tâm Bồ Đề, vị ư vô lượng sanh tử trung, phát đại Bồ Đề tâm dã; nhi trì danh, chánh ư phàm phu sanh tử tâm trung, khởi Đại Giác cố. Nhị, phục tâm Bồ Đề, vị đoạn chư phiền não, hàng phục kỳ tâm dã; nhi trì danh, tắc chánh niệm tài chương, phiền não tự diệt cố. Tam, minh tâm Bồ Đề, vị liễu đạt chư pháp Thật Tướng dã; nhi trì danh, chánh tức thử nhất tâm, minh liễu nhất thiết chư pháp Thật Tướng cố. Tứ, xuất đáo Bồ Đề, vị đắc Vô Sanh Nhẫn, xuất tam giới, đáo Tát Bà Nhã dã; nhi trì danh, tức đắc nhất, nhị, tam nhẫn, tiệp siêu sanh tử, xu Nhất Thiết Trí cố. Ngũ, Vô Thượng Bồ Đề, vị tọa đạo tràng, thành tối Chánh Giác dã; nhi trì danh, tắc đắc bất thoái chuyển địa, trực chí thành Phật cố.

(Diễn) Thiện trung thiện hạ, thị thích trì danh, nãi thiện trung thiện. Phát tâm Bồ Đề, tức thị Viên Giáo Ngũ Phẩm vị. Thử sở phát chi tâm, tức thị tùy hỷ tâm. Diệu tâm thể cụ như Như Ý Châu. Tâm, Phật, cập chúng sanh, thị tam vô sai biệt. Thử tâm tức Không, tức Giả, tức Trung. Sơ tâm tri thử khánh kỷ, khánh nhân, sở vị “ư sanh tử trung, phát Đại Bồ Đề tâm” dã. Phục tâm Bồ Đề, tức thị Viên Giáo Sơ Tín chí Thất Tín vị. Dĩ Sơ Tín đoạn Kiến Hoặc, tùng Nhị Tín chí Thất Tín, đoạn Tư Hoặc tận, sở vị đoạn chư phiền não, hàng phục kỳ tâm dã. Minh tâm Bồ Đề, tức thị Viên Giáo Thập Tín mãn tâm, nhập Sơ Trụ vị. Thử vị chứng nhất tâm tam trí, dĩ song vong chi lực tri tịch diệt tướng, dĩ song chiếu chi lực, tri chủng chủng tướng mạo, sở vị “liễu đạt chư pháp Thật Tướng” dã. Xuất đáo Bồ Đề, tức thị Viên Giáo Sơ Địa chí Bát Địa vị. Dĩ Sơ Địa thỉ đắc Pháp Nhẫn quang minh, chí Bát Địa phương danh “chân đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn”, vi thâm hạnh Bồ Tát. Nan khả tri, vô sai biệt, ly nhất thiết tướng, nhất thiết tưởng, nhất thiết chấp trước. Nhất thiết Thanh Văn, Bích Chi Phật sở bất năng cập. Ly chư huyên tránh, tịch diệt hiện tiền, sở vị “xuất tam giới, đáo Tát Bà Nhã dã”. Vô Thượng Bồ Đề, thị Viên Giáo Diệu Giác vị, vĩnh biệt vô minh phụ mẫu, cứu cánh đăng Niết Bàn sơn đảnh. Dĩ hư không vi tòa, thành thanh tịnh Pháp Thân, cư Thường Tịch Quang độ, vi Viên Giáo Phật tướng; sở vị tọa đạo tràng, thành tối Chánh Giác dã.

(鈔)善中善者，自有五義，以具智論五菩提心故。一、發心菩提，謂於無量生死中，發大菩提心也；而持名，正於凡夫生死心中，起大覺故。二、伏心菩提，謂斷諸煩惱，降伏其心也；而持名，則正念纔彰，煩惱自滅故。三、明心菩提，謂了達諸法實相也；而持名，正即此一心，明了一切諸法實相故。四、出到菩提，謂得無生忍，出三界，到薩婆若也；而持名，即得一二三忍，捷超生死，趨一切智故。五、無上菩提，謂坐道場，成最正覺也；而持名，則得不退轉地，直至成佛故。

(演)善中善下，是釋持名，乃善中善。發心菩提，即是圓教五品位。此所發之心，即是隨喜心。妙心體具如如意珠。心佛及眾生，是三無差別。此心即空即假即中。初心知此慶己慶人，所謂於生死中，發大菩提心也。伏心菩提，即是圓教初信至七信位。以初信斷見惑，從二信至七信，斷思惑盡，所謂斷諸煩惱，降伏其心也。明心菩提，即是圓教十信滿心，入初住位。此位證一心三智，以雙亡之力知寂滅相，以雙照之力，知種種相貌，所謂了達諸法實相也。出到菩提，即是圓教初地至八地位。以初地始得法忍光明，至八地方名真得無生法忍，為深行菩薩。難可知，無差別，離一切相，一切想，一切執著。一切聲聞辟支佛所不能及。離諸喧諍，寂滅現前，所謂出三界，到薩婆若也。無上菩提，是圓教妙覺位，永別無明父母，究竟登涅槃山頂。以虛空為座，成清淨法身，居常寂光土，為圓教佛相；所謂坐道場，成最正覺也。

(Sao: Điều lành nhất trong các điều lành, tự có năm nghĩa, do đầy

đủ năm thứ tâm Bồ Đề như Đại Trí Độ Luận đã nói:

Một là phát tâm Bồ Đề, nghĩa là trong vô lượng sanh tử, phát đại Bồ Đề tâm; mà trì danh chính là từ trong cái tâm sanh tử phàm phu, dấy lên Đại Giác.

Hai là phục tâm Bồ Đề, nghĩa là đoạn các phiền não, hàng phục cái tâm này; nhưng trì danh thì chánh niệm mới vừa tỏ lộ, phiền não tự diệt.

Ba là minh tâm Bồ Đề, ý nói “liễu đạt Thật Tướng của các pháp”; nhưng trì danh chính là cái tâm này, do hiểu rõ Thật Tướng của hết thảy các pháp.

Bốn là xuất đáo Bồ Đề, nghĩa là đắc Vô Sanh Nhẫn, thoát khỏi thế giới, đạt đến Tát Bà Nhã; nhưng do trì danh bèn đắc một thứ nhẫn, hai thứ nhẫn, hoặc ba thứ nhẫn, nhanh chóng vượt thoát sanh tử, hướng đến Nhất Thiết Trí.

Năm là Vô Thượng Bồ Đề, nghĩa là ngồi nơi đạo tràng, thành Chánh Giác cao tột; nhưng do trì danh bèn đắc địa vị bất thoái chuyển, tiến thẳng đến thành Phật.

Diễn: Từ “điều lành nhất trong các điều lành” trở đi nhằm giải thích trì danh chính là điều lành nhất trong các điều lành.

Phát tâm Bồ Đề chính là địa vị Ngũ Phẩm trong Viên Giáo. Cái tâm đã phát ấy chính là tâm tùy hỷ. Thể của diệu tâm trọn đủ giống như Như Ý Châu. Tâm, Phật, chúng sanh là ba thứ chẳng sai biệt. Tâm ấy chính là Không, chính là Giả, chính là Trung. Hàng sơ tâm biết điều này bèn mừng cho mình, mừng cho người, đó gọi là “ở trong sanh tử mà phát đại Bồ Đề tâm”.

Phục tâm Bồ Đề chính là địa vị từ Sơ Tín cho tới Thất Tín trong Viên Giáo. Do Sơ Tín đoạn Kiến Hoặc, từ Nhị Tín cho đến Thất Tín đoạn sạch Tư Hoặc, nên nói là “đoạn các phiền não, hàng phục cái tâm”.

Minh tâm Bồ Đề chính là viên mãn tâm Thập Tín trong Viên Giáo, dự vào địa vị Sơ Trụ. Địa vị này chứng nhất tâm, tam trí, dùng sức song vong để biết tướng tịch diệt, dùng sức song chiếu để biết các thứ tướng mạo. Đó gọi là “liễu đạt Thật Tướng của các pháp”.

Xuất đáo Bồ Đề chính là địa vị từ Sơ Địa cho tới Bát Địa trong Viên Giáo. Do Sơ Địa mới đắc Pháp Nhẫn quang minh, đạt đến Bát Địa mới gọi là “thật sự đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn”, là bậc Bồ Tát hạnh sâu. Khó thể biết, chẳng có sai biệt, lìa hết thảy tướng, hết thảy tưởng, và hết thảy chấp trước; hết thảy Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng thể sánh bằng. Lìa các thứ ồn ào, tranh luận, tịch diệt hiện tiền, đó gọi là “thoát khỏi tam giới, đạt đến Nhất Thiết Chủng Trí”.

Vô Thượng Bồ Đề là địa vị Diệu Giác trong Viên Giáo, vĩnh biệt cha mẹ vô minh, rốt ráo lên đỉnh núi Niết Bàn. Lấy hư không làm tòa, thành tựu thanh tịnh Pháp Thân, ngự trong cõi Thường Tịch Quang. Đấy chính là Phật tướng trong Viên Giáo vậy. Đó gọi là “ngồi đạo tràng, thành Chánh Giác cao tột”).

(Sao) Hựu Hải Đông Sớ dẫn Bồ Tát Tâm Địa Phẩm vân: “Chư Bồ Tát sơ phát tâm, năng nhiếp nhất thiết Bồ Đề phần pháp, thù thắng thiện căn”. Du Già đệ tam thập thất vân: “Bồ Tát sở tập thiện căn, dĩ thuần nhất tịnh diệu tín tâm, hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề”. Lương Nhiếp đệ thập vân: “Sở tác thiện căn, tất dĩ hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề, tắc giai dĩ Bồ Đề vi thiện căn”, nhi kim kinh trì danh, chánh hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề chi thiện căn dã. Dĩ A Di Đà Phật, tức Vô Thượng Bồ Đề cố, thị tắc thiện trung chi thiện, danh đa thiện dã.

(Diễn) Hựu Hải Đông Sớ hạ, dẫn chứng Bồ Đề tức thiện căn, A Di Đà tức Vô Thượng Bồ Đề giả, dĩ A Di Đà Phật tức đương nhân giác thể dã.

(鈔)又海東疏引菩薩心地品云：諸菩薩初發心，能攝一切菩提分法，殊勝善根。瑜伽第三十七云：菩薩所集善根，以純一淨妙信心，回向無上菩提。梁攝第十云：所作善根，悉以回向無上菩提，則皆以菩提為善根，而今經持名，正回向無上菩提之善根也。以阿彌陀佛，即無上菩提故，是則善中之善，名多善也。

(演)又海東疏下，引證菩提即善根，阿彌陀即無上菩提者，以阿彌陀佛即當人覺體也。

(Sao: Hải Đông Sớ lại dẫn phẩm Bồ Tát Tâm Địa như sau: “Các vị Bồ Tát sơ phát tâm có thể nhiếp hết thảy các pháp thuộc về Bồ Đề, thiện căn thù thắng”. Luận Du Già Sư Địa quyển ba mươi bảy chép: “Thiện căn được tu tập bởi hàng Bồ Tát là dùng tín tâm thuần nhất, tịnh diệu để hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề”. Nhiếp Đại Thừa Luận, bản dịch đời Lương, quyển mười có nói: “Đối với các thiện căn đã làm, đều đem hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề”. Vậy thì đều coi Bồ Đề là thiện căn, nhưng pháp trì danh trong kinh này chính là thiện căn hồi hướng Vô Thượng Bồ Đề vậy. Do A Di Đà Phật chính là Vô Thượng Bồ Đề, là điều thiện tột cùng trong các điều thiện, cho nên gọi là “nhiều thiện căn”.

Diễn: Từ “lại nữa, Hải Đông Sớ” trở đi, dẫn chứng Bồ Đề chính là thiện căn, A Di Đà Phật chính là giác thể của mỗi người).

(Sao) Phước trung phước giả, diệc hữu nhị nghĩa: Nhất giả, Di Đà nãi vạn đức danh hiệu, nhất danh tài cử, vạn đức tề viên; bất kỳ ư phước, phước dĩ bị cố. Nhị giả, dĩ trì niệm lực, tự nhiên chư ác bất tác, chúng thiện phụng hành, dĩ chi tu phước, phước dị tập cố. Thị tắc phước trung chi phước, danh đa phước dã.

(Diễn) Phước trung phước giả hạ, thích trì danh nãi phước trung phước, diệc hữu nhị nghĩa giả: Nhất, ước trì danh, tức tu phước nghĩa. Nhị, ước trì danh, dị tập phước nghĩa. Nhất danh tài cử, vạn đức tề viên giả, như tiền vân: “Trì danh tức trì thử nhất tâm”. Nhất tâm chi trung, thường, lạc, ngã, tịnh nghĩa, thanh lương bất biến nghĩa đẳng, hà đức bất cụ da? Dĩ chi tu phước, phước dị tập giả, tức nhất tâm trì danh, tắc vạn thiện phổ hội, chúng ác tận tiêu. Dĩ thử vô ác cụ thiện chi tâm tu phước, tắc chúng phước giai xu, bất lao công dụng cố.

(鈔)福中福者，亦有二義：一者，彌陀乃萬德名號，一名纔舉，萬德齊圓；不期於福，福已備故。二者，以持念力，自然諸惡不作，眾善奉行，以之修福，福易集故。是則福中之福，名多福也。

(演)福中福者下，釋持名乃福中福。亦有二義者：一、約持名，即修福義。二、約持名，易集福義。一名纔舉，萬德齊圓者，如前云：持名即持此一心。一心之中，常樂我淨義，清涼不變義等，何德不具耶？以之修福，福易集者，即一心持名，則萬善普會，眾惡盡消。以此無惡具善之心修福，則眾福皆趨，不勞功用故。

(Sao: “Phước cao nhất trong các phước” cũng có hai nghĩa: Một, Di Đà chính là danh hiệu vạn đức. Vừa xưng danh một tiếng, vạn đức đều viên mãn; chẳng cầu phước, mà phước đã trọn đủ. Hai là do sức trì niệm, tự nhiên chẳng làm các điều ác, vâng làm các điều lành, coi đó là tu phước. Do phước dễ gom nhóm, nên là phước cao nhất trong các điều

phước. Vì vậy, gọi là “nhiều phước”.

Diễn: Từ “phước cao nhất trong các điều phước” trở đi, giải thích trì danh chính là phước cao nhất trong các phước. “Cũng có hai nghĩa”: Một là xét theo nghĩa trì danh chính là tu phước, hai là xét theo nghĩa trì danh sẽ dễ gom góp phước. “Vừa xưng danh một tiếng, muôn đức đều viên mãn”: Như trên đã nói, “trì danh là trì nhất tâm này”, trong nhất tâm có các nghĩa “thường, lạc, ngã, tịnh”, nghĩa thanh lương bất biến v.v… có đức nào mà chẳng trọn đủ ư? “Dùng để tu phước thì phước dễ gom nhóm” tức là nhất tâm trì danh thì muôn điều thiện cùng nhóm họp trọn khắp, các điều ác tiêu sạch. Dùng cái tâm “chẳng có ác, trọn đủ điều thiện” ấy để tu phước, ắt các điều phước đều nhóm đến, chẳng phải nhọc sức dụng công).

(Sớ) Nhân duyên giả, Thanh Lương dĩ thân năng phát khởi vi nhân, giả chi trợ phát vi duyên. Kim thử phục hữu nhị nghĩa: Nhất giả, thiện căn vi nhân, phước đức vi duyên. Nhị giả, thiện phước các hữu nhân duyên.

(Diễn) Thân năng phát khởi vi nhân nhị cú, thử ước thân sơ thích nhân duyên dã. Thân năng phát khởi vi nhân, như chủng tử sanh nha, địch thể sanh khởi, cố viết Thân. Giả chi trợ phát vi duyên, như vũ lộ sanh nha, tùng bàng trợ phát, cố viết Sơ.

(疏)因緣者，清涼以親能發起為因，假之助發為緣。今此復有二義：一者，善根為因，福德為緣。二者，善福各有因緣。

(演)親能發起為因二句，此約親疏釋因緣也。親能發起為因，如種子生芽，覿體生起，故曰親。假之助發為緣，如雨露生芽，從傍助發，故曰疏。

(Sớ: Đối với “nhân duyên”, ngài Thanh Lương coi cái có thể đích thân phát khởi là nhân, cái cậy vào để giúp [cho nhân] phát khởi là duyên. Nay điều này lại có hai nghĩa: Một, thiện căn là nhân, phước đức là duyên. Hai là mỗi điều thiện căn và phước đức đều có nhân duyên riêng.

Diễn: Hai câu “đích thân phát khởi là nhân” chính là dựa theo quan hệ thân hay sơ để giải thích Nhân Duyên. “Đích thân có thể phát khởi là Nhân” như hạt giống nẩy mầm, do sự sanh khởi gắn liền sát sao với chủ thể, nên gọi là Thân. “Nhờ vào đó để phát khởi là Duyên” là như mưa, sương [giúp cho hạt giống] nẩy mầm, do nó ở bên cạnh giúp cho sự phát khởi [được thành tựu], nên gọi là Sơ).

(Sao) Thiện nhân phước duyên giả, Bồ Đề thiện căn, nhập đạo chánh nhân, như chư kinh ngôn: “Bất phát Chánh Giác Bồ Đề chi tâm, tuy hành lục độ, vạn hạnh, kinh Hằng sa kiếp, chung bất thành Phật”. Cố tri vạn thiện chi sở căn bản, thị chi vị Nhân. Nhiên tu nhất thiết phước đức, trợ thành Bồ Đề, dĩ phước tế huệ, dĩ Sự thật Lý, phụ dực nhập đạo, thị chi vị Duyên.

(Diễn) Bất phát Chánh Giác Bồ Đề, nãi chí bất đắc thành Phật giả, như kinh vân: “Dĩ sanh diệt tâm vi bổn tu nhân, dục khế Như Lai bất sanh diệt quả, vô hữu thị xứ”. Hựu kinh vân: “Bất phát Bồ Đề tâm, cần tu chư thiện căn, ma sở nhiếp trì. Thị hữu tác nhi tu, đa kiếp chung thành bại hoại”. Vong tâm thể cực, nhất niệm đốn khế Phật gia. Cố tri Bồ Đề nãi vạn thiện chi căn bản dã. Nhiên tu nhất thiết phước đức trợ thành giả, dĩ hữu huệ, vô phước, như điểu nhất dực, như xa nhất luân, bất năng phi không, trí viễn. Cố tu nhất thiết phước dĩ trợ thành chi, như Khởi Tín Luận vân: “Liễu tri tự tánh bổn vô xan tham, tùy thuận tu hành Đàn Ba La Mật, nãi chí liễu tri tự tánh bổn vô ngu si, tùy thuận tu hành Bát Nhã Ba La Mật”. Dĩ phước tế huệ, dĩ Sự thật Lý giả, hữu huệ vô phước, huệ nãi thiên khô. Hữu Lý vô Sự, Lý duy không giải. Khô huệ bất tư diệu tánh, không giải hà ích chân tu? Như tiền Lý Sự song tu, y Bổn Trí nhi cầu Phật Trí, nhiên hậu danh vi đại trí dã.

(鈔)善因福緣者，菩提善根，入道正因，如諸經言：不發正覺菩提之心，雖行六度萬行，經恆沙劫，終不成佛。故知萬善之所根本，是之謂因。然須一切福德，助成菩提，以福濟慧，以事實理，輔翼入道，是之謂緣。

(演)不發正覺菩提，乃至不得成佛者，如經云：以生滅心為本修因，欲契如來不生滅果，無有是處。又經云：不發菩提心，勤修諸善根，魔所攝持。是有作之修，多劫終成敗壞。忘心體極，一念頓契佛家。故知菩提乃萬善之根本也。然須一切福德助成者，以有慧無福，如鳥一翼，如車一輪，不能飛空致遠。故修一切福以助成之，如起信論云：了知自性本無慳貪，隨順修行檀波羅蜜，乃至了知自性本無愚癡，隨順修行般若波羅蜜。以福濟慧，以事實理者，有慧無福，慧乃偏枯。有理無事，理惟空解，枯慧不資妙性，空解何益真修？如前理事雙修，依本智而求佛智，然後名為大智也。

(Sao: “Thiện nhân phước duyên”: Bồ Đề thiện căn là cái nhân chánh yếu để nhập đạo, như các kinh đã nói: “Chẳng phát tâm Bồ Đề Chánh Giác, tuy hành lục độ vạn hạnh trải kiếp số nhiều như cát sông Hằng, trọn chẳng thành Phật”. Vì thế biết căn bản của muôn điều thiện được gọi là Nhân; nhưng cần phải tu hết thảy phước đức để giúp Bồ Đề thành tựu. Dùng phước giúp cho huệ, dùng Sự để thực hiện Lý, giúp đỡ nhập đạo, những điều này gọi là Duyên.

Diễn: Từ “chẳng phát tâm Chánh Giác Bồ Đề” cho đến “chẳng được thành Phật” là như kinh dạy: “Dùng cái tâm sanh diệt làm gốc để tu nhân, mà muốn khế nhập cái quả chẳng sanh diệt của Như Lai, chẳng có lẽ ấy”. Kinh lại nói: “Chẳng phát Bồ Đề tâm, siêng tu các thiện căn, sẽ bị ma nhiếp trì. Đó là tu hữu tác, tu nhiều kiếp rồi rốt cuộc trở thành bại hoại”. Quên tâm, thấu hiểu đến tột cùng, trong một niệm bèn nhanh chóng khế nhập nhà Phật. Vì thế biết Bồ Đề là căn bản của muôn điều thiện vậy. “Nhưng cần phải có hết thảy phước đức giúp cho thành tựu”: Vì có huệ, không có phước, sẽ như chim một cánh, như xe một bánh, chẳng thể bay lên không hoặc đi xa được! Vì thế, cần phải có hết thảy phước để giúp thành tựu, như Khởi Tín Luận nói: “Biết rõ tự tánh vốn chẳng có keo kiệt, tham lam, tùy thuận tu hành Đàn Ba La Mật, cho đến biết rõ tự tánh vốn chẳng ngu si, tùy thuận tu hành Bát Nhã Ba La Mật”. “Dùng phước để giúp huệ, dùng Sự để thực hiện Lý”: Có huệ mà không có phước thì huệ sẽ lệch lạc, khô khan. Có Lý mà không có Sự, Lý chỉ là sự hiểu biết suông. Khô huệ sẽ chẳng thể giúp đỡ diệu tánh, hiểu biết suông có ích gì cho chân tu? Lý và Sự song tu như đã nói trong phần trước, nương vào Bổn Trí để cầu Phật Trí, sau đấy mới gọi là đại trí).

(Sao) Các hữu nhân duyên giả, thiện căn, phước đức, kỳ sở diêu lai, tùng hà phát tâm, quân danh viết nhân. Nhi thiện căn phát khởi, tất hữu chủng chủng thiện duyên vi trợ; phước đức phát khởi, tất hữu chủng chủng phước duyên vi trợ, thị các hữu kỳ duyên dã.

(鈔)各有因緣者，善根福德，其所繇來，從何發心，均名曰因 。而善根發起 ，必有種種善緣為助 ；福德發起，

必有種種福緣為助，是各有其緣也。