A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(經)舍利弗！彼佛國土，微風吹動，諸寶行樹，及寶羅網，出微妙音。譬如百千種樂 ，同時俱作 。聞是音者，

自然皆生念佛念法念僧之心。

(疏)前言行樹羅網；今言此諸樹網，因風出音，如上鳥鳴，化導眾生，利益無盡也。風曰微者，風之美也。音曰微妙者，音之美也。微妙即和雅意。百千種樂者，以少況多，讚其至美，極人天樂，所不能及。其音亦宣根力覺道，種種道品，不言者，文省也。又大本云：微風觸身，今不言者，亦文省也。

(演)以少況多者，少謂百千種樂，多謂微妙音。

(Hai, gió và cây diễn pháp.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Phật ấy, gió nhẹ thổi động các hàng cây báu, và mành lưới báu, phát ra âm thanh vi diệu, ví như trăm ngàn thứ nhạc hòa tấu cùng lúc. Nghe âm thanh ấy, tự nhiên đều sanh tâm niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng.

Sớ: Trong phần trước, [kinh văn] đã nói lưới mành giăng trên các hàng cây, nay nói đến các lưới trên cây do gió thổi qua mà phát ra âm thanh giống như tiếng chim hót trong phần trên, giáo hóa chúng sanh, lợi ích vô tận. Gió nói là Vi, tức là gió dịu; âm thanh mà nói là Vi Diệu, tức là âm thanh rất tuyệt diệu. Vi Diệu có ý nghĩa hòa nhã. “Trăm ngàn loại nhạc”: Dùng số ít để sánh ví cho số nhiều. Nhằm tán thán [các âm thanh do cây và lưới báu phát ra] hay đẹp tột cùng, các loại nhạc tuyệt diệu của trời người đều chẳng thể sánh bằng. Âm thanh ấy cũng tuyên nói Căn, Lực, Giác, Đạo, nhưng không nói tới các thứ Đạo Phẩm là do kinh văn nói tỉnh lược. Kinh Đại Bổn lại nói “gió nhẹ chạm vào thân”, nay [kinh này] chẳng nói thì cũng là do kinh văn tỉnh lược vậy.

Diễn: “Dùng số ít để sánh ví số nhiều”: “Ít” là trăm ngàn loại nhạc, “nhiều” là âm thanh vi diệu).

(Sao) Vi phong vi mỹ giả, thử độ cụ phong xuy động, tắc xuất khuynh tưu, đảo hạp, khả chiến cụ thanh. Mãnh phong xuy động, tắc xuất hám ốc, bạt mộc, khả yếm ác thanh. Nãi chí Tỳ Lam phong xuy động, tắc xuất tồi sơn, toái nhạc, hoại chư thế giới, vô khả tỵ thanh. Tức linh Minh Thứ, Thanh Minh đẳng phong, tuy diệc xưng mỹ, chỉ thị phi phất sơn lâm, sanh trưởng bách vật nhi dĩ. Bỉ quốc chi phong, tự hữu, tự vô, phi hàn, phi nhiệt, khinh tế, thuần hòa, bất khả vân dụ. Quán Kinh vân: “Bát chủng thanh phong”. Thanh tức vi ý, huống bỉ hàng thụ, cập chư la võng, giai thị thất bảo, bị dĩ vi phong, hỗ tương xao khấu, tự nhiên nhi xuất vi diệu âm thanh, như bách thiên nhạc, đồng thời tịnh tác. Tắc lục luật giao sướng, bát âm khắc hài, hòa chi cực dã, nhã chi chí dã. Bỉ phong thụ ký phi ty trúc, thùy vi Cung Thương, nhi năng dữ bách thiên chủng nhạc, đồng thử dương dương, thành vi hy hữu! “Nhân thiên mạc cập” giả, như Đại Bổn ngôn: “Thế gian đế vương chi nhạc, bách thiên vạn chủng, bất như Đao Lợi thiên cung nhất âm chi mỹ. Đao Lợi thiên cung bách thiên chủng nhạc, bất như Dạ Ma thiên cung nhất âm chi mỹ. Triển chuyển chư thiên, nãi chí bất như Cực Lạc quốc trung, phong xuy thụ lâm, xuất diệu âm thanh chi mỹ”. Thị siêu xuất nhân thiên dã. Diệc tuyên Đạo Phẩm giả, dĩ kinh trung đản xưng “diệu âm”, kỳ thật, ý hàm thuyết pháp. Nhược phi pháp âm, hà năng sử nhân ức niệm Tam Bảo? Cố Đại Bổn vân: “Vi phong từ động, xuy chư bảo thụ, hoặc tác âm nhạc, hoặc tác pháp âm”, thị kỳ chứng dã. Dĩ tiền lệ hậu, giai văn tỉnh cố.

(Diễn) Dĩ tiền lệ hậu giả, tiền vị hóa cầm, hậu tức phong thụ.

(鈔)微風為美者，此土颶風吹動，則出傾湫倒峽，可戰懼聲。猛風吹動，則出撼屋拔木，可厭惡聲。乃至毗嵐風吹動，則出摧山碎嶽，壞諸世界，無可避聲。即令明庶清明等風，雖亦稱美，止是披拂山林，生長百物而已。彼國之風，似有似無，非寒非熱，輕細醇和，不可云喻。觀經云：八種清風。清即微意，況彼行樹，及諸羅網，皆是七寶，被以微風，互相敲叩，自然而出微妙音聲，如百千樂，同時並作。則六律交暢，八音克諧，和之極也，雅之至也。彼風樹既非絲竹，誰為宮商，而能與百千種樂，同此洋洋，誠為希有！人天莫及者，如大本言：世間帝王之樂，百千萬種，不如忉利天宮一音之美。忉利天宮百千種樂，不如夜摩天宮一音之美。展轉諸天，乃至不如極樂國中，風吹樹林，出妙音聲之美。是超出人天也。亦宣道品者，以經中但稱妙音，其實，意含說法。若非法音，何能使人憶念三寶？故大本云：微風徐動，吹諸寶樹，或作音樂，或作法音，是其證也。以前例後，皆文省故。

(演)以前例後者，前謂化禽，後即風樹。

(Sao: “Vi phong là gió dịu”: Trong cõi này, gió bão thổi lên, ắt sẽ

nghiêng ao, lật khe núi, phát ra âm thanh đáng kinh sợ. Gió dữ thổi lên, ắt phát ra âm thanh rung nhà, trốc cây đáng ghê sợ. Cho đến gió Tỳ Lam thổi lên, ắt phát ra âm thanh vỡ núi, tan non, tan nát các thế giới, chẳng thể tránh né. Ngay như các loại gió như Minh Thứ, Thanh Minh v.v… tuy cũng được khen là gió tốt đẹp, nhưng chỉ là thổi phơ phất trong chốn núi rừng, [có tác dụng] sanh trưởng trăm vật mà thôi. Gió trong cõi kia dường có, dường không, chẳng lạnh, chẳng nóng, nhẹ nhàng, êm dịu, thuần hòa chẳng thể diễn tả, sánh ví được.

Quán Kinh nói “tám loại thanh phong”, Thanh có nghĩa là dịu nhẹ. Huống chi các hàng cây và các lưới mành đều bằng bảy báu, do gió nhẹ luồn qua, bèn khua chạm lẫn nhau, tự nhiên phát ra âm thanh vi diệu, như trăm ngàn thứ nhạc đồng thời hòa tấu. Thế nên lục luật chen nhau thánh thót, tám âm hòa hợp. Hòa đến tột cùng, trang nhã đến tột bậc. Tiếng gió luồn qua cây ấy đã chẳng phải là tiếng tơ, tiếng trúc, há do ai tấu khúc Cung, Thương, mà có thể hòa hợp trăm ngàn loại nhạc cùng nhau réo rắt, thật là hy hữu!

“[Các thứ âm nhạc trong cõi] trời người chẳng thể bằng được”: Như kinh Đại Bổn chép: “Trăm ngàn vạn thứ nhạc của đế vương trong thế gian, chẳng hay bằng một tiếng nhạc trong cung trời Đao Lợi. Trăm ngàn loại nhạc trong cung trời Đao Lợi chẳng hay đẹp bằng một tiếng nhạc nơi cung trời Dạ Ma. Các cõi trời lần lượt lên cao hơn [như vậy] vẫn chẳng hay đẹp bằng âm thanh mầu nhiệm do gió thổi qua rừng cây phát ra trong cõi Cực Lạc. Âm thanh ấy vượt xa trời, người.

“Cũng tuyên nói Đạo Phẩm”: Do trong kinh chỉ nói “âm thanh mầu nhiệm”, thật ra cũng bao hàm ý nghĩa thuyết pháp. Nếu chẳng phải là pháp âm, làm sao có thể khiến cho người ta nghĩ nhớ Tam Bảo? Do đó, kinh Đại Bổn chép: “Gió nhẹ thong thả thổi, lùa qua các cây báu, hoặc phát ra tiếng nhạc, hoặc phát ra pháp âm”, đó là chứng cớ vậy. Đối chiếu phần trước để suy ra ý nghĩa trong phần sau, đều là do kinh văn tỉnh lược vậy.

Diễn: “Đối chiếu phần trước để suy ra phần sau”: Phần trước là chim biến hóa, phần sau là gió và cây).

(Sao) Ngôn xúc thân giả, Đại Bổn vân: “Bỉ quốc nhất thiết hữu tình, vị phong xuy thân, an hòa, thích duyệt, do như tỳ kheo đắc Diệt Tận Định”, tắc diệc bất thuyết pháp chi thuyết pháp dã.

(Diễn) Diệt Tận Định giả, Cửu Thứ Đệ Định chi tối hậu Định dã. Thử Định thất thức hằng hành tâm tâm sở, lục thức chi bất hằng hành tâm tâm sở, tất giai diệt tận; độc hữu bát thức, cố viết Diệt Tận. Đắc thử Định giả, lục căn hư tĩnh, vô phục trì dật, nội ngoại trạm minh, nhập vô sở nhập, chân an hòa thích duyệt chi cực. Cố dĩ dụ vi phong xuy thân.

(鈔)言觸身者，大本云：彼國一切有情，為風吹身，安和適悅，猶如比丘得滅盡定，則亦不說法之說法也。

(演)滅盡定者，九次第定之最後定也。此定七識恆行心心所，六識之不恆行心心所，悉皆滅盡；獨有八識，故曰滅盡。得此定者，六根虛靜，無復馳逸，內外湛明，入無所入，真安和適悅之極。故以喻為風吹身。

(Sao: “Nói chạm vào thân”: Kinh Đại Bổn chép: “Hết thảy hữu tình trong cõi ấy được gió thổi vào thân, an hòa, thơ thới, vui sướng, giống như tỳ kheo đắc Diệt Tận Định”, tức là cũng chẳng thuyết pháp mà thuyết pháp vậy.

Diễn: Diệt Tận Định là môn Định cuối cùng trong Cửu Thứ Đệ Định. Đối với Định này, các tâm và tâm sở hằng hành tương ứng với thức thứ bảy và tâm, tâm sở bất hằng hành tương ứng với thức thứ sáu, thảy đều diệt hết. Chỉ còn lại mình thức thứ tám, nên gọi là Diệt Tận. Người đắc Định này sáu căn rỗng rang, vắng lặng, chẳng còn rong ruổi, buông lung, trong ngoài tĩnh lặng, sáng suốt, nhập vào chỗ không có gì để nhập, thật sự an hòa, thoải mái, vui sướng cùng cực, cho nên tỷ dụ như “được gió [êm dịu] thổi vào thân”).

(Sớ) Hựu thử bảo thụ đẳng, tam chủng bảo trung, kim thị tối thắng, năng tác Phật sự cố.

(Sao) Trí Luận ngôn: “Bảo hữu tam chủng: Nhất, nhân bảo giả, Luân Vương chi bảo, năng vũ chư vật. Nhị, thiên bảo giả, chư thiên chi bảo, năng tùy sử lệnh. Tam, Phật Bảo giả, năng ư thập phương nhi tác Phật sự”. Kim năng thuyết pháp, thị vi bảo trung tối thắng, xuất quá nhân thiên cố.

(疏)又此寶樹等，三種寶中，今是最勝，能作佛事故。

(鈔)智論言：寶有三種：一、人寶者，輪王之寶，能雨諸物。二、天寶者，諸天之寶，能隨使令。三、佛寶者，能於十方而作佛事，今能說法 。是為寶中最勝 ，出過

人天故。

(Sớ: Lại nữa, các cây báu ấy, so trong ba thứ báu, bèn là thù thắng nhất, vì có thể làm Phật sự.

Sao: Đại Trí Độ Luận nói: “Có ba thứ báu: Một là vật báu trong nhân gian, tức vật báu của Luân Vương, có thể tuôn ra các vật. Hai là vật báu trong cõi trời, là vật báu của chư thiên, có thể sai khiến tùy ý. Ba là Phật Bảo, có thể làm Phật sự trong mười phương, nay có thể thuyết pháp”. Đây là vật thù thắng nhất trong các món báu, vượt xa trời người).

(Sớ) Hựu Phật đạo thụ thuyết pháp, kim bất ngôn giả, diệc văn tỉnh cố, lệ tiền trì thủy giai thuyết pháp cố. Hựu Hoa Nghiêm, Bát Nhã đẳng, giai hữu thử nghĩa.

(Sao) Đạo thụ giả, Đại Bổn ngôn: “Phật đạo tràng thụ, chúng bảo trang nghiêm, bảo võng phú thượng, vi phong từ động, xuất vô lượng diệu pháp âm thanh, biến chư Phật sát. Chúng sanh văn giả, đắc thâm Pháp Nhẫn, trụ Bất Thoái Chuyển, dĩ chí thành tựu Vô Thượng Bồ Đề”. Kim bất ngôn giả, như tiền Sớ dẫn, nhiếp hàng thụ trung, vị hàng thụ thượng năng thuyết pháp, Phật thụ ninh độc bất nhiên? Cố viết “văn tỉnh”. Hựu lệ thôi chi, như tiền chỉ thuyết bảo trì, Sớ dẫn nhị bộ kinh văn, tắc bảo thủy lưu diễn, giai thuyết diệu pháp cố. Hựu lệ thôi chi, như Đại Bổn ngôn: “Kỳ đạo tràng thụ, chúng sanh kiến giả, vô kỳ nhãn bệnh. Văn kỳ hương giả, diệc vô tỵ bệnh. Thực kỳ quả giả, thiệt diệc vô bệnh. Thụ quang chiếu giả, thân diệc vô bệnh. Quán tưởng thụ giả, tâm đắc thanh tịnh, vô phục tham sân phiền não chi bệnh”. Hựu vân: “Kiến thử thụ giả, đắc tam Pháp Nhẫn. Tắc tri thụ sắc, hương, vị, giai diệc diễn sướng Căn, Lực, Giác, Đạo, như thị đẳng pháp. Chúng sanh văn giả, hàm niệm Tam Bảo”.

(Diễn) Tam Pháp Nhẫn giả: Nhất, Âm Hưởng Nhẫn, nhân văn thánh giáo, đắc ngộ nhập cố. Nhị, Nhu Thuận Nhẫn, chiết phục phiền não toàn bất khởi cố. Tam, Vô Sanh Pháp Nhẫn, Vô Sanh chi lý nhẫn khả ư tâm cố.

(疏)又佛道樹說法，今不言者，亦文省故，例前池水皆說法故。又華嚴，般若等，皆有此義。

(鈔)道樹者，大本言：佛道場樹，眾寶莊嚴，寶網覆上，微風徐動，出無量妙法音聲，遍諸佛剎。眾生聞者，得深法忍，住不退轉，以至成就無上菩提。今不言者，如前疏引，攝行樹中，謂行樹尚能說法，佛樹寧獨不然？故曰文省。又例推之，如前止說寶池，疏引二部經文，則寶水流衍，皆說妙法故。又例推之，如大本言：其道場樹，眾生見者，無其眼病。聞其香者，亦無鼻病。食其果者，舌亦無病。樹光照者，身亦無病。觀想樹者，心得清淨，無復貪瞋煩惱之病。又云：見此樹者，得三法忍。則知樹色香味，皆亦演暢根力覺道，如是等法。眾生聞者，咸念三寶。

(演)三法忍者：一、音響忍，因聞聖教得悟入故。二、柔順忍，折伏煩惱全不起故。三、無生法忍，無生之理忍可於心故。

(Sớ: Lại nữa, cây đạo tràng của Phật có thể thuyết pháp, nhưng nay kinh chẳng nói, cũng do kinh văn tỉnh lược. Phỏng theo lệ trên, nước trong các ao đều thuyết pháp. Các kinh như Hoa Nghiêm, Bát Nhã v.v… lại đều có ý nghĩa này.

Sao: “Cây đạo tràng”: Kinh Đại Bổn nói: “Cây đạo tràng của Phật, trang nghiêm bằng các thứ báu, lưới báu phủ lên trên. Gió nhẹ khẽ lay động, phát ra vô lượng âm thanh diệu pháp, vang vọng khắp các cõi Phật. Chúng sanh nghe tiếng, bèn đắc Pháp Nhẫn sâu, trụ Bất Thoái Chuyển, cho đến thành tựu Vô Thượng Bồ Đề”.

“Nay chẳng nói”: Như lời Sớ trong phần trước đã nói điều này được gộp trong phần nói về hàng cây, nghĩa là: Hàng cây còn có thể thuyết pháp, lẽ đâu riêng cây của Phật lại chẳng như vậy? Cho nên nói là “kinh văn tỉnh lược”. “Lại nữa, theo như đó mà suy”: Như trong phần trước chỉ nói đến ao báu, lời Sớ bèn trích dẫn kinh văn từ hai bộ kinh khác, chứng tỏ nước báu tuôn chảy đều có thể nói diệu pháp.

“Lại theo lệ ấy mà suy” thì như kinh Đại Bổn nói: “Cây đạo tràng ấy, chúng sanh hễ trông thấy, chẳng bị bệnh mắt. Ngửi mùi hương ấy, cũng chẳng bị bệnh mũi. Ăn quả cây ấy, lưỡi cũng chẳng bệnh. Được ánh sáng từ cây ấy chiếu đến, thân cũng chẳng bệnh. Quán tưởng cây ấy, tâm được thanh tịnh, chẳng còn các bệnh tham, sân, phiền não”. Lại nói: “Người thấy cây ấy, sẽ đắc ba Pháp Nhẫn”. Do vậy, biết sắc, hương, vị của cây cũng đều diễn nói lưu loát Căn, Lực, Giác, Đạo, các pháp như

vậy. Chúng sanh nghe thấy, đều niệm Tam Bảo.

Diễn: “Ba Pháp Nhẫn”: Một là Âm Hưởng Nhẫn, do nghe thánh giáo mà được ngộ nhập. Hai là Nhu Thuận Nhẫn, do chiết phục phiền não, hoàn toàn chẳng dấy khởi. Ba là Vô Sanh Pháp Nhẫn, do tâm có thể chấp nhận, tin hiểu lý Vô Sanh).

(Sao) Hựu lệ thôi chi, bỉ quốc kim sa, bỉ quốc giai đạo, bỉ quốc lâu các, bỉ quốc liên hoa, thiên nhạc, thiên hoa, y kích, thực khí, nhất thiết chư vật, giai diệc diễn sướng Căn, Lực, Giác, Đạo, như thị đẳng pháp, chúng sanh văn giả, hàm niệm Tam Bảo. Như Hoa Nghiêm hương vân, đài, võng, giai xuất tụng ngôn. Hựu Đao Lợi thiên cổ, diễn mạc trắc chi chân thuyên. Lôi Âm bảo lâm, thuyết Vô Sanh chi diệu kệ. Hựu Đại Bát Nhã vân: “Tịnh Độ thụ lâm đẳng, nội ngoại vật trung, thường hữu vi phong xung kích, phát vi diệu âm, thuyết nhất thiết pháp giai vô tự tánh” đẳng, đồng thử nghĩa dã.

(Diễn) Đao Lợi thiên cổ giả, Hoa Nghiêm vân: Đao Lợi chư thiên trước ngũ dục lạc, hành phóng dật thời, thiên cổ chi trung, tự nhiên xuất âm, nhi cáo chi ngôn: “Thử lạc vô thường, mạc hành phóng dật đẳng”. Lôi Âm thị Phật quốc.

(鈔)又例推之，彼國金沙，彼國階道，彼國樓閣，彼國蓮華，天樂天華，衣裓食器，一切諸物，皆亦演暢根力覺道，如是等法，眾生聞者，咸念三寶。如華嚴香雲臺網，皆出頌言。又忉利天鼓，演莫測之真詮。雷音寶林，說無生之妙偈。又大般若云：淨土樹林等，內外物中，常有微風衝擊，發微妙音，說一切法皆無自性等，同此義也。

(演)忉利天鼓者，華嚴云：忉利諸天著五欲樂，行放逸時，天鼓之中，自然出音，而告之言：此樂無常，莫行放逸等。雷音是佛國。

(Sao: Lại theo lệ ấy mà suy: Cát vàng trong cõi ấy, bậc thềm, lối đi trong cõi ấy, lầu, gác, hoa sen, nhạc trời, hoa trời, lẵng đựng hoa, vật dụng để ăn uống, hết thảy các vật trong cõi ấy cũng đều diễn nói lưu loát Căn, Lực, Giác, Đạo, các pháp như thế. Chúng sanh nghe thấy đều niệm Tam Bảo. Như mây hương, đài, lưới trong Hoa Nghiêm đều phát ra tiếng nói kệ. Lại nữa, cái trống trên cõi trời Đao Lợi diễn nói lời chân thật không thể suy lường. Rừng báu chốn Lôi Âm nói bài kệ Vô Sanh mầu nhiệm. Kinh Đại Bát Nhã lại nói: “Các vật trong ngoài rừng cây nơi Tịnh Độ, thường có gió nhẹ thổi lay động, phát ra tiếng vi diệu, nói hết thảy các pháp đều chẳng có tự tánh v.v…”, có cùng ý nghĩa này.

Diễn: “Cái trống trên cõi trời Đao Lợi”: Kinh Hoa Nghiêm nói: “Khi chư thiên cõi Đao Lợi tham đắm năm món dục lạc, làm chuyện buông lung, từ cái trống trời, tự nhiên phát ra tiếng bảo: Lạc này là vô thường, đừng làm những chuyện buông lung” v.v… Lôi Âm là cõi Phật).

(Sớ) Thiện hội chi giả, thử độ hữu tình, vô tình, diệc giai thuyết pháp, như văn oanh, kích trúc đẳng, huống phục Tịnh Độ!

(Sao) Thiện hội giả, vị bất dĩ cảnh vi cảnh, nhi hội cảnh tức tâm, tắc vật vật đầu đầu, giai tổ sư ý. Kim cô cử nhị sự dã. Văn oanh giả, nhất tăng nhân nghi Pháp Hoa vân: “Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng”. Cửu tham vị ngộ, hốt văn oanh thanh, toại đắc đại triệt. Tụng văn: “Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng, xuân đáo bách hoa hương, hoàng oanh đề liễu thượng”. Kích trúc giả, Hương Nghiêm dĩ bất hội “phụ mẫu vị tiền sanh” cú, phát phẫn trụ sơn. Nhất nhật trị địa thứ, phao thạch kích trúc, khanh nhiên hữu thanh, hốt nhi đại ngộ, tác tụng: “Hữu nhất kích vong sở tri, cánh bất giả tu trì, động dung dương cổ lộ, bất đọa tiễu nhiên cơ”. Đẳng ngữ, như thị, tắc diêm tiền thước táo, dã ngoại tùng thanh, nhất văn, nhất dăng, nhất thảo, nhất diệp, mạc bất diễn dương diệu pháp, cổ phát đạo tâm, huống thanh tịnh Phật độ hồ?

(Diễn) Bất hội phụ mẫu vị sanh tiền cú giả, Hương Nghiêm tại Bách Trượng hội trung, cơ phong mẫn tiệp. Hậu tham Quy Sơn, Sơn vấn viết: “Nhữ tại Bách Trượng, năng vấn nhất đáp thập, vấn thập đáp bách, thị phủ?” Hương Nghiêm vân thị. Sơn vân: “Ngã bất yếu nhữ đáp thập, đáp bách, đản tương phụ mẫu vị sanh tiền bổn lai diện mục, đạo nhất cú lai!” Nghiêm bất năng đáp, cầu Quy Sơn vị thuyết. Sơn vân: “Ngã nhược vị nhữ thuyết phá, nhữ hậu lai mạ ngã! Thả khứ, bất vị nhữ thuyết!” Nghiêm phát phẫn, vân: “Ngã bạn nhất sanh, tố cá thường hành chúc phạn tăng, quyết yếu tham phá”. Hậu nhân trị địa, văn kích trúc đắc ngộ, nãi hướng Quy Sơn tác lễ, viết: “Nhược Quy Sơn tảo vị ngã thuyết, yên đắc hữu kim nhật sự!” “Nhất kích vong sở tri”: Sở Tri, tức Sở Tri Chướng, tức cừ vấn nhất đáp thập xứ, đáo thử hốt nhiên hồn hóa, cố vân vong. “Cánh bất giả tu trì”: Sở vị: “Tu chứng tức bất vô, nhiễm ô tức bất đắc”. Hựu tức sở vị, “đoạn trừ vọng tưởng trùng tăng bệnh, thú hướng Chân Như diệc thị tà”. Hựu tức sở vị, “tùng kim dĩ hậu, bất nghi thiên, bất nghi địa dã”. Động dung dương cổ lộ, động dung, tức động dung châu toàn. Dương cổ lộ, vị phát huy diệu tánh, tức sở vị “tả hữu phùng nguyên”, bất tri thủ chi, vũ chi, túc chi, đạo chi dã. “Bất đọa tiễu nhiên cơ”: “Tiễu nhiên cơ”, vị hư vô tịch diệt, trạm nhập hợp trạm đẳng. Kim ư Niết Bàn thiên, dĩ đại minh ngộ, thập phương thế giới, cập dữ thân tâm như Phệ Lưu Ly, nội ngoại minh triệt, cố bất đọa dã.

(疏)善會之者，此土有情無情，亦皆說法，如聞鶯擊竹等，況復淨土！

(鈔)善會者，謂不以境為境，而會境即心，則物物頭頭，皆祖師意。今姑舉二事也。聞鶯者，一僧因疑法華云：諸法從本來，常自寂滅相。久參未悟，忽聞鶯聲，遂得大徹。頌云：諸法從本來，常自寂滅相，春到百花香，黃鶯啼柳上。擊竹者，香嚴以不會父母未前生句，發憤住山。一日治地次，拋石擊竹，鏗然有聲，忽而大悟，作頌：有一擊忘所知，更不假修持，動容揚古路，不墮悄然機。等語，如是，則簷前鵲噪，野外松聲，一蚊一蠅，一草一葉，莫不演揚妙法，鼓發道心，況清淨佛土乎？

(演)不會父母未生前句者，香嚴在百丈會中，機鋒敏捷。後參溈山，山問曰：汝在百丈，能問一答十，問十答百，是否？香嚴云是。山云：我不要汝答十答百，但將父母未生前本來面目，道一句來！嚴不能答，求溈山為說。山云：我若為汝說破，汝後來罵我！且去，不為汝說！嚴發憤，云：我拌一生，做個常行粥飯僧，決要參破。後因治地，聞擊竹得悟，乃向溈山作禮，曰：若溈山早為我說，焉得有今日事！一擊忘所知：所知，即所知障，即渠問一答十處，到此忽然渾化，故云忘。更不假修持：所謂修證即不無，染污即不得。又即所謂，斷除妄想重增病，趣向真如亦是邪。又即所謂，從今以後，不疑天，不疑地也。動容揚古路，動容，即動容周旋。揚古路，謂發揮妙性，即所謂左右逢源，不知手之，舞之，足之，蹈之也。不墮悄然機：悄然機，謂虛無寂滅，湛入合湛等。今於涅槃天，已大明悟，十方世界，及與身心如吠琉璃，內外明徹，故不墮也。

(Sớ: Đối với người khéo hiểu thì hữu tình lẫn vô tình trong cõi này cũng đều thuyết pháp, như nghe tiếng chim oanh hót, tiếng trúc khua v.v… Huống hồ Tịnh Độ!

Sao: “Khéo hiểu” nghĩa là chẳng chấp cảnh là cảnh, mà hiểu cảnh chính là tâm; mọi vật mọi sự đều là ý tổ sư. Nay chỉ nêu ra hai chuyện:

“Nghe tiếng chim oanh”: Một vị Tăng do nghi [hai câu] được nói trong kinh Pháp Hoa: “Các pháp từ xưa nay, tướng thường tự tịch diệt”. Tham đã lâu, nhưng chưa ngộ, chợt nghe tiếng chim oanh hót, bèn được đại triệt, viết bài kệ như sau: “Các pháp từ xưa nay, tướng thường tự tịch diệt, xuân đến trăm hoa ngát, oanh hót trên cành liễu”.

“Tiếng trúc khua”: Ngài Hương Nghiêm do chẳng hiểu câu “diện mạo vốn có trước khi được cha mẹ sanh ra”, nên phát phẫn trụ trong núi. Một hôm, trong khi cày cuốc đất, Ngài quăng đá trúng cây trúc, vang thành tiếng lạch cạch, bỗng đại ngộ, làm bài tụng như sau: “Vừa đụng bèn quên sạch sở tri, chẳng còn nhọc sức phải tu trì, hành vi, vẻ mặt phô đường cũ, chẳng đọa vào trong nẻo tịch vi”.

“Đẳng” là [còn nhiều trường hợp giống] như vậy, như chim khách kêu dưới mái hiên, tiếng tùng reo ngoài đồng, một con muỗi, một con ruồi, một nhánh cỏ, một chiếc lá, không gì chẳng diễn bày, tuyên dương diệu pháp, cổ vũ phát khởi đạo tâm, huống hồ cõi Phật thanh tịnh ư?

Diễn: “Chẳng hiểu câu [diện mạo vốn có] trước khi được cha mẹ sanh ra”: Trong hội của ngài Bách Trượng, Hương Nghiêm cơ phong nhạy bén. Về sau, đến tham yết tổ Quy Sơn. Ngài Quy Sơn Hỏi: “Ở chỗ Bách Trượng, ông có thể hỏi một đáp mười, hỏi mười đáp trăm, đúng chăng?” Hương Nghiêm thưa “phải”. Ngài Quy Sơn nói: “Ta chẳng cần ông đáp mười, đáp trăm, hãy đem diện mạo vốn sẵn có trước khi được cha mẹ sanh ra nói một câu thử xem!” Hương Nghiêm chẳng đáp được, cầu ngài Quy Sơn giảng giải. Ngài Quy Sơn nói: “Nếu ta nói toạc cho ông, mai sau ông sẽ chửi ta. Hãy đi đi, ta không nói cho ông!” Hương Nghiêm phát phẫn, nói: “Ta loay hoay suốt một đời để làm một ông tăng chỉ biết ăn cơm, húp cháo, nhất quyết phải tham cứu thấu triệt”. Về sau, do cuốc đất, nghe tiếng [đá vang vào trúc] vang ra tiếng, bèn ngộ. Sư hướng về Quy Sơn, làm lễ, nói: “Nếu ngài Quy Sơn nói sớm với ta, làm sao có chuyện ngày hôm nay!”

“Vừa đụng bèn quên sạch sở tri”: Sở Tri chính là Sở Tri Chướng; tức là khả năng hỏi một đáp mười của Ngài đến lúc ấy bỗng nhiên mất tăm mất tích, cho nên nói là “quên sạch”.

“Chẳng còn nhọc sức phải tu trì”: Đó gọi là: “Chẳng phải là không có tu chứng, nhưng chẳng bị nhiễm ô”. Lại chính là như thường nói: “Đoạn trừ vọng tưởng càng thêm bệnh, tiến đến Chân Như cũng vẫn tà”. Lại chính là nói: “Từ nay trở đi, chẳng ngờ trời, chẳng ngờ đất”. “Động dung dương cổ lộ”. Động dung là hành động lẫn dung mạo đều trọn vẹn. “Dương cổ lộ” ý nói phát huy diệu tánh, tức là “đâu đâu cũng gặp nguồn”, chẳng biết hễ giơ tay lên múa thì chân cũng nhịp bước theo.

“Bất đọa tiễu nhiên cơ”: “Tiễu nhiên cơ” là hư vô tịch diệt, lặng trong ứng hợp với lặng trong v.v… Nay đối với bầu trời Niết Bàn đã hiểu rất rõ ràng, mười phương thế giới và thân tâm như ngọc Phệ Lưu Ly, trong ngoài sáng tỏ, thấu suốt, cho nên chẳng đọa).

(Sao) Vấn: “Giáo trung thánh thuyết pháp, thánh mặc nhiên, nhị bất thiên phế. Kim thủy, điểu, thụ lâm diễn pháp vô dĩ, tắc hữu động vô tĩnh”. Đáp: Đại Bổn vân, “kỳ dục văn giả, triếp độc văn chi. Kỳ bất dục văn giả, triếp độc bất văn dã”. Tắc tịch dụng tùy tâm, tức động, tức tĩnh.

(鈔)問：教中聖說法，聖默然，二不偏廢。今水鳥樹林演法無已，則有動無靜。答：大本云，其欲聞者，輒獨聞之。其不欲聞者，輒獨不聞也。則寂用隨心，即動即靜。

(Sao: Hỏi: Trong giáo, [có khi] thánh nhân (Phật Thích Ca) thuyết pháp, [có lúc] thánh nhân im lặng, đối với cả hai điều ấy (thuyết pháp hoặc im lặng), Ngài chẳng riêng bỏ một điều nào! Nay nước, chim, rừng cây diễn pháp không ngớt, tức là [cõi Cực Lạc] luôn động, chẳng tĩnh.

Đáp: Kinh Đại Bổn nói: “Người muốn nghe liền lập tức nghe thấy. Kẻ chẳng muốn nghe bèn lập tức chẳng nghe”. Tức là tịch tĩnh hay động dụng tùy tâm, [do cái tâm của mỗi người] mà là động hay tĩnh).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh lý trí giao dung, thị phong thụ nghĩa.

(Sao) Lý hàm vạn pháp như thụ. Trí châu pháp giới như phong. Trí dữ Lý minh, Lý tùy Trí hiển, nhiên nhi phong thụ các bất tương tri. Lý Trí nguyên vô nhị bổn, bách thiên chủng nhạc, bất thị phong tác, bất thị thụ tác, nhân giả tâm tác.

(Diễn) Lý hàm vạn pháp như thụ giả, thụ hữu hàm tàng nghĩa, năng hàm chi diệp hoa quả cố. Lý hàm Hằng sa công đức diệc nhiên, cố vân: “Đạo thụ” dã. Trí châu pháp giới như phong giả, phong hữu châu biến nghĩa, vô xứ bất đáo, cố vân: “Sắc vô biên cố, Bát Nhã diệc vô biên”. Trí dữ Lý minh giả, Như Trí khế Như Lý, như phong chi xuy thụ nhi vô tích. Lý tùy Trí hiển giả, như như Lý, nhân như như Trí phương hiển. Như thụ chi nhân phong nhi hữu thanh, nhiên nhi phong bất tri thụ, thụ bất tri phong, phong thụ các trụ tự vị, sở vị “các các bất tương đáo, các các bất tương tri”. Hoa Nghiêm vân: “Thí như trường phong khởi, ngộ vật hàm cổ phiến, các các bất tương tri, nhất thiết pháp như thị”. Lý Trí diệc nhiên, Lý ngoại vô Trí, Trí ngoại vô Lý, Lý Trí diệc vô nhị bổn. Nhiên các bất tương tri, phi thị ngôn kỳ nhị bổn, nãi ngôn kỳ tự nhiên giao dung dã, hữu bất giả tạo tác, thiên nhiên dung hội ý. Như thử thuyết, phương dữ hạ cú “nguyên vô nhị bổn” hợp, “bách thiên chủng nhạc” hạ, hội quy nhất tâm.

(疏)稱理，則自性理智交融，是風樹義。

(鈔)理含萬法如樹。智周法界如風。智與理冥，理隨智顯，然而風樹各不相知。理智原無二本，百千種樂，不是風作，不是樹作，仁者心作。

(演)理含萬法如樹者，樹有含藏義，能含枝葉花果故。理含恆沙功德亦然，故云：道樹也。智周法界如風者，風有周遍義，無處不到，故云：色無邊故，般若亦無邊。智與理冥者，如智契如理，如風之吹樹而無蹟。理隨智顯者，如如理，因如如智方顯。如樹之因風而有聲，然而風不知樹，樹不知風，風樹各住自位，所謂各各不相到，各各不相知。華嚴云：譬如長風起，遇物咸鼓扇，各各不相知，一切法如是。理智亦然，理外無智，智外無理，理智亦無二本。然各不相知，非是言其二本，乃言其自然交融也，有不假造作，天然融會意 。如此說 ，方與下

句原無二本合，百千種樂下，會歸一心。

(Sớ: Xứng Lý thì Lý và Trí trong tự tánh dung thông lẫn nhau, là ý nghĩa của gió và cây.

Sao: Lý bao hàm vạn pháp như cây, Trí trọn khắp pháp giới như gió. Trí và Lý ngầm hợp, Lý nhờ Trí mà hiển lộ, nhưng gió và cây trọn chẳng biết nhau. Lý và Trí vốn chẳng có hai gốc; trăm ngàn thứ nhạc, chẳng phải do gió tấu lên, chẳng phải do cây phát ra tiếng, mà là do cái tâm của nhân giả tạo tác!

Diễn: “Lý bao hàm vạn pháp như cây”: Cây có ý nghĩa bao hàm, vì nó có thể bao hàm cành, lá, hoa, quả. Lý bao hàm Hằng sa công đức cũng giống như thế; vì vậy nói là “cây đạo”. Trí trọn khắp pháp giới như gió. Gió có ý nghĩa trọn khắp, không chỗ nào chẳng đến. Vì thế nói: “Do sắc vô biên, nên Bát Nhã cũng vô biên”. Trí và Lý ngầm hợp, Như Trí khế hợp Như Lý, như gió thổi qua cây chẳng có dấu vết. Lý do Trí mà hiển, Lý như như do Trí như như mới hiển lộ. Như cây do gió mà có tiếng, nhưng gió chẳng biết cây, cây chẳng biết gió. Gió và cây mỗi thứ đều trụ trong vị trí của chính mình, tức là mỗi thứ đều chẳng đến với nhau, đều chẳng biết tới nhau. Kinh Hoa Nghiêm nói: “Ví như gió mạnh thổi, gặp vật đều khua động, mỗi thứ chẳng biết nhau, hết thảy pháp như vậy”. Lý và Trí cũng thế, ngoài Lý chẳng có Trí, ngoài Trí chẳng có Lý. Lý và Trí cũng chẳng có hai gốc; nhưng mỗi pháp đều chẳng biết nhau, chẳng phải là nói chúng có hai gốc [khác biệt], mà là nói chúng tự nhiên dung thông, chẳng cậy vào tạo tác, tức là nói theo ý nghĩa tự nhiên dung hội. Nói như vậy thì mới phù hợp với câu “vốn chẳng có hai gốc” trong đoạn sau. Từ câu “trăm ngàn thứ nhạc” trở đi là gom về nhất tâm).

Tam, tổng kết nhị nghiêm.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Kỳ Phật quốc độ, thành tựu như thị công đức trang nghiêm.

(Sớ) Kết thượng hóa cầm, phong thụ nhị chủng trang nghiêm, giai bỉ Phật nhân địa nguyện hạnh công đức sở thành tựu dã; hựu biến hóa công đức, Đại Thừa công đức đẳng, tứ chủng thành tựu, như Luận trung thuyết tiền hậu công đức, phồn bất các hệ điều hạ.

(Diễn) Tiền hậu công đức phồn bất các hệ điều hạ giả, Thiên Thân tác Vãng Sanh Luận dĩ thích thử kinh. Bỉ Luận tụng trung, hữu thập thất chủng công đức thích thử kinh công đức trang nghiêm. Dĩ tụng đối kinh, tiền hậu giai minh hiển khả tri, cố bất phồn dẫn. Độc thử kinh hóa cầm, phong thụ nhị chủng trang nghiêm dẫn đối bỉ tụng, biến hóa Đại Thừa đẳng tứ chủng công đức giả, dĩ bỉ tụng trung, khuyết Phật hóa tác cập vô ác đạo nhị nghĩa. Cố kim đặc dẫn dĩ phát minh chi.

三、總結二嚴。

(經)舍利弗！其佛國土，成就如是功德莊嚴。

(疏)結上化禽，風樹二種莊嚴，皆彼佛因地願行功德所成就也；又變化功德，大乘功德等，四種成就，如論中說前後功德，繁不各係條下。

(演)前後功德繁不各係條下者，天親作往生論以釋此經。彼論頌中，有十七種功德釋此經功德莊嚴。以頌對經，前後皆明顯可知，故不繁引。獨此經化禽，風樹二種莊嚴引對彼頌，變化大乘等四種功德者，以彼頌中，缺佛化作及無惡道二義。故今特引以發明之。

(Ba là tổng kết hai thứ trang nghiêm.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Phật ấy thành tựu công đức trang nghiêm như thế.

Sớ: Tổng kết hai thứ trang nghiêm là chim biến hóa và gió thổi qua cây báu được nói trong phần trước đều được thành tựu bởi công đức nơi nguyện và hạnh của đức Phật ấy khi tu nhân. Lại do công đức biến hóa, công đức Đại Thừa v.v… mà bốn thứ [công đức] thành tựu, còn như trong [Vãng Sanh] Luận đã nói các công đức trước và sau [bốn thứ công đức ấy], do rườm rà nên chẳng nêu rõ điều nào tương ứng với đoạn kinh văn nào.

Diễn: “Các công đức trước và sau do rườm rà nên chẳng nêu rõ từng điều”: Ngài Thiên Thân soạn Vãng Sanh Luận để giải thích kinh này. Trong phần Kệ Tụng của bộ Luận ấy, có nói mười bảy thứ công đức để giải thích công đức trang nghiêm của kinh này. Đem kệ tụng đối chiếu với kinh thì trước sau đều rõ ràng dễ biết, cho nên chẳng trích dẫn rườm rà. Chỉ riêng đem hai thứ trang nghiêm là chim biến hóa và gió lùa qua cây trong kinh này để đối chiếu với bốn thứ công đức Đại Thừa về sự biến hóa trong bài tụng ấy, vì trong phần kệ tụng đó thiếu hai nghĩa “Phật biến hóa” và “không có ác đạo”. Do vậy, nay đặc biệt dẫn ra để giảng rõ).

(Sao) Nguyện sở thành giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung nhân, tùy kỳ chí nguyện, sở dục văn giả, tự nhiên đắc văn”, cố điểu thụ giai thành diệu pháp âm dã. Hạnh sở thành giả, Đại Bổn nguyện hậu tu hành. Như vân: “Thường dĩ hòa nhan ái ngữ, nhiêu ích chúng sanh”. Thị dĩ đắc thành phong xuy lâm thụ, giai xuất diệu âm cố. Như vân: “Ư Phật, Pháp, Tăng, tín trọng, cung kính”, thị dĩ đắc thành chúng sanh văn giả, hàm niệm Tam Bảo cố. Biến hóa công đức giả, như Luận tụng vân: “Chủng chủng tạp sắc điểu, các các xuất nhã âm, văn giả niệm Tam Bảo, vong tướng nhập nhất tâm”, thị dã. Đại Thừa công đức giả, như Luận tụng vân: “Đại Thừa thiện căn giới, đẳng vô cơ hiềm danh, nữ nhân cập căn khuyết, Nhị Thừa chủng bất sanh”, thị dã. Đẳng giả, đẳng hư không cập tánh dã.

(Diễn) Hư không công đức giả. Tụng vân: “Vô lượng bảo giao lạc, la võng hư không trung, chủng chủng linh phát hưởng, tuyên thổ diệu pháp âm”. Tánh công đức giả, “chánh đạo đại từ bi, xuất sanh thiện căn cố”.

(鈔)願所成者，大本法藏願云：我作佛時，我剎中人，隨其志願，所欲聞者，自然得聞，故鳥樹皆成妙法音也。行所成者，大本願後修行。如云：常以和顏愛語，饒益眾生。是以得成風吹林樹，皆出妙音故。如云：於佛法僧，信重恭敬，是以得成眾生聞者，咸念三寶故。變化功德者，如論頌云：種種雜色鳥，各各出雅音，聞者念三寶，忘相入一心，是也。大乘功德者，如論頌云：大乘善根界，等無譏嫌名，女人及根缺，二乘種不生，是也。等者，等虛空及性也。

(演)虛空功德者。頌云：無量寶交絡，羅網虛空中，種種鈴發響，宣吐妙法音。性功德者，正道大慈悲，出生善根故。

Sao: “Do nguyện mà thành tựu”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng đã nguyện: “Khi tôi thành Phật, người trong cõi tôi, tùy theo chí nguyện muốn được nghe, sẽ tự nhiên được nghe”. Vì thế, chim và cây đều phát ra pháp âm mầu nhiệm. “Do hạnh mà thành tựu”: Theo kinh Đại Bổn, sau khi phát nguyện, [ngài Pháp Tạng] tu hành. Kinh chép: “Thường dùng vẻ mặt hiền hòa, lời nói mềm mỏng để tạo lợi ích cho chúng sanh”. Do vậy, thành tựu “gió thổi qua rừng cây, đều phát ra âm thanh mầu nhiệm”. Như nói: “Đối với Phật, Pháp, Tăng, tin tưởng, tôn trọng, cung kính”. Do vậy, được thành “chúng sanh nghe xong, đều niệm Tam Bảo”.

“Công đức biến hóa” là như bài tụng trong Vãng Sanh Luận đã nói: “Các thứ chim nhiều màu, đều hót tiếng hòa nhã, người nghe niệm Tam Bảo, quên tướng, nhập nhất tâm” là nói tới ý này.

“Công đức Đại Thừa”: Như bài kệ tụng trong Vãng Sanh Luận có nói: “Giới thiện căn Đại Thừa, bình đẳng, không tên xấu, nữ nhân, và căn thiếu, tánh Nhị Thừa chẳng sanh” là ý này. “Đẳng” nghĩa là tánh như hư không.

Diễn: “Hư không công đức”: Bài kệ [trong Vãng Sanh Luận] có đoạn viết: “Vô lượng báu giăng xen, lưới mành phủ hư không, các thứ linh vang tiếng, tuyên nói diệu pháp âm”. “Tánh công đức” là “chánh đạo đại từ bi, xuất sanh các căn lành”).

(Sao) Tiền hậu như thị công đức trang nghiêm hạ, bất các hệ luận tụng, dĩ kim tụng nhất khuyết hóa tác, nhị khuyết ác đạo, cố đặc minh chi. Ngôn chúng điểu xuất âm, nhược phi Phật tác, yên năng thính giả vong tướng nhất tâm dã? Bất vân ác đạo, dĩ nhân trung thượng vô nữ nhân, thánh trung thượng vô tiểu thánh, huống phục hữu ác đạo dã? Tiền hậu minh hiển khả tri, cố bất phồn hệ. Hựu chánh báo nhị công đức, tại “như thị trang nghiêm” điều ngoại, cố diệc bất hệ.

(Diễn) Chánh báo nhị công đức, vị thượng thủ công đức, đại chúng công đức.

(鈔)前後如是功德莊嚴下，不各係論頌，以今頌一缺化作，二缺惡道，故特明之。言眾鳥出音，若非佛作，焉能聽者忘相一心也？不云惡道，以人中尚無女人，聖中尚無小聖。況復有惡道也？前後明顯可知，故不繁係。又正報二功德，在如是莊嚴條外，故亦不係。

(演)正報二功德，謂上首功德，大眾功德。

(Sao: Từ câu “các công đức trước và sau hai thứ trang nghiêm như thế, chẳng đối chiếu với bài tụng trong Vãng Sanh Luận [để trình bày từng điều]” vì bài tụng một là thiếu ý [các loài chim ấy do đức Phật] hóa thành, hai là thiếu ý [chúng không thuộc về] ác đạo, cho nên đặc biệt giảng rõ. Nói các loài chim phát ra âm thanh, nếu chẳng phải là do Phật biến hóa thì làm sao có thể khiến cho người nghe quên tướng, nhất tâm được? Chẳng nói tới ác đạo, vì trong loài người [nơi cõi Cực Lạc] còn không có nữ nhân, trong các vị thánh [bên cõi ấy] còn chẳng có hàng tiểu thánh, huống hồ lại còn có ác đạo ư? Trước sau đều rõ ràng có thể biết, cho nên chẳng rườm lời dẫn chứng. Lại nữa, hai thứ công đức nơi chánh báo do nằm ngoài phạm vi của câu “trang nghiêm như thế” ở đây, cho nên cũng chẳng trích dẫn Vãng Sanh Luận để đối chiếu, trình bày.

Diễn: Hai thứ công đức nơi chánh báo là công đức của bậc thượng thủ và công đức của đại chúng).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh Bát Nhã châu biến pháp giới, thị điểu thụ thuyết pháp nghĩa.

(Sao) Thủ Lăng Nghiêm Sao vân: “Nhược năng chuyển vật, tức đồng Như Lai, dĩ tâm ngoại vô vật, vật tức thị tâm, đản tâm ly phân biệt, tức thị chánh trí Bát Nhã, châu biến pháp giới, vô hữu chướng ngại”. Thị cố Tây Phương thủy, điểu, thụ lâm, tất giai thuyết pháp. Kim bất kiến điểu thụ thuyết pháp, dĩ vị ly niệm cố. Khởi Tín vân: “Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới”. Thị cố, hư không giới trung, phổ giai thuyết pháp.

(Diễn) “Nhược năng chuyển vật” nhị cú, thị Lăng Nghiêm kinh văn. Văn vân: “Nhất thiết chúng sanh, mê kỷ vị vật, vị vật sở chuyển. Thị cố ư trung, quán đại, quán tiểu, nhược năng chuyển vật, tức đồng Như Lai”. “Dĩ tâm ngoại vô vật” lục cú, thị Sao trung thích từ. Tâm ngoại vô vật, vật tức thị tâm, thị minh sắc tâm bất nhị. Đản ly phân biệt, tức thị Bát Nhã. Vô hữu chướng ngại, thị minh ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới. Sao ý vị kinh sở vân “chuyển vật” giả, phi thị hữu vật khả chuyển, cái dĩ tâm ngoại tịnh vô hữu vật, nhất thiết vật giai tức thị tâm, nhi sở dĩ kiến hữu vật giả, dĩ tâm sanh phân biệt cố. Đản nhất niệm bất sanh, toàn thể tức tự hiển hiện. Sở dĩ kinh thuyết: “Nhược năng chuyển vật, tức đồng Như Lai” dã. Dĩ thử quán chi, khả kiến tự tánh Bát Nhã châu biến pháp giới, nhi Tây Phương thủy, điểu, thụ lâm, tự tất giai thuyết pháp dã. Khởi Tín ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới giả, Luận văn vân: “Sở ngôn giác nghĩa giả, vị tâm thể ly niệm. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến. Pháp giới nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp Thân”.

(疏)稱理，則自性般若周遍法界，是鳥樹說法義。

(鈔)首楞嚴鈔云：若能轉物，即同如來，以心外無物，物即是心，但心離分別，即是正智般若，周遍法界，無有障礙。是故西方水鳥樹林，悉皆說法。今不見鳥樹說法，以未離念故。起信云：離念相者，等虛空界。是故，虛空界中，普皆說法。

(演)若能轉物二句，是楞嚴經文。文云：一切眾生，迷己為物，為物所轉。是故於中，觀大觀小，若能轉物，即同如來。以心外無物六句，是鈔中釋辭。心外無物，物即是心，是明色心不二。但離分別，即是般若。無有障礙，是明離念相者，等虛空界。鈔意謂經所云轉物者，非是有物可轉，蓋以心外並無有物，一切物皆即是心，而所以見有物者，以心生分別故。但一念不生，全體即自顯現。所以經說：若能轉物，即同如來也。以此觀之，可見自性般若周遍法界，而西方水鳥樹林，自悉皆說法也。起信離念相者，等虛空界者，論文云：所言覺義者，謂心體離念。離念相者，等虛空界，無所不遍。法界一相，即是如來平等法身。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh Bát Nhã trọn khắp pháp giới là ý nghĩa chim và cây thuyết pháp.

Sao: Thủ Lăng Nghiêm Sao giảng: “Nếu có thể chuyển vật, liền giống như Như Lai, là vì ngoài tâm chẳng có vật, vật chính là tâm, nhưng tâm lìa phân biệt, chính là chánh trí Bát Nhã, trọn khắp pháp giới, chẳng có chướng ngại”. Vì thế, tại Tây Phương, nước, chim, rừng cây thảy đều thuyết pháp. Nay [trong cõi Sa Bà này] chẳng thấy chim, cây thuyết pháp là do chưa lìa niệm. Luận Khởi Tín nói: “Tướng ly niệm bằng với hư không giới”. Vì thế, trong hư không giới, đều thuyết pháp trọn khắp.

Diễn: Hai câu “nếu có thể chuyển vật…” chính là kinh văn trong Lăng Nghiêm. Kinh văn như sau: “Hết thảy chúng sanh do mê mất, ngỡ chính mình là vật, bị vật xoay chuyển. Do vậy, thấy lớn, thấy nhỏ trong ấy. Nếu có thể chuyển vật, sẽ giống như Như Lai”. Sáu câu “do ngoài tâm chẳng có vật…” là lời giải thích trong [Lăng Nghiêm Kinh] Sao. “Ngoài tâm chẳng có vật, vật chính là tâm”, nói rõ sắc và tâm chẳng hai. “Chỉ lìa phân biệt” tức là Bát Nhã. “Chẳng có chướng ngại” là nói tướng của ly niệm bằng với hư không giới. Lời Sao có nghĩa là: Kinh nói “chuyển vật”, chẳng phải là có vật để có thể chuyển; bởi lẽ, ngoài tâm trọn chẳng có vật, hết thảy các vật đều chính là tâm. Sở dĩ thấy có vật là do tâm sanh phân biệt. Nhưng một niệm chẳng sanh, toàn thể bèn tự hiển hiện. Do đó, kinh nói: “Nếu có thể chuyển vật, ắt giống như Như Lai”. Xét theo điều này, có thể thấy là tự tánh Bát Nhã trọn khắp pháp giới, mà nước, chim, rừng cây trong Tây Phương đều tự nói pháp. “Luận Khởi Tín nói: Tướng ly niệm bằng với hư không giới”. Luận [Khởi Tín] có nói: “Nói đến nghĩa Giác là nói tâm thể ly niệm. Tướng ly niệm bằng với hư không giới, không đâu chẳng trọn khắp. Pháp giới một tướng chính là Pháp Thân bình đẳng của Như Lai”).

Nhị, chánh báo (nhị): Sơ, hóa chủ. Nhị, hóa bạn.

Sơ, hóa chủ (nhị): Sơ, trưng danh. Nhị, hiển đức.

Sơ, trưng danh.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Ư nhữ ý vân hà? Bỉ Phật hà cố hiệu A Di Đà?

(Sớ) Thượng minh y báo chi thắng, nhi y tùng chánh sanh, cố thứ minh chánh báo. Ư ý vân hà? Thẩm kỳ giải phủ dã. Dĩ tri bỉ Phật hiệu A Di Đà, vị tri kỳ nghĩa. Dĩ bỉ Phật nãi nhất kinh chánh chủ, cố tu thẩm vấn.

(Diễn) Y tùng chánh sanh giả, nhược cứ ngoại giáo, tắc tùng Thái Cực sanh Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sanh Tứ Tượng, Tứ Tượng sanh Bát Quái, thanh trược điện vị, Tam Tài triệu phân, tắc chánh tùng y sanh. Kim nội giáo tắc y tùng chánh sanh. Nhất niệm vô minh, dẫn sanh tam tế. Cảnh giới vi duyên, dẫn khởi lục thô. Sơn hà đại địa, nhân vô minh nhi hữu, vọng tưởng nhi thành, y tùng chánh sanh dã.

二、正報(二)：初、化主。二、化伴。

初、化主(二)：初、徵名。二、顯德 。

初、徵名。

(經)舍利弗！於汝意云何？彼佛何故號阿彌陀？

(疏)上明依報之勝，而依從正生，故次明正報。於意云何？審其解否也。已知彼佛號阿彌陀 ，未知其義 。以彼

佛乃一經正主，故須審問。

(演)依從正生者，若據外教，則從太極生兩儀，兩儀生四象，四象生八卦，清濁奠位，三才肇分，則正從依生。今內教則依從正生。一念無明，引生三細。境界為緣，引起六粗。山河大地，因無明而有，妄想而成，依從正生也。

(Hai là chánh báo (gồm hai phần): Một là hóa chủ, hai là hóa bạn (những người được giáo hóa và giúp Phật giáo hóa).

Thứ nhất là hóa chủ (gồm hai phần): Một là gạn hỏi danh hiệu, hai là hiển lộ phẩm đức.

Trước hết là phần gạn hỏi danh hiệu.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Ý ông nghĩ sao? Đức Phật ấy vì sao hiệu là A Di Đà?

Sớ: Những phần trên đã nói về sự thù thắng nơi y báo, nhưng y báo sanh từ chánh báo; do vậy, tiếp theo đây, sẽ nói về chánh báo. “Ý ông nghĩ sao?”: Xét coi ngài Xá Lợi Phất có hiểu hay không? Đã biết đức Phật ấy hiệu là A Di Đà, nhưng chưa biết ý nghĩa. Do đức Phật ấy là nhân vật chủ yếu của một bộ kinh, nên cần phải xét hỏi.

Diễn: “Y báo sanh từ chánh báo”: Nếu xét theo ngoại giáo, ắt từ Thái Cực sanh ra Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sanh Tứ Tượng, Tứ Tượng sanh Bát Quái, thanh và trược đã được đặt vững vị trí, Tam Tài mới tách biệt, [hiểu theo cách như vậy] thì chánh báo sanh từ y báo. Nay xét theo nội giáo (Phật giáo) thì y báo sanh từ chánh báo. Một niệm vô minh dẫn khởi sanh ra ba tế tướng. Cảnh giới làm duyên, dẫn khởi sáu thô tướng. Núi, sông, đại địa, do vô minh mà có, do vọng tưởng mà thành, [tức là] y báo sanh từ chánh báo).

(Sao) Chánh chủ giả, báo hữu y chánh, Phật cư kỳ chánh cố. Chánh hữu chủ bạn, Phật vi kỳ chủ cố. Nghĩa tu thẩm giả, dĩ Di Đà vạn đức chi hiệu, kỳ nghĩa thâm quảng, ưng vi khai xiển, sử nhân hiểu liễu, sanh hướng mộ cố.

(鈔)正主者，報有依正，佛居其正故。正有主伴，佛為其主故。義須審者，以彌陀萬德之號，其義深廣，應為開闡，使人曉了，生向慕故。

(Sao: “Chánh, chủ”: Do báo có y và chánh, Phật thuộc về chánh.

Trong chánh báo, lại có chủ và bạn, Phật là chủ; cần phải xét rõ ý nghĩa. Do danh hiệu Di Đà vạn đức, ý nghĩa sâu rộng, hãy nên khai thị, xiển dương, khiến cho người khác hiểu rõ, sanh lòng ngưỡng mộ, hướng về).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh chánh tư duy, thị “ư ý vân hà” nghĩa.

(Sao) Trù lượng danh Ý, thế nhân khởi ư ý thức, niệm niệm trục ngoại trù lượng, thị tà tư duy dã. Toàn kỳ ý thức, khấu kỷ nhi tham, tư chi hựu tư, tư tận hoàn nguyên, tư vô sở tư, toàn thân tức thọ tức quang, hà luận bỉ Phật, thử Phật?

(Diễn) Trù lượng danh Ý giả, Tướng Tông vân: “Tập khởi danh Tâm, tập chư chủng tử, khởi chư hiện hành cố. Trù lượng danh Ý, trù lự tư lượng, tự phần cảnh giới cố. Liễu biệt danh Thức, chiếu liễu phân biệt tiền cảnh giới cố”. Hựu Ý giả, tức đệ thất thức. Trù lượng giả, tư duy trù lượng, đệ bát Kiến Phần thị Ngã cố dã. Thử chánh thủ đệ thất Tâm Vương tự thể tư lượng danh Ý, diệc kiêm thủ Biến Hành ngũ sở trung Tư dã. Ý thức vị ý chi thức, tức đệ lục thức dã. Luận vân: “Ngôn ý thức giả, tức thử Tương Tục Thức, y chư phàm phu thủ trước chuyển thâm, kế ngã, ngã sở, chủng chủng vọng chấp, tùy sự ban duyên, phân biệt lục trần, danh vi Ý Thức, diệc danh Phân Ly Thức, hựu phục thuyết danh Phân Biệt Sự Thức”, thị dã. Niệm niệm trục ngoại trù lượng giả, niệm niệm tùy trục ngoại trần, tư lượng, trù độ, tằng bất tạm ly, nhật dạ an ư mê loạn, nhi bất giác dã, duy sanh, duy tử, tự nhược ư phân nhiễu chi trung, vô cổ, vô kim, tương vong ư tán loạn chi nội, khả cụ dã. Toàn kỳ ý thức giả, vị sơ tâm nhân, vị năng cự y nghiệp thức tu hành, chỉ khả tức tựu ý thức hồi quang phản chiếu dã. Cố chư tu hành nhân vị đắc định giả, giai tán vị độc đầu ý thức vi quán Thể. Đắc thượng định giả, diệc thị định ý thức Hiện Lượng quán sát dã. Khấu kỷ nhi tham giả, vị bất trục ngoại trù lượng, đản hướng nhất cú A Di Đà Phật thượng trước đảo, niệm niệm thể sát, niệm niệm cứu thẩm, cúc kỳ căn nguyên dã. Tư tận hoàn nguyên giả, tức sở vị thể cứu chi cực, ư tự bổn tâm, hốt nhiên khế hợp dã. Tư vô sở tư giả, tức niệm nhi vô niệm, thị ly niệm cảnh giới. Sở vị viễn ly vi tế niệm cố, đắc kiến tâm tánh, tâm tức thường trụ dã. Hựu phục thử tức bất tư chi tư, thị nhậm vận thanh tịnh chi ý, cố Phật quả đệ thất, diệc danh vi Ý.

(疏)稱理，則自性正思惟，是於意云何義。

(鈔)籌量名意，世人起於意識 ，念念逐外籌量 ，是邪

思惟也。旋其意識，扣己而參，思之又思，思盡還源，思無所思，全身即壽即光，何論彼佛，此佛？

(演)籌量名意者，相宗云：集起名心，集諸種子，起諸現行故。籌量名意，籌慮思量，自分境界故。了別名識，照了分別前境界故。又意者，即第七識。籌量者，思惟籌量，第八見分是我故也。此正取第七心王自體思量名意，亦兼取遍行五所中思也。意識謂意之識，即第六識也。論云：言意識者，即此相續識，依諸凡夫取著轉深，計我我所，種種妄執，隨事扳緣，分別六塵，名為意識，亦名分離識，又復說名分別事識，是也。念念逐外籌量者，念念隨逐外塵，思量籌度，曾不暫離，日夜安於迷亂，而不覺也，唯生唯死，自若於紛擾之中，無古無今，相忘於散亂之內，可懼也。旋其意識者，謂初心人，未能遽依業識修行，只可即就意識回光返照也。故諸修行人未得定者，皆散位獨頭意識為觀體。得上定者，亦是定意識現量觀察也。扣己而參者，謂不逐外籌量，但向一句阿彌陀佛上著倒，念念體察，念念究審，鞫其根源也。思盡還源者，即所謂體究之極，於自本心，忽然契合也。思無所思者，即念而無念，是離念境界。所謂遠離微細念故，得見心性，心即常住也。又復此即不思之思，是任運清淨之意，故佛果第七，亦名為意。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chánh tư duy là ý nghĩa của câu “ý ông nghĩ sao”.

Sao: Trù tính, suy lường thì gọi là Ý. Người đời dấy lên ý thức, niệm niệm trù tính, suy lường theo [trần cảnh] bên ngoài, đó là tà tư duy. Xoay chuyển ý thức, quay trở lại tham cứu chính mình, suy đi nghĩ lại, suy nghĩ cho đến khi hết hẳn suy nghĩ, sẽ trở về nguồn. Suy nghĩ mà không còn có gì để suy nghĩ nữa, toàn thân chính là thọ, là quang, còn luận định Phật này, Phật kia chi nữa?

Diễn: “Trù tính, suy lường thì gọi là Ý”: Tướng Tông nói: “Tập khởi thì gọi là Tâm, vì [tâm] gom góp các chủng tử, khởi lên các hiện hành. Trù tính suy lường gọi là Ý, do nó suy tính, lo toan, cân nhắc, thuộc về cảnh giới của chính mình. Thấu hiểu phân biệt rõ ràng thì gọi là Thức, vì nó soi tỏ, phân biệt rõ ràng cảnh giới bên ngoài”. Lại nữa, Ý là thức thứ bảy. “Trù lượng” là suy nghĩ, toan tính, so lường, dùng Kiến Phần [của thức] thứ tám làm Ngã vậy. Đấy là chủ yếu dựa trên [đặc tánh] tự thể suy nghĩ, so lường của Tâm Vương thứ bảy mà gọi là Ý, cũng lấy kèm thêm [ý nghĩa của] Tư [Tâm Sở] trong năm món Tâm Sở thuộc loại Biến Hành.

Ý Thức là nói thức của ý, tức thức thứ sáu. Luận viết: “Nói đến Ý Thức thì chính là Tương Tục Thức, nương theo sự chấp giữ của phàm phu mà chuyển thành sâu đậm. So đo ngã và ngã sở, các thứ chấp trước hư vọng, nắm níu theo sự, phân biệt sáu trần, nên gọi là Ý Thức. Còn gọi là Phân Ly Thức, lại còn nói là Phân Biệt Sự Thức” chính là nói về điều này.

“Niệm niệm trù tính, suy lường theo bên ngoài”: Niệm nào cũng đuổi theo ngoại trần, suy nghĩ, trù tính, cân nhắc, chưa từng tạm lìa, ngày đêm ở yên trong mê loạn mà chẳng nhận biết. Chỉ sống, chỉ chết, tự đặt mình trong sự nhiễu loạn, chẳng xưa, chẳng nay, quên bẵng trong tán loạn, đáng sợ thay!

“Xoay chuyển ý thức”, ý nói kẻ sơ tâm chẳng thể dựa ngay trên nghiệp thức để tu hành, chỉ có thể từ ngay nơi ý thức mà hồi quang phản chiếu. Vì lẽ đó, người tu hành mà chưa đắc Định đều dùng tán vị độc đầu ý thức làm Quán Thể. Người đã đắc Định bậc thượng cũng là dùng Hiện Lượng ý thức của Định để quán sát.

“Tham cứu chính mình” là chẳng trù tính, suy lường theo [trần cảnh] bên ngoài, chỉ hướng về một câu A Di Đà Phật mà nghiền ngẫm, niệm niệm nghĩ xét, niệm niệm tham cứu cặn kẽ, tra xét nguồn cội của nó.

“Đã hết suy nghĩ bèn trở về nguồn” chính là nói suy xét, thấu hiểu đến tận cùng, bỗng khế hợp bản tâm của chính mình. “Nghĩ mà không có gì để nghĩ” chính là niệm mà vô niệm, là cảnh giới ly niệm, tức là xa lìa niệm vi tế. Được thấy tâm tánh, tâm chính là thường trụ. Điều này lại còn là chẳng nghĩ mà nghĩ, ý mặc lòng thanh tịnh, cho nên trong Phật quả, thức thứ bảy cũng gọi là Ý).

Nhị, hiển đức (nhị): Sơ, danh hàm đa nghĩa. Nhị, đạo thành viễn kiếp.

Sơ, danh hàm đa nghĩa (nhị): Sơ, quang minh vô lượng. Nhị, thọ mạng vô lượng.

Sơ, quang minh vô lượng.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bỉ Phật quang minh vô lượng, chiếu thập phương quốc, vô sở chướng ngại. Thị cố hiệu vi A Di Đà.

(Sớ) Vô lượng dĩ như tiền thích. Nhiên vị tri vô lượng đắc danh chi cố; kim vị thị quang minh, thọ mạng, nhị giai vô lượng dã. Quang minh giả hữu nhị: Nhất giả, trí quang. Nhị giả, thân quang. Phục hữu nhị nghĩa: Nhất giả, thường quang. Nhị giả, phóng quang. Hựu quang sở nhân, phục hữu nhị nghĩa: Nhất, thị vạn đức sở thành. Nhị, thị bổn nguyện sở trí.

(Diễn) Tiền thích tức chúng đa vô hữu số lượng, quảng đại vô hữu hạn lượng.

二、顯德(二)：初、名含多義。二、道成遠劫。

初、名含多義(二)：初、光明無量。二、壽命無量。

初、光明無量。

(經)舍利弗！彼佛光明無量，照十方國，無所障礙。是故號為阿彌陀。

(疏)無量已如前釋。然未知無量得名之故；今謂是光明壽命，二皆無量也。光明者有二：一者，智光。二者，身光。復有二義：一者，常光。二者，放光。又光所因，復有二義：一、是萬德所成。二、是本願所致。

(演)前釋即眾多無有數量，廣大無有限量。

(Hai, hiển đức (gồm hai phần): Một là danh hiệu bao hàm nhiều ý nghĩa. Hai là Phật đã thành đạo từ nhiều kiếp lâu xa.

Một, danh hiệu bao hàm nhiều ý nghĩa (gồm hai phần): Một, quang minh vô lượng. Hai, thọ mạng vô lượng.

Trước hết là phần quang minh vô lượng.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Đức Phật ấy quang minh vô lượng, chiếu mười phương cõi nước chẳng bị chướng ngại. Vì thế, hiệu là A Di Đà.

Sớ: Chữ “vô lượng” như trong các phần trước đã giải thích, nhưng chưa biết nguyên nhân vì sao được gọi là vô lượng. Nay nói là do hai thứ quang minh và thọ mạng đều vô lượng. Quang minh có hai thứ, một là trí quang, hai là thân quang. Lại có hai nghĩa, một là thường quang, hai là phóng quang. Nói đến cái nhân của quang minh thì lại có hai nghĩa, một là do muôn đức tạo thành, hai là do bổn nguyện tạo nên như vậy.

Diễn: “Phần trước đã giải thích”: Số lượng rất nhiều, rộng lớn

chẳng có hạn lượng [thì gọi là “vô lượng”]).

(Sao) Tiên thích quang minh dã. Trí quang, thân quang giả, như Lô Xá Na, thử vân Quang Minh Biến Chiếu. Tự Thọ Dụng Thân, chiếu chân pháp giới, thị danh “trí quang”. Tha Thọ Dụng Thân, biến chiếu đại chúng, thị danh “thân quang”. Hựu Niết Bàn vân: “Lưu Ly Quang Bồ Tát, phóng thân quang minh. Văn Thù ngôn: Quang minh giả, danh vi trí huệ, tắc Sự Lý viên dung, thân trí bất nhị dã”.

(Diễn) Tự Thọ Dụng Thân chiếu chân pháp giới giả, nãi vô tướng chi thân, dĩ công đức trí huệ vi Thể, cố chiếu Nhất Chân pháp giới. Tha Thọ Dụng Thân biến chiếu đại chúng giả, nãi hữu tướng chi thân, dĩ sắc tâm vi Thể, vi Thập Địa Bồ Tát hiện khởi, cố biến chiếu đại chúng. Thử ước thân trí phân thích. Quang minh danh vi trí huệ giả, nhược thân quang bất thị trí huệ, tắc đồng, thổ, thạch, mộc ngẫu vô tình. Nhược trí huệ bất tức thân quang, tắc trí huệ hữu sở bất biến. Cố thân quang chi Sự, tức trí huệ chi Lý, viên dung bất nhị dã. Thử ước thân trí hợp thích.

(鈔)先釋光明也。智光，身光者，如盧舍那，此云光明遍照。自受用身，照真法界，是名智光。他受用身，遍照大眾，是名身光。又涅槃云：琉璃光菩薩，放身光明。文殊言：光明者，名為智慧，則事理圓融，身智不二也。

(演)自受用身照真法界者，乃無相之身，以功德智慧為體，故照一真法界。他受用身遍照大眾者，乃有相之身，以色心為體，為十地菩薩現起，故遍照大眾。此約身智分釋。光明名為智慧者，若身光不是智慧，則同土石木偶無情。若智慧不即身光，則智慧有所不遍。故身光之事，即智慧之理，圓融不二也。此約身智合釋。

Sao: Trước hết, giải thích về quang minh. “Trí quang và thân quang”: Như Lô Xá Na, cõi này dịch là “quang minh chiếu trọn khắp”. Tự Thọ Dụng Thân, chiếu chân pháp giới, nên gọi là Trí Quang. Tha Thọ Dụng Thân chiếu khắp đại chúng, được gọi là Thân Quang. Kinh Niết Bàn lại nói: “Lưu Ly Quang Bồ Tát phóng quang minh từ nơi thân. Ngài Văn Thù nói: Quang minh có tên là trí huệ, tức là Sự Lý viên dung, thân và trí chẳng hai”.

Diễn: “Tự Thọ Dụng Thân chiếu chân pháp giới” chính là thân

vô tướng, dùng công đức và trí huệ làm Thể, cho nên chiếu Nhất Chân pháp giới. “Tha Thọ Dụng Thân chiếu khắp đại chúng” chính là thân hữu tướng. [Thân ấy] lấy sắc và tâm làm Thể, do Thập Địa Bồ Tát hiện khởi, cho nên chiếu trọn khắp đại chúng. Đây là tách rời Thân và Trí để giải thích.

“Quang minh gọi là trí huệ”: Nếu thân quang chẳng phải là trí huệ, ắt sẽ giống như đất, đá, tượng gỗ vô tình. Nếu trí huệ chẳng phải là thân quang, ắt trí huệ có chỗ chẳng trọn khắp. Vì thế, Sự nơi thân quang chính là Lý nơi trí huệ, viên dung, chẳng hai. Đây là gộp chung Thân và Trí để giải thích).

(Sao) Thường quang, phóng quang giả, thường sở hiển quang, vô phóng bất phóng, như viên quang nhất Tầm đẳng, thị dã. Phóng quang giả, hoặc ư mi gian, hoặc ư đảnh thượng, hoặc khẩu, hoặc xỉ, hoặc tễ, hoặc túc chi loại, thị dã. Kim ngôn quang giả, chánh ý tại Thường, nhi diệc kiêm Phóng, cập dữ thân trí. Như Đại Bổn ngôn: “Nhĩ thời, A Di Đà Phật, tùng kỳ diện môn, phóng vô lượng quang”. Hựu vân: “Ngã dĩ trí huệ quang, quảng chiếu vô ương giới cố”. Vạn đức sở thành giả, Hoa Nghiêm Hiền Thủ phẩm, khai tứ thập tứ môn quang minh, các xuất kỳ nhân, hoặc quy Tam Bảo, hoặc phát Tứ Hoằng, Tam Học, Lục Độ chi sở thành tựu, nhất nhất kết vân: “Thị cố đắc thành thử quang minh”. Hựu Bát Nhã kinh, Phật ngôn: “Ngã ư nhất thiết pháp vô sở chấp, cố đắc thường quang nhất tầm”. Tắc tri kim Phật quang minh, phi nhất đức sở trí dã.

(Diễn) Tứ thập tứ quang giả, tùng thỉ Thiện Hiện Chiếu Diệu. chung chí Xúc Pháp Thanh Tịnh. Ngã ư nhất thiết vô sở chấp, đắc thường quang giả, chư Phật quang minh tùng trí huệ sanh. Phàm phu chấp trọng, trí huệ bất sanh. Trí huệ bất sanh, quang minh hà hữu? Cố đãng tận nhất thiết chấp giả, nãi năng phát quang minh dã. Hựu, hữu sở chấp giả thức tình, vô sở chấp giả trí huệ. Ký hữu trí quang, khởi vô thân quang?

(鈔)常光放光者，常所顯光，無放不放，如圓光一尋等，是也。放光者，或於眉間，或於頂上，或口，或齒，或臍，或足之類，是也。今言光者，正意在常，而亦兼放，及與身智。如大本言：爾時，阿彌陀佛，從其面門，放無量光。又云：我以智慧光，廣照無央界故。萬德所成者，華嚴賢首品，開四十四門光明，各出其因，或歸三寶，或發四弘，三學，六度之所成就，一一結云：是故得成此光明。又般若經，佛言：我於一切法無所執，故得常光一尋。則知今佛光明，非一德所致也。

(演)四十四光者，始從善現照耀。終至觸法清淨。我於一切無所執，得常光者，諸佛光明從智慧生。凡夫執重，智慧不生。智慧不生，光明何有？故蕩盡一切執者，乃能發光明也。又，有所執者識情，無所執者智慧。既有智光，豈無身光？

(Sao: “Thường quang, phóng quang”: Thường quang là quang minh hiển lộ, chẳng [cần phân biệt] có tỏa ra ngoài hay không, như [kinh nói] viên quang chiếu xa một Tầm v.v… chính là nói về thường quang. Phóng quang là như từ nơi giữa hai mày, hoặc từ trên đỉnh đầu, hoặc từ miệng, hoặc từ răng, hoặc từ rốn, hoặc từ chân v.v… [tỏa ra ánh sáng] là nói về loại này. Nay nói đến quang thì ý nghĩa chánh yếu là nói đến thường quang, mà cũng kèm thêm phóng quang, cùng với thân quang và trí quang. Như kinh Đại Bổn nói: “Khi ấy, A Di Đà Phật từ nơi diện môn của Ngài, tỏa ra vô lượng quang minh”. Lại nói: “Ta dùng trí huệ quang chiếu rộng khắp vô ương cõi”.

“Do muôn đức tạo thành”: Phẩm Hiền Thủ trong kinh Hoa Nghiêm có nói bốn mươi bốn môn quang minh. Đối với mỗi loại quang minh, đều nêu ra cái nhân, hoặc quy vào Tam Bảo, hoặc do phát Tứ Hoằng, Tam Học, Lục Độ thành tựu. Mỗi môn quang minh đều được kết thúc bằng câu: “Do vậy, được thành quang minh này”. Lại nữa, trong kinh Bát Nhã, đức Phật nói: “Đối với hết thảy các pháp, ta chẳng chấp trước, nên đạt được thường quang chiếu xa một Tầm”. Do đó biết quang minh của Phật chẳng phải do một đức tạo nên.

Diễn: “Bốn mươi bốn loại quang minh”: Bắt đầu là [loại quang minh có tên là Thiện Hiện Chiếu Diệu, cuối cùng là Xúc Pháp Thanh Tịnh. “Đối với hết thảy, ta chẳng chấp trước, nên đắc thường quang”: Quang minh của chư Phật sanh từ trí huệ. Phàm phu chấp trước nặng nề, chẳng sanh trí huệ. Trí huệ chẳng sanh, làm sao có quang minh? Vì thế, gột sạch hết thảy chấp trước thì mới có thể phát sanh quang minh. Lại nữa, có điều gì chấp trước thì là thức tình, chẳng có chấp trước bèn là trí huệ. Đã có trí quang, lẽ nào chẳng có thân quang?)

(Sao) Bổn nguyện sở trí giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, đảnh trung quang minh, thắng ư nhật nguyệt bách thiên vạn ức bội”. Hựu nguyện vân: “Nguyện ngã tác Phật thời, quang minh chiếu vô ương số thiên hạ, u minh chi xứ, giai đương đại minh. Chư thiên nhân dân, dĩ cập quyên nhuyễn, kiến ngã quang minh, mạc bất từ tâm, tác thiện, lai sanh ngã quốc”. Hựu nguyện tiền kệ vân: “Năng sử vô lượng sát, quang minh tất chiếu diệu”. Cố kim thành Phật, đắc như sở nguyện.

(鈔)本願所致者，大本法藏願云：我作佛時，頂中光明，勝於日月百千萬億倍。又願云：願我作佛時，光明照無央數天下，幽冥之處，皆當大明。諸天人民，以及蜎蝡，見我光明，莫不慈心作善，來生我國。又願前偈云：能使無量剎，光明悉照耀。故今成佛，得如所願。

(Sao: “Do bổn nguyện tạo thành”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, quang minh nơi đỉnh đầu vượt xa mặt trời, mặt trăng trăm ngàn vạn ức lần”. Lại nguyện rằng: “Nguyện khi tôi thành Phật, quang minh chiếu vô ương số thiên hạ, chỗ tối tăm đều sẽ sáng bừng. Chư thiên nhân dân, cùng với các loài ngọ nguậy, bò trườn, thấy quang minh của tôi, không ai chẳng từ tâm, làm lành, sanh về nước tôi”. Trong bài kệ trước phần phát nguyện lại nói: “Hay khiến vô lượng cõi, quang minh ắt chói ngời”. Do đó, nay Ngài thành Phật, được như sở nguyện).

(Sớ) Vô lượng giả, ngôn sở chiếu chi quảng dã. Thập phương giả, bất đồng tha kinh chiếu nhất phương cố. Vô chướng ngại giả, bất đồng nhật quang, do hữu ngại cố.

(Sao) “Bất đồng tha kinh” giả, như Pháp Hoa Đông chiếu, tắc bất thuyết dư phương. Vạn bát thiên, tắc bất cai dư quốc. Nghĩa các hữu thủ cố, kim tắc tứ duy thượng hạ, nhất thiết quốc độ, vô bất chiếu cố.

(Diễn) Nghĩa các hữu thủ giả, Đông phương vi Chấn, Chấn vi quần động chi thủ. Động tức bất động, biểu bất động trí dã. Vạn bát thiên giả, biểu phiên phá thập bát giới vô minh, dĩ nhất giới hữu bách giới thiên như, thành vạn bát thiên cố.

(疏)無量者，言所照之廣也。十方者，不同他經照一方故。無障礙者，不同日光，猶有礙故。

(鈔)不同他經者，如法華東照，則不說餘方。萬八千，則不該餘國。義各有取故，今則四維上下，一切國土，無不照故。

(演)義各有取者，東方為震，震為群動之首。動即不動，表不動智也。萬八千者，表翻破十八界無明，以一界有百界千如，成萬八千故。

(Sớ: “Vô lượng”: Ý nói chiếu rộng khắp. “Mười phương”: Chẳng giống như các kinh khác chỉ chiếu một phương. “Vô chướng ngại”: Chẳng giống như ánh sáng mặt trời còn bị chướng ngại.

Sao: “Chẳng giống như kinh khác”: Như kinh Pháp Hoa nói [đức Phật phóng quang chiếu các cõi nước] ở phương Đông, tức là chẳng nói đến những phương khác. [Kinh Pháp Hoa chỉ nói quang minh ấy chiếu thấu] một vạn tám ngàn cõi, tức là chẳng bao gồm các nước khác. Xét ra, mỗi kinh có ý nghĩa riêng biệt, nay thì [kinh này nói] bốn phương, trên dưới, hết thảy các cõi nước, không đâu chẳng chiếu.

Diễn: “Mỗi kinh có ý nghĩa riêng biệt”: Phương Đông là quẻ Chấn, Chấn đứng đầu mọi thứ dao động. Động chính là bất động, biểu thị trí bất động. “Một vạn tám ngàn” biểu thị lật đổ, phá trừ vô minh thuộc mười tám giới. Do mỗi giới lại có bách giới thiên như, thành ra một vạn tám ngàn vậy).

(Sao) Bất đồng nhật quang giả, nhật tuy hữu quang, Tu La yểm chi tắc ngại, Thiết Vi lưỡng gian tắc ngại, phúc bồn chi hạ tắc ngại. Hựu Diêm Phù minh, tắc Đan Việt ngại; Cù Da minh, tắc Phất Vu ngại. Kim tắc triệt sơn thấu bích, thông u, đạt minh, vô năng giá chướng sử quang ẩn một, vô năng cách ngại sử quang đoạn tuyệt cố. Như Đại Bổn vân: “Bỉ Phật quang minh, tối vi viễn trước, chư Phật quang minh sở bất năng cập”. Thập phương chư Phật đảnh trung quang minh, hữu chiếu nhất lý giả, nhị lý giả. Như thị tiệm viễn, hữu chiếu nhị bách vạn lý giả. Hữu chiếu nhất thế giới giả, nhị thế giới giả. Như thị tiệm viễn, hữu chiếu nhị bách vạn thế giới giả. Duy A Di Đà Phật quang minh, chiếu thiên vạn thế giới, vô hữu cùng tận. Cố hiệu Vô Lượng Quang Phật, Vô Biên Quang Phật, Vô Ngại Quang Phật, nãi chí Siêu Nhật Nguyệt Quang Phật, giai quang minh vô lượng nghĩa dã. Quán Kinh vân: “Bỉ Phật viên quang, như bách ức tam thiên đại thiên thế giới”. Hựu vân: “Bỉ Phật hữu bát vạn tứ thiên tướng, nhất nhất tướng, hữu bát vạn tứ thiên tùy hình hảo. Nhất nhất hảo, hữu bát vạn tứ thiên quang minh, biến chiếu thập phương niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả”. Hựu Đại Bổn ngôn: “A Nan đầu não trước địa, xưng Phật danh hiệu, lễ vị khởi tế, Phật phóng đại quang minh, biến thập phương thượng hạ”, giai quang minh vô lượng nghĩa dã. Hoặc nạn: “Nhật do hữu ngại, thế sở cộng tri. Phật quang vô ngại, đương hữu hà cứ?” Đáp: Tu Đạt lão nữ, bất nguyện kiến Phật, tỵ nhập thâm khuê, Phật quang sở cập, viên bích câu triệt, nội ngoại tứ phương, hằng dữ Phật đối, tức vô ngại chi trưng dã.

(Diễn) Bỉ Phật quang minh tối vi viễn giả, dĩ dữ chúng sanh duyên thâm, bị cơ phổ biến cố. Hựu kinh kinh tất tự tán, ức dương tùy thời diệc vô ngại. Hoặc nạn: “Phật quang ký viễn, kim hà bất kiến?” Viết: Phật quang bổn biến, chúng sanh tự mê, dĩ phiền não tâm chướng trí huệ nhãn cố. Như nhật quang biến chiếu, manh giả bất kiến, thị manh giả quá, phi nhật nguyệt cữu dã. Chư Phật quang minh sở bất năng cập giả, hoặc hữu nạn vân: “Phật Phật đạo đồng, tắc quang minh diệc đồng! Kim Phật quang viễn cận huyền thù giả, hà dã?” Viết: Phật quang thật đồng, nhân cơ hiện dị.

(鈔)不同日光者，日雖有光，修羅掩之則礙，鐵圍兩間則礙，覆盆之下則礙。又閻浮明，則單越礙；瞿耶明，則弗于礙。今則徹山透壁，通幽達冥，無能遮障使光隱沒，無能隔礙使光斷絕故。如大本云：彼佛光明，最為遠著，諸佛光明所不能及。十方諸佛頂中光明，有照一里者，二里者。如是漸遠，有照二百萬里者。有照一世界者，二世界者。如是漸遠，有照二百萬世界者。唯阿彌陀佛光明，照千萬世界，無有窮盡。故號無量光佛，無邊光佛，無礙光佛，乃至超日月光佛，皆光明無量義也。觀經云：彼佛圓光，如百億三千大千世界。又云：彼佛有八萬四千相，一一相，有八萬四千隨形好。一一好，有八萬四千光明，遍照十方念佛眾生，攝取不捨。又大本言：阿難頭腦著地，稱佛名號，禮未起際，佛放大光明，遍十方上下，皆光明無量義也。或難：日猶有礙，世所共知。佛光無礙，當有何據？答：須達老女，不願見佛，避入深閨，佛光所及，垣壁俱徹，內外四方，恆與佛對，即無礙之徵也。

(演)彼佛光明最為遠者，以與眾生緣深，被機普遍故。又經經必自讚，抑揚隨時亦無礙。或難：佛光既遠，今何不見？曰：佛光本遍，眾生自迷，以煩惱心障智慧眼故。如日光遍照，盲者不見，是盲者過，非日月咎也。諸佛光明所不能及者，或有難云：佛佛道同，則光明亦同！今佛光遠近懸殊者，何也？曰：佛光實同，因機現異。

(Sao: “Chẳng giống như ánh sáng mặt trời”: Mặt trời tuy có quang minh, nhưng bị Tu La che bèn bị trở ngại, giữa hai núi Thiết Vi bèn bị trở ngại, dưới đáy chậu úp thì bị trở ngại. Lại nữa, châu Diêm Phù sáng thì châu Đan Việt tối tăm, châu Cù Da sáng thì châu Phất Vu tối tăm. Nay [Phật quang] soi núi, xuyên tường, thông đạt tới chỗ tối tăm, u ám, không gì có thể ngăn che khiến cho quang minh ấy bị ẩn mất; không gì có thể cách ngăn khiến cho quang minh ấy bị đoạn tuyệt.

Như kinh Đại Bổn nói: “Quang minh của đức Phật ấy chiếu xa nhất, quang minh của chư Phật chẳng thể sánh bằng”. Quang minh từ trên đỉnh đầu của mười phương chư Phật có vị chiếu xa một dặm, hai dặm. Dần dần xa hơn như thế, có vị chiếu đến hai trăm vạn dặm, có vị chiếu xa một thế giới, hai thế giới. Dần dần xa hơn như thế, có vị chiếu hai trăm vạn thế giới. Chỉ riêng quang minh của A Di Đà Phật là chiếu ngàn vạn thế giới chẳng có cùng tận. Vì thế, Ngài có hiệu là Vô Lượng Quang Phật, Vô Biên Quang Phật, Vô Ngại Quang Phật, cho đến Siêu Nhật Nguyệt Quang Phật, đều có nghĩa là quang minh vô lượng.

Quán Kinh nói: “Viên quang của đức Phật ấy như trăm ức tam thiên đại thiên thế giới”. Lại nói: “Đức Phật ấy có tám vạn bốn ngàn tướng, mỗi một tướng có tám vạn bốn ngàn tùy hình hảo. Mỗi một hảo có tám vạn bốn ngàn quang minh, chiếu khắp chúng sanh niệm Phật trong mười phương, nhiếp thủ chẳng bỏ”. Lại nữa, kinh Đại Bổn nói: “A Nan gieo đầu xuống đất, xưng danh hiệu Phật, trong lúc lễ bái, chưa đứng dậy, Phật đã phóng quang minh to lớn, trọn khắp mười phương trên dưới”, đều là ý nghĩa quang minh vô lượng vậy.

Chắc là có kẻ cật vấn: “[Ánh sáng của] mặt trời còn bị trở ngại, cõi đời đều biết. Phật quang chẳng trở ngại, có căn cứ gì chăng?” Đáp: Người tớ gái già của trưởng giả Tu Đạt chẳng muốn thấy Phật, trốn vào trong phòng kín, Phật quang vẫn chiếu tới, tường vây đều xuyên qua, trong, ngoài, bốn phương, [dẫu bà ta chạy trốn đến đâu cũng] đều luôn đối trước Phật. Đấy chính là chứng cớ [Phật quang] vô ngại vậy.

Diễn: “Quang minh của đức Phật ấy xa nhất”: Do có duyên sâu đậm với chúng sanh, thích hợp căn cơ phổ biến nhất. Lại đối với kinh nào cũng ắt tự khen ngợi, tùy thời mà hạ thấp hay đề cao cũng vô ngại. Chắc là có kẻ bắt bẻ: “Phật quang đã chiếu xa như vậy, nay sao chẳng thấy?” Thưa: Phật quang vốn khắp mọi nơi, nhưng chúng sanh tự mê, do tâm phiền não chướng ngại mắt trí huệ. Như mặt trời soi khắp nơi, kẻ mù chẳng thấy, là do lỗi của kẻ mù, chẳng phải lỗi của mặt trời, mặt trăng.

“Quang minh của chư Phật chẳng thể sánh bằng”: Chắc là có kẻ bắt bẻ: “Phật Phật đạo đồng, vậy thì quang minh cũng giống nhau, nay Phật quang xa hay gần thật khác xa nhau, là do cớ nào?” Thưa: Phật quang vốn thật sự là như nhau, do căn cơ [của chúng sanh khác nhau] mà hiện [chiếu xa hay gần] khác nhau).

Nhị, thọ mạng vô lượng.

(Kinh) Hựu Xá Lợi Phất! Bỉ Phật thọ mạng, cập kỳ nhân dân, vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, cố danh A Di Đà.

(Sớ) Quang minh vô lượng, thị vô lượng chi nhất nghĩa. Kim ngôn thọ mạng, diệc vô lượng dã. Phật thọ hữu tam, Pháp Thọ, Báo Thọ, Ứng Thọ, như Pháp Hoa cập Quán Kinh Sớ trung thuyết. Nhiên Phật thọ vô lượng, tùy cơ sở kiến; kim chi vô lượng, diệc khả tức vô lượng chi vô lượng.

二 、壽 命 無 量。

(經)又舍利弗！彼佛壽命，及其人民，無量無邊阿僧祇劫，故名阿彌陀。

(疏)光明無量，是無量之一義。今言壽命，亦無量也。佛壽有三，法壽，報壽，應壽，如法華及觀經疏中說。然佛壽無量，隨機所見；今之無量，亦可即無量之無量。

(Hai là thọ mạng vô lượng.

Kinh: Lại này Xá Lợi Phất! Thọ mạng của đức Phật và nhân dân của Ngài là vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, nên có tên là A Di Đà.

Sớ: Quang minh vô lượng là một nghĩa trong vô lượng nghĩa. Nay

nói thọ mạng cũng vô lượng. Phật thọ có ba loại là Pháp Thọ, Báo Thọ, và Ứng Thọ, như kinh Pháp Hoa và Quán Kinh Sớ đã nói. Nhưng Phật thọ vô lượng, tùy theo căn cơ mà thấy [sai khác], vô lượng ở đây cũng có thể chính là vô lượng của vô lượng).

(Sao) Thọ mạng giả, thọ chi sở lịch, hữu đoản, hữu trường. Kim đương giảm kiếp, thọ cẩn bách niên, bỉ tăng kiếp thời, diệc chỉ bát vạn. Túng Luân Vương, Thiên Đế, chư Phật trụ thế, diệc hữu hạn lượng. Duy bỉ Phật thọ mạng, chí vi cửu viễn, bất cục thường số, vân vô lượng dã. Tam thọ giả, Pháp Hoa Thọ Lượng Phẩm Sớ vân: “Thọ giả, thọ dã. Nhược Pháp Thân, Chân Như bất cách chư pháp, cố danh vi Thọ. Nhược Báo Thân, cảnh trí tương ứng, cố danh vi Thọ. Nhược Ứng Thân, nhất kỳ báo đắc, bách niên bất đoạn, cố danh vi Thọ”. Pháp Thân dĩ Như Lý vi mạng, Báo Thân dĩ trí huệ vi mạng, Ứng Thân dĩ nhân duyên vi mạng.

(Diễn) Tam thọ giả dĩ hạ thập tam cú, Phật hữu tam thân, thọ diệc hữu tam. Pháp Thân dĩ như Lý vi thân, Báo Thân dĩ trí huệ vi thân, Ứng Thân dĩ ứng cơ phó cảm vi thân. Thọ giả, thọ dã, lãnh nạp nghĩa dã. Pháp Thân dĩ Chân Như lãnh thọ chư pháp, cố danh vi Thọ. Tuy vân lãnh thọ, thật vô Năng, Sở. Dĩ Chân Như tức chư pháp, chư pháp tức Chân Như. Ngôn lãnh thọ giả, bất cách nghĩa dã. Chân Như vô thỉ, vô chung, chư pháp diệc vô thỉ, vô chung, cắng triệt tam tế, vô cùng, vô tận giả, Pháp Thân thọ dã. Báo Thân tắc Thỉ Giác chi trí, lãnh thọ Bổn Giác chi Lý, danh Thọ. Tuy vân lãnh thọ, diệc vô Năng, Sở. Dĩ vô hữu Trí ngoại Như vi Trí sở chứng; vô hữu Như ngoại Trí năng chứng ư Như. Như không hợp không, tự thủy đầu thủy. Ngôn lãnh thọ giả, tương ứng nghĩa dã. Thỉ Giác hữu thỉ vô chung, Bổn Giác tuy triệt tam tế, kim thỉ xuất triền, diệc hữu thỉ vô chung. Tùng kim chí đương, vô cùng vô tận giả, Báo Thân Thọ dã. Ứng Thân tắc từ bi lãnh thọ đương cơ; cố danh vi Thọ. Tuy vân lãnh thọ, diệc vô Năng, Sở. Dĩ Phật duy đại bi đại trí, vị chúng sanh tác Tăng Thượng Duyên, linh thiện căn thành thục chúng sanh, tự kỷ tâm trung kiến Phật thuyết pháp. Ngôn lãnh thọ giả, cơ cảm tương ứng nghĩa dã. Chúng sanh cơ thục, ứng tắc tùy hiện. Chúng sanh cơ tức, ứng tắc tùy vong. Hữu thỉ, hữu chung, nhất kỳ bất đoạn giả, thử Ứng Thân thọ dã. Hựu Pháp Thân giả, sư quỹ Pháp Tánh, hoàn dĩ Pháp Tánh vi thân. Thử thân phi sắc chất, diệc phi tâm trí, phi Ấm, Giới, Nhập chi sở nhiếp trì, cưỡng chỉ Pháp Tánh vi Pháp Thân nhĩ. Chân Như bất cách giả, dĩ nhất thiết pháp tất giai chân cố, nhất thiết pháp giai đồng như cố. Hựu Báo Thân giả, tu hành sở cảm. Pháp Hoa vân: “Huệ quang chiếu vô lượng, cửu tu nghiệp sở đắc”. Niết Bàn vân: “Đại Bát Niết Bàn tu đạo đắc cố. Thử thân phi thân, phi bất thân, cưỡng danh thử trí vi Báo Thân nhĩ. Cảnh trí tương ứng giả, như như trí chiếu như như cảnh. Bồ Đề trí huệ, dữ Pháp Tánh tương ứng, tương minh dã. Tương ứng giả, như hàm cái tương ứng. Tương minh giả, như thủy nhũ tương minh. Hựu Ứng Thân giả, ứng đồng vạn vật vi thân dã, ứng đồng liên trì vi thọ dã. Trí dữ thể minh, năng khởi đại dụng. Như thủy ngân hòa chân kim, năng đồ chư sắc tượng, công đức hòa Pháp Thân, xứ xứ ứng hiện vãng. Nhiên thử ứng thân, hữu thắng, hữu liệt. Thắng tức Tha Thọ Dụng, thị nghiệp thức sở kiến giả, thử y Trung Lý nhi trụ. Liệt tức sanh thân, sự thức sở kiến giả, thử y Chân Lý nhi trụ. Nhất kỳ báo đắc, bách niên bất đoạn giả, như ngã Thế Tôn, vương cung xuất gia, khổ hạnh thành đạo, tam thập nhị tướng, bát thập chủng hảo, thuyết pháp ngũ tuần, trụ thế bát thập, Song Lâm thụ hạ, nãi nhập Niết Bàn. Thử tức Liệt Ứng sanh thân dã. Pháp Thân dĩ như lý tam cú, vị Pháp Thân dĩ Lý vi thân, cố tức như lý vi mạng. Báo Thân dĩ trí huệ vi thân cố, tức trí huệ vi mạng. Ứng Thân dĩ ứng cơ phó cảm vi thân, cố dĩ nhân duyên vi mạng. Nhân tức chúng sanh năng cảm chi nhân, duyên tức chư Phật năng ứng chi duyên. Nhân duyên thời chí, cảm ứng đạo giao. Nhân duyên biệt ly, cảm ứng tư mẫn.

(鈔)壽命者，壽之所歷，有短有長。今當減劫，壽僅百年，彼增劫時，亦止八萬。縱輪王天帝，諸佛住世，亦有限量。唯彼佛壽命，至為久遠，不局常數，云無量也。三壽者，法華壽量品疏云：壽者，受也。若法身，真如不隔諸法，故名為受。若報身，境智相應，故名為受。若應身，一期報得，百年不斷，故名為受。法身以如理為命，報身以智慧為命，應身以因緣為命。

(演)三壽者以下十三句，佛有三身，壽亦有三。法身以如理為身，報身以智慧為身，應身以應機赴感為身。壽者，受也，領納義也。法身以真如領受諸法，故名為受。雖云領受，實無能所。以真如即諸法，諸法即真如。言領受者，不隔義也。真如無始無終，諸法亦無始無終，亙徹三際，無窮無盡者，法身壽也。報身則始覺之智，領受本覺之理，名受。雖云領受，亦無能所。以無有智外如為智所證；無有如外智能證於如。如空合空，似水投水。言領受者，相應義也。始覺有始無終，本覺雖徹三際，今始出纏，亦有始無終。從今至當，無窮無盡者，報身壽也。應身則慈悲領受當機；故名為受。雖云領受，亦無能所。以佛唯大悲大智，為眾生作增上緣，令善根成熟眾生，自己心中見佛說法。言領受者，機感相應義也。眾生機熟，應則隨現。眾生機息，應則隨亡。有始有終，一期不斷者，此應身壽也。又法身者，師軌法性，還以法性為身。此身非色質，亦非心智，非陰界入之所攝持，強指法性為法身耳。真如不隔者，以一切法悉皆真故，一切法皆同如故。又報身者，修行所感。法華云：慧光照無量，久修業所得。涅槃云：大般涅槃修道得故。此身非身，非不身，強名此智為報身耳。境智相應者，如如智照如如境。菩提智慧，與法性相應相冥也。相應者，如函蓋相應。相冥者，如水乳相冥。又應身者，應同萬物為身也，應同連持為壽也。智與體冥，能起大用。如水銀和真金，能塗諸色像，功德和法身，處處應現往。然此應身，有勝有劣。勝即他受用，是業識所見者，此依中理而住。劣即生身，事識所見者，此依真理而住。一期報得，百年不斷者，如我世尊，王宮出家，苦行成道，三十二相，八十種好，說法五旬，住世八十，雙林樹下，乃入涅槃。此即劣應生身也。法身以如理三句，謂法身以理為身，故即如理為命。報身以智慧為身故，即智慧為命。應身以應機赴感為身，故以因緣為命。因即眾生能感之因，緣即諸佛能應之緣。因緣時至，感應道交。因緣別離，感應斯泯。

(Sao: “Thọ mạng” là thời gian sống có dài, hay ngắn. Nay đang trong thời giảm kiếp, chỉ thọ một trăm năm. Trong thời tăng kiếp, cũng chỉ thọ tám vạn năm. Dẫu là Luân Vương, Thiên Đế, hay chư Phật trụ thế, cũng đều có hạn lượng; chỉ có thọ mạng của đức Phật ấy lâu xa tột cùng, chẳng hạn cuộc trong lẽ thông thường, nên nói là “vô lượng”.

“Ba loại tuổi thọ”: Lời sớ giải của phẩm Thọ Lượng trong kinh Pháp Hoa có giảng: “Thọ (thọ mạng) là Thọ (hứng chịu). Như Pháp Thân, Chân Như chẳng cách biệt các pháp, nên gọi là Thọ (hứng chịu, lãnh chịu). Nếu là Báo Thân, cảnh và trí tương ứng, nên gọi là Thọ (hứng chịu). Nếu là Ứng Thân, do quả báo kéo dài một thời gian, nên trăm năm chẳng đoạn, vì thế gọi là Thọ (hứng chịu)”. Pháp Thân dùng Như Lý làm mạng, Báo Thân dùng trí huệ làm mạng, Ứng Thân dùng nhân duyên làm mạng.

Diễn: [Đối với] mười ba câu kể từ “ba loại tuổi thọ” trở đi, [nhằm giải thích] do Phật có ba thân, nên thọ mạng cũng có ba loại. Pháp Thân lấy Như Lý làm thân, Báo Thân lấy trí huệ làm thân, Ứng Thân lấy chuyện ứng theo căn cơ để cảm ứng làm thân. Thọ là nhận, có ý nghĩa “nhận lãnh”. Pháp Thân dùng Chân Như để lãnh nhận các pháp, nên gọi là Thọ. Tuy nói là lãnh nhận, nhưng thật ra chẳng có Năng (cái có thể lãnh nhận) và Sở (cái được lãnh nhận). Do Chân Như chính là các pháp, các pháp chính là Chân Như. Nói “lãnh nhận” có nghĩa là “chẳng ngăn cách” vậy. Chân Như chẳng có khởi đầu, chẳng có kết thúc, các pháp cũng chẳng có khởi đầu, chẳng có kết thúc, trọn khắp thấu triệt ba đời, vô cùng, vô tận. Đó chính là Pháp Thân Thọ. Báo Thân thì trí Thỉ Giác lãnh nhận Lý Bổn Giác, gọi là Thọ. Tuy nói là “lãnh nhận”, cũng chẳng có Năng và Sở. Do chẳng có Như ở ngoài Trí để được chứng bởi Trí; chẳng có Trí ở ngoài Như để có thể chứng Như. Như hư không hợp với hư không, như nước gieo vào nước. Nói “lãnh nhận” có nghĩa là “tương ứng”.

“Thỉ Giác có khởi đầu, chẳng có kết thúc”: Bổn Giác tuy thấu suốt ba đời, nhưng nay mới thoát khỏi triền phược, nên cũng có khởi đầu, chẳng có kết thúc. Từ hiện tại cho tới tương lai, vô cùng, vô tận, đó chính là Báo Thân Thọ. Ứng Thân là từ bi lãnh nhận đương cơ. Vì thế gọi là Thọ (lãnh nhận), tuy nói là “lãnh nhận”, cũng chẳng có Năng và Sở. Do Phật chỉ vì đại bi đại trí làm Tăng Thượng Duyên cho chúng sanh, khiến cho các chúng sanh do có thiện căn đã chín muồi bèn thấy đức Phật thuyết pháp trong tâm của chính mình. Nói “lãnh nhận” nghĩa là “cơ cảm tương ứng”. Chúng sanh căn cơ đã chín muồi, bèn phải nên ứng hiện. Căn cơ của chúng sanh đã hết, ắt phải thuận theo đó mà chấm dứt. [Do đó], có khởi đầu, có kết thúc. [Tồn tại] một thời kỳ chẳng ngưng dứt là thọ mạng của Ứng Thân vậy.

Lại nữa, Pháp Thân noi theo Pháp Tánh, lại còn lấy Pháp Tánh làm thân. Thân ấy chẳng phải là sắc chất, cũng chẳng phải là tâm trí, chẳng bị nhiếp trì bởi Ấm, Giới, Nhập, cưỡng gọi Pháp Tánh là Pháp Thân mà thôi. “Chân Như chẳng ngăn cách”: Do hết thảy các pháp đều thật, hết thảy các pháp đều là Như.

Lại nữa, Báo Thân là do tu hành cảm vời. Kinh Pháp Hoa chép: “Huệ quang chiếu vô lượng, nghiệp tu lâu đạt thành”. Kinh Niết Bàn nói: “Đại Bát Niết Bàn là do tu đạo mà đắc”. Thân này chẳng phải là thân, chẳng phải là không phải thân, cưỡng gọi trí ấy là Báo Thân mà thôi. “Cảnh trí tương ứng”: Như như trí chiếu như như cảnh, trí huệ Bồ Đề tương ứng và ngầm khế hợp Pháp Tánh. “Tương ứng” là như hộp và nắp khít khao. “Ngầm khế hợp” là như nước và sữa hòa lẫn.

Lại nữa, Ứng Thân là ứng hiện giống như vạn vật để làm thân, ứng hiện giống như được duy trì liên tục để làm thọ lượng vậy. Trí và Thể ngầm hợp, có thể khởi tác dụng to lớn. Như thủy ngân và vàng ròng [hòa tan vào nhau] có thể dùng để sơn phết các hình tượng, công đức và Pháp Thân ứng hiện khắp nơi, nhưng Ứng Thân ấy có thắng và liệt.

Thắng Ứng Thân chính là Tha Thọ Dụng, được thấy bởi nghiệp thức, thân này nương vào Trung Lý để trụ. Liệt Ứng Thân chính là sanh thân, được thấy bởi sự thức. Thân này nương vào Chân Lý để trụ. Một kỳ hiện báo là trăm năm chẳng đoạn. Như đức Thế Tôn của chúng ta, [lìa khỏi] vương cung xuất gia, khổ hạnh, thành đạo, ba mươi hai tướng, tám mươi thứ hảo, thuyết pháp năm mươi năm; trụ thế tám mươi năm. Dưới cội cây trong rừng Song Lâm, bèn nhập Niết Bàn. Đấy chính là sanh thân Liệt Ứng.

Ba câu “Pháp Thân dùng như lý…” ý nói: Pháp Thân lấy Lý làm thân, tức là lấy như lý làm mạng. Do Báo Thân lấy trí huệ làm thân, nên trí huệ chính là mạng. Vì Ứng Thân do cảm ứng thuận theo căn cơ, nên lấy nhân duyên làm mạng. Nhân là chúng sanh có thể cảm, duyên là chư Phật có thể ứng. Khi nhân duyên đã tới, bèn cảm ứng đạo giao. Khi nhân duyên đã tách lìa, sự cảm ứng bèn chấm dứt).

(Sao) Quán Kinh Sớ vân: “Thị đồng sanh diệt, hữu thỉ, hữu chung giả, Ứng Thân thọ dã. Nhất đắc vĩnh đắc, hữu thỉ vô chung giả, Báo Thân thọ dã. Phi thọ, phi bất thọ, vô thỉ vô chung giả, Pháp Thân thọ dã”.

(Diễn) Quán Kinh Sớ vân hạ thập cú, lục đạo hữu sanh diệt, Pháp Thân khởi ứng, diệc thị hữu sanh diệt: Vương cung giáng tích, Song Lâm Niết Bàn, hữu thỉ, hữu chung, Ứng Thân thọ dã. Tam kỳ hạnh mãn, vô minh đoạn tận, Bát Nhã hiện tiền, tùng Tự Thọ Dụng, hiện Tha Thọ Dụng, ư Sắc Cứu Cánh Thiên, hiện tối cao đại thân, tận vị lai tế, thuyết pháp giáo hóa, hữu thỉ vô chung giả, Báo Thân thọ dã. Báo, Ứng tức Pháp, cố phi thọ. Pháp tức Báo, Ứng, cố phi bất thọ. Thụ cùng tam tế, vô thỉ, vô chung giả, Pháp Thân thọ dã. Hựu phi thọ giả, phi Ứng đồng liên trì chi thọ. Phi bất thọ giả, phi Báo trí bất liên trì thọ. Song phi nhị biên, minh trung pháp thể. Hựu thử thọ phi trường lượng, diệc phi đoản lượng, vô diên, vô xúc, vân “phi thọ, phi bất thọ” dã. Nhiên thượng tam thọ, diệc thị tùy nghi cơ giáo, phi viên đốn nghĩa dã. Nhược cứ Viên Giáo “tánh cụ pháp môn, tam thân tánh cụ, tam thân dung tức, tùng tánh khởi tu”, Tánh ký tam thân, vô thỉ, vô chung, Tu diệc tam thân, vô thỉ, vô chung. Tánh ký tam thân dung tức, Tu diệc tam thân dung tức; cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất, bất khả tư nghị giả, Viên Giáo thọ dã.

(鈔)觀經疏云：示同生滅，有始有終者，應身壽也。一得永得，有始無終者，報身壽也。非壽非不壽，無始無 終者，法身壽也。

(演)觀經疏云下十句，六道有生滅，法身起應，亦示有生滅：王宮降蹟，雙林涅槃，有始有終，應身壽也。三祇行滿，無明斷盡，般若現前，從自受用，現他受用，於色究竟天，現最高大身，盡未來際，說法教化，有始無終者，報身壽也。報應即法，故非壽。法即報應，故非不壽。豎窮三際，無始無終者，法身壽也。又非壽者，非應同連持之壽。非不壽者，非報智不連持壽。雙非二邊，冥中法體。又此壽非長量，亦非短量，無延無促，云非壽，非不壽也。然上三壽，亦是隨宜機教，非圓頓義也。若據圓教性具法門，三身性具，三身融即，從性起修，性既三身，無始無終，修亦三身，無始無終。性既三身融即，修亦三身融即；舉一即三，言三即一，不可思議者，圓教壽也。

(Sao: Quán Kinh Sớ viết: “Thị hiện cùng sanh diệt [giống như chúng sanh], có khởi đầu, có kết thúc, đó là thọ mạng của Ứng Thân. Hễ đạt được, sẽ vĩnh viễn đạt được, có khởi đầu, chẳng có kết thúc, đó là thọ mạng của Báo Thân. Chẳng phải là thọ, chẳng phải là không thọ, chẳng có khởi đầu, chẳng có kết thúc, đó là thọ mạng của Pháp Thân”.

Diễn: Mười câu kể từ “Quán Kinh Sớ viết” trở đi, [nhằm thể hiện ý] “có sanh diệt trong lục đạo”: Pháp Thân ứng hiện, cũng thị hiện có sanh diệt. Thị hiện giáng sanh trong cung vua, nhập Niết Bàn chốn Song Lâm, có khởi đầu, có kết thúc, đó là thọ mạng của Ứng Thân. Tu hành trọn ba A tăng kỳ, đoạn sạch vô minh, Bát Nhã hiện tiền, từ Tự Thọ Dụng hiện Tha Thọ Dụng, hiện thân to lớn cao tột nhất trong Sắc Cứu Cánh Thiên, thuyết pháp, giáo hóa đến tận đời vị lai, có khởi đầu, chẳng có kết thúc, đó là thọ mạng của Báo Thân. Báo Thân và Ứng Thân chính là Pháp Thân, nên chẳng phải là thọ. Pháp Thân chính là Báo Thân và Ứng Thân, nên chẳng phải là không có thọ lượng. Theo chiều dọc, trọn khắp ba đời, chẳng có khởi đầu, không có kết thúc chính là thọ lượng của Pháp Thân.

Lại nữa, “chẳng phải thọ” là chẳng giống với thọ mạng do tướng duy trì liên tục. “Chẳng phải là không thọ” vì chẳng phải là thọ mạng không có tướng duy trì liên tục của Báo Thân Trí Huệ . Đều chẳng thuộc vào hai loại ấy, ngầm khế hợp pháp thể. Thọ mạng ấy lại chẳng phải là số lượng dài, chẳng phải là số lượng ngắn, không kéo dài, chẳng rút ngắn, nên nói là “chẳng phải là thọ, chẳng phải là không thọ”. Nhưng ba thứ thọ mạng trên đây cũng là giáo nghĩa tùy thuận cơ nghi, chẳng phải là ý nghĩa viên đốn. Nếu xét theo pháp môn “tánh trọn đủ” trong Viên Giáo thì tánh trọn đủ ba thân. Ba thân dung thông, chính là lẫn nhau, từ tánh khởi tu. Tánh đã là ba thân, không có khởi đầu, chẳng có kết thúc, Tu cũng là ba thân, không có khởi đầu, chẳng có kết thúc. Tánh đã là “ba thân dung thông, chính là lẫn nhau”, nên Tu cũng là “ba thân dung thông, chính là lẫn nhau”. Nêu ra một bèn chính là ba, nói đến ba thì chính là một, chẳng thể nghĩ bàn. Đó là thọ mạng theo Viên Giáo).

(Sao) Hựu vị bỉ Phật thọ mạng, thật hữu kỳ hạn, nhân thiên mạc sổ, thị hữu lượng chi vô lượng dã. Việt Khê giải vân: “Thử kinh tuy vân vô lượng, nãi thị tam thập nhị tướng thường sở kiến thân, phi Quán Kinh Thắng Ứng tôn đặc chi thân”, diệc đồng thượng ý. Kim vị tùy cơ sở kiến giả, thử kinh Phật thân vô định, tiền nghĩa lý trung dĩ biện, huống kinh văn đản ngôn: “A Di Đà Phật hiện tại kỳ tiền”, vị tằng chỉ định hiện hà đẳng thân, Việt Khê an đắc phán thuộc tam thập nhị tướng? Tất vị “Liệt Ứng, tắc liệt cơ tự kiến”, phi thử kinh chuyên dĩ Liệt Ứng nhi bị liệt cơ dã. Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, giả linh thập phương chúng sanh, giai tác Duyên Giác, Thanh Văn, giai tọa Thiền nhất tâm, dục kế ngã niên thọ kỷ thiên ức vạn kiếp, vô năng tri giả”, khởi diệc thường sở kiến thân chi vô lượng hồ? Thị cố, nhập diệt Song Lâm, hoặc kiến Linh Sơn vị tán, Xá Na thiên trượng, hoặc kiến trượng lục kim thân, Phật bổn bất di, cơ tự dị cố. Tắc vị bỉ Phật thọ mạng, tức vô lượng chi vô lượng, diệc hà bất khả?

(Diễn) Thị cố hạ, dẫn Thích Ca lệ Di Đà, nhập diệt Song Lâm, nãi Ứng Thân, bị phàm tiểu cơ. Cơ tân ký tận, ứng hỏa tắc vong. Linh Sơn vị tán, nãi Báo Thân, bị Bồ Tát cơ. Cơ ký thường thời, Phật diệc thường tại. Xá Na thiên trượng, nãi Bồ Đề tràng sở hiện Báo Thân. Trượng lục kim thân, nãi Lộc Dã Uyển sở hiện Ứng Thân, nhị thỉ đồng thời, song thùy lưỡng tướng dã. Phật bổn bất di, cơ tự dị giả. Pháp Thân khởi dụng, như không cốc truyền thanh. Minh kính tả ảnh, tùy thanh cao hạ, tùy tướng nghiên xi, động nhược hành vân, chỉ do cốc thần, vân vân tự bỉ, ư ngã hà vi da?

(鈔)又謂彼佛壽命，實有期限，人天莫數，是有量之無量也。越溪解云：此經雖云無量，乃是三十二相常所見身，非觀經勝應尊特之身，亦同上意。今謂隨機所見者，此經佛身無定，前義理中已辯，況經文但言：阿彌陀佛現在其前，未曾指定現何等身，越溪安得判屬三十二相？必謂劣應，則劣機自見，非此經專以劣應而被劣機也。大本法藏願云：我作佛時，假令十方眾生，皆作緣覺聲聞，皆坐禪一心，欲計我年壽幾千億萬劫，無能知者，豈亦常所見身之無量乎？是故，入滅雙林，或見靈山未散，舍那千丈，或見丈六金身，佛本不移，機自異故。則謂彼佛壽命，即無量之無量，亦何不可？

(演)是故下，引釋迦例彌陀，入滅雙林，乃應身，被凡小機，機薪既盡，應火則亡。靈山未散，乃報身，被菩薩機。機既常時，佛亦常在。舍那千丈，乃菩提場所現報身。丈六金身，乃鹿野苑所現應身，二始同時，雙垂兩相也。佛本不移，機自異者。法身起用，如空谷傳聲。明鏡寫影，隨聲高下，隨相妍媸，動若行雲，止猶谷神，紜紜自彼，於我何為耶？

(Sao: Lại có kẻ nói: “Thật ra thọ mạng của đức Phật ấy thật sự có kỳ hạn, nhưng trời, người chẳng thể tính nổi số lượng. Đó chính là vô lượng trong hữu lượng”. Ngài Việt Khê giải thích: “Tuy kinh này nói vô lượng, nhưng đó là thân ba mươi hai tướng thường thấy, chẳng phải là Thắng Ứng Thân đặc biệt tôn quý trong Quán Kinh”, cũng có cùng ý nghĩa như trên đây. Nay tôi nói là “tùy theo căn cơ mà thấy [khác biệt]”, [tức là] thân Phật trong kinh này chẳng nhất định. Điều này đã được biện định trong phần nghĩa lý trên đây. Huống chi kinh văn chỉ nói “A Di Đà Phật hiện ra trước mặt” [người sắp vãng sanh], chưa hề nói dứt khoát Phật hiện những thân nào, sao ngài Việt Khê lại phán định [thân Phật trong kinh này] thuộc về ba mươi hai tướng? Ắt cứ khăng khăng là Liệt Ứng Thân thì đó là thân được thấy bởi kẻ căn cơ kém hèn, chứ không phải là kinh này chuyên dùng thân Liệt Ứng để tiếp độ kẻ căn cơ kém cỏi!

Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi ta thành Phật, giả sử mười phương chúng sanh đều là Duyên Giác, Thanh Văn, đều tọa Thiền nhất tâm, muốn tính xem ta thọ mấy ngàn ức vạn kiếp đều chẳng thể biết”; há chẳng phải là cái thân thường thấy cũng thọ vô lượng ư? Do vậy, nhập diệt chốn Song Lâm, hoặc thấy hội Linh Sơn chưa giải tán, thân Lô Xá Na Phật cao ngàn trượng, hoặc thấy thân vàng trượng sáu, Phật vốn chẳng dời, nhưng do căn cơ [khác biệt] mà thấy [thân Phật] sai khác. Do vậy, nói thọ mạng của đức Phật ấy chính là vô lượng của vô lượng thì cũng chẳng có gì là không được!

Diễn: Từ chữ “do vậy” trở đi, dẫn Phật Thích Ca để suy diễn Phật Di Đà. “Nhập diệt tại Song Lâm” là Ứng Thân nhằm độ hàng phàm phu tiểu cơ. Củi cơ duyên đã hết, lửa ứng hóa bèn tắt. “Hội Linh Sơn chưa giải tán” là nói về Báo Thân nhằm độ Bồ Tát. Căn cơ đã thường tồn tại, đức Phật cũng thường tồn tại. “Lô Xá Na Phật thân cao ngàn trượng” chính là Báo Thân hiện nơi Bồ Đề đạo tràng. “Thân vàng trượng sáu” chính là Ứng Thân đã hiện tại Lộc Dã Uyển. Hai thân ấy cùng đồng thời khởi đầu, rủ lòng thị hiện hai tướng. Phật vốn chẳng đổi dời, do căn cơ mà tự thấy khác biệt. Pháp Thân khởi tác dụng, như hang trống dội lại tiếng vọng, như gương sáng in hình ảnh, tùy theo âm thanh mà [tiếng vọng] cao hay thấp, tùy theo hình tướng mà [hiện bóng] đẹp hay xấu. Động thì như mây bay, ngưng lặng thì giống như chính giữa hang núi, lăng xăng tự nó, can dự gì đến ta?)

(Sớ) Cập kỳ nhân dân giả, xảo dụng đảo ngữ cố. Ngôn nhân dân giả, Phật như vương cố. A tăng kỳ, thử vân Vô Số, bội chi danh Vô Lượng, Vô Biên. Nhân thọ hữu nhị: Nhất, Phật bổn nguyện lực cố. Nhị, tự công đức lực cố.

(Sao) Đảo ngữ giả, chánh ngữ đương vân “Phật cập nhân dân, thọ mạng vô lượng”. Như Ba La Mật, vân Bỉ Ngạn Đáo, đương thị Đáo Bỉ Ngạn nhĩ. Dĩ ý hội chi, vô dĩ từ hại. Phật như vương giả, bỉ quốc tuy vô quân thần, phụ tử; nhiên Phật vi pháp vương, hữu quân chủ nghĩa. Sanh bỉ quốc giả, y Phật, học Phật, hữu nhân dân nghĩa. Phi như thử độ, bản tịch sở thống, thật biên manh dã. Tăng Kỳ giả, nhập thập đại số chi thủ. Tùng bách Lạc xoa, bội bội tích lũy nhi sanh. Hựu Tăng kỳ Tăng kỳ vi nhất Vô Lượng. Vô Lượng Vô Lượng vi nhất Vô Biên. Kim hợp ngôn giả, tự hữu nhị nghĩa: Nhất, thị thật minh kỳ số, dĩ tăng kiếp kế chi, hữu vô lượng vô biên Tăng kỳ dã. Nhị, thị cực tán kỳ đa, vô phục biên lượng, vô phục cùng tận chi Tăng kỳ dã.

(Diễn) Tăng kỳ nhập thập đại số chi thủ giả, thỉ tự A tăng kỳ, chung chí Bất Khả Thuyết Bất Khả Thuyết Chuyển. Tùng bách lạc xoa bội bội tích lũy giả, số hữu tam đẳng, vị thượng, trung, hạ, như Hoàng Đế toán pháp, cộng hữu thập tam số, vị thập thập vi bách, thập bách vi thiên, thập thiên vi vạn, ức, triệu, kinh, cai, tỷ, nhưỡng, câu, giản, chánh, tải dã. Thử tắc thập bội chi hạ số dã. Trung đẳng số giả, bách bội bội chi. Kinh vân: “Nhất bách lạc xoa vi nhất câu chi”, thị dã. Thượng đẳng số giả, tắc bội bội bội chi, câu chi câu chi vi nhất A dữu đa, thị dã.

(疏)及其人民者，巧用倒語故。言人民者，佛如王故。阿僧祇，此云無數，倍之名無量無邊。人壽有二：一、佛本願力故。二、自功德力故。

(鈔)倒語者，正語當云佛及人民，壽命無量。如波羅密，云彼岸到，當是到彼岸耳。以意會之，無以辭害。佛如王者，彼國雖無君臣父子；然佛為法王，有君主義。生彼國者，依佛學佛，有人民義。非如此土，版籍所統，實編氓也。僧祇者，入十大數之首。從百洛叉，倍倍積累而生。又僧祇僧祇為一無量。無量無量為一無邊。今合言者，自有二義：一、是實明其數，以僧劫計之，有無量無邊僧祇也。二、是極讚其多，無復邊量，無復窮盡之僧祇也。

(演)僧祇入十大數之首者，始自阿僧祇，終至不可說不可說轉。從百洛叉倍倍積累者，數有三等，謂下中上，如黃帝算法，共有十三數，謂十十為百，十百為千，十千為萬，億兆京垓秭壤溝澗正載也。此則十倍之下數也。中等數者，百倍倍之。經云：一百洛叉為一俱胝，是也。上等數者，則倍倍倍之，俱胝俱胝為一阿庾多，是也。

(Sớ: “Cùng với nhân dân”: Khéo sử dụng đảo ngữ. Nói “nhân dân” là vì Phật giống như vua. Cõi này dịch A tăng kỳ là Vô Số. Những bội số của nó là Vô Lượng và Vô Biên. Tuổi thọ của con người [trong cõi Cực Lạc] có hai [yếu tố]: Một là do bổn nguyện lực của Phật, hai là do sức công đức của chính mình.

Sao: “Đảo ngữ”: Nói thuận theo cú pháp thì phải là “Phật và nhân dân, thọ mạng vô lượng”. Như Ba La Mật, nghĩa là Bờ Kia Đến, [hiểu theo cách hành văn theo thứ tự thuận thì] phải là Đến Bờ Kia. Phải hiểu theo ý nghĩa, chớ vì từ mà hại ý. “Phật như vua”: Tuy cõi ấy chẳng có vua, tôi, cha, con; nhưng Phật là pháp vương, cho nên có ý nghĩa quân chủ. Người sanh về cõi ấy nương theo Phật, học Phật, cho nên có ý nghĩa “nhân dân”. Chẳng giống như cõi này, có sổ bộ, hộ tịch thống kê, biên chép dân chúng.

Tăng kỳ thuộc con số đầu tiên trong mười con số lớn. Từ một trăm Lạc xoa (Lakṣa, một trăm ngàn) tính gấp bội dần dần mà có những số đó. Lại nữa, Tăng kỳ lần Tăng kỳ là một Vô Lượng. Vô Lượng lần Vô Lượng là một Vô Biên. Nay nói gộp lại, tức là có hai ý nghĩa: Một là thật sự nói đến con số ấy, dùng A tăng kỳ kiếp để tính toán bèn có Vô Lượng Vô Biên Tăng kỳ. Hai là tán thán số ấy nhiều đến tột bậc, lại còn là chẳng có bờ mé, hay số lượng, chẳng có cùng tận A Tăng Kỳ vậy.

Diễn: “Tăng kỳ thuộc con số đầu tiên trong mười con số lớn”: Bắt đầu từ A tăng kỳ cho đến cuối cùng là Bất Khả Thuyết Bất Khả Thuyết Chuyển. Từ một trăm lạc xoa gấp bội lên, tích lũy lại, thì các con số có ba loại là thượng, trung, hạ. Như trong cách tính toán của Hoàng Đế, có tất cả mười ba con số, tức là mười lần mười là một trăm, mười lần trăm là một ngàn, mười lần ngàn là một vạn, [cứ gấp mười như thế, lần lượt có các con số] ức, triệu, kinh, cai, tỷ, nhưỡng, câu, giản, chánh, tải. Đây là những con số thuộc bậc hạ do gấp mười lên. Số thuộc bậc trung là số sau bằng một trăm lần số trước; kinh dạy: “Một trăm lần lạc xoa là một câu chi” chính là loại này. Số thuộc bậc thượng là gấp lần lên số lần bằng chính nó, [chẳng hạn như] Câu chi lần Câu chi là một A dữu đa).

(Sao) Phật lực giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung nhân, thọ mạng giai vô ương số kiếp, vô hữu năng kế kỳ số giả”, thị thừa Phật nguyện lực, hữu thử thọ cố. Tự lực giả, nhất tâm niệm Phật, tâm thanh tịnh cố. Liên hoa hóa sanh, thanh hư chi thân, bất đồng chất ngại nhục thân, hữu lão bệnh tử. Thị tự tinh tấn lực, hữu thử thọ cố.

(鈔)佛力者，大本法藏願云：我作佛時，我剎中人，壽命皆無央數劫，無有能計其數者，是承佛願力，有此壽故。自力者，一心念佛，心清淨故。蓮華化生，清虛之身，不同質礙肉身，有老病死。是自精進力，有此壽故。

(Sao: “Phật lực”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, người trong cõi tôi thọ mạng đều là vô ương số kiếp, chẳng người nào có thể tính được số ấy”. Đó là nhờ vào nguyện lực của Phật mà có tuổi thọ ấy. “Sức của chính mình” (tự lực): Do nhất tâm niệm Phật, nên tâm thanh tịnh. “Liên hoa hóa sanh”: Cái thân thanh hư, chẳng giống như nhục thân vật chất ngăn ngại, có già, bệnh, chết. Đó là do sức tinh tấn của chính mình mà có thọ lượng ấy).

(Sớ) Vấn vân: Thử vô lượng diệc khả tức vô lượng chi vô lượng giả, hoàn hữu chứng phủ? Đáp: Lệ như Hoa Nghiêm trung thuyết.

(Sao) Thượng dẫn Quán Sớ vân: “Thử vô lượng thị hữu lượng chi vô lượng, nhi ngôn diệc khả tức vô lượng chi vô lượng giả”, dĩ kim văn chánh tự Hoa Nghiêm cố. Bỉ kinh Thập Hồi Hướng văn vân: “Vô lượng A tăng kỳ”. Thích vân: “Thử phi số trung chi nhất, đản thị vô số chi ngôn. Nhược định thị số, tiện đương cục hạn”. Kim kinh diệc vân “vô lượng vô biên A tăng kỳ”. Nhị kinh văn thế, ý cực tương loại. Cố ngôn bỉ Phật thọ mạng, diệc khả tức thị cánh vô hạn lượng chi vô lượng dã. Vấn: “Hoa Nghiêm Thọ Lượng phẩm, vị Sa Bà thế giới nhất kiếp vi Cực Lạc thế giới nhất trú dạ. Cực Lạc thế giới nhất kiếp vi Ca Sa Tràng thế giới nhất trú dạ, triển chuyển kiếp nhật tương đối, nãi chí bách vạn A tăng kỳ thế giới, cực ư Thắng Liên Hoa, tắc Cực Lạc cẩn thắng Sa Bà, liệt hậu thù thậm, an đắc vi cánh vô hạn lượng chi vô lượng hồ?” Đáp: Bỉ sao thích vân, tam thân ký dung, tam thọ vô ngại. Tức trường năng đoản, tức đoản hằng trường, vô trường, vô đoản, trường đoản tồn yên! Nhất nhất viên dung, ngôn tư tư tuyệt. Kỳ nghĩa tự minh, bất lao cánh biện.

(Diễn) Tức trường năng đoản, tức Báo tức Ứng dã. Tức đoản hằng trường, tức Ứng tức Báo dã. Vô trường, vô đoản, Báo, Ứng tức Pháp dã. Trường đoản tồn yên, Pháp tức Báo, Ứng dã. Nhất nhất viên dung, ngôn tư tư tuyệt giả, tức trường năng đoản, bất khả dĩ Báo ngôn. Tức đoản hằng trường, bất khả dĩ Ứng ngôn, nãi chí trường đoản tồn yên, bất khả dĩ Pháp ngôn. Dĩ ngôn lệ tư, diệc phục như thị.

(疏)問云：此無量亦可即無量之無量者，還有證否？答：例如華嚴中說。

(鈔)上引觀疏云：此無量是有量之無量，而言亦可即無量之無量者，以今文正似華嚴故。彼經十回向文云：無量阿僧祇。釋云：此非數中之一，但是無數之言。若定是數，便當局限。今經亦云無量無邊阿僧祇。二經文勢，意極相類。故言彼佛壽命，亦可即是更無限量之無量也。問：華嚴壽量品，謂娑婆世界一劫為極樂世界一晝夜。極樂世界一劫為袈裟幢世界一晝夜，輾轉劫日相對，乃至百萬阿僧祇世界，極於勝蓮華，則極樂僅勝娑婆，劣後殊甚，安得為更無限量之無量乎？答：彼鈔釋云，三身既融，三壽無礙。即長能短，即短恆長，無長無短，長短存焉！一一圓融，言思斯絕。其義自明，不勞更辯。

(演)即長能短，即報即應也。即短恆長，即應即報也。無長無短，報應即法也。長短存焉，法即報應也。一一圓融，言思斯絕者，即長能短，不可以報言。即短恆長，不可以應言，乃至長短存焉，不可以法言。以言例思，亦復如是。

(Sớ: Hỏi: “Vô lượng” ở đây cũng có thể hiểu là vô lượng trong vô

lượng, còn có chứng cớ gì chăng? Đáp: Theo như trong kinh Hoa Nghiêm có nói.

Sao: Trong phần trước đã trích dẫn Quán Kinh Sớ: “Vô lượng ở đây là vô lượng trong hữu lượng, mà cũng có thể nói là vô lượng trong vô lượng”, nay phần kinh văn này thật sự giống như kinh Hoa Nghiêm. Trong phần kinh văn giảng về Thập Hồi Hướng có nói: “Vô lượng A tăng kỳ”. [Ngài Thanh Lương] giải thích: “Đây chẳng phải là một con số, chỉ là do không thể tính đếm bèn nói như vậy. Nếu nhất định coi nó là một con số, sẽ trở thành có giới hạn”. Nay kinh này cũng nói “vô lượng vô biên A tăng kỳ”; ngữ mạch của lời văn trong hai kinh có ý nghĩa hết sức tương tự. Do vậy, nói “thọ mạng của đức Phật ấy cũng có thể hiểu là vô lượng theo nghĩa chẳng có hạn lượng”.

Hỏi: Phẩm Thọ Lượng trong kinh Hoa Nghiêm nói một kiếp trong thế giới Sa Bà là một ngày đêm trong thế giới Cực Lạc. Một kiếp trong thế giới Cực Lạc là một ngày đêm trong thế giới Ca Sa Tràng. Lần lượt so sánh giữa kiếp và ngày như vậy, cho đến trăm vạn A tăng kỳ thế giới, tột bậc là thế giới Thắng Liên Hoa. Như vậy thì Cực Lạc chỉ trội hơn Sa Bà, [so với những thế giới khác bèn] thua kém quá mức, lẽ nào là vô lượng theo ý nghĩa chẳng có số lượng cho được?

Đáp: Trong lời Sao cho kinh ấy, [ngài Thanh Lương] đã giải thích: “Ba thân đã dung thông thì ba loại thọ mạng chẳng ngăn ngại”. Tức là dài mà có thể rút ngắn, chính là ngắn mà luôn dài, chẳng dài, chẳng ngắn, dài và ngắn cùng tồn tại vậy. Mỗi mỗi đều viên dung, ngôn ngữ lẫn tư duy đều dứt bặt. Nghĩa này tự rõ, chẳng cần nhọc sức biện định.

Diễn: “Tức là dài mà có thể rút ngắn”: Báo Thân chính là Ứng Thân. “Chính là ngắn mà luôn dài”: Ứng Thân chính là Báo Thân vậy. “Chẳng dài, chẳng ngắn”: Báo Thân và Ứng Thân chính là Pháp Thân. “Dài ngắn cùng tồn tại” thì Pháp Thân chính là Báo Thân và Ứng Thân. “Mỗi mỗi viên dung, ngôn ngữ lẫn tư duy đều dứt bặt”: Chính là dài mà có thể rút ngắn thì chẳng thể nói là Báo Thân. Chính là ngắn mà luôn dài, chẳng thể nói là Ứng Thân. Cho đến dài và ngắn cùng tồn tại, chẳng thể nói là Pháp Thân. Dựa theo cách giải thích về “nói năng” mà có thể suy ra ý nghĩa của Tư (suy nghĩ) cũng giống như thế).

(Sớ) Hựu thọ mạng, quang minh giả, ước nhi ngôn chi, thiểu nhiếp đa cố. Nhị bộ danh đề, chỉ viết Vô Lượng Thọ giả, ước chi hựu ước, Thể nhiếp Dụng cố. Nhược cụ thuyết giả, y báo, chánh báo, tất

giai vô lượng.

(Sao) Ước ngôn giả, Phật cụ vạn đức, kim chỉ cử thọ mạng, quang minh giả, như Hoa Nghiêm Bát Địa, ngôn thân tướng vô lượng, trí huệ vô lượng, phương tiện vô lượng, quang minh vô lượng, thanh tịnh âm thanh vô lượng đẳng. Tắc tri cử nhị sự giả, dĩ thiểu nhiếp đa dã. Thể nhiếp Dụng giả, hoặc nạn: “Ký quang thọ song cử, vân hà Đại Bổn cập Quán Kinh đề, giai chỉ vân Vô Lượng Thọ, bất ngôn quang giả, phục thị hà nghĩa?” Lương dĩ Nhất Chân Như tâm, vô khứ, vô lai, cắng cổ, cắng kim, kỳ thọ vô lượng, kỳ quang diệc nhĩ. Kim thể, kim quang, bất tương ly cố. Khởi Tín vân: “Tâm tánh bất khởi, tức thị đại trí huệ quang minh, châu biến pháp giới”. Bất khởi, thọ dã. Trí huệ, quang dã. Ngôn thọ tắc quang tại kỳ trung, cố đơn cử dã. Y chánh vô lượng giả, tự Phật nhất thân sở hữu công đức, cập như hạ văn Thanh Văn, Bồ Tát, nãi chí tiền chi lan, võng, hàng thụ đẳng, chủng chủng trang nghiêm, tất vô lượng cố.

(疏)又壽命，光明者，約而言之，少攝多故。二部名題，止曰無量壽者，約之又約，體攝用故。若具說者，依報正報，悉皆無量。

(鈔)約言者，佛具萬德，今止舉壽命，光明者，如華嚴八地，言身相無量，智慧無量，方便無量，光明無量，清淨音聲無量等。則知舉二事者，以少攝多也。體攝用者，或難：既光壽雙舉，云何大本及觀經題，皆止云無量壽，不言光者，復是何義？良以一真如心，無去無來，亙古亙今，其壽無量，其光亦爾。金體金光，不相離故。起信云：心性不起，即是大智慧光明，周遍法界。不起，壽也。智慧，光也。言壽則光在其中，故單舉也。依正無量者，自佛一身所有功德，及如下文聲聞菩薩，乃至前之欄網行樹等，種種莊嚴，悉無量故。

(Sớ: Lại nữa, [chỉ nhắc tới] thọ mạng và quang minh là nói ước lược, dùng ít để bao gồm nhiều. Tựa đề của hai bộ kinh chỉ nói là Vô Lượng Thọ, tức là đã ước lược lại còn ước lược hơn, vì dùng Thể để thâu nhiếp Dụng vậy. Nếu nói đầy đủ, [sẽ là] y báo và chánh báo thảy đều vô lượng.

Sao: “Nói ước lược”: Phật có đủ vạn đức, nay chỉ nêu lên thọ

mạng và quang minh, như kinh Hoa Nghiêm nói bậc Bát Địa Bồ Tát thân tướng vô lượng, trí huệ vô lượng, phương tiện vô lượng, quang minh vô lượng, âm thanh thanh tịnh vô lượng v.v… Cho nên biết nêu ra hai chuyện chính là dùng ít để thâu nhiếp nhiều.

“Thể nhiếp Dụng”: Chắc là có kẻ bắt bẻ: “Đã là quang lẫn thọ cùng nêu, cớ sao tựa đề của Đại Bổn và Quán Kinh chỉ nói Vô Lượng Thọ, chẳng nói đến quang, lại là ý nghĩa như thế nào?” Ấy là vì cái tâm Chân Như chẳng đi, chẳng đến, suốt xưa, thấu nay, thọ mạng vô lượng, quang minh cũng giống như vậy. Thể của vàng và ánh sáng của vàng chẳng lìa nhau. Luận Khởi Tín chép: “Tâm tánh chẳng khởi, chính là quang minh đại trí huệ, trọn khắp pháp giới”. Chẳng khởi là Thọ. Trí huệ là quang. Nói đến thọ thì quang đã được bao gồm trong ấy, cho nên chỉ nói đến thọ. Y báo và chánh báo vô lượng; từ tất cả các công đức nơi thân của một đức Phật cho đến các vị Thanh Văn, Bồ Tát như sẽ nói trong phần sau, cho đến lan can, lưới mành, hàng cây v.v… trong phần trước, các thứ trang nghiêm thảy đều vô lượng).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thường chiếu, thị quang minh nghĩa. Tự tánh thường tịch, thị thọ mạng nghĩa. Tự tánh tịch chiếu bất nhị, thị A Di Đà nghĩa.

(Sao) Linh minh đỗng triệt, quang tuyệt nhai sĩ, trạm tịch thường hằng, thọ hà trù toán? Thường hằng nhi phục đỗng triệt, cố tức thọ nhi quang. Đỗng triệt nhi diệc thường hằng, cố tức quang nhi thọ. Như thị, tắc A Di Đà Phật, tuy quá thập vạn ức sát chi ngoại, nhi thật ư thử Sa Bà thế giới chúng sanh tâm trung, kết già phu tọa, nghiễm nhiên bất động. Hà nãi bội trường sanh chi quyết, uổng tự thương vong. Phụ cảo nhật chi minh, phiên thành hắc ám. Tâm bổn thị Phật, tự muội tự tâm; Phật bổn thị tâm, tự mê tự Phật.

(疏)稱理，則自性常照，是光明義。自性常寂，是壽命義。自性寂照不二，是阿彌陀義。

(鈔)靈明洞徹，光絕涯涘，湛寂常恆，壽何籌算？常恆而復洞徹，故即壽而光。洞徹而亦常恆，故即光而壽。如是，則阿彌陀佛，雖過十萬億剎之外，而實於此娑婆世界眾生心中，結跏趺坐，儼然不動。何乃佩長生之訣，枉自殤亡。負杲日之明，翻成黑暗。心本是佛，自昧自心；佛本是心，自迷自佛。

(Sớ: Xứng Lý, “tự tánh thường chiếu” là ý nghĩa của quang minh. “Tự tánh thường tịch” là ý nghĩa của thọ mạng. Tự tánh tịch và chiếu chẳng hai, đó là ý nghĩa của A Di Đà.

Sao: Linh giác sáng suốt, thấu triệt rỗng rang, sáng ngời chẳng có ngằn mé, trong trẻo, tĩnh lặng, thường hằng, làm sao có thể tính toán thọ lượng cho được? Thường hằng mà lại rỗng rang thấu triệt, cho nên thọ chính là quang. Rỗng rang thấu triệt mà cũng thường hằng, nên quang chính là thọ. Như vậy thì tuy A Di Đà Phật ở ngoài mười ức cõi, mà thật sự ở trong tâm của chúng sanh nơi thế giới Sa Bà này, Ngài ngồi kết già, nghiễm nhiên, bất động. Cớ sao lại đeo giữ bí quyết trường sanh, mà tự oan uổng chết yểu? Được chiếu bởi ánh sáng mặt trời rạng rỡ, mà lại trở thành tối tăm! Tâm vốn là Phật, tự mê muội tự tâm, Phật vốn là tâm, tự mê muội vị Phật của chính mình).

Nhị, đạo thành viễn kiếp.

(Kinh) Xá Lợi Phất! A Di Đà Phật thành Phật dĩ lai, ư kim thập kiếp.

(Sớ) Dĩ tri bỉ Phật đắc danh chi nghĩa, vị thẩm bỉ Phật thành Phật chí kim, kinh kỷ hà thời? Kiếp giả, cụ vân Kiếp Ba; thử vân Thời Phần. Thập kiếp giả, nhất vân đại kiếp, nhất vân tiểu kiếp. Kim vị minh viễn, ưng thị đại kiếp. Hựu thập đại kiếp, diệc thị nhất kỳ phó cơ chi thuyết. Cứu cực nhi ngôn, thành Phật dĩ lai, diệc ưng vô lượng, như Pháp Hoa trung thuyết.

(Sao) Nhất đại kiếp giả, Thành, Trụ, Hoại, Không, các nhị thập tiểu kiếp, bát thập kiếp chung, phương thành đại kiếp. Vân thập đại kiếp, thị bát bách tiểu kiếp dã. Kinh ý vi minh thành Phật cửu viễn, nhi viết tiểu kiếp, vị kiến kỳ viễn. Kim y Đường dịch, vân thập đại kiếp. Như Pháp Hoa trung, chúng nghi Thế Tôn thành Phật vị cửu, vân hà khoáng kiếp Bồ Tát thị sở giáo hóa. Phật ngôn: “Ngã thật thành Phật dĩ lai, vô lượng vô biên kiếp”. Tắc A Di Đà Phật, kỳ khả lượng hồ?

二、道成遠劫。

(經)舍利弗！阿彌陀佛成佛以來，於今十劫。

(疏)已知彼佛得名之義，未審彼佛成佛至今，經幾何時。劫者，具云劫波；此云時分。十劫者，一云大劫，一云小劫。今謂明遠，應是大劫。又十大劫，亦是一期赴機之說。究極而言，成佛以來，亦應無量，如法華中說。

(鈔)一大劫者，成住壞空，各二十小劫，八十劫終，方成大劫。云十大劫，是八百小劫也。經意為明成佛久遠，而曰小劫，未見其遠。今依唐譯，云十大劫。如法華中，眾疑世尊成佛未久，云何曠劫菩薩是所教化。佛言：我實成佛以來，無量無邊劫。則阿彌陀佛，其可量乎？

(Hai, thành đạo từ nhiều kiếp lâu xa.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! A Di Đà Phật từ lúc thành Phật cho đến nay đã là mười kiếp.

Sớ: Đã biết ý nghĩa vì sao đức Phật ấy có danh hiệu như thế, chưa rõ đức Phật ấy từ khi thành Phật tới nay đã được bao lâu? Kiếp, nói đầy đủ là Kiếp Ba (Kalpa); cõi này dịch là Thời Phần. “Mười kiếp”: Có thuyết nói là đại kiếp, thuyết khác là tiểu kiếp. Nay nói rõ là lâu xa thì phải nên là đại kiếp. Lại nữa, “mười đại kiếp” cũng là nói theo một khoảng thời gian của sự cảm ứng thuận theo căn cơ. Nói đến mức rốt ráo, cũng phải là vô lượng như trong kinh Pháp Hoa đã nói.

Sao: Một đại kiếp là các thời kỳ Thành, Trụ, Hoại, Không, mỗi thời kỳ là hai mươi tiểu kiếp, đã hết tám mươi [tiểu] kiếp mới thành một đại kiếp. Nói “mười đại kiếp” tức là tám trăm tiểu kiếp. Ý kinh nhằm nói rõ Ngài đã thành Phật lâu xa, nếu nói là tiểu kiếp thì chẳng xa xưa cho mấy. Nay dựa theo bản dịch đời Đường, [trong ấy] nói là mười đại kiếp. Như trong kinh Pháp Hoa, đại chúng nghi đức Thế Tôn thành Phật chưa bao lâu như thế, làm sao Ngài có thể giáo hóa hàng Bồ Tát trong nhiều kiếp lâu xa? Đức Phật nói: “Kể từ khi ta thật sự thành Phật đến nay, đã là vô lượng vô biên kiếp”. Như vậy thì [thọ mạng của] A Di Đà Phật có thể tính lường được sao?)

(Sớ) Nhược khảo A Di Đà Phật, thành Phật dĩ tiền nhân địa, bất

đản Pháp Tạng nhất nhân, hữu đa chủng nhân, như chư kinh trung thuyết.

(Sao) Pháp Tạng nhân giả. Đại Bổn vân: Định Quang Phật tiền ngũ thập tam Phật, danh Thế Tự Tại Vương, Pháp Tạng thời vi quốc vương, xả vị xuất gia, phát tứ thập bát nguyện, kim A Di Đà Phật thị Pháp Tạng sở thành chi Phật dã. Đa chủng nhân giả: Nhất, Pháp Hoa kinh, Đại Thông Trí Thắng Như Lai thời, thập lục vương tử, xuất gia tịnh tu phạm hạnh, cầu Vô Thượng Bồ Đề. Phật diệt độ hậu, thường nhạo thuyết thị Diệu Pháp Hoa kinh, hậu tất thành Phật. Đệ cửu vương tử ư Tây Phương thành Phật. Bỉ vương tử giả, kim A Di Đà Phật thị. Nhị, Bi Hoa kinh vân: “Vô lượng kiếp tiền, hữu Chuyển Luân Vương, danh Vô Tránh Niệm, cúng dường Bảo Tạng Như Lai. Thời vương phát nguyện, nguyện thành Phật thời, quốc trung chủng chủng thanh tịnh trang nghiêm. Phật dữ thọ ký, quá Hằng hà sa kiếp, Tây Phương thế giới tác Phật, quốc danh An Lạc. Bỉ quốc vương giả, kim A Di Đà Phật thị”. Tam, Đại Thừa Phương Đẳng Tổng Trì Kinh vân: Vô Cấu Diễm Xưng Khởi Vương Như Lai thời, hữu Tịnh Mạng tỳ kheo, tổng trì chư kinh thập tứ ức bộ, tùy chúng sanh nguyện nhạo, quảng vị thuyết pháp. Bỉ tỳ kheo giả, kim A Di Đà Phật thị. Tứ, Hiền Kiếp kinh vân: Vân Lôi Hống Như Lai thời, hữu vương tử danh Tịnh Phước Báo Chúng Âm, cúng dường bỉ Phật. Bỉ vương tử giả, kim A Di Đà Phật thị. Ngũ, bỉ kinh hựu vân: Kim Long Quyết Quang Phật thời, hữu pháp sư danh Vô Hạn Lượng Bảo Âm Hạnh, lực hoằng kinh pháp. Bỉ pháp sư giả, kim A Di Đà Phật thị. Lục, Quán Phật Tam Muội đệ cửu kinh vân: Không Vương Phật thời, hữu tứ tỳ kheo, phiền não phú tâm, không trung giáo linh quán Phật, toại đắc Niệm Phật tam muội. Bỉ đệ tam tỳ kheo, kim A Di Đà Phật thị. Thất, Như Huyễn Tam Ma Địa Vô Lượng Ấn Pháp Môn Kinh vân: Sư Tử Du Hý Kim Quang Như Lai thời, hữu quốc vương danh Thắng Oai, tôn trọng cúng dường bỉ Phật, tu Thiền Định hạnh. Bỉ quốc vương giả, kim A Di Đà Phật thị. Bát, Nhất Hướng Xuất Sanh Bồ Tát Kinh vân: A Di Đà Phật, tích vi Thái Tử, văn thử vi diệu pháp môn, phụng trì tinh tấn, thất thiên tuế trung, hiếp bất chí tịch. Bất niệm ái dục tài bảo, bất vấn tha sự, thường độc xử chỉ, ý bất khuynh động. Phục giáo hóa bát thiên ức vạn na do tha nhân, đắc bất thoái chuyển. Bỉ Thái Tử giả, kim A Di Đà Phật thị. Dĩ thượng lược cử sổ đoan. Nhược kỳ đa kiếp, đa nhân, diệc ưng vô lượng.

(Diễn) Đa chủng nhân giả: Nhất, nhạo thuyết. Nhị, phát nguyện. Tam, tổng trì. Tứ, cúng dường. Ngũ, hoằng kinh. Lục, niệm Phật. Thất, tu Thiền. Bát, hành độ. “A Di Đà Phật tích vi Thái Tử” hạ nhất tiết, cụ túc Lục Độ. Thất thiên tuế trung, hiếp bất chí tịch, Tinh Tấn Độ. Bất niệm ái dục, Giới Độ. Bất niệm tài bảo, Thí Độ. Bất vấn tha sự, thường độc xử chỉ, Thiền Độ. Ý bất khuynh động, Nhẫn Độ. Phục giáo hóa tha nhân, Trí Độ. Như thượng sở dẫn chư nhân, hoặc vi quốc vương, vương tử, hoặc vi Luân Vương, hoặc vi tỳ kheo, hoặc vi pháp sư, hoặc cúng dường Phật, hoặc thuyết pháp lợi nhân, hoặc phát Tứ Hoằng Thệ, hoặc hành Lục Độ, sở vị “căn thâm quả mậu, nguyên viễn lưu trường, đạo bất lãng giai, tùy công thiệp vị nhĩ”. Kim nhân nhất hạnh bất tu, dục hy thắng quả, kỳ do quyền thạch vị biện, dục lũy thất tằng bảo tháp, kỳ khả đắc hồ? Vi diệu pháp môn giả, vị tâm pháp diệu, Phật pháp diệu, chúng sanh pháp diệu.

(疏)若考阿彌陀佛，成佛以前因地，不但法藏一因，有多種因，如諸經中說。

(鈔)法藏因者。大本云：定光佛前五十三佛，名世自在王，法藏時為國王，捨位出家，發四十八願，今阿彌陀佛是法藏所成之佛也。多種因者：一、法華經，大通智勝如來時，十六王子，出家淨修梵行，求無上菩提。佛滅度後，常樂說是妙法華經，後悉成佛。第九王子於西方成佛。彼王子者，今阿彌陀佛是。二、悲華經云：無量劫前，有轉輪王，名無諍念，供養寶藏如來。時王發願，願成佛時，國中種種清淨莊嚴。佛與授記，過恆河沙劫，西方世界作佛，國名安樂。彼國王者，今阿彌陀佛是。三、大乘方等總持經云：無垢燄稱起王如來時，有淨命比丘，總持諸經十四億部，隨眾生願樂，廣為說法。彼比丘者，今阿彌陀佛是。四、賢劫經云：雲雷吼如來時，有王子名淨福報眾音，供養彼佛。彼王子者，今阿彌陀佛是。五、彼經又云：金龍決光佛時，有法師名無限量寶音行，力弘經法。彼法師者，今阿彌陀佛是。六、觀佛三昧第九經云：空王佛時，有四比丘，煩惱覆心，空中教令觀佛，遂得念佛三昧。彼第三比丘，今阿彌陀佛是。七、如幻三摩地無量印法門經云：獅子遊戲金光如來時，有國王名勝威，尊重供養彼佛，修禪定行。彼國王者，今阿彌陀佛是。八、一向出生菩薩經云：阿彌陀佛，昔為太子，聞此微妙法門，奉持精進，七千歲中，脅不至席。不念愛欲財寶，不問他事，常獨處止，意不傾動。復教化八千億萬那由他人，得不退轉。彼太子者，今阿彌陀佛是。以上略舉數端。若其多劫多因，亦應無量。

(演)多種因者：一、樂說。二、發願。三、總持。四、供養。五、弘經。六、念佛。七、修禪。八、行度。阿彌陀佛昔為太子下一節，具足六度。七千歲中，脇不至席，精進度。不念愛欲，戒度。不念財寶，施度。不問他事，常獨處止，禪度。意不傾動，忍度。復教化他人，智度。如上所引諸因，或為國王，王子，或為輪王，或為比丘，或為法師，或供養佛，或說法利人，或發四宏誓，或行六度，所謂根深果茂，源遠流長，道不浪階，隨功涉位耳。今人一行不修，欲希勝果，其猶拳石未辦，欲累七層寶塔，其可得乎？微妙法門者，謂心法妙，佛法妙，眾生法妙。

(Sớ: Nếu khảo sát về nhân địa của A Di Đà Phật trước khi Ngài thành Phật thì không chỉ là một thời kỳ tu nhân của tỳ kheo Pháp Tạng, mà còn có nhiều thứ nhân như trong các kinh đã nói.

Sao: “Cái nhân của ngài Pháp Tạng”: Kinh Đại Bổn chép: Trước Định Quang Phật, có vị Phật thứ năm mươi ba tên là Thế Tự Tại Vương. Khi ấy, ngài Pháp Tạng làm quốc vương, bỏ ngôi, xuất gia, phát ra bốn mươi tám nguyện, A Di Đà Phật hiện nay chính là vị Phật do Pháp Tạng tu thành.

“Có nhiều thứ nhân”: Một là như trong kinh Pháp Hoa, vào thời Đại Thông Trí Thắng Như Lai, mười sáu vương tử xuất gia tịnh tu phạm hạnh, cầu Vô Thượng Bồ Đề. Sau khi đức Phật đã diệt độ, họ thường thích nói kinh Diệu Pháp Liên Hoa; về sau, đều thành Phật. Vương tử thứ chín thành Phật ở phương Tây, vương tử ấy nay là A Di Đà Phật.

Hai là như kinh Bi Hoa chép: Vô lượng kiếp trước, có Chuyển Luân Vương tên là Vô Tránh Niệm, cúng dường Bảo Tạng Như Lai. Khi ấy, nhà vua phát nguyện, nguyện khi thành Phật, trong nước [sẽ có] các thứ thanh tịnh trang nghiêm. Phật bèn thọ ký cho vua: “Sau Hằng hà sa kiếp, sẽ làm Phật trong thế giới Tây Phương, cõi nước tên An Lạc”. Quốc vương ấy chính là A Di Đà Phật hiện thời.

Ba là Đại Thừa Phương Đẳng Tổng Trì Kinh nói: Vào thời Vô Cấu Diễm Xưng Khởi Vương Như Lai, có tỳ kheo Tịnh Mạng tổng trì các kinh số đến mười bốn ức bộ, tùy theo lòng ưa muốn của chúng sanh mà rộng vì họ thuyết pháp. Vị tỳ kheo ấy nay là A Di Đà Phật.

Bốn là kinh Hiền Kiếp nói: Vào thời Vân Lôi Hống Như Lai, có

một vương tử tên là Tịnh Phước Báo Chúng Âm cúng dường đức Phật ấy. Vị vương tử ấy nay là A Di Đà Phật.

Năm, kinh ấy lại nói: Vào thời Kim Long Quyết Quang Phật, có pháp sư tên Vô Hạn Lượng Bảo Âm Hạnh, tận lực hoằng dương kinh pháp. Vị pháp sư ấy nay là A Di Đà Phật.

Sáu là quyển chín kinh Quán Phật Tam Muội có nói: Vào thời Không Vương Phật, có bốn vị tỳ kheo, bị phiền não che lấp tâm, [nghe] trong hư không [có tiếng] truyền dạy hãy nên quán Phật, bèn đắc Niệm Phật tam muội. Vị tỳ kheo thứ ba khi ấy nay là A Di Đà Phật.

Bảy là kinh Như Huyễn Tam Ma Địa Vô Lượng Ấn Pháp Môn nói: Vào thời Sư Tử Du Hý Kim Quang Như Lai, có quốc vương tên Thắng Oai tôn trọng cúng dường đức Phật ấy, tu Thiền Định hạnh. Vị quốc vương ấy nay là A Di Đà Phật.

Tám là kinh Nhất Hướng Xuất Sanh Bồ Tát: A Di Đà Phật xưa kia làm Thái Tử, nghe pháp môn vi diệu này, phụng trì tinh tấn, trong bảy ngàn năm, chẳng ngả lưng xuống chiếu. Chẳng nghĩ tới ái dục, của cải, không hỏi đến chuyện khác, thường ở riêng một chỗ, ý chẳng khuynh động. Lại còn giáo hóa tám ngàn ức vạn na do tha người đắc bất thoái chuyển. Vị Thái Tử ấy nay là A Di Đà Phật. Trên đây đã nêu đại lược vài chi tiết. Nếu [A Di Đà Phật] đã nhiều lượt tu nhân trong nhiều kiếp thì [thọ mạng] cũng phải là vô lượng.

Diễn: “Nhiều thứ nhân”: Một là thích nói, hai là phát nguyện, ba là tổng trì, bốn là cúng dường, năm là hoằng kinh, sáu là niệm Phật, bảy là tu Thiền, tám là hành Lục Độ.

Từ sau đoạn “A Di Đà Phật xưa kia làm Thái Tử” trở đi là [tu hành] trọn đủ Lục Độ. Trong bảy ngàn năm, chẳng ngả lưng xuống chiếu là Tinh Tấn Độ. Chẳng nghĩ tới ái dục là Giới Độ. Chẳng nghĩ tới của cải là Thí Độ. Chẳng hỏi đến chuyện khác, thường ở riêng một mình, chính là Thiền Độ. Ý chẳng khuynh động là Nhẫn Độ. Lại còn giáo hóa người khác là Trí Độ.

“Các nhân đã dẫn như trên đây”: Hoặc làm quốc vương, vương tử, hoặc làm Luân Vương, hoặc làm tỳ kheo, hoặc làm pháp sư, hoặc cúng dường Phật, hoặc thuyết pháp lợi người, hoặc phát Tứ Hoằng Thệ, hoặc hành Lục Độ. Đó gọi là “rễ sâu, quả xum xuê; do nguồn xa, dòng chảy sẽ dài, đạo chẳng vượt cấp, tùy theo công hạnh mà đạt quả vị” vậy. Người đời nay chẳng tu một hạnh nào cả, cứ mong muốn quả thù thắng, ví như một hòn đá bé tí còn chưa lo liệu mà đã toan dựng tháp báu bảy tầng, há có được chăng? “Vi diệu pháp môn” là tâm pháp diệu, Phật

pháp diệu, và chúng sanh pháp diệu).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bổn lai thành Phật, thị thập kiếp nghĩa.

(Sao) Hoa Nghiêm cử thập, thị biểu vô tận; tức kim tự tánh thành Phật dĩ lai, hà chỉ Oai Âm na biên cánh na biên, trần sa kiếp hựu trần sa kiếp dã. Nhược định chấp thập kiếp, tích nhân đạo, do thị Vương lão sư nhi tôn.

(Diễn) Hoa Nghiêm cử thập biểu vô tận giả, nhất giả số chi thỉ, thập giả số chi chung. Thiên vi thập bách, vạn vi thập thiên, kinh trung sổ sự, tất cử thập giả, biểu vô tận dã. Do thị Vương lão sư nhi tôn giả, Nam Tuyền tánh Vương, thường tự xưng Vương lão sư. Hoàng Bá chí Nam Tuyền. Nhất nhật trai thời, phủng bát hướng Nam Tuyền vị thượng tọa. Nam Tuyền lai kiến, tiện vấn: “Trưởng lão thậm ma niên trung hành đạo?” Bá vân: “Oai Âm na bạn”. Tuyền vân: “Do thị Vương lão sư nhi tôn”.

(疏)稱理，則自性本來成佛，是十劫義。

(鈔)華嚴舉十，是表無盡；即今自性成佛以來，何止威音那邊更那邊，塵沙劫又塵沙劫也。若定執十劫，昔人道，猶是王老師兒孫。

(演)華嚴舉十表無盡者，一者數之始，十者數之終。千為十百，萬為十千，經中數事，必舉十者，表無盡也。猶是王老師兒孫者，南泉姓王，常自稱王老師。黃蘖至南泉。一日齋時，捧缽向南泉位上坐。南泉來見，便問：長老什麼年中行道？蘖云：威音那畔。泉云：猶是王老師兒孫。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh vốn sẵn thành Phật là ý nghĩa của “mười kiếp”.

Sao: Kinh Hoa Nghiêm nêu ra “mười” nhằm biểu thị sự vô tận. Tức là [“mười kiếp” trong kinh này phải hiểu là] kể từ khi tự tánh thành Phật đến nay, há có phải chỉ là trước thời Oai Âm Vương Phật, mà lại còn là trước thời đó nữa, là trần sa kiếp trước trần sa kiếp vậy. Nếu chấp khăng khăng [thật sự là chỉ đúng] mười kiếp, cổ nhân bảo [kẻ chấp trước như vậy] vẫn là “con cháu của Vương lão sư”.

Diễn: “Hoa Nghiêm nêu ra Mười nhằm biểu thị vô tận”: Một là

con số khởi đầu, mười là con số kết thúc. Ngàn là mười lần một trăm, vạn là mười ngàn; trong kinh hễ nói tới nhiều sự, đều dùng Mười để biểu thị sự vô tận.

“Vẫn là con cháu của Vương lão sư”: Ngài Nam Tuyền họ Vương, thường tự xưng là “Vương lão sư”. Ngài Hoàng Bá tới chỗ ngài Nam Tuyền. Một hôm, trong lúc thọ trai, [Hoàng Bá] bưng bát tiến đến ngồi ở chỗ của ngài Nam Tuyền. Ngài Nam Tuyền thấy Sư tiến đến, liền Hỏi: “Trưởng lão đã hành đạo bao nhiêu năm?” Ngài Hoàng Bá Đáp: “Trước thời Oai Âm Vương Phật”. Ngài Nam Tuyền bảo: “Vẫn là con cháu của Vương lão sư”).

Nhị, hóa bạn (nhị): Sơ, kiến tại. Nhị, vãng sanh.

Sơ, kiến tại (tam): Sơ, Thanh Văn. Nhị, Bồ Tát. Tam, tổng kết.

Sơ, Thanh Văn.

(Kinh) Hựu Xá Lợi Phất! Bỉ Phật hữu vô lượng vô biên Thanh Văn đệ tử, giai A La Hán, phi thị toán số chi sở năng tri.

(Sớ) Chủ tất hữu bạn, tiên Thanh Văn, thứ Bồ Tát, minh giai hiền thánh chi lữ dã. Kim sơ Thanh Văn. Thanh Văn giả, văn Tứ Đế thanh giáo nhi đắc chứng quả. A La Hán giả, giản phi tiền tam dã. Bất ngôn Duyên Giác, nhiếp Thanh Văn trung cố. Phi toán số giả, thậm ngôn kỳ đa dã.

(Diễn) Tứ Đế thanh giáo giả: Nhất, Khổ Đế, nhị thập ngũ Hữu, y chánh nhị báo thị. Biệt tắc nhị thập ngũ Hữu, tổng tắc lục đạo sanh tử. Nhất, địa ngục đạo, tác thượng phẩm Ngũ Nghịch, Thập Ác giả, cảm thử đạo thân. Nhị, súc sanh đạo, tác trung phẩm Ác Nghịch giả, cảm thử đạo thân. Tam, ngạ quỷ đạo, tác hạ phẩm Ác Nghịch giả, cảm thử đạo thân. Tứ, Tu La đạo, tác hạ phẩm Thập Thiện, cảm thử đạo thân. Ngũ, nhân đạo, tứ châu bất đồng, giai khổ lạc tương gián. Tại nhân chi thời, hành Ngũ Thường, Ngũ Giới, cập trung phẩm Thập Thiện, cảm thử đạo thân. Lục, thiên đạo, nhị thập bát thiên bất đồng, tu thượng phẩm Thập Thiện, cập Thiền Định vi nhân, cảm thử đạo thân. Thượng lai sở thích, tùng địa ngục chí Phi Tưởng Thiên, tuy khổ lạc bất đồng, vị miễn tử nhi phục sanh, sanh nhi phục tử. Thử thị Tạng Giáo thật hữu Khổ Đế. Nhị, Tập Đế giả tức Kiến Tư Hoặc, hựu vân Tứ Trụ, hựu vân Chi Mạt Vô Minh, hựu vân Thông Hoặc, hựu vân Giới Nội Hoặc. Tuy danh bất đồng, đản Kiến Tư nhĩ. Kiến Hoặc hữu bát thập bát Sử, dĩ Ngũ Độn, Ngũ Lợi, Thập Sử, lịch tam giới Tứ Đế hạ, tăng giảm bất đồng, thành bát thập bát. Tư Hoặc hữu bát thập nhất phẩm, vị tam giới phân vi cửu địa, Dục Giới hợp vi nhất địa, Tứ Thiền, Tứ Không vi bát, cộng vi cửu địa. Dục Giới nhất địa trung, hữu cửu phẩm tham, sân, si, mạn, thượng bát địa các hữu cửu phẩm, trừ Sân Sử, cố thành bát thập nhất dã. Thượng lai Kiến Tư bất đồng, tổng thị Tạng Giáo, thật hữu Tập Đế. Tam, Diệt Đế giả, Diệt tiền Khổ Tập, hiển Thiên Chân lý, nhân Diệt hội Chân, Diệt phi Chân Đế. Tứ, Đạo Đế giả, lược tắc Giới, Định, Huệ, quảng tắc tam thập thất Đạo Phẩm. Thử tam thập thất, hợp vi thất khoa. Nhất, Tứ Niệm Xứ. Nhị, Tứ Chánh Cần. Tam, Tứ Như Ý Túc. Tứ, Ngũ Căn. Ngũ, Ngũ Lực. Lục, Thất Giác Chi. Thất, Bát Chánh Đạo. Dĩ thượng thất khoa, tức thị Tạng Giáo Sanh Diệt Đạo Đế. Nhiên Tứ Đế chi trung, phân thế, xuất thế. Tiền nhị Đế vi thế gian nhân quả. Hậu nhị Đế vi xuất thế gian nhân quả, giai tiền quả hậu nhân giả, linh tri Khổ, đoạn Tập, mộ Diệt, tu Đạo dã. A La Hán giản phi tiền tam giả. Nhất, Tu Đà Hoàn, thử vân Dự Lưu. Thử vị đoạn tam giới bát thập bát Sử Kiến Hoặc, kiến Chân Đế, cố danh vi Kiến Đạo. Nhị, Tư Đà Hàm, thử vân Nhất Lai. Thử vị đoạn Dục Giới cửu phẩm Tư trung, đoạn tiền lục phẩm tận, hậu tam phẩm do tại, cố cánh nhất lai. Tam, A Na Hàm, thử vân Bất Lai. Thử vị đoạn dục tàn Tư tận, tấn đoạn thượng bát địa Tư. Tứ, A La Hán, thử vân Vô Học, hựu vân Vô Sanh, hựu vân Sát Tặc, hựu vân Ứng Cúng. Thử vị đoạn Kiến Tư câu tận. Tử phược dĩ đoạn, quả phược do tồn, danh Hữu Dư Niết Bàn.

二、化伴(二)：初、見在，二、往生。

初、見在(三)：初、聲聞，二、菩薩，三、總結。

初、聲聞。

(經)又舍利弗！彼佛有無量無邊聲聞弟子，皆阿羅漢，非是算數之所能知。

(疏)主必有伴，先聲聞，次菩薩，明皆賢聖之侶也。今初聲聞。聲聞者，聞四諦聲教而得證果。阿羅漢者，揀非前三也。不言緣覺，攝聲聞中故。非算數者，甚言其多也。

(演)四諦聲教者：一、苦諦，二十五有，依正二報是。別則二十五有，總則六道生死。一、地獄道，作上品五逆十惡者，感此道身。二、畜生道，作中品惡逆者，感此道身。三、餓鬼道，作下品惡逆者，感此道身。四、修羅道，作下品十善，感此道身。五、人道，四洲不同，皆苦樂相間。在因之時，行五常五戒，及中品十善，感此道身。六、天道，二十八天不同，修上品十善，及禪定為因，感此道身。上來所釋，從地獄至非想天，雖苦樂不同，未免死而復生，生而復死。此是藏教實有苦諦。二、集諦者，即見思惑，又云四住，又云枝末無明，又云通惑，又云界內惑。雖名不同，但見思耳。見惑有八十八使，以五鈍五利十使，歷三界四諦下，增減不同，成八十八。思惑有八十一品，謂三界分為九地，欲界合為一地，四禪四空為八，共為九地。欲界一地中，有九品貪瞋痴慢，上八地各有九品，除瞋使，故成八十一也。上來見思不同，總是藏教，實有集諦。三、滅諦者，滅前苦集，顯偏真理，因滅會真，滅非真諦。四、道諦者，略則戒定慧，廣則三十七道品。此三十七，合為七科。一、四念處。二、四正勤。三、四如意足。四、五根。五、五力。六、七覺支。七、八正道。已上七科，即是藏教生滅道諦。然四諦之中，分世出世。前二諦為世間因果。後二諦為出世間因果，皆前果後因者，令知苦斷集，慕滅修道也。阿羅漢揀非前三者。一、須陀洹，此云預流。此位斷三界八十八使見惑，見真諦，故名為見道。二、斯陀含，此云一來。此位斷欲界九品思中，斷前六品盡，後三品猶在，故更一來。三、阿那含，此云不來。此位斷欲殘思盡，進斷上八地思。四、阿羅漢，此云無學，又云無生，又云殺賊，又云應供。此位斷見思俱盡。子縛已斷，果縛猶存，名有餘涅槃。

(Hai là hóa bạn (đại chúng được giáo hóa), gồm hai phần: Một là các đại chúng đang ở bên ấy, hai là người vãng sanh.

[Tiểu khoa] thứ nhất nói về đại chúng đang ở bên ấy. [Tiểu khoa này được chia thành ba mục nhỏ]: Một là Thanh Văn, hai là Bồ Tát, ba

là tổng kết.

Trước hết, nói về Thanh Văn.

Kinh: Lại này Xá Lợi Phất! Đức Phật ấy có vô lượng vô biên Thanh Văn đệ tử, đều là bậc A La Hán, chẳng thể nào tính toán để biết được.

Sớ: Chủ ắt có bạn, trước là Thanh Văn, sau là Bồ Tát; nói rõ bạn lữ đều là bậc hiền thánh. Nay trước hết nói về Thanh Văn. Thanh Văn là người nghe thanh giáo Tứ Đế, bèn được chứng quả. [Nói là] A La Hán nhằm chỉ rõ chẳng phải là ba quả vị trước đó. Chẳng nhắc tới Duyên Giác vì đã được gộp trong Thanh Văn. “Chẳng thể tính toán”, ý nói hết sức nhiều.

Diễn: “Thanh giáo Tứ Đế”: Một là Khổ Đế, bao gồm y báo và chánh báo trong hai mươi lăm Hữu. Nói riêng biệt thì có hai mươi lăm Hữu, nói tổng quát thì là sanh tử trong lục đạo. Một là địa ngục đạo, kẻ tạo Ngũ Nghịch, Thập Ác thượng phẩm, sẽ cảm vời thân trong đường này. Hai là súc sanh đạo; kẻ tạo Ác Nghịch trung phẩm, sẽ cảm vời thân trong đường này. Ba là ngạ quỷ đạo, kẻ tạo Ác Nghịch hạ phẩm, sẽ cảm vời thân trong đường này. Bốn là Tu La đạo, tạo hạ phẩm Thập Thiện, cảm thân trong đường này. Năm là nhân đạo, [tuy có] bốn châu khác nhau, đều là khổ và vui chen lẫn. Trong lúc tu nhân, đã hành Ngũ Thường, Ngũ Giới, và trung phẩm Thập Thiện, nên cảm thân trong đường này. Sáu là thiên đạo, có hai mươi tám tầng trời khác nhau. Do tu thượng phẩm Thập Thiện và Thiền Định làm nhân mà cảm thân trong đường này. Đối với những điều đã giải thích trên đây, từ địa ngục cho tới trời Phi Tưởng, tuy khổ vui khác nhau, chẳng tránh khỏi tử rồi lại sanh, sanh rồi lại tử. Đấy là Tạng Giáo [cho rằng] thật sự có Khổ Đế.