A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Sao) Thông Đại Thừa giả, Du Già tứ thập tứ vân: “Đại Thừa Bồ Đề phần, nãi hữu đa chủng. Tam thập thất phẩm, thị kỳ trung biệt nghĩa, thông ư Đại, Tiểu”. Trí Luận vân: “Tam thập thất phẩm, vô sở bất nhiếp, tức vô lượng đạo phẩm, diệc tại kỳ trung”. Tịnh Danh vân: “Đạo phẩm thị đạo tràng”. Hựu vân: “Đạo phẩm thị Pháp Thân nhân”. Nhiếp Đại Thừa vân: “Đạo phẩm thị Bồ Tát Bảo Cự Đà La Ni”. Niết Bàn vân: “Nhược nhân năng quán Bát Chánh Đạo, tức kiến Phật tánh, danh đắc Đề Hồ”, giai ước đại thuyết.

(Diễn) Đại Thừa Bồ Đề phần nãi hữu đa chủng giả, Niết Bàn vân: “Tam thập thất phẩm, vi Niết Bàn nhân, phi Đại Niết Bàn nhân. Vô lượng A tăng kỳ đạo phẩm, vi Đại Niết Bàn nhân” cố. Tam thập thất phẩm, vô sở bất nhiếp giả, dĩ pháp tuy đồng, do tâm thành dị cố. Như nhất Tứ Đế, hữu vô lượng tướng, nhi giai nhiếp tại Tứ Đế chi trung. Đạo phẩm diệc nhiên, đản tâm hạnh đại tiểu bất đồng, nhi thành dị cố. Đạo tràng giả, đắc đạo chi xứ, tức thị đạo tràng. Đạo phẩm thị Pháp Thân nhân giả, Tịnh Danh vân: “Phật thân giả, tức Pháp Thân dã”, tùng vô lượng công đức sanh, nãi chí tùng tam thập thất đạo phẩm sanh đẳng. Đạo phẩm thị Bảo Cự Đà La Ni giả, Bảo Cự vị đức cự, năng thước phá nhất thiết vô minh hắc ám; cố danh Bảo Cự. Nhiếp nhất thiết pháp, danh Đà La Ni. Nhược nhân năng quán Bát Chánh Đạo giả, Niết Bàn vân: “Thiện nam tử! Chúng sanh Phật tánh, bất dị chư Phật. Nhược hữu năng tu Bát Thánh Đạo giả, đương tri thị nhân tắc đắc minh kiến. Thiện nam tử! Tuyết Sơn hữu thảo, danh viết Nhẫn Nhục. Ngưu nhược thực giả, tức thành Đề Hồ. Chúng sanh Phật tánh diệc phục như thị”.

(疏)然此三十七品，屬小乘法，實通大乘，隨其心行，如諸經論中說。

(鈔)通大乘者，瑜伽四十四云：大乘菩提分，乃有多種。三十七品，是其中別義，通於大小。智論云：三十七品，無所不攝，即無量道品，亦在其中。淨名云：道品是道場，又云：道品是法身因。攝大乘云：道品是菩薩寶炬陀羅尼。涅槃云：若人能觀八正道，即見佛性，名得醍醐，皆約大說。

(演)大乘菩提分乃有多種者，涅槃云：三十七品，為涅槃因，非大涅槃因。無量阿僧祇道品，為大涅槃因故。三十七品，無所不攝者，以法雖同，由心成異故。如一四諦，有無量相，而皆攝在四諦之中。道品亦然，但心行大小不同，而成異故。道場者，得道之處，即是道場。道品是法身因者，淨名云：佛身者，即法身也，從無量功德生，乃至從三十七道品生等。道品是寶炬陀羅尼者，寶炬謂德炬，能爍破一切無明黑暗；故名寶炬。攝一切法，名陀羅尼。若人能觀八正道者，涅槃云：善男子！眾生佛性，不異諸佛。若有能修八聖道者，當知是人則得明見。善男子！雪山有草，名曰忍辱。牛若食者，即成醍醐。眾生佛性亦復如是。

(Sớ: Nhưng ba mươi bảy phẩm ấy thuộc về pháp Tiểu Thừa, thật ra là thông với Đại Thừa, tùy thuộc tâm hạnh [của hành nhân mà sẽ là pháp Tiểu Thừa hay Đại Thừa] như trong các kinh luận đã nói.

Sao: “Thông với Đại Thừa” là như luận Du Già Sư Địa quyển bốn mươi bốn nói: “Đại Thừa Bồ Đề phần có nhiều loại. Ba mươi bảy phẩm là ý nghĩa riêng biệt trong số ấy, chung cho cả Tiểu Thừa lẫn Đại Thừa”. Đại Trí Độ Luận nói: “Ba mươi bảy phẩm không gì chẳng bao gồm, tức là vô lượng đạo phẩm cũng thuộc trong ấy”. Kinh Tịnh Danh nói. “Đạo phẩm là đạo tràng”.

Lại nói: “Đạo phẩm là cái nhân của Pháp Thân”. Luận Nhiếp Đại Thừa nói: “Đạo phẩm là Bảo Cự Đà La Ni của Bồ Tát”. Kinh Niết Bàn nói: “Nếu người nào có thể quán Bát Chánh Đạo, liền thấy Phật Tánh, gọi là được Đề Hồ”, [những câu như vậy] đều là nói theo giáo nghĩa Đại Thừa.

Diễn: “Đại Thừa Bồ Đề phần có nhiều loại”: Kinh Niết Bàn nói: “Ba mươi bảy đạo phẩm là cái nhân của Niết Bàn, chẳng phải là nhân của Đại Niết Bàn. Vô lượng A tăng kỳ đạo phẩm là cái nhân của Đại Niết Bàn”. “Ba mươi bảy phẩm không gì chẳng nhiếp”: Do pháp tuy giống nhau, nhưng vì cái tâm [khác nhau] mà thành ra sai khác. Như một pháp Tứ Đế có vô lượng tướng, nhưng đều gộp trong Tứ Đế. Đạo phẩm cũng giống như vậy, chỉ vì tâm hạnh lớn hay nhỏ khác nhau mà thành khác biệt.

“Đạo tràng”: Chỗ đắc đạo chính là đạo tràng. “Đạo phẩm là cái nhân của Pháp Thân”: Kinh Tịnh Danh nói: “Thân Phật chính là Pháp Thân”, sanh từ vô lượng công đức, cho đến sanh từ ba mươi bảy đạo phẩm v.v… “Đạo phẩm là Bảo Cự Đà La Ni”: Bảo Cự là đuốc công đức, có thể soi tan hết thảy tối tăm vô minh; vì thế gọi là Bảo Cự (đuốc báu). Gồm trọn hết thảy các pháp, bèn gọi là Đà La Ni.

“Nếu ai có thể quán Bát Chánh Đạo”: Kinh Niết Bàn dạy: “Thiện nam tử! Phật Tánh của chúng sanh chẳng khác chư Phật. Nếu có ai có thể tu tám thánh đạo, hãy nên biết người ấy sẽ được thấy rõ. Này thiện nam tử! Tuyết Sơn có loại cỏ tên là Nhẫn Nhục. Nếu bò ăn cỏ ấy, [sữa của nó] liền trở thành Đề Hồ. Phật Tánh của chúng sanh cũng giống như thế”).

(Sao) Tùy tâm hạnh giả, như Niết Bàn vân: “Trí hữu nhị chủng, nhất giả Trung Trí, nhị giả Thượng Trí. Quán chư Ấm khổ, thị danh Trung Trí. Phân biệt chư Ấm hữu vô lượng tướng, phi Thanh Văn, Duyên Giác sở tri, thị danh Thượng Trí”, tắc tri đạo phẩm thị nhất, quán trí đại tiểu, cố vô định dã.

(Diễn) Trí hữu nhị chủng, Trí tự thị tam thập thất phẩm trung chi nhất phần. Phân biệt chư Ấm hữu vô lượng tướng giả, hữu phàm phu Ngũ Ấm, tam thừa Ngũ Ấm, chư Phật Ngũ Ấm. Phàm phu Ngũ Ấm, Phần Đoạn Sanh Tử dã. Tam thừa Ngũ Ấm, Biến Dịch Sanh Tử dã. Chư Phật Ngũ Ấm, tức chân thường chi thể. Cố viết “nhân diệt thị sắc, hoạch đắc thường sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức, diệc phục như thị”. Hựu phục phân biệt chư Ấm, hữu vô lượng tướng, tức thị Biệt Giáo quán Vô Lượng Tứ Đế, nhi diệc khả thông Viên nhân, như tinh la thập môn, nguyệt mãn tam quán, đắc nhất Không tam muội, tức đắc vô lượng Không tam muội đẳng.

(鈔)隨心行者，如涅槃云：智有二種：一者，中智。二者，上智。觀諸陰苦，是名中智。分別諸陰有無量相，非聲聞緣覺所知，是名上智。則知道品是一，觀智大小，固無定也。

(演)智有二種，智字是三十七品中之一分。分別諸陰有無量相者，有凡夫五陰，三乘五陰，諸佛五陰。凡夫五陰，分段生死也。三乘五陰，變易生死也。諸佛五陰，即真常之體。故曰因滅是色，獲得常色。受想行識，亦復如是。又復分別諸陰，有無量相，即是別教觀無量四諦，而亦可通圓人，如星羅十門，月滿三觀，得一空三昧，即得無量空三昧等。

(Sao: “Tùy thuộc tâm hạnh”: Như kinh Niết Bàn nói: “Trí có hai loại, một là Trung Trí, hai là Thượng Trí. Quán các Ấm là Khổ, bèn gọi là Trung Trí. Phân biệt các Ấm có vô lượng tướng, Thanh Văn và Duyên Giác chẳng thể biết được, bèn gọi là Thượng Trí”, cho nên biết đạo phẩm là một, nhưng do quán trí lớn hay nhỏ mà thành Đại Thừa hay Tiểu Thừa. Vì thế, chẳng nhất định.

Diễn: “Trí có hai loại”: Trí là một phần trong ba mươi bảy phẩm ấy. “Phân biệt các Ấm có vô lượng tướng”: Có phàm phu Ngũ Ấm, tam thừa Ngũ Ấm, và chư Phật Ngũ Ấm. Phàm phu Ngũ Ấm là Phần Đoạn Sanh Tử. Tam Thừa Ngũ Ấm là Biến Dịch Sanh Tử, chư Phật Ngũ Ấm chính là cái Thể chân thường. Vì thế nói: “Do diệt sắc ấy mà đạt được thường sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng giống như thế”. Lại còn phân biệt các Ấm có vô lượng tướng, tức là Biệt Giáo quán Vô Lượng Tứ Đế, cũng có thể thông với người thuộc Viên Giáo, như tinh la thập môn, ba phép quán về trăng tròn. Hễ đạt được một môn tam muội, chính là đắc vô lượng Không tam muội v.v…)

(Sớ) Ngũ Căn giả, nhất Tín, nhị Tấn, tam Niệm, tứ Định, ngũ Huệ, năng sanh thánh đạo, cố danh vi Căn. Hựu như Câu Xá, cụ tam nghĩa cố.

(Diễn) Nhất Tín, nhị Tấn, thị thập nhất thiện tâm sở nhiếp. Tam Niệm, tứ Định, ngũ Huệ, thị ngũ Biệt Cảnh tâm sở nhiếp.

(疏)五根者：一、信 。 二、進 。 三、念 。 四、定。

五、慧，能生聖道，故名為根。又如俱舍，具三義故。

(演)一、信，二、進，是十一善心所攝。三、念，四、定，五、慧，是五別境心所攝。

(Sớ: Ngũ Căn: Một là Tín, hai là Tấn, ba là Niệm, bốn là Định, năm là Huệ, có thể sanh ra thánh đạo, nên gọi là Căn. Lại như luận Câu Xá nói Căn có ba ý nghĩa.

Diễn: Một là Tín. Hai là Tấn, thuộc về mười một món Thiện Tâm Sở. Ba là Niệm. Bốn là Định. Năm là Huệ, thuộc vào năm món Biệt Cảnh Tâm Sở).

(Sao) Căn hữu nhị nghĩa: Nhất giả, năng trì nghĩa, trì kỳ sở dĩ đắc, nhi tự phần bất thất dã. Nhị giả, sanh hậu nghĩa, sanh kỳ sở vị đắc, nhi thắng tấn thượng cầu dã.

(Diễn) Trì kỳ sở dĩ đắc giả, như thảo mộc hữu căn, tắc dĩ đắc chi chi, diệp, hoa, quả, trì nhi bất thất. Hành nhân cụ túc Ngũ Căn, tắc dĩ đắc công đức, diệc trì nhi bất thất dã. Sanh kỳ sở vị đắc giả, vị sanh chi chi, diệp, hoa, quả, tiệm tiệm năng sanh. Hành nhân cụ túc Ngũ Căn, tắc vị sanh công đức, diệc tiệm tiệm năng sanh dã. Nhiên thỉ nhập Phật pháp, tức hữu tín tâm, vị hữu Định, Huệ, bất đắc danh Căn. Kim do tiền tam khoa, tắc Tín bất khả bạt, cố đắc thành Căn, hạ tứ diệc nhiên.

(鈔)根有二義：一者，能持義，持其所已得，而自分不失也。二者，生後義，生其所未得，而勝進上求也。

(演)持其所已得者，如草木有根，則已得之枝葉花 果，持而不失。行人具足五根，則已得功德，亦持而不失也。生其所未得者，未生之枝葉花果，漸漸能生。行人具足五根，則未生功德，亦漸漸能生也。然始入佛法，即有信心，未有定慧，不得名根。今由前三科，則信不可拔，故得成根，下四亦然。

(Sao: Căn có hai ý nghĩa: Một là có thể Trì, Trì cái đã đạt được, nhưng chính mình chẳng để mất. Nghĩa thứ hai là có thể sanh những điều sau đó, sanh những cái chưa đạt được, lại còn tiến lên cầu cao hơn.

Diễn: “Trì cái đã đạt được”: Như cỏ cây có rễ, ắt có thể duy trì cành, lá, hoa, quả chẳng bị mất đi. Hành nhân trọn đủ Ngũ Căn, cho nên đối với công đức đã đạt được thì cũng gìn giữ sao cho chẳng bị mất đi. “Sanh ra những cái chưa đạt được”: Cành, lá, hoa, quả chưa sanh, sẽ có thể dần dần sanh ra. Hành nhân trọn đủ Ngũ Căn, ắt công đức chưa sanh sẽ có thể dần dần sanh ra. Nhưng mới nhập Phật pháp, liền có tín tâm, chưa có Định và Huệ, chẳng được gọi là Căn. Nay do ba khoa trước (Tứ Niệm Xứ, Tứ Chánh Cần, và Tứ Như Ý Túc), cho nên Tín chẳng bị nhổ trừ, cho nên thành tựu Căn, bốn món kia [trong Ngũ Căn] cũng giống như vậy).

(Sao) Ngôn Tín Căn giả, vị ư Đế Lý thâm nhẫn nhạo dục, thị danh Tín Căn. Thử nhất vi Tổng, dư tứ thừa thượng. Tấn Căn giả, ký tín thử lý, cần cầu bất tức, thị danh vi Tấn. Ký cầu thử lý, niệm tư tại tư, minh ký bất vong, thị danh vi Niệm. Định Căn giả, ký niệm thử lý, hệ duyên nhất cảnh, tương ứng bất tán, thị danh vi Định. Huệ Căn giả, ký định tâm tại đạo, phục chánh quán phân minh, quyết trạch thị phi, thị danh vi Huệ.

(Diễn) Đế lý, tức Chân, Tục, Trung, dĩ thông Đại, Tiểu Thừa cố. Tín đẳng ngũ pháp các hữu Thể, Dụng. Tín giả, ư thật đức năng, thâm nhẫn nhạo dục, tâm tịnh vi tánh, đối trị bất tín, nhạo thiện vi nghiệp. Tấn giả, ư thiện ác phẩm, tu đoạn sự trung, dũng hãn vi tánh, đối trị giải đãi, mãn thiện vi nghiệp. Niệm giả, ư tằng tập cảnh, linh tâm minh ký, bất vong vi tánh, Định y vi nghiệp. Định giả, ư sở quán cảnh, linh tâm chuyên chú, bất tán vi tánh, trí y vi nghiệp. Huệ giả, ư sở quán cảnh, giản trạch vi tánh, đoạn nghi vi nghiệp.

(鈔)言信根者，謂於諦理深忍樂欲，是名信根。此一為總，餘四承上。進根者，既信此理，勤求不息，是名為進。既求此理，念茲在玆，明記不忘，是名為念。定根者，既念此理，繫緣一境，相應不散，是名為定。慧根者，既定心在道，復正觀分明，決擇是非，是名為慧。

(演)諦理，即真俗中，以通大小乘故。信等五法各有體用。信者，於實德能，深忍樂欲，心淨為性，對治不信，樂善為業。進者，於善惡品，修斷事中，勇悍為性，對治懈怠，滿善為業。念者，於曾習境，令心明記，不忘為性，定依為業。定者，於所觀境，令心專注，不散為性，智依為業。慧者，於所觀境，揀擇為性，斷疑為業。

(Sao: Nói đến Tín Căn, nghĩa là đối với Đế Lý bèn thâm nhẫn, ưa muốn, nên gọi là Tín Căn. Điều này là Tổng, bốn điều kia đều nhằm tiếp nối điều trên đây (tức Tín). Tấn Căn là đã tin lý ấy, siêng cầu chẳng dứt, bèn gọi là Tấn. Đã cầu lý ấy, niệm tại đâu, nghĩ tại đó, nhớ rõ chẳng quên, bèn gọi là Niệm. Định Căn là đã niệm lý ấy, duyên chắc chắn nơi một cảnh, tương ứng chẳng tán loạn, thì gọi là Định. Huệ Căn là tâm đã định nơi đạo, lại còn chánh quán phân minh, chọn lựa quyết định dứt khoát đúng sai, bèn gọi là Huệ.

Diễn: Đế lý chính là Chân, Tục, Trung, chung cho cả Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa. Năm pháp như Tín v.v… mỗi pháp đều có Thể và Dụng. Tín là đối với thật đức năng, có thể nhẫn thọ lạc dục sâu xa, có tánh chất là tâm tịnh, có tác dụng (nghiệp) là đối trị bất tín và ưa thích điều thiện. Tấn là đối với các điều thiện, ác, tu đoạn, có tánh chất dũng mãnh, hăng hái, có tác dụng đối trị lười nhác, viên mãn điều thiện. Niệm là đối với cảnh đã từng tu tập, có tánh chất giữ cho cái tâm nhớ rõ chẳng quên, và có tác dụng nương cậy cho Định. Định là đối với cảnh đã quán, có tác dụng giữ cho cái tâm chuyên chú, chẳng tán loạn, có tác dụng làm chỗ nương cậy cho Trí. Huệ là đối với cảnh được quán, có tánh chất phân biệt chọn lựa, có tác dụng đoạn nghi).

(Sao) Năng sanh thánh đạo giả, dĩ thử ngũ pháp, điều trị kỳ tâm, Thí như Âm dương hòa thích, nhất thiết chủng tử giai đắc phát sanh cố. Câu Xá tam nghĩa giả, Câu Xá Luận minh tối thắng, tự tại, quang hiển vi Căn. Tối thắng giả, Căn Thể thắng cố. Tự tại giả, Căn Dụng thắng cố. Quang hiển giả, Thể Dụng song chương cố. Ư trung, khai nhị thập nhị căn, hữu Tín đẳng Ngũ Căn cố.

(Diễn) Câu Xá tam nghĩa, tức thượng văn nhị nghĩa. Tối thắng giả, tức thượng trì kỳ sở dĩ đắc, nhi tự phần bất thất dã. Tự tại giả, tức thượng sanh kỳ sở vị đắc, nhi thắng tấn thượng cầu dã. Quang hiển Thể Dụng song chương giả, tức thượng “tức Thể khởi Dụng, tức Dụng hiển Thể” dã. Nhị thập nhị căn giả: Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ, Ưu, Hỷ, Khổ, Lạc, Xả, Nhãn, Nhĩ, Tỵ, Thiệt, Thân, Ý, cộng thập lục căn. Nam Căn, Nữ Căn, Vị Tri Dục Tri Căn, Dĩ Tri Căn, Cụ Tri Căn, Mạng Căn.

(鈔)能生聖道者，以此五法，調治其心，譬如陰陽和適，一切種子皆得發生故。俱舍三義者，俱舍論明最勝自在，光顯為根。最勝者，根體勝故。自在者，根用勝故。光顯者，體用雙彰故。於中，開二十二根，有信等五根故。

(演)俱舍三義，即上文二義。最勝者，即上持其所已得，而自分不失也。自在者，即上生其所未得，而勝進上求也。光顯體用雙彰者，即上即體起用，即用顯體也。二十二根者：信，進，念，定，慧，憂，喜，苦，樂，捨，眼，耳，鼻，舌，身，意，共十六根。男根，女根，未知欲知根，已知根，具知根，命根。

(Sao: “Có thể sanh thánh đạo”: Do năm pháp ấy điều hòa, đối trị cái tâm, ví như Âm và Dương hòa hợp, khiến cho hết thảy hạt giống đều được sanh thành. “Câu Xá Luận nêu ra ba nghĩa”: Câu Xá Luận nói Căn có nghĩa là tối thắng, tự tại và quang hiển. Tối thắng là vì Thể của Căn thù thắng. Tự tại là Dụng của Căn thù thắng. Quang hiển là Thể và Dụng cùng phô bày. Luận ấy lập ra hai mươi hai Căn, trong số đó có Ngũ Căn như Tín v.v…

Diễn: “Ba nghĩa trong luận Câu Xá” chính là hai nghĩa trong đoạn trước. “Tối thắng” là như trong phần trên [đã nói] “giữ gìn những gì đã đắc, chẳng đánh mất chính mình”. “Tự tại” là như trong phần trên [đã nói] “có thể sanh những điều chưa đạt được, lại còn tiến lên cầu cao hơn”. “Quang hiển” là Thể và Dụng cùng phô bày, chính là như trong phần trên đã nói: “Từ ngay nơi Thể mà khởi Dụng, từ ngay nơi Dụng mà hiển lộ Thể”.

Hai mươi hai Căn là Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ, Ưu (lo), Hỷ (mừng), Khổ, Lạc (sướng), Xả (buông bỏ), Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân, tổng cộng mười sáu căn. Nam Căn, Nữ Căn, Căn chưa biết mà muốn biết, Căn đã biết, Căn đã biết trọn vẹn, và Mạng Căn [gộp chung thành hai mươi hai căn).

(Sớ) Ngũ Lực giả, tức tiền Ngũ Căn tăng trưởng, cụ hữu đại lực, cố danh vi Lực.

(Sao) Lực hữu nhị nghĩa: Nhất giả, bất vị tha phục. Nhị giả, hựu năng phục tha. Như Du Già Luận, thử Ngũ Lực giả, năng ư hậu hậu sở chứng xuất thế gian pháp, sanh thâm thắng giải, nan chế phục cố. Hựu cụ đại oai thế, tồi phục nhất thiết chư ma quân cố.

(Diễn) Như Du Già hạ, dẫn chứng Lực hữu nhị nghĩa. Hậu chi sở chứng xuất thế pháp giả, tức Giác Chi, Chánh Đạo, Trụ Hạnh, Hướng, Địa đẳng pháp, nan chế phục, thị bất vị tà ngoại sở phục. Thử thị chứng bất vị tha phục dã. Hạ nhị cú, thị chứng hựu năng phục tha. Nhất thiết chư ma, tức tứ ma, bát ma đẳng.

(疏)五力者，即前五根增長，具有大力，故名為力。

(鈔)力有二義：一者，不為他伏。二者，又能伏他。如瑜伽論，此五力者，能於後後所證出世間法，生深勝解，難制伏故。又具大威勢，摧伏一切諸魔軍故。

(演)如瑜伽下，引證力有二義。後之所證出世法者，即覺支正道，住行向地等法，難制伏，是不為邪外所伏。此是證不為他伏也。下二句，是證又能伏他。一切諸魔，即四魔八魔等。

(Sớ: Ngũ Lực là năm căn trên đây tăng trưởng, có sức mạnh to lớn, nên gọi là Lực.

Sao: Lực có hai nghĩa: Một là chẳng bị kẻ khác khuất phục, hai là lại có thể khuất phục kẻ khác. Như luận Du Già Sư Địa đã nói: “Năm lực ấy có thể khiến cho [hành nhân] sanh khởi sự lý giải thù thắng sâu xa, khó thể chế phục đối với các pháp xuất thế gian được chứng trong mai sau (như Thất Bồ Đề Phần, Bát Thánh Đạo Phần v.v…). Lại còn [do năm lực ấy mà] trọn đủ oai thế, dẹp tan hết thảy ma quân.

Diễn: Từ “như Du Già” trở đi là dẫn chứng Lực có hai nghĩa. “Các pháp xuất thế gian được chứng trong mai sau” chính là Thất Giác Chi và Bát Chánh Đạo, và các pháp thuộc những địa vị Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Địa v.v… “Khó chế phục” là chẳng bị tà ma ngoại đạo chế phục. Đấy chính là chứng cớ chẳng bị kẻ khác chế phục. Hai câu sau là chứng minh [do Ngũ Lực bèn] lại có thể chế phục kẻ khác. “Hết thảy các ma” tức tứ ma, bát ma v.v…)

(Sao) Tín Lực giả, thâm tín Đế Lý, chuyển cánh tăng trưởng, năng giá nghi hoặc, bất vị động dao, năng cự tà ngoại, bất vị mê loạn, năng phá phiền não, bất vị xâm hại cố. Nhất tổng dư thừa, như thượng Căn lệ.

(Diễn) Thâm tín Đế Lý, chuyển cánh tăng trưởng giả, tiền tuy cụ Tín Căn, nhược vị hữu lực, tắc nghi hoặc năng dao, tà ngoại năng loạn, phiền não năng xâm. Kim ký hữu lực, tắc nghi bất năng dao, dĩ hữu Tín sư tử, năng chế nghi hủy cố. Tà ngoại bất năng loạn, dĩ hữu Tín châu, năng thanh tà trược cố. Phiền não bất năng xâm, dĩ hữu

Tín nhật, năng phá phiền não sương cố.

(鈔)信力者，深信諦理，轉更增長，能遮疑惑，不為動搖，能拒邪外，不為迷亂，能破煩惱，不為侵害故。一總餘承，如上根例。

(演)深信諦理，轉更增長者，前雖具信根，若未有力，則疑惑能搖，邪外能亂，煩惱能侵。今既有力，則疑不能搖，以有信獅子，能制疑兕故。邪外不能亂，以有信珠，能清邪濁故。煩惱不能侵，以有信日，能破煩惱霜故。

(Sao: Tín Lực: Tin sâu Đế Lý, càng thêm tăng trưởng, có thể ngăn che nghi hoặc, chẳng bị dao động, có thể chống lại tà thuyết, ngoại đạo, chẳng bị mê loạn; có thể phá phiền não, chẳng bị xâm hại. Điều thứ nhất là tổng, những điều còn lại [trong Ngũ Lực] do nó (Tín Lực) sanh ra, giống như trong phần luận định về Căn ở phía trên.

Diễn: “Tin sâu Đế Lý, càng thêm tăng trưởng”: Trên đây, tuy đã có Tín Căn, nhưng nếu chưa có sức, ắt nghi hoặc, sẽ có thể dao động [tín tâm], tà ma ngoại đạo có thể gây rối loạn, phiền não có thể xâm hại. Nay đã có sức thì nghi hoặc chẳng thể dao động, vì đã có sư tử Tín có thể chế phục con tê giác nghi hoặc. Tà ma, ngoại đạo chẳng thể gây rối, vì đã có viên châu Tín lực, có thể lắng trong tà trược. Phiền não chẳng thể xâm hại vì đã có mặt trời Tín có thể trừ sạch sương phiền não).

(Sao) Tấn Lực giả, Tấn Căn tăng trưởng, năng phá thân tâm chủng chủng giải đãi, thành biện xuất thế chủng chủng sự nghiệp cố.

(Diễn) Tấn Căn tăng trưởng giả, tiền tuy hữu Tấn Căn, nhược vị hữu lực, tắc vô thỉ lai bất tu Tam Học, Lục Độ, chủng chủng giải đãi chủng tử, do năng phát sanh, đọa xuất thế chủng chủng sự nghiệp. Kim đắc Tấn Lực, tắc tinh tấn mãnh tướng, năng phục giải đãi ma quân, thành biện Tam Học, Lục Độ chư sự nghiệp cố.

(鈔)進力者，進根增長，能破身心種種懈怠，成辦出世種種事業故。

(演)進根增長者，前雖有進根，若未有力，則無始來不修三學六度，種種懈怠種子，猶能發生，墮出世種種事業。今得進力，則精進猛將 ，能伏懈怠魔軍 ，成辦三學六

度諸事業故。

(Sao: “Tấn Lực”: Tấn Căn tăng trưởng, có thể phá các thứ giải đãi nơi thân tâm, thành tựu các thứ sự nghiệp xuất thế.

Diễn: “Tấn Căn tăng trưởng”: Trước kia, tuy có Tấn Căn, nhưng nếu chưa có Lực, ắt các thứ chủng tử giải đãi [khiến cho hành nhân] chẳng tu Tam Học, Lục Độ từ vô thỉ đến nay vẫn có thể phát sanh, [khiến cho] các thứ sự nghiệp xuất thế bị thoái đọa. Nay đắc Tấn Lực, ắt mãnh tướng tinh tấn có thể hàng phục ma quân giải đãi, thành tựu các sự nghiệp Tam Học, Lục Độ).

(Sao) Niệm Lực giả, Niệm Căn tăng trưởng, năng phá tà niệm, thành tựu nhất thiết xuất thế chánh niệm cố.

(Diễn) Niệm Căn tăng trưởng giả, tiền tuy hữu Niệm Căn, nhược vị hữu lực, tắc thế gian ngũ dục lục trần tà niệm do vị tận trừ, xuất thế gian chi Tam Bảo, Thí, Giới đẳng chánh niệm do vị thành tựu. Kim đắc Niệm Lực chi khải, tuy nhập Ngũ Dục trận trung, bất vị sở tổn, năng phá chủng chủng tà niệm ma quân cố.

(鈔)念力者，念根增長，能破邪念，成就一切出世正念故。

(演)念根增長者，前雖有念根，若未有力，則世間五欲六塵邪念猶未盡除，出世之三寶施戒等正念猶未成就。今得念力之鎧，雖入五欲陣中，不為所損，能破種種邪念魔軍故。

(Sao: Niệm Lực là Niệm Căn tăng trưởng, có thể phá tà niệm, thành tựu hết thảy chánh niệm xuất thế.

Diễn: “Niệm Căn tăng trưởng”: Trên đây, tuy đã có Niệm Căn, nhưng nếu chưa có sức thì tà niệm ngũ dục lục trần trong thế gian vẫn chưa trừ sạch, chánh niệm xuất thế gian như Tam Bảo, Thí, Giới v.v… vẫn chưa thành tựu. Nay có được áo giáp Niệm Lực, tuy vào trong trận Ngũ Dục, chẳng bị thương tổn, [mà còn] có thể phá các thứ ma quân tà niệm).

(Sao) Định Lực giả, Định Căn tăng trưởng, năng phá nhất thiết chư tạp loạn tưởng, phát khởi Sự Lý chư Thiền Định cố.

(Diễn) Định Căn tăng trưởng giả, tiền tuy hữu Định Căn, hệ duyên nhất cảnh; nhược vị hữu lực, tắc vi tế tạp niệm do vị đắc trừ. Tứ Thiền Bát Định, Cửu Thứ Đệ Định, Sự Lý chư Thiền, do vị phát khởi. Kim ký đắc lực, tắc Định năng trừng thanh loạn tưởng chi cấu, năng hiện chư Thiền chi châu cố. Hựu bất minh Đế Lý, đản đắc thế gian Thiền, danh viết Sự Thiền. Thâm minh Đế Lý, đắc xuất thế gian Thiền, cập xuất thế thượng thượng Thiền, danh viết Lý Thiền. Hựu Tiểu Thừa duyên Không trực nhập, nãi chí viên nhân trực tâm chánh niệm Chân Như, danh viết Lý Thiền. Tiểu Thừa đới sự kiêm tu, nãi chí viên nhân tùng hạnh thác sự phụ pháp, tam chủng quán pháp, giai Sự Lý kiêm tu, danh viết Sự Lý Thiền, chủng chủng bất nhất, cố vân “chư” dã.

(鈔)定力者，定根增長，能破一切諸雜亂想，發起事理諸禪定故。

(演)定根增長者，前雖有定根，繫緣一境；若未有力，則微細雜念猶未得除。四禪八定，九次第定，事理諸禪，猶未發起。今既得力，則定能澄清亂想之垢，能現諸禪之珠故。又不明諦理，但得世間禪，名曰事禪。深明諦理，得出世間禪，及出世上上禪，名曰理禪。又小乘緣空直入，乃至圓人直心正念真如，名曰理禪。小乘帶事兼修，乃至圓人從行託事附法，三種觀法，皆事理兼修，名曰事理禪，種種不一，故云諸也。

(Sao: “Định Lực”: Định Căn tăng trưởng, có thể phá hết thảy các tạp loạn tưởng, phát khởi các thứ Thiền Định Sự và Lý.

Diễn: “Định Căn tăng trưởng”: Trên kia, tuy đã có Định Căn, buộc tâm duyên nơi một cảnh; nhưng nếu chưa có sức thì vi tế tạp niệm vẫn chưa trừ, Tứ Thiền Bát Định, Cửu Thứ Đệ Định, các loại Sự Thiền và Lý Thiền còn chưa phát khởi. Nay đã có sức thì Định có thể lắng trong cấu nhơ loạn tưởng, có thể hiện hạt châu của các món Thiền. Lại do chẳng hiểu rõ Đế Lý, cho nên chỉ đắc thế gian Thiền, bèn gọi là Sự Thiền. Hiểu sâu Đế Lý, đắc xuất thế gian Thiền và xuất thế thượng thượng Thiền, thì gọi là Lý Thiền. Lại nữa, Tiểu Thừa duyên theo Không để tiến nhập trực tiếp, cho đến người căn cơ viên mãn dùng trực tâm chánh niệm Chân Như thì gọi là Lý Thiền. Tiểu Thừa tu kèm thêm Sự, cho đến người căn cơ viên đốn, từ hạnh nhờ vào Sự để bổ trợ Phật pháp. Ba thứ quán pháp đều là Lý và Sự cùng tu, cho nên gọi là Sự Lý Thiền. Do có các thứ [Thiền Định] khác nhau, nên nói là “các”).

(Sao) Huệ Lực giả, Huệ Căn tăng trưởng, năng phá nhất thiết tà ngoại đẳng kiến, năng đoạn nhất thiết thiên tiểu đẳng chấp cố.

(Diễn) Huệ Căn tăng trưởng giả, tiền tuy cụ Huệ Căn, Chỉ Quán phân minh, quyết trạch thị phi. Nhược vị hữu lực, tắc cửu thập ngũ chủng tà ngoại chi kiến, thiên thừa Tiểu Giáo, Quyền lý chi chấp, do hoặc hiện tiền. Kim ký hữu lực, tắc huệ kiếm đương không, nhất thiết tà ngoại thiên tiểu chi ty, vô bất tận đoạn cố.

(鈔)慧力者，慧根增長，能破一切邪外等見，能斷一 切偏小等執故。

(演)慧根增長者，前雖具慧根，止觀分明，決擇是非。若未有力，則九十五種邪外之見，偏乘小教權理之執，猶或現前。今既有力，則慧劍當空，一切邪外偏小之絲，無不盡斷故。

(Sao: Huệ Lực là Huệ Căn tăng trưởng, có thể phá hết thảy các kiến giải tà vạy, ngoại đạo, có thể đoạn hết thảy những chấp trước Thiên, Tiểu v.v…

Diễn: “Huệ Căn tăng trưởng”: Trên đây, tuy đã có Huệ Căn, Chỉ Quán phân minh, phân biệt rạch ròi đúng sai; nhưng nếu chẳng có sức, chín mươi lăm thứ kiến chấp tà vạy, ngoại đạo, Tiểu Giáo chấp trước lệch lạc, chấp vào Quyền Lý sẽ có thể còn hiện tiền. Nay đã có Sức, vung gươm huệ lên không trung, hết thảy các sợi tơ tà vạy, ngoại đạo, lệch lạc, Tiểu Thừa không gì chẳng đứt sạch).

(Sớ) Thất Bồ Đề Phần giả, tức Thất Giác Chi. Diệc diêu tiền Căn, Lực, đắc thử Huệ Dụng. Vị: Nhất, Niệm; nhị, Trạch Pháp; tam, Tinh Tấn; tứ, Hỷ; ngũ, Y; lục, Định; thất, Xả. Nhất vân: Nhất, Trạch Pháp; nhị, Tinh Tấn; tam, Hỷ; tứ, Trừ; ngũ, Xả; lục, Định; thất, Niệm. Kim y hậu thích.

(Diễn) Thất Giác tự thể tức trạch pháp đẳng, thử chi vi Dụng, vi đoạn Kiến Đạo chư tà kiến cố.

(疏)七菩提分者，即七覺支。亦繇前根力，得此慧用。謂：一、念，二、擇法，三、精進，四、喜，五、猗，六、定，七、捨。一云：一、擇法，二、精進，三、喜，四、除，五、捨，六、定，七、念。今依後釋。

(演)七覺自體即擇法等，此之為用 ，為斷見道諸邪見

故。

(Sớ: Thất Bồ Đề Phần chính là Thất Giác Chi, cũng do Căn và Lực trên đây mà đạt được tác dụng này của Huệ; nghĩa là: Một là Niệm, hai là Trạch Pháp, ba là Tinh Tấn, bốn là Hỷ, năm là Y, sáu là Định, bảy là Xả. Một thuyết khác là: Một là Trạch Pháp, hai là Tinh Tấn, ba là Hỷ, bốn là Trừ, năm là Xả, sáu là Định, bảy là Niệm. Nay dựa theo thuyết sau để giải thích.

Diễn: Tự Thể của Thất Giác là Trạch Pháp v.v… Những pháp này là Dụng [của Huệ] vì chúng có tác dụng đoạn trừ các tà kiến nơi Kiến Đạo).

(Sao) Giác Chi giả, Giác tức Bồ Đề, Chi tức thị Phần, vị phần phần tùy nghi nhi dụng dã. Diêu tiền giả, Du Già vân: “Chư dĩ chứng nhập chánh vị giả, như thật giác huệ”. Dụng thử vi chi, cố tri căn lực ký cố, hậu tu giác huệ. Hợp nghi tắc dụng, y hậu thích giả, dĩ Thiên Thai sở thích, ý minh hiển cố. Hựu Hoa Nghiêm Sớ diệc dĩ trạch pháp vi tự thể, dư phần vi phần cố.

(Diễn) Phần phần tùy nghi nhi dụng giả, vị ưng dụng Trạch Pháp, tắc dụng Trạch Pháp; ưng dụng Tinh Tấn, tắc dụng Tinh Tấn, tùy kỳ sở nghi, vô sai mậu dã! Chư dĩ chứng nhập chánh vị giả, chánh vị tức chánh tánh. Dĩ do tiền Căn Lực, năng phá nhất thiết kiến chấp, bất đọa đoạn thường, giác pháp chánh tánh. Chánh tánh giả, tức Tứ Đế như thật tánh. Tức dụng thử như thật giác huệ, dĩ vi Chi Phần, hợp nghi tắc dụng dã. Tức Tứ Đế như thật tánh giả, tánh tức Khổ vi bức bách tánh, Tập vi chiêu cảm tánh đẳng. Như thật, tức thị Sanh Diệt, Vô Sanh, Vô Lượng, Vô Tác; thử tứ các xưng đương giáo chi lý, danh viết “như thật”.

(鈔)覺支者，覺即菩提，支即是分，謂分分隨宜而用也。繇前者，瑜伽云：諸已證入正位者，如實覺慧。用此為支，故知根力既固，後須覺慧。合宜則用，依後釋者，以天台所釋，意明顯故。又華嚴疏亦以擇法為自體，餘分為分故。

(演)分分隨宜而用者，謂應用擇法，則用擇法；應用精進，則用精進，隨其所宜，無差謬也！諸已證入正位者，正位即正性。以由前根力，能破一切見執，不墮斷常，覺法正性。正性者，即四諦如實性。即用此如實覺慧，以為支分，合宜則用也。即四諦如實性者，性即苦為逼迫性，集為招感性等。如實，即是生滅，無生，無量，無作；此四各稱當教之理，名曰如實。

(Sao: “Giác Chi”: Giác tức là Bồ Đề, Chi tức là Phần, ý nói mỗi phần tùy theo từng trường hợp mà được sử dụng thích đáng. “Do các pháp [Căn và Lực] trên đây”: Luận Du Già chép: “Những người đã chứng nhập chánh vị, giác huệ như thật”. Dùng những điều ấy làm Chi, cho nên biết Căn và Lực đã kiên cố, sau đấy cần phải do Giác và Huệ để sử dụng phù hợp thích đáng. “Tuân theo cách sau để giải thích [Thất Giác Chi]” là vì ý nghĩa [của cách giải thích ấy] rõ ràng. Hoa Nghiêm Sớ lại nói: “Cũng lấy Trạch Pháp làm tự thể, các phần khác được phân ra từ đó”.

Diễn: “Mỗi phần tùy theo từng trường hợp mà được sử dụng thích đáng”: Đáng nên dùng Trạch Pháp bèn dùng Trạch Pháp, đáng nên dùng Tinh Tấn bèn dùng Tinh Tấn. Thuận theo sự thích hợp mà sử dụng, chẳng bị sai lầm. “Những người đã chứng nhập chánh vị”: Chánh vị là chánh tánh. Do các Căn và Lực trên đây có thể phá hết thảy kiến chấp, chẳng đọa trong Đoạn hay Thường, giác pháp chánh tánh. “Chánh tánh” chính là tánh như thật của Tứ Đế; tức là dùng giác huệ như thật ấy để làm Chi Phần, hễ thích hợp bèn sử dụng.

“Tức là tánh như thật của Tứ Đế”: Tánh chính là Khổ có tánh chất bức bách, Tập có tánh chất chiêu cảm v.v… “Như thật” tức là Sanh Diệt, Vô Sanh, Vô Lượng, Vô Tác; bốn điều này, mỗi điều đều có thể là gọi là Lý của đương giáo (chẳng hạn như Sanh Diệt là Lý của Tiểu giáo Tứ Đế), cho nên gọi là “như thật”).

(Sao) Nhất, Trạch Pháp giả, quán chư pháp thời, thiện năng giác liễu, giản biệt chân ngụy cố.

(Diễn) Quán chư pháp thời, thiện năng giác liễu, giản biệt chân ngụy giả, Tứ Thánh Đế lý vi chân, ngoại đạo tà đế vi ngụy. Thử nhị sai biệt, tại hào ly gian, kim quán pháp thời, thiện năng giác liễu, bất dĩ ngụy vi chân, dĩ chân vi ngụy cố.

(鈔)一、擇法者，觀諸法時，善能覺了，揀別真偽故。

(演)觀諸法時，善能覺了，揀別真偽者，四聖諦理為真，外道邪諦為偽。此二差別，在毫釐間，今觀法時 ，善

能覺了，不以偽為真，以真為偽故。

(Sao: Một là Trạch Pháp (chọn lựa pháp), khi quán các pháp, có thể khéo giác ngộ, hiểu rõ, phân biệt chân và ngụy.

Diễn: “Khi quán các pháp, khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ, phân biệt chân ngụy”: Lý Tứ Thánh Đế là chân, “chân lý” tà vạy của ngoại đạo là ngụy. Hai thứ ấy sai biệt chỉ trong hào ly. Nay khi quán pháp, có thể khéo nhận biết, hiểu rõ, chẳng coi ngụy là chân, coi chân là ngụy).

(Sao) Nhị, Tinh Tấn giả, tu đạo pháp thời, thiện năng giác liễu, bất mậu hành ư vô ích khổ hạnh cố.

(Diễn) Thiện năng giác liễu, bất mậu hành ư vô ích khổ hạnh giả, dĩ trạch pháp hậu, thứ tức tu đạo. Cố vân “tu đạo pháp thời”. Nhiên ngoại đạo cửu thọ cần khổ, tinh tấn tu hành, bất thành thánh quả” giả, dĩ bất đạt chân tánh, duy dụng vọng thức tu hành, danh viết Tinh Tấn, thật đồng giải đãi! Kim tu giác liễu thị chánh, thị tà, vật hành ngoại đạo chi mậu hạnh cố.

(鈔)二、精進者，修道法時，善能覺了，不謬行於無益苦行故。

(演)善能覺了，不謬行於無益苦行者，以擇法後，次即修道。故云修道法時。然外道久受勤苦，精進修行，不成聖果者，以不達真性，惟用妄識修行，名曰精進，實同懈怠！今須覺了是正是邪，勿行外道之謬行故。

(Sao: Hai là Tinh Tấn, khi tu đạo pháp, khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ, chẳng lầm lạc hành khổ hạnh vô ích.

Diễn: “Khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ, chẳng lầm lạc hành khổ hạnh vô ích”: Do sau khi chọn pháp, kế đó, liền tu đạo, cho nên nói “khi tu đạo pháp”. Nhưng ngoại đạo đã siêng khổ tinh tấn tu hành từ lâu, mà chẳng thành thánh quả, do họ chẳng thông đạt chân tánh, chỉ dùng vọng thức để tu hành. Tuy nói là tinh tấn, nhưng thật ra giống như giải đãi. Nay cần phải giác ngộ, hiểu rõ là chánh hay là tà, đừng lầm lạc hành theo ngoại đạo).

(Sao) Tam, Hỷ giả, tâm đắc pháp hỷ thời, thiện năng giác liễu, bất tùy điên đảo chi pháp nhi sanh hỷ cố.

(Diễn) Đắc pháp hỷ thời, thiện năng giác liễu đẳng giả, dĩ ký tu đạo pháp, tất đắc pháp hỷ. Nhiên quả kiến chân tánh, nãi xưng pháp hỷ. Nhược nãi nhận nô tác lang, tương bỉ ngư mục đương ngã minh châu, tắc vi đại thác. Cố đắc pháp hỷ thời, thiện tu giác liễu, vật đọa điên đảo chi pháp sanh hỷ cố.

(鈔)三、喜者，心得法喜時，善能覺了，不隨顛倒之法而生喜故。

(演)得法喜時，善能覺了等者，以既修道法，必得法喜。然果見真性，乃稱法喜。若乃認奴作郎，將彼魚目當我明珠，則為大錯。故得法喜時，善須覺了，勿墮顛倒之法生喜故。

(Sao: Ba là Hỷ. Khi tâm đạt được pháp hỷ, bèn khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ, chẳng vui theo pháp điên đảo.

Diễn: “Khi đắc pháp hỷ, khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ…”: Do đã tu đạo pháp, ắt đạt được pháp hỷ. Nhưng nếu thật sự thấy chân tánh bèn gọi là pháp hỷ. Nếu nhận đầy tớ là chủ, coi mắt cá là minh châu của ta, lầm lẫn to đùng! Vì thế, khi đắc pháp hỷ, cần phải khéo giác ngộ, hiểu rõ, đừng sanh lòng vui sướng nơi pháp điên đảo).

(Sao) Tứ, Trừ giả, trừ chư kiến phiền não thời, thiện năng giác liễu, đoạn tuyệt hư ngụy, bất tổn chân chánh thiện căn cố.

(Diễn) Trừ chư kiến phiền não thời, thiện tu giác liễu đẳng giả, ký đắc pháp hỷ, tức đoạn chư kiến phiền não. Nhiên tham đẳng hôn phiền chi pháp, Thể thị hư ngụy, cố tu đoạn trừ. Nhược Tín đẳng Ngũ Căn, cập phát túc thế thiện căn, nãi xuất thế chân chánh thiện căn, nhược diệc đoạn trừ, thác mậu phi tiểu. Cố tu giác liễu chân ngụy, vật thác mậu cố.

(鈔)四、除者，除諸見煩惱時，善能覺了，斷絕虛偽，不損真正善根故。

(演)除諸見煩惱時，善須覺了等者，既得法喜，即斷諸見煩惱。然貪等昏煩之法，體是虛偽，故須斷除。若信等五根，及發宿世善根，乃出世真正善根，若亦斷除，錯謬非小。故須覺了真偽，勿錯謬故。

(Sao: Bốn là Trừ, khi trừ các kiến giải và các phiền não, có thể khéo giác ngộ, hiểu rõ, đoạn dứt hư ngụy, chẳng tổn hoại thiện căn chân chánh.

Diễn: “Khi trừ các kiến giải và các phiền não, cần phải khéo có thể giác ngộ, hiểu rõ…”: Đã đắc pháp hỷ, liền đoạn các kiến giải phiền não. Nhưng Thể của các pháp tối tăm, phiền não như tham v.v… là hư ngụy, cho nên cần phải đoạn trừ chúng. [Thế nhưng đối với các pháp] như Ngũ Căn, tức Tín v.v… và các thiện căn đã phát trong đời trước chính là thiện căn xuất thế chân chánh, mà nếu cũng đoạn trừ chúng, thì sai lầm chẳng nhỏ vậy. Vì thế, cần phải giác ngộ, hiểu rõ chân, ngụy, đừng lầm lẫn).

(Sao) Ngũ, Xả giả, xả sở kiến niệm trước chi cảnh thời, thiện năng giác liễu thủ xả hư ngụy, vĩnh bất truy ức cố.

(Diễn) Xả sở kiến niệm trước đẳng giả, ký dĩ trừ chư kiến phiền não, tắc danh “xả sở kiến cảnh, xả sở niệm trước cảnh thời”. Nhiên xả, nãi đối thủ nhi ngôn; thủ ký hư ngụy, xả khởi đắc chân? Tịnh xả diệc xả, phất linh truy ức cố.

(鈔)五、捨者，捨所見念著之境時，善能覺了取捨虛偽，永不追憶故。

(演)捨所見念著等者，既以除諸見煩惱，則名捨所見境，捨所念著境時。然捨，乃對取而言；取既虛偽，捨豈得真？並捨亦捨，弗令追憶故。

(Sao: Năm là khi xả cảnh đã thấy hoặc nghĩ tới, có thể khéo giác ngộ, hiểu rõ lấy và bỏ là hư ngụy, vĩnh viễn chẳng nhớ lại.

Diễn: “Xả cảnh đã thấy hoặc nghĩ tới”: Đã trừ các kiến phiền não thì gọi là “khi xả các cảnh đã thấy, xả các cảnh đã nghĩ tới”. Nhưng Xả (bỏ) là nói tương phản với Thủ (lấy). Thủ đã là hư ngụy, há Xả là thật được sao? Ngay cả Xả cũng xả luôn, đừng để cho nhớ lại).

(Sao) Lục, Định giả, phát chư Thiền Định thời, thiện năng giác liễu chư Thiền hư giả, bất sanh kiến ái cố.

(Diễn) “Phát chư Thiền Định đẳng” giả, ký xả sở kiến chi cảnh, tắc năng phát chư Thiền Định. Nhiên Thiền duyệt tư thần, năng sanh ái trước. Cố tu giác liễu Thiền Định hư ngụy. Dĩ định, đối động nhi hữu; động ký thị vọng, định khởi thị chân? Vật sanh đam nhạo cố.

(鈔)六、定者，發諸禪定時，善能覺了諸禪虛假，不生見愛故。

(演)發諸禪定等者，既捨所見之境 ，則能發諸禪定。

然禪悅資神，能生愛著。故須覺了禪定虛偽。以定，對動而有；動既是妄，定豈是真？勿生耽樂故。

(Sao: Sáu là Định, khi phát khởi các Thiền Định, có thể khéo giác ngộ, hiểu rõ các môn Thiền là hư giả, chẳng sanh lòng yêu thích.

Diễn: “Phát khởi các môn Thiền”: Đã có thể bỏ cảnh trông thấy, sẽ có thể phát sanh các Thiền Định. Nhưng do niềm vui Thiền Định có thể bồi bổ tinh thần, cho nên [hành giả] có thể sanh lòng mê đắm. Vì thế, cần phải giác ngộ, hiểu rõ Thiền Định là hư ngụy. Vì Định tương ứng với động mà có; động đã là vọng, há Định là thật? Do đó, chớ sanh ưa đắm).

(Sao) Thất, niệm giả, tu xuất thế đạo thời, thiện năng giác liễu, thường sử Định Huệ quân bình. Nhược tâm trầm một, đương niệm dụng Trạch, Tấn, Hỷ tam chi, sát nhi khởi chi. Nhược tâm phù động, đương niệm dụng Trừ, Xả, Định tam chi, nhiếp nhi phục chi, niệm niệm điều hòa, sử trung thích cố.

(Diễn) Tu xuất thế đạo thời đẳng giả, ký đắc Thiền Định, nãi tu xuất thế chi đạo, tắc hữu nhị bệnh: Định thắng Huệ, tắc Trầm; Huệ thắng Định, tắc Phù. Tất tu Định Huệ quân bình, nãi chứng Tịch Chiếu bất nhị, cố dụng tiền lục chi, hoặc khởi, hoặc phục, câu điều hòa trung thích, vật đọa nhị bệnh. Cố thử Giác Chi chi Dụng, năng đoạn tam giới Kiến Hoặc, dĩ vi kỳ quả dã.

(鈔)七、念者，修出世道時，善能覺了，常使定慧均平。若心沈沒，當念用擇進喜三支，察而起之。若心浮動。當念用除捨定三支，攝而伏之，念念調和，使中適故。

(演)修出世道時等者，既得禪定，乃修出世之道，則有二病：定勝慧，則沈；慧勝定，則浮。必須定慧均平，乃證寂照不二，故用前六支，或起或伏，俱調和中適，勿墮二病。故此覺支之用，能斷三界見惑，以為其果也。

(Sao: Bảy là Niệm, khi tu đạo xuất thế, có thể khéo giác ngộ, hiểu rõ, thường khiến cho Định và Huệ quân bình. Nếu tâm chìm đắm, hãy nên nghĩ dùng ba giác chi là Trạch Pháp, Tinh Tấn, và Hỷ để soi xét, khiến cho cái tâm phấn chấn. Nếu tâm chao động, hãy nên nghĩ dùng ba giác chi là Trừ, Xả, và Định để nhiếp phục, niệm niệm điều hòa, sao cho

vừa phải, thích đáng.

Diễn: “Khi tu đạo xuất thế…”: Đã đắc Thiền Định bèn tu đạo xuất thế, sẽ có hai bệnh: Định thắng Huệ thì Trầm (hôn trầm); Huệ thắng Định thì Phù (phập phều, lao chao, xáo động). Ắt cần phải Định và Huệ quân bình thì mới chứng Tịch Chiếu bất nhị. Vì thế, dùng sáu chi trước đó, hoặc nâng lên, hoặc ép xuống, sao cho hai món (Định và Huệ) điều hòa, vừa phải, thích đáng, chẳng rơi vào hai chứng bệnh [vừa nói trên đây]. Do vậy, Dụng của các môn Giác Chi này chính là chúng có thể đoạn trừ Kiến Hoặc trong tam giới; đấy là cái quả của chúng vậy).

(Sớ) Bát, Thánh Đạo giả, diệc danh Bát Chánh Đạo. Diêu tiền trạch pháp, cố nhập chánh đạo, vị: Nhất, Chánh Kiến; nhị, Chánh Tư Duy; tam, Chánh Ngữ; tứ, Chánh Nghiệp; ngũ, Chánh Mạng; lục, Chánh Tinh Tấn; thất, Chánh Niệm; bát, Chánh Định.

(Diễn) Bát Chánh Đạo giả, do tiền thất chi trạch pháp, nãi đoạn Kiến Hoặc, tức nhập thánh đạo. Thánh giả, chứng dã, cố diệc danh Chánh. Bát Thánh tự thể, tức Chánh Kiến đẳng, thử chi vi Dụng, vị đoạn tu đạo chư phiền não cố.

(疏)八、聖道者，亦名八正道。繇前擇法，故入正道。謂：一、正見，二、正思惟，三、正語，四、正業，五、正命，六、正精進，七、正念，八、正定。

(演)八聖道者，由前七支擇法，乃斷見惑，即入聖道。聖者，證也，故亦名正。八聖自體，即正見等，此之為用，為斷修道諸煩惱故。

(Sớ: Bát, Thánh Đạo còn gọi là Bát Chánh Đạo. Do trước đó đã chọn lựa pháp, cho nên nhập Chánh Đạo, tức là: Một là Chánh Kiến, hai là Chánh Tư Duy, ba là Chánh Ngữ, bốn là Chánh Nghiệp, năm là Chánh Mạng, sáu là Chánh Tinh Tấn, bảy là Chánh Niệm, tám là Chánh Định.

Diễn: “Bát Chánh Đạo”: Do Trạch Pháp trong Thất Giác Chi trước đó mà đoạn Kiến Hoặc, bèn nhập thánh đạo. Thánh là chứng, cho nên cũng gọi là Chánh. Tự thể của tám thánh đạo chính là Chánh Kiến v.v… Những điều ấy là Dụng, vì nhằm tu đạo, đoạn các phiền não).

(Sao) Nhất, Chánh Kiến giả, Tạp Tập vân: “Nhược giác chi thời, sở đắc chân giác, dĩ huệ an lập, đế lý phân minh, vô hữu thác mậu cố”.

(Diễn) Nhất, Chánh Kiến giả, nhược tu Giác Chi, sở đắc Chân Giác, dĩ trí an lập, ngã sở đắc giả, dữ Tu Đa La hợp da? Bất dữ Tu Đa La hợp da? Tất linh đế lý phân minh, vô hữu thác mậu cố.

(鈔)一、正見者，雜集云：若覺支時，所得真覺，以慧安立，諦理分明，無有錯謬故。

(演)一、正見者，若修覺支，所得真覺，以智安立，我所得者，與修多羅合耶？不與修多羅合耶？必令諦理分明，無有錯謬故。

(Sao: Một là Chánh Kiến, luận Tạp Tập nói: “Nếu khi tu giác chi, đã đạt được chân giác, dùng huệ để kiến lập vững vàng, hiểu rành rẽ đế lý, chẳng bị sai lầm”.

Diễn: “Một là Chánh Kiến”: Nếu tu Giác Chi, đạt được chân giác, dùng trí để an lập, điều ta đạt được phù hợp Kinh Tạng ư? Chẳng phù hợp Kinh Tạng ư? Ắt hiểu rõ Đế Lý, chẳng lầm lạc).

(Sao) Nhị, Chánh Tư Duy giả, kiến thử lý thời, vô lậu tâm tương ứng, tư duy trù lượng, vị linh tăng trưởng, nhập Niết Bàn cố.

(Diễn) Nhị, Chánh Tư Duy giả, tuy kiến thử lý, dữ vô lậu trí tương ứng, nhiên lý tánh tuy minh, vị năng cứu cánh. Kim tắc tùng Căn Bản Trí, khởi Hậu Đắc Trí, trùng lự duyên chân, khuếch sung tăng trưởng, nhập Niết Bàn cố.

(鈔)二、正思惟者，見此理時，無漏心相應，思惟籌量，為令增長，入涅槃故。

(演)二、正思惟者，雖見此理，與無漏智相應，然理性雖明，未能究竟。今則從根本智，起後得智，重慮緣真，擴充增長，入涅槃故。

(Sao: Hai là Chánh Tư Duy, khi thấy lý ấy, tương ứng với tâm vô lậu, suy nghĩ, trù tính, vì để tăng trưởng nhập Niết Bàn.

Diễn: “Hai là Chánh Tư Duy”: Tuy thấy lý ấy tương ứng với trí vô lậu, nhưng tuy đã hiểu rõ lý tánh, vẫn chưa thể [thấu đạt] rốt ráo, Nay từ Căn Bản Trí, khởi lên Hậu Đắc Trí để duyên theo lẽ chân mà tiếp tục suy nghĩ, mở rộng, tăng trưởng cho trọn vẹn, hòng nhập Niết Bàn).

(Sao) Tam, Chánh Ngữ giả, bất duy tâm vô tà tư, dĩ vô lậu trí, nhiếp khẩu tứ nghiệp, trụ tứ thiện ngữ cố.

(Diễn) Tam, Chánh Ngữ giả, sơ kiến đạo nhân, thượng đa tập khí, thân tam, khẩu tứ, vị miễn hiện khởi, cố dĩ Vô Lậu Trí, nhiếp khẩu tứ nghiệp, bất khởi vọng ngôn, ỷ ngữ, lưỡng thiệt, ác khẩu chi nghiệp, linh trụ chân thật, chánh trực, nhu nhuyễn, hòa hợp chi tứ thiện ngữ cố.

(鈔)三、正語者，不惟心無邪思，以無漏智，攝口四業，住四善語故。

(演)三、正語者，初見道人，尚多習氣，身三口四，未免現起，故以無漏智，攝口四業，不起妄言，綺語兩舌，惡口之業，令住真實，正直柔軟，和合之四善語故。

(Sao: Ba là Chánh Ngữ, không chỉ là tâm không suy nghĩ tà vạy, mà còn dùng vô lậu trí để khéo nhiếp bốn nghiệp nơi miệng, khiến chúng trụ trong bốn thiện ngữ.

Diễn: “Ba là Chánh Ngữ”: Người mới kiến đạo, vẫn còn nhiều tập khí, chưa thể tránh khởi ba nghiệp nơi thân, bốn nghiệp nơi miệng dấy lên hiện hành. Vì thế, dùng Vô Lậu Trí để nhiếp trì bốn nghiệp nơi miệng, chẳng dấy lên các nghiệp nói dối, nói thêu dệt, nói đôi chiều, nói lời thô ác, hòng trụ trong bốn thiện ngữ là chân thật, chánh trực, nhu nhuyễn, và hòa hợp).

(Sao) Tứ, Chánh Nghiệp giả, dĩ vô lậu trí, trừ thân tam chủng nhất thiết tà nghiệp, trụ thanh tịnh thân nghiệp cố.

(Diễn) Tứ, Chánh Nghiệp giả, bất duy khẩu vô vọng ngôn, dĩ vô lậu trí, trừ thân sát, đạo, dâm đẳng tam chủng thân nghiệp, sở vị phi duy bất sát, bất đạo, bất dâm, tịnh sát, đạo, dâm cơ diệc phục đoạn tận, thân nghiệp thanh tịnh cố.

(鈔)四、正業者，以無漏智，除身三種一切邪業，住清淨身業故。

(演)四、正業者，不惟口無妄言，以無漏智，除身殺盜婬等三種身業，所謂非惟不殺不盜不婬，并殺盜婬機亦復斷盡，身業清淨故。

(Sao: Bốn là Chánh Nghiệp, dùng vô lậu trí để trừ hết thảy [các nghiệp thuộc về] ba loại tà nghiệp nơi thân, trụ trong thân nghiệp thanh tịnh.

Diễn: “Bốn là Chánh Nghiệp”: Không chỉ là miệng không nói

dối, [mà còn] dùng trí vô lậu để trừ ba thứ thân nghiệp giết, trộm, dâm, tức là không chỉ chẳng giết, chẳng trộm, chẳng dâm, mà những ý niệm, mầm móng giết, trộm, dâm cũng đoạn sạch hòng thân nghiệp thanh tịnh).

(Sao) Ngũ, Chánh Mạng giả, dĩ vô lậu trí, thông trừ tam nghiệp trung ngũ chủng tà mạng cố.

(Diễn) Ngũ, Chánh Mạng giả, bất duy thân nghiệp thanh tịnh, dĩ vô lậu trí, thông trừ tam nghiệp trung ngũ chủng tà mạng thực, linh trụ chánh mạng cố. Ngũ chủng tà giả: Nhất, vị lợi dưỡng trá hiện kỳ đặc tướng, thuộc thân nghiệp. Nhị, vị lợi dưỡng tự thuyết công đức. Tam, chiêm tướng cát hung. Tứ, cao thanh hiện oai, linh nhân úy kính. Thử tam thuộc khẩu nghiệp. Ngũ, thuyết đắc cúng dường, dĩ động nhân tâm. Thử thuộc ý nghiệp.

(鈔)五、正命者，以無漏智，通除三業中五種邪命故。

(演)五、正命者，不惟身業清淨，以無漏智，通除三業中五種邪命食，令住正命故。五種邪者：一、為利養詐現奇特相。屬身業。二、為利養自說功德。三、占相吉凶。四、高聲現威，令人畏敬。此三屬口業。五、說得供養，以動人心。此屬意業。

(Sao: Năm là Chánh Mạng, dùng trí vô lậu để trừ năm thứ tà mạng nơi ba nghiệp.

Diễn: Năm, Chánh Mạng là không chỉ thân nghiệp thanh tịnh, mà còn dùng trí vô lậu trừ hết năm loại kiếm sống tà mạng nơi ba nghiệp để trụ nơi chánh mạng. “Năm thứ tà”: Một là vì lợi dưỡng bèn dối trá hiện tướng đặc biệt, lạ lùng. Điều này thuộc về thân nghiệp. Hai, vì lợi dưỡng mà tự nói công đức. Ba là xem tướng, cát hung. Bốn là lớn tiếng ra oai khiến cho kẻ khác kính sợ. Ba điều ấy thuộc về khẩu nghiệp. Năm, khoe [chính mình] đã được cúng dường, khiến cho người khác động tâm. Điều này thuộc về ý nghiệp).

(Sao) Lục, Chánh Tinh Tấn giả, dĩ vô lậu trí, ưng cần hành tinh tấn, xu Niết Bàn đạo cố.

(Diễn) Lục, Chánh Tinh Tấn giả, tiền ký tam nghiệp thanh tịnh, hựu trừ tam nghiệp trung chủng chủng tà mạng, tắc tam nghiệp tinh thuần, nãi kham tấn đạo. Cố niệm niệm tinh cần, thú Niết Bàn đạo cố.

(鈔)六、正精進者，以無漏智，應勤行精進，趨涅槃道故。

(演)六、正精進者，前既三業清淨，又除三業中種種邪命，則三業精純，乃堪進道。故念念精勤，趣涅槃道故。

(Sao: Sáu là Chánh Tinh Tấn, do trí vô lậu, hãy nên siêng hành tinh tấn, nhằm tiến đến đạo Niết Bàn.

Diễn: “Sáu là Chánh Tinh Tấn”: Trước đó, ba nghiệp đã thanh tịnh, lại trừ các thứ tà mạng nơi ba tam nghiệp, cho nên ba nghiệp tinh thuần, có thể kham tăng tấn đạo. Vì thế, trong mỗi niệm đều chuyên ròng, siêng năng hướng đến đạo Niết Bàn).

(Sao) Thất, Chánh Niệm giả, dĩ vô lậu trí, ư ưng niệm chánh đạo pháp, cập trợ đạo pháp, tâm bất động thất cố.

(Diễn) Thất, Chánh Niệm giả, tiền ký tam nghiệp tinh cần, nhất tâm tấn đạo, cố khủng ư chánh Chỉ, chánh Quán chi chánh đạo, Căn, Lực, Giác Chi chi trợ đạo, tâm hữu động thất, tắc vong thất chánh niệm. Kim tắc dĩ vô lậu trí, ư chánh, ư trợ minh ký bất vong, bất linh động thất cố.

(鈔)七、正念者，以無漏智，於應念正道法，及助道法，心不動失故。

(演)七、正念者，前既三業精勤，一心進道，故恐於正止，正觀之正道，根力覺支之助道，心有動失，則忘失正念。今則以無漏智，於正於助明記不忘，不令動失故。

(Sao: Bảy là Chánh Niệm, do vô lậu trí, đối với pháp chánh đạo và pháp trợ đạo đáng nên niệm, tâm bèn chẳng lay động, chẳng đánh mất chánh niệm.

Diễn: “Bảy là Chánh Niệm”: Trên đây, ba nghiệp đã siêng năng chuyên ròng, nhất tâm tăng tấn đạo; do vậy, sợ [hành nhân đối với] chánh đạo là chánh Chỉ, chánh Quán, và trợ đạo là Căn, Lực, Giác Chi, tâm bị lay động, mất mát, đến nỗi quên mất chánh niệm; nay dùng trí vô lậu, đối với chánh lẫn trợ, đều nhớ rõ chẳng quên, chẳng để cho [tâm niệm] bị lay động, quên mất).

(Sao) Bát, Chánh Định giả, dĩ vô lậu trí tương ứng, chánh trụ ư lý, quyết định bất di cố. Giai ngôn Chánh giả, dĩ bất y thiên tà, danh Chánh, năng chí Niết Bàn, danh Đạo.

(Diễn) Bát, Chánh Định giả, ký chánh niệm bất thất, phục dĩ vô trụ chi chân trí, trụ ư vô tướng chi chân lý, quyết định bất di cố, dĩ thượng ước Quyền thừa thích.

(鈔)八、正定者，以無漏智相應，正住於理，決定不移故。皆言正者，以不依偏邪，名正，能至涅槃，名道。

(演)八、正定者，既正念不失，復以無住之真智，住於無相之真理，決定不移故，以上約權乘釋。

(Sao: Tám là Chánh Định, do tương ứng với vô lậu trí, nên chánh trụ nơi lý, quyết định chẳng đổi dời. Đều nói là Chánh, vì chẳng lệch lạc, tà vạy, cho nên gọi là Chánh. Do có thể đạt tới Niết Bàn, nên gọi là Đạo.

Diễn: “Tám là Chánh Định”: Đã chẳng đánh mất chánh niệm, lại còn dùng chân trí vô trụ để trụ nơi chân lý vô tướng, quyết định chẳng dời. Trên đây là dựa theo Quyền thừa để giải thích).

(Sao) Nhược Hoa Nghiêm Ly Thế Gian phẩm, tắc Bát Chánh câu Bồ Tát đạo. Chánh Kiến giả, viễn ly nhất thiết chư tà kiến cố. Chánh Tư Duy giả, xả vọng phân biệt tâm, tùy thuận Nhất Thiết Trí cố, nãi chí Chánh Định giả, thiện nhập Bồ Tát bất tư nghị giải thoát môn, ư nhất tam muội trung, xuất nhập chư tam muội cố. Thích vân: “Cứ thử văn chứng, khởi bất thâm huyền?” Dĩ lệ suy chi, Thất Giác, Căn, Lực, tam thập thất phẩm, giai tùy chúng sanh nhân địa sở tu, cơ kiến bất đồng, chứng Đại, chứng Tiểu, các hữu sở đắc.

(Diễn) Hoa Nghiêm hạ, ước Đại Thừa dã. Viễn ly nhất thiết chư tà kiến giả, bất duy ngoại đạo chi kiến, nãi chí thiên thừa, Tiểu giáo nhất thiết kiến bệnh, tất giai viễn ly cố. Xả vọng phân biệt tâm, tùy thuận Nhất Thiết Trí giả, bất duy phân biệt lục trần vi vọng, nãi chí phân biệt Chân, Tục, cập dữ ly nhị biên chi trung, giai vọng phân biệt. Xả thử phân biệt, tùy thuận Nhất Thiết Chủng Trí cố. Nãi chí giả, siêu lược chi từ. Nhược cụ dẫn giả, Chánh Ngữ, tắc thường hành Chánh Ngữ, ly ngữ tứ quá, thuận thánh ngôn cố. Chánh Nghiệp, tắc hằng tu Chánh Nghiệp, giáo hóa chúng sanh, linh điều phục cố. Chánh Mạng, tắc an trụ Chánh Mạng, Đầu Đà, tri túc, oai nghi thẩm chánh, tùy thuận Bồ Đề, hành tứ thánh chủng, nhất thiết quá thất giai viễn ly cố. Chánh Tinh Tấn, tắc cần tu nhất thiết Bồ Tát khổ hạnh, nhập Phật thập lực vô quái ngại cố. Chánh Niệm, tắc tâm thường Chánh Niệm, tất năng ức trì nhất thiết ngôn âm, trừ diệt thế gian tán động tâm cố. Ư nhất tam muội, nhập chư tam muội giả, như nhị thập ngũ vương tam muội, Thủ Lăng Nghiêm bách bát tam muội đẳng, hỗ vi xuất nhập, vô định pháp cố.

(鈔)若華嚴離世間品，則八正俱菩薩道。正見者，遠離一切諸邪見故。正思惟者，捨妄分別心，隨順一切智故，乃至正定者，善入菩薩不思議解脫門，於一三昧中，出入諸三昧故。釋云：據此文證，豈不深玄？以例推之，七覺根力，三十七品，皆隨眾生因地所修，機見不同，證大證小，各有所得。

(演)華嚴下，約大乘也。遠離一切諸邪見者，不唯外道之見，乃至偏乘，小教一切見病，悉皆遠離故。捨妄分別心，隨順一切智者，不唯分別六塵為妄，乃至分別真俗，及與離二邊之中，皆妄分別。捨此分別，隨順一切種智故。乃至者，超略之詞。若具引者，正語，則常行正語，離語四過，順聖言故。正業，則恆修正業，教化眾生，令調伏故。正命，則安住正命，頭陀知足，威儀審正，隨順菩提，行四聖種，一切過失皆遠離故。正精進，則勤修一切菩薩苦行，入佛十力無罣礙故。正念，則心常正念，悉能憶持一切言音，除滅世間散動心故。於一三昧，入諸三昧者，如二十五王三昧，首楞嚴百八三昧等，互為出入，無定法故。

(Sao: Nếu xét theo phẩm Ly Thế Gian trong kinh Hoa Nghiêm thì Bát Chánh Đạo đều là Bồ Tát đạo. Chánh Kiến là xa lìa hết thảy các tà kiến. Chánh Tư Duy là bỏ cái tâm phân biệt hư vọng, tùy thuận Nhất Thiết Trí. Cho đến Chánh Định là khéo nhập môn giải thoát chẳng thể nghĩ bàn của Bồ Tát, từ trong một tam muội mà xuất nhập các tam muội. Giải rằng: “Lấy đoạn văn ấy làm chứng, há [Bát Chánh Đạo] chẳng sâu mầu ư?” Dựa theo đó để suy ra, Thất Giác, Ngũ Căn, Ngũ Lực, ba mươi bảy phẩm đều là thuận theo căn cơ, kiến giải của chúng sanh khi tu nhân mỗi người mỗi khác mà chứng đại quả hay tiểu quả, nhưng ai

nấy đều có sở đắc.

Diễn: Từ chữ Hoa Nghiêm trở đi là luận theo Đại Thừa. “Xa lìa hết thảy các tà kiến”: Không chỉ là [xa lìa] kiến giải của ngoại đạo, mà cho đến hết thảy các kiến chấp của các thừa lệch lạc hay tiểu giáo đều xa lìa hết. “Bỏ cái tâm phân biệt hư vọng, tùy thuận Nhất Thiết Trí”: Không chỉ phân biệt sáu trần là vọng, mà cho đến phân biệt Chân, Tục, và Trung lìa cả hai bên, đều là phân biệt hư vọng. Bỏ sự phân biệt ấy, tùy thuận Nhất Thiết Chủng Trí.

“Cho đến” là từ ngữ giản lược, nếu dẫn đầy đủ thì: Chánh Ngữ là thường nói lời chánh đáng, lìa bốn lỗi nơi lời nói, thuận theo thánh ngôn. Chánh Nghiệp là luôn tu nghiệp chánh đáng, giáo hóa chúng sanh, khiến cho họ được điều phục. Chánh Mạng là an trụ trong Chánh Mạng, [hành hạnh] Đầu Đà, biết đủ, oai nghi chánh đáng, tùy thuận Bồ Đề, hành bốn thánh chủng, xa lìa hết thảy lỗi lầm. Chánh Tinh Tấn là siêng tu hết thảy khổ hạnh của Bồ Tát, nhập Thập Lực của Phật không trở ngại. Chánh Niệm là tâm thường Chánh Niệm, ắt có thể nghĩ nhớ hết thảy ngôn ngữ, âm thanh, trừ diệt cái tâm thế gian tán loạn, dao động. “Trong một tam muội, nhập các tam muội”: Như trong hai mươi lăm môn vương tam muội, một trăm lẻ tám môn Thủ Lăng Nghiêm tam muội v.v… xuất nhập lẫn nhau, không có cách thức nhất định).

(Sớ) Ngôn như thị đẳng pháp giả, đẳng Tứ Niệm Xứ, Tứ Chánh Cần, Tứ Như Ý Túc, thành tam thập thất phẩm, cập đẳng dư nhất thiết pháp cố.

(Sao) Tam thập thất phẩm, thượng duy nhị thập hữu ngũ, cố đẳng dĩ nhiếp chi. Tứ Niệm Xứ giả, sở vị quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. Nhi vân Niệm Xứ giả, dĩ bất tịnh, thị quán thân giả sở đương niệm xứ chi sở dã. Khổ, vô thường đẳng, diệc phục như thị.

(Diễn) Quán thân bất tịnh hữu ngũ: Nhất, chủng tử bất tịnh, vị do phụ mẫu xích bạch nhị trích sở hợp thành cố. Nhị, trụ xứ bất tịnh, vị tại mẫu thai trung, sanh tạng chi hạ, thục tạng chi thượng cố. Tam, tự thể bất tịnh, vị Tứ Đại sở thành. Thiết dĩ hải thủy khuynh tẩy thử thân, chung vô hương khiết cố. Tứ, ngoại tướng bất tịnh, cửu khổng thường lưu chủng chủng uế ác cố. Ngũ, cứu cánh bất tịnh, nhất tức bất lai, khí quyên trủng gian, như hủ bại mộc cố. Quán Thọ thị khổ giả, Thọ giả, lãnh nạp dã. Hựu lãnh nạp hữu tam: Khổ Thọ, Lạc Thọ, Bất Khổ Bất Lạc Thọ. Quán Khổ Thọ thị Khổ Khổ, Lạc Thọ thị Hoại Khổ, Bất Khổ Bất Lạc Thọ thị Hành Khổ. Quán tâm vô thường giả, quán hiện tại thức tâm, niệm niệm thiên lưu, tâm tâm bất trụ, chuyển biến bất nhất cố. Quán pháp vô ngã giả, quán Hành Tưởng nhị ấm chi pháp không, vô chủ tể cố. Thân, thọ, tâm, pháp thị sở quán cảnh, bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã, thị năng quán chi tâm. Năng quán chi tâm, Thể thật thị huệ. Dĩ huệ quán ư cảnh, do niệm đắc trụ, dữ niệm tướng lân cận, lân cận cố danh Niệm. Nhiên tất quán tứ giả, đối trị Tứ Đảo cố, vị quán thân bất tịnh, trị ư tịnh đảo; quán thọ thị khổ, trị ư lạc đảo; quán tâm vô thường, trị ư thường đảo; quán pháp vô ngã, trị ư ngã đảo dã. Thử thứ đệ giả, tùng thô chí tế, dĩ đối trị cố. Trí Luận vân: “Thử thân ký nhĩ bất tịnh, chúng sanh tham trước giả, dĩ kỳ tình trần, sanh chư thọ cố. Kế chi vi lạc, thùy thọ thử lạc? Cố thứ quán tâm, niệm niệm sanh diệt. Hậu quán nhị ấm, giai bất tự tại. Phá thử Tứ Đảo, hành tứ chánh hạnh, khai Thật Tướng môn”.

(疏)言如是等法者，等四念處，四正勤，四如意足，成三十七品，及等餘一切法故。

(鈔)三十七品，上惟二十有五，故等以攝之。四念處者，所謂觀身不淨，觀受是苦，觀心無常，觀法無我。而云念處者，以不淨，是觀身者所當念處之所也。苦，無常等，亦復如是。

(演)觀身不淨有五：一、種子不淨，謂由父母赤白二滴所合成故。二、住處不淨，謂在母胎中，生藏之下，熟藏之上故。三、自體不淨，謂四大所成。設以海水傾洗此身，終無香潔故。四、外相不淨，九孔常流種種穢惡故。五、究竟不淨，一息不來，棄捐冢間，如朽敗木故。觀受是苦者，受者，領納也。又領納有三：苦受，樂受，不苦不樂受。觀苦受是苦苦，樂受是壞苦，不苦不樂受是行苦。觀心無常者，觀現在識心，念念遷流，心心不住，轉變不一故。觀法無我者，觀行想二陰之法空，無主宰故。身受心法是所觀境，不淨苦無常無我，是能觀之心。能觀之心，體實是慧。以慧觀於境，由念得住，與念相鄰近，鄰近故名念。然必觀四者，對治四倒故，謂觀身不淨，治於淨倒；觀受是苦，治於樂倒；觀心無常，治於常倒；觀法無我，治於我倒也。此次第者，從麤至細，以對治故。智論云：此身既爾不淨，眾生貪著者，以其情塵，生諸受故。計之為樂，誰受此樂？故次觀心，念念生滅。後觀二陰，皆不自在。破此四倒，行四正行，開實相門。

(Sớ: Nói “các pháp giống như vậy” thì “đẳng” là Tứ Niệm Xứ, Tứ Chánh Cần, Tứ Như Ý Túc, thành ba mươi bảy phẩm, và hết thảy các pháp khác.

Sao: [Đạo phẩm gồm] ba mươi bảy phẩm, mà trong phần kinh văn trên đây chỉ có hai mươi lăm phẩm, cho nên dùng chữ Đẳng để bao gồm [những phẩm còn lại]. Tứ Niệm Xứ nghĩa là quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. Nhưng nói Niệm Xứ vì “bất tịnh” chính là chỗ hãy nên nghĩ tới để quán cái thân. Khổ, vô thường v.v… cũng giống như vậy.

Diễn: “Quán thân bất tịnh” có năm điều: Một là chủng tử bất tịnh, tức là do hai giọt trắng và đỏ của cha mẹ hợp thành. Hai, trụ xứ bất tịnh, tức là ở trong thai mẹ bèn ở dưới sanh tạng (dưới bao tử và gan) và trên thục tạng (trên ruột). Ba, tự thể bất tịnh, vì do Tứ Đại hợp thành. Nếu dùng nước biển gột rửa tấm thân, trọn chẳng thơm sạch được. Bốn, tướng bên ngoài bất tịnh, chín lỗ thường tuôn chảy các thứ nhơ bẩn, kinh tởm. Năm, rốt ráo bất tịnh, một hơi thở ra không hít vào được nữa, [thân xác] sẽ bị vứt bỏ trong chốn mồ mả như gỗ mục nát.

“Quán Thọ là khổ”: Thọ là tiếp nhận. Tiếp nhận lại có ba thứ: Khổ Thọ, Lạc Thọ, và Bất Khổ Bất Lạc Thọ. Quán Khổ Thọ là Khổ Khổ, Lạc Thọ là Hoại Khổ, Bất Khổ Bất Lạc Thọ là Hành Khổ.

“Quán tâm vô thường”: Quán hiện tại thức tâm, chuyển dời trong mỗi niệm, tâm chẳng hề trụ, chuyển biến bất nhất.

“Quán pháp vô ngã”: Quán hai ấm Hành và Tưởng rỗng không, chẳng có chủ tể. Thân, thọ, tâm, pháp là “sở quán cảnh” (cái cảnh để quán). Bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã là cái tâm quán sát. Bản thể của cái tâm quán sát là huệ. Dùng huệ để quán cảnh, do niệm mà được an trụ, lân cận với niệm tướng; do lân cận nên gọi là Niệm. Nhưng ắt phải quán cả bốn điều để đối trị Tứ Đảo, tức là quán thân bất tịnh nhằm trị sự điên đảo về tịnh, quán thọ là khổ nhằm trị sự điên đảo về lạc, quán tâm vô thường nhằm trị sự điên đảo về thường, quán pháp vô ngã nhằm trị sự điên đảo về ngã. Thứ tự này từ thô đến tế vì để đối trị. Đại Trí Độ Luận nói: “Thân này đã bất tịnh như thế mà chúng sanh tham đắm là do bị phủ lấp bởi bụi tình chấp, sanh ra các thứ cảm thọ. So đo các thứ lạc, ai sẽ hưởng những thứ lạc ấy? Vì thế, kế tiếp là quán tâm, niệm niệm sanh diệt. Sau đó, quán hai thứ ấm đều chẳng tự tại. Phá bốn thứ điên đảo này, hành bốn chánh hạnh, mở cửa Thật Tướng”).

(Sao) Tứ Chánh Cần giả, giải kiến tiền văn. Dĩ sanh thiện diệt ác, bất giải thỉ cố, danh chi vi Cần. Cần sở đương cần, hợp ư lý cố, danh Chánh Cần dã.

(Diễn) Tứ Chánh Cần giả, Tứ Niệm Trí hỏa, nhược đắc Cần phong, tắc vô sở bất thiêu; cố thứ biện chi. Thử Tứ Chánh Cần, Tinh Tấn vi Thể, giản phi cửu thập ngũ chủng tương vi chi cần, cố danh vi Chánh.

(鈔)四正勤者，解見前文。以生善滅惡，不懈弛故，名之為勤。勤所當勤，合於理故，名正勤也。

(演)四正勤者，四念智火，若得勤風，則無所不燒；故次辯之。此四正勤，精進為體，揀非九十五種相違之勤，故名為正。

(Sao: Tứ Chánh Cần: Xem giải thích trong đoạn văn thuộc phần trước. Do sanh thiện, diệt ác, chẳng lười nhác, buông lung, cho nên gọi là Cần (siêng năng). Siêng năng những chuyện đáng nên siêng năng, do hợp lý, nên gọi là Chánh Cần.

Diễn: “Tứ Chánh Cần”: Lửa Tứ Niệm Trí nếu được gió Cần thổi thì sẽ không gì chẳng đốt sạch. Vì thế, kế tiếp bèn biện định [về Tứ Chánh Cần]. Bốn môn Chánh Cần này lấy Tinh Tấn làm Thể; nhằm phân định chúng khác với chín mươi lăm thứ siêng năng trái nghịch [Bồ Đề đạo], cho nên gọi là Chánh).

(Sao) Tứ Như Ý giả, diệc danh Tứ Thần Túc. Sở vị Dục Như Ý Túc, Tâm Như Ý Túc, Cần Như Ý Túc, Huệ Như Ý Túc. Lương do Niệm Xứ, Chánh Cần dĩ lai, tinh tấn tăng đa, Định tâm sảo nhược, tu thử tứ chủng Định lực nhiếp tâm, tắc Trí, Định quân đẳng, năng đoạn kết sử, sở nguyện giai toại, danh Như Ý Túc dã. Hợp thử thất loại, tắc vi tam thập thất phẩm.

(Diễn) Tứ Như Ý Túc giả, dục cần tâm quán dã. Tự thể tức thị Tam Ma Đề, dục cần tâm quán, giai thị trợ bạn. Dục vị mãnh lợi lạc dục. Cần, vị tinh tấn vô gián. Tâm, tức thị Định, vị chuyên tâm ư cảnh. Quán, tức thị Huệ. Diệc danh Tứ Thần Túc giả, Thần, tức thần thông, Túc, tức thị Định. Du Già vân: “Như hữu túc giả, năng vãng, năng hoàn. Dĩ đằng dược dũng kiện, năng đắc, năng chứng thế gian thắng pháp, xuất thế gian thù thắng pháp, thuyết danh vi Thần. Bỉ năng đáo thử, cố danh vi Túc”.

(鈔)四如意者，亦名四神足。所謂欲如意足，心如意足，勤如意足，慧如意足。良由念處正勤以來，精進增多，定心稍弱，修此四種定力攝心，則智定均等，能斷結使，所願皆遂，名如意足也。合此七類，則為三十七品。

(演)四如意足者，欲勤心觀也。自體即是三摩提，欲勤心觀，皆是助伴。欲謂猛利樂欲。勤，謂精進無間。心，即是定，謂專心於境。觀，即是慧。亦名四神足者，神，即神通。足，即是定。瑜伽云：如有足者，能往能還。以騰躍勇健，能得能證世間勝法，出世間殊勝法，說名為神。彼能到此，故名為足。

(Sao: Tứ Như Ý còn gọi là Tứ Thần Túc; chính là Dục Như Ý Túc, Tâm Như Ý Túc, Cần Như Ý Túc, Huệ Như Ý Túc. Do Tứ Niệm Xứ và Tứ Chánh Cần mà tinh tấn tăng thêm nhiều, Định tâm khá yếu, tu bốn thứ Định lực này để nhiếp tâm, ắt Trí và Định sẽ cân bằng, có thể đoạn kết sử, sở nguyện đều toại, cho nên gọi là Như Ý Túc. Hợp bảy loại này sẽ thành ba mươi bảy phẩm.

Diễn: “Tứ Như Ý Túc” là [bốn món] Dục, Cần, Tâm, Quán. Tự thể của chúng chính là Tam Ma Đề, còn Dục, Cần, Tâm, Quán chính là phụ trợ. Dục có nghĩa là vui thích, mong muốn một cách nhanh nhạy. Cần là tinh tấn chẳng gián đoạn. Tâm chính là Định, tức là chuyên tâm nơi cảnh. Quán chính là Huệ. “Cũng gọi là Tứ Thần Túc”: Thần tức là thần thông, Túc tức là Định. Luận Du Già Sư Địa nói: “Như người có chân có thể đi, có thể trở lại. Do hăm hở, dũng mãnh, mạnh mẽ, có thể đắc, có thể chứng pháp thế gian cao trội và pháp xuất thế gian thù thắng, nên gọi là Thần. Từ nơi kia mà có thể đến nơi đây nên gọi là Túc”).

(Sao) Bà Sa, Trí Luận, giai dĩ dụ hiển, Niệm Xứ như chủng tử, Chánh Cần như tài thực, Thần Túc như trừu nha, Ngũ Căn như sanh căn, Ngũ Lực như hành diệp, Giác Chi như khai hoa, Thánh Đạo như kết quả, cố danh Đạo Thụ. Dư nhất thiết pháp giả, như tứ tâm, lục độ, vô lượng pháp môn đẳng.

(Diễn) Bà Sa Trí Luận, vị Bà Sa Luận, dữ Đại Trí Độ Luận.

(鈔)婆沙智論，皆以喻顯，念處如種子，正勤如栽植，神足如抽芽，五根如生根，五力如莖葉，覺支如開華，聖道如結果，故名道樹。餘一切法者，如四心六度，無量法門等。

(演)婆沙智論，謂婆沙論，與大智度論。

(Sao: Luận Tỳ Bà Sa và Trí Độ Luận đều dùng tỷ dụ để giảng rõ: Niệm Xứ như hạt giống, Chánh Cần như gieo trồng, Thần Túc như nẩy mầm, Ngũ Căn như mọc rễ, Ngũ Lực như thân, lá, Giác Chi như trổ hoa, Thánh Đạo như kết quả. Vì thế, gọi là Đạo Thụ (cây đạo). “Hết thảy các pháp khác” là như tứ tâm, lục độ, vô lượng pháp môn v.v…

Diễn: “Bà Sa, Trí Luận” tức là Tỳ Bà Sa Luận và Đại Trí Độ Luận)

(Sớ) Vấn: “Hà bất tiên tự niệm đẳng, nhi thủ cử căn?” Đáp: Dĩ trọng Tín cố, hựu thượng tam khoa chí thử, thỉ hữu Căn, Lực cố.

(Diễn) Hựu thượng tam khoa chí thử, thỉ hữu Căn, Lực giả, Niệm Huệ nhị căn, tức tiền Tứ Niệm Xứ sở thành, dĩ Tứ Niệm Xứ, Niệm Huệ vi Thể cố. Tấn Căn, tức tiền Tứ Chánh Cần sở thành, dĩ Tứ Chánh Cần, Tinh Tấn vi Thể cố. Định Căn, tức tiền Tứ Như Ý sở thành, Như Ý, dĩ Tam Ma vi tự thể cố. Nhược kiêm trợ thể, tức Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ vi Thể, dĩ Tứ Như Ý Túc, dĩ Dục, Cần, Tâm, Quán vi trợ bạn cố. Cố, Ngũ Căn, Ngũ Lực phi ly tiền tam khoa biệt hữu thể dã.

(疏)問：何不先敘念等，而首舉根？答：以重信故，又上三科至此，始有根力故。

(演)又上三科至此，始有根力者，念慧二根，即前四念處所成，以四念處，念慧為體故。進根，即前四正勤所成，以四正勤，精進為體故。定根，即前四如意所成，如意，以三摩為自體故。若兼助體，即信進念定慧為體，以四如意足，以欲勤心觀為助伴故。故，五根五力非離前三科別有體也。

(Sớ: Hỏi: “Sao trước hết không thuật bày từ Tứ Niệm Xứ v.v… mà đầu tiên lại nêu ra Ngũ Căn?” Đáp: Do coi trọng Tín. Lại nữa, do [đã có] ba khoa trước thì đến đây mới có Căn và Lực.

Diễn: “Lại nữa, do có ba khoa trước nên đến đây mới có Căn và Lực”: Lực là nói tới hai căn Niệm và Huệ, được thành tựu bởi Tứ Niệm Xứ trước đó. Do Tứ Niệm Xứ lấy Niệm và Huệ làm Thể. Tấn Căn được thành tựu bởi Tứ Chánh Cần trong phần trước, vì Tinh Tấn là Thể của Tứ Niệm Xứ. Định Căn được thành tựu bởi Tứ Như Ý trong phần trước, do Như Ý dùng Tam Ma Đề làm tự thể. Nếu kể cả trợ thể thì Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ làm Thể, do Tứ Như Ý Túc dùng Dục, Cần, Tâm, Quán làm trợ bạn. Vì thế Ngũ Căn và Ngũ Lực chẳng phải là lìa khỏi ba khoa trước mà có một cái Thể riêng biệt được).

(Sao) Cứ thất loại thứ đệ, văn pháp tiên đương niệm trì, thứ tức cần tu. Cần cố nhiếp tâm điều nhu, nhu cố thành Căn. Căn tăng thành Lực, nãi Thất Giác phân biệt, Bát Đạo chánh hạnh. Kim trọng Tín giả, thử kinh dĩ Tín vi chủ, nhi Căn Lực nhị câu thủ Tín. Tín trì dư tứ, thị đạo chi nguyên, đức chi mẫu dã. Như ngũ vị chi trung, Tín diệc cư sơ. Thập Tín chi trung, Tín diệc cư sơ. Thập nhất thiện pháp, Tín diệc cư sơ cố.

(Diễn) Nhiếp tâm điều nhu, tức Tứ Như Ý Túc. Đạo chi nguyên, đức chi mẫu giả, đạo thị Phật đạo. Phật đạo vô thượng, nhi Tín vi đạo chi nguyên. Đức vị công đức; Phật đức vô lượng, nhi Tín vi Đức chi mẫu. Ngũ vị, vị Tín, Trụ, Hạnh, Hướng, Địa. Thập Tín chi trung diệc cư sơ giả, vị Thập Tín vị, thỉ tự sơ, Tín Tâm, nhị, Niệm Tâm, tam, Tinh Tấn Tâm, nãi chí thập Nguyện Tâm dã. Thập nhất thiện pháp Tín diệc cư sơ giả, Tín, Tàm, Quý, Vô Tham, nãi chí thập nhất Bất Hại dã.

(鈔)據七類次第，聞法先當念持，次即勤修。勤故攝心調柔，柔故成根。根增成力，乃七覺分別，八道正行。今重信者，此經以信為主，而根力二俱首信。信持餘四，是道之元，德之母也。如五位之中，信亦居初。十信之中，信亦居初。十一善法，信亦居初故。

(演)攝心調柔，即四如意足。道之元，德之母者，道是佛道。佛道無上，而信為道之元。德謂功德；佛德無量，而信為德之母。五位，謂信住行向地。十信之中信亦居初者，謂十信位，始自初、信心，二、念心，三、精進心，乃至十願心也。十一善法信亦居初者，信慚愧無貪，乃至第十一不害也。

(Sao: Xét theo thứ tự của bảy loại, nghe pháp thì trước hết nên niệm trì, kế đến là siêng tu. Do siêng năng, nên nhiếp tâm điều hòa, mềm mỏng. Do mềm mỏng, nên thành Căn. Căn tăng trưởng thành Lực, cho đến Thất Giác phân biệt, Bát Đạo chánh hạnh. Nay vì chú trọng Tín, kinh này lấy Tín làm chủ yếu, mà hai thứ Căn và Lực đều xếp Tín hàng đầu. Tín bao gồm bốn điều còn lại, Tín là nguồn đạo, là mẹ của đức. Như trong Ngũ Vị, Tín cũng đứng đầu. Trong Thập Tín, Tín cũng đứng đầu. Trong mười một thiện pháp, Tín cũng đứng đầu.

Diễn: “Nhiếp tâm điều hòa, mềm mỏng” chính là Như Ý Túc. “Nguồn đạo, mẹ của đức”: Đạo là Phật đạo. Phật đạo vô thượng, mà Tín là nguồn của đạo. Đức là công đức, Phật đức vô lượng, mà Tín là mẹ của Đức. Ngũ Vị là Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, và Thập Địa. “Trong Thập Tín, Tín cũng đứng đầu”: Ý nói trong các địa vị thuộc Thập Tín, bắt đầu là Tín Tâm, hai là Niệm Tâm, ba là Tinh Tấn Tâm, cho đến mười là Nguyện Tâm. “Mười một thiện pháp, Tín cũng đứng đầu”: Tín, Tàm, Quý, Vô Tham, cho đến điều thứ mười một là Bất Hại).

(Sao) Thượng tam khoa giả, tùng Niệm Xứ, Chánh Cần, Như Ý, tu vi chí thử, phương đắc Căn Lực kiên cố, năng sử tiền sở đắc pháp vô hữu thoái thất cố. Hựu hậu đương đắc pháp, tất cánh năng đắc, diệc diêu hồ Tín, cố thủ cử dã.

(Diễn) Tiền sở đắc pháp, tức tiền tam khoa, thử tức tiền văn trì kỳ sở dĩ đắc, nhi tự phần bất thất dã. Hậu đương đắc pháp, tức Thất Giác Chi, Bát Chánh Đạo, thử tức tiền văn, sanh kỳ sở vị đắc, nhi thắng tấn thượng cầu dã.

(鈔)上三科者，從念處，正勤，如意，修為至此，方得根力堅固，能使前所得法無有退失故。又後當得法，畢竟能得，亦繇乎信，故首舉也。

(演)前所得法，即前三科，此即前文持其所已得，而自分不失也。後當得法，即七覺支八正道，此即前文 ，生

其所未得，而勝進上求也。

(Sao: Ba khoa trước từ Niệm Xứ, Chánh Cần, Như Ý, tu tập cho đến chỗ này thì mới đạt được Căn và Lực kiên cố, có thể khiến cho những pháp đã đạt được trước đó chẳng bị lui sụt, mất đi. Lại nữa, đối với những pháp sẽ đạt được sau đó, để có thể rốt ráo đạt được thì cũng do cậy vào Tín, cho nên nêu ra Tín đầu tiên.

Diễn: “Pháp đã đạt được trước đó” chính là ba khoa trước đó, chính là “giữ gìn những gì đã đạt được mà chẳng đánh mất chính mình” như đã nói trong phần trước. “Những pháp sẽ đạt được sau đó” chính là Thất Giác Chi, Bát Chánh Đạo; đấy chính là “sanh ra những gì chưa đạt được, lại còn tiến cao hơn, cầu vượt cao hơn” như đã nói trong phần trước).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh biến hóa, thị chúng điểu nghĩa. Tự tánh xuất sanh nhất thiết pháp môn, thị Căn Lực Giác Đạo nghĩa.

(Sao) Hạ văn ngôn bỉ Phật biến hóa sở tác. Kim vị diệu sắc, nhã âm, toàn thể thị tự tâm hiển hiện, hà đắc cao thôi thánh cảnh? Hựu tâm địa hàm chư chủng, tắc Ngũ Căn đẳng, toàn thể thị tự tâm bồi thực, hà đắc hướng ngoại trì cầu?

(Diễn) Diệu sắc, nhã âm, toàn thể thị tự tâm hiển hiện giả, dĩ tự tâm tức Di Đà, Di Đà tức tự tâm. Tâm, Phật, chúng sanh, tam vô sai biệt. Phật biến hóa, tức tâm biến hóa dã. Hựu tự tâm, sắc tâm bất nhị, Cực Lạc y chánh trang nghiêm, bất ly đương nhân nhất niệm cố. Tâm địa hàm chư chủng giả, Lục Tổ truyền pháp kệ vân: “Tâm địa hàm chư chủng, phổ vũ tất giai bị, đốn ngộ hoa tình dĩ, Bồ Đề quả tự thành”. Toàn thể thị tự tâm bồi thực giả, tâm địa vô nghi, tức thị Tín. Tâm địa vô giải, tức thị Tấn, nãi chí tâm địa vô si tức thị Huệ đẳng.

(疏)稱理，則自性變化，是眾鳥義。自性出生一切法門，是根力覺道義。

(鈔)下文言彼佛變化所作。今謂妙色雅音，全體是自心顯現，何得高推聖境？又心地含諸種，則五根等，全體是自心培植，何得向外馳求？

(演)妙色雅音，全體是自心顯現者，以自心即彌陀，彌陀即自心。心佛眾生，三無差別。佛變化，即心變化也。又自心，色心不二，極樂依正莊嚴，不離當人一念故。心地含諸種者，六祖傳法偈云：心地含諸種，普雨悉皆萌，頓悟花情已，菩提果自成。全體是自心培植者，心地無疑，即是信。心地無懈，即是進，乃至心地無痴即是慧等。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh biến hóa là ý nghĩa của các loài chim. Tự tánh xuất sanh hết thảy các pháp môn là ý nghĩa của Căn, Lực, Giác, Đạo.

Sao: Trong phần kinh văn sau đó có nói [các loài chim] do đức Phật ấy biến hóa tạo ra. Nay nói màu sắc đẹp đẽ tuyệt diệu, âm thanh tao nhã, toàn thể do tự tâm hiển hiện, sao lại đề cao thánh cảnh? Lại nữa, tâm địa chứa đựng các hạt giống, thì những pháp như Ngũ Căn hoàn toàn do tự tâm vun bồi, sao lại rong ruổi tìm cầu bên ngoài?

Diễn: “Màu sắc đẹp đẽ tuyệt diệu, âm thanh tao nhã, toàn thể do tự tâm hiển hiện”: Do tự tâm chính là Di Đà, Di Đà chính là tự tâm. Tâm, Phật, chúng sanh, cả ba chẳng sai biệt. Phật biến hóa, tức là tâm biến hóa. Hơn nữa, tự tâm và sắc tâm bất nhị, y báo và chánh báo trang nghiêm của Cực Lạc chẳng lìa khỏi một niệm của đương nhân! “Tâm địa chứa đựng các hạt giống”: Bài kệ truyền pháp của Lục Tổ như sau: “Tâm địa chứa các hạt, mưa khắp đều nẩy mầm, hoa tình đã đốn ngộ, tự kết quả Bồ Đề”. Toàn thể do tự tâm vun bồi, tâm địa chẳng nghi chính là Tín; tâm địa chẳng biếng nhác chính là Tấn, cho đến tâm địa chẳng si chính là Huệ v.v…)

(Sao) Cố tiên đức vị Tín tâm kiên cố, trạm nhược hư không, tức Ngũ Căn Lực. Giác tâm bất khởi, tức Thất Giác Chi. Trực liễu tâm tánh, tà chánh bất can, tức Bát Chánh Đạo. Cố vân “hải sanh vạn vật, vô vật bất hải; tâm sanh vạn pháp, vô pháp bất tâm”.

(Diễn) Tiên đức hạ, dẫn chứng, vị Căn giả, phi chi diệp dã. Lực giả, hữu lực dụng dã. Nhược ly tâm biệt cầu, thị trích diệp tầm chi, phi căn bản dã, thị bàng tha môn hộ, phi kỷ lực dã. Cố tất tiêu quy tự tâm, dĩ tâm vạn cổ như như, trừng trạm quảng đại. Ngũ Căn, Ngũ Lực, thục quá ư thị. Giác tâm bất khởi, tức Thất Giác Chi giả, vị giác giả, giác liễu chư pháp dã. Nhược khởi tâm giác cảnh, thị hướng ngoại trì cầu, thị mê muội, phi giác liễu dã. Cố tất giác tâm bất khởi, nhất niệm bất sanh, nãi chân Giác Chi, trực liễu tâm tánh tức Bát Chánh Đạo giả, vị nhược chánh ngoại hữu tà, chánh diệc thành tà. Cố vân “nhược pháp tùng đãi sanh, thị pháp hoàn thành đãi”, tất tu tà chánh song vong, phương danh “chánh đạo”.

(鈔)故先德謂信心堅固，湛若虛空，即五根力。覺心不起，即七覺支。直了心性，邪正不干，即八正道。故云海生萬物，無物不海；心生萬法，無法不心。

(演)先德下，引證，謂根者，非枝葉也。力者，有力用也。若離心別求，是摘葉尋枝，非根本也，是傍他門戶，非己力也。故必消歸自心，以心萬古如如，澄湛廣大。五根五力，孰過於是。覺心不起，即七覺支者，謂覺者，覺了諸法也。若起心覺境，是向外馳求，是迷昧，非覺了也。故必覺心不起，一念不生，乃真覺支，直了心性即八正道者，謂若正外有邪，正亦成邪。故云若法從待生，是法還成待，必須邪正雙忘，方名正道。

(Sao: Vì thế, tiên đức nói: “Tín tâm kiên cố, tĩnh lặng như hư không, chính là Ngũ Căn, Ngũ Lực. Giác tâm chẳng khởi, tức Thất Giác Chi. Trực tiếp liễu giải tâm tánh, chẳng liên can đến tà hay chánh, chính là Bát Chánh Đạo”. Vì thế nói: “Biển sanh ra muôn vật, không vật nào chẳng thuộc về biển. Tâm sanh vạn pháp, chẳng pháp nào không phải là tâm”.

Diễn: Từ “tiên đức” trở đi là phần dẫn chứng. Gọi là Căn, tức là chẳng phải cành lá. Lực là có sức mạnh, tác dụng. Nếu lìa tâm để cầu riêng thì là vặt lá để tìm cành, chẳng phải là căn bản, là ở cạnh môn hộ của kẻ khác, chẳng phải là sức của chính mình. Vì thế, ắt phải tiêu dung, quy vào tự tâm, bởi tâm muôn đời là như như, lắng trong, rộng lớn. Ngũ Căn, Ngũ Lực, không gì vượt khỏi điều này. Giác tâm chẳng dấy lên chính là Thất Giác Chi, vì nói đến giác thì giác là nhận biết rành rẽ các pháp. Nếu dấy tâm nhận biết cảnh, tức là hướng ra ngoài để rong ruổi tìm cầu, là mê muội, chẳng phải là nhận biết rõ ràng. Vì thế, ắt phải là giác tâm chẳng khởi, một niệm chẳng sanh thì là Giác Chi chân thật. “Trực tiếp liễu giải tâm tánh chính là Bát Chánh Đạo”, tức là nếu ngoài chánh mà có tà thì chánh cũng thành tà. Vì thế nói: “Nếu pháp sanh từ đối đãi thì pháp ấy vẫn thành đối đãi”. Ắt cần phải là tà lẫn chánh cùng mất thì mới gọi là chánh đạo).

Nhị, hoạch ích.

(Kinh) Kỳ độ chúng sanh, văn thị âm dĩ, giai tất niệm Phật,

niệm Pháp, niệm Tăng.

(Diễn) Giai tất niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, Sớ Sao đản phát minh Phật, Pháp, Tăng, bất phát minh như hà niệm. Kim tựu Sao trung ước ngũ giáo thuyết Tam Bảo, tắc kim niệm pháp, diệc đương hữu ngũ giáo bất đồng. Như Tiểu Giáo, tức thị Hữu môn. Kỳ niệm Tam Bảo, thật hữu năng niệm, sở niệm dã. Thỉ, tức Không môn, năng niệm, sở niệm, nhất thiết giai không dã. Chung, tức diệc Hữu diệc Vô môn, niệm nhi bất niệm, bất niệm nhi niệm dã. Đốn, tức phi Không phi Hữu môn, năng sở song tịch, vô niệm bất niệm, ly niệm đốn hiển dã. Viên, tức viên dung vô ngại môn, nhất niệm, nhất thiết niệm, nhất thiết niệm, nhất niệm, nhất thời đốn niệm, phi ẩn hiển, nhất thiết viên thành, vô thắng liệt dã. Tắc tri niệm pháp, thâm thiển bất đồng, tùy cơ vô định! Nhiên ước nhi ngôn chi, bất xuất Sự Lý nhị chủng. Sự, tức niệm Biệt Tướng Tam Bảo. Niệm Phật, tắc thường niệm thân cận, cầu Nhất Thiết Trí. Niệm Pháp, tắc thường niệm tu hành chư Ba La Mật. Niệm Tăng, tắc thường niệm thân cận học, như thật hành dã. Lý, tức niệm Đồng Tướng Tam Bảo, giác tâm bất khởi, thường trụ Đệ Nhất Nghĩa Đế, bất vị nhị biên sở động. Thị vi niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, tức Thiên Thai đại sư sở vị “an tâm bất động, xưng chi vi niệm dã”.

二、獲益。

(經)其土眾生，聞是音已，皆悉念佛念法念僧。

(演)皆悉念佛念法念僧，疏鈔但發明佛法僧，不發明如何念。今就鈔中約五教說三寶，則今念法，亦當有五教不同。如小教，即是有門。其念三寶，實有能念，所念也。始，即空門，能念所念，一切皆空也。終，即亦有亦無門，念而不念，不念而念也。頓，即非空非有門，能所雙寂，無念不念，離念頓顯也。圓，即圓融無礙門，一念一切念，一切念一念，一時頓念非隱顯，一切圓成，無勝劣也。則知念法，深淺不同，隨機無定！然約而言之，不出事理二種。事，即念別相三寶。念佛，則常念親近。求一切智。念法，則常念修行諸波羅蜜。念僧，則常念親近學，如實行也。理，即念同相三寶，覺心不起，常住第一義諦，不為二邊所動。是為念佛念法念僧 ，即天台大師所

謂，安心不動，稱之為念也。

(Hai, đạt được lợi ích.

Kinh: Chúng sanh cõi ấy, nghe âm thanh ấy rồi, thảy đều niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng.

Diễn: “Thảy đều niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng”: Sớ Sao chỉ giảng rõ Phật, Pháp, Tăng, chẳng giảng rõ niệm như thế nào? Nay dựa theo phần Sao đã căn cứ trên ngũ giáo để nói về Tam Bảo, vậy thì cách niệm cũng phải nên thuận theo năm giáo mà khác nhau. Như Tiểu Giáo tức là Hữu môn. Họ niệm Tam Bảo sẽ thật sự có người niệm và Tam Bảo được niệm. Thỉ Giáo là Không môn, người niệm và Tam Bảo được niệm, hết thảy đều là không. Chung Giáo là môn cũng Có cũng Không, niệm mà chẳng niệm, chẳng niệm mà niệm. Đốn Giáo tức là môn chẳng phải Có chẳng phải Không, chủ thể niệm và đối tượng được niệm đều vắng bặt, chẳng phải là niệm hay không niệm, nhanh chóng hiển lộ ly niệm. Viên Giáo tức là viên dung vô ngại môn, một niệm là hết thảy niệm, hết thảy niệm là một niệm, nhất thời đốn niệm, chẳng phải là ẩn hay hiển, hết thảy đều viên thành, chẳng có thù thắng hay kém cỏi! Do vậy biết cách niệm có cạn hay sâu khác nhau, tùy thuộc căn cơ, không nhất định!

Nói tóm lại, chẳng ra ngoài hai thứ là Sự và Lý. Sự tức là niệm Biệt Tướng Tam Bảo. Niệm Phật bèn thường nghĩ thân cận, cầu Nhất Thiết Trí. Niệm Pháp bèn thường nghĩ tu hành các Ba La Mật. Niệm Tăng bèn thường nghĩ thân cận học theo, đúng như thật mà hành. Lý là niệm Đồng Tướng Tam Bảo, giác tâm chẳng dấy lên, trụ nơi Đệ Nhất Nghĩa Đế, chẳng bị hai bên (Có và Không) lay động. Đó là niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, tức là như Thiên Thai đại sư đã bảo: “An tâm bất động thì gọi là niệm”).

(Sớ) Văn âm vô ích, tắc đồng thế âm, chỉ thủ ngu lạc. Kim niệm Tam Bảo, chánh minh ích dã. Tam Bảo giả, lược hữu tam tướng: Nhất, Trụ Trì Tướng. Nhị, Biệt Tướng. Tam, Đồng Tướng; khả tôn quý cố, danh chi viết Bảo.

(Sao) Trụ Trì Tướng giả, điêu, chú, tố, họa, danh vi Phật Bảo. Hoàng quyển xích trục, danh vi Pháp Bảo. Tỳ kheo ngũ chúng, hòa hợp vô tranh, danh vi Tăng Bảo, tức thế gian Tam Bảo dã.

(Diễn) Tỳ kheo ngũ chúng giả, Luật trung ngũ nhân dĩ thượng, đồng nhất Yết Ma, hòa hợp vô tránh, như thủy nhũ hợp, danh Hòa Hợp Chúng.

(疏)聞音無益，則同世音，祇取娛樂。今念三寶，正明益也。三寶者，略有三相：一、住持相，二、別相，三、同相。可尊貴故，名之曰寶。

(鈔)住持相者，雕鑄塑畫，名為佛寶。黃卷赤軸，名為法寶。比丘五眾，和合無爭，名為僧寶，即世間三寶也。

(演)比丘五眾者，律中五人以上，同一羯磨，和合無爭，如水乳合，名和合眾。

(Sớ: Nghe tiếng mà chẳng có lợi ích gì thì giống như âm thanh trong thế gian, chỉ nhằm thỏa thích. Nay [nói nghe chim hót bèn] niệm Tam Bảo là nói rõ lợi ích [do nghe tiếng chim hót]. Tam Bảo nói đại lược thì có ba tướng: Một là Trụ Trì Tướng, hai là Biệt Tướng, ba là Đồng Tướng. Do đáng tôn quý, nên gọi là Bảo.

Sao: Trụ Trì Tướng: [Hình tượng Phật] điêu khắc, đúc, đắp, vẽ, gọi là Phật Bảo. Quyển vàng trục đỏ là Pháp Bảo. Năm chúng tỳ kheo hòa hợp, chẳng tranh chấp là Tăng Bảo, tức là thế gian Tam Bảo.

Diễn: “Tỳ kheo ngũ chúng”: Theo Luật, từ năm người trở lên cùng nhau Yết Ma, hòa hợp không tranh cãi, như nước hòa với sữa, thì gọi là Hòa Hợp Chúng).

(Sao) Biệt Tướng giả, lược hữu tam nghĩa: Nhất giả, Tam Bảo tự biệt. Nhị giả, Tam Bảo Đại Tiểu Thừa biệt. Tam giả, Tam Bảo danh tướng các biệt. Quát kỳ đại ý, tắc thường thân tôn đặc, thị hiện bất đồng, danh vi Phật Bảo. Giáo, hành, lý, quả, vi môn bất đồng, danh vi Pháp Bảo. Tam Hiền, Thập Thánh, Tứ Quả, Tứ Hướng, Duyên Giác, Độc Giác, giai vị bất đồng, danh vi Tăng Bảo, tức xuất thế gian Tam Bảo dã.

(Diễn) Tam Bảo Đại Tiểu Thừa biệt giả, Tiểu Thừa, tắc trượng lục ứng thân, tứ A Hàm Kinh, Tứ Quả, Tứ Hướng, vi Tam Bảo. Đại Thừa, tắc viên mãn Báo Thân, Đại Thừa Phương Đẳng, Tam Hiền, Thập Thánh, vi Tam Bảo. Tam Bảo danh tướng các biệt giả, Phật hữu tam thân, tứ giáo, Lục Tức, thập nghĩa đẳng. Pháp hữu Giáo, Hạnh, Lý, Quả đẳng, Tăng hữu phàm phu, hiền thánh đẳng.

(鈔)別相者，略有三義：一者，三寶自別。二者，三寶大小乘別。三者，三寶名相各別。括其大意，則常身尊特，示現不同，名為佛寶。教行理果，為門不同，名為法寶。三賢，十聖，四果，四向，緣覺，獨覺，階位不同，名為僧寶，即出世間三寶也。

(演)三寶大小乘別者，小乘，則丈六應身，四阿含經，四果，四向，為三寶。大乘，則圓滿報身，大乘方等，三賢，十聖，為三寶。三寶名相各別者，佛有三身四教六即十義等。法有教行理果等，僧有凡夫賢聖等。

(Sao: Biệt Tướng: Nói đại lược thì có ba nghĩa: Một là Tam Bảo tự khác biệt. Hai là Tam Bảo Đại Thừa và Tiểu Thừa khác biệt. Ba là Tam Bảo danh và tướng của mỗi ngôi mỗi khác biệt.

Nói tổng quát, thân thường hằng, tôn quý đặc biệt, thị hiện khác nhau, bèn gọi là Phật Bảo. Giáo, hành, lý, quả, các môn khác nhau, bèn gọi là Pháp Bảo. Tam Hiền, Thập Thánh, Tứ Quả, Tứ Hướng, Duyên Giác, Độc Giác, địa vị khác nhau, bèn gọi là Tăng Bảo. Đó chính là xuất thế gian Tam Bảo.

Diễn: “Tam Bảo thì Đại Thừa và Tiểu Thừa khác biệt”: Tiểu Thừa thì Ứng Thân cao một trượng sáu, bốn bộ kinh A Hàm, Tứ Quả, Tứ Hướng, là Tam Bảo. Đại Thừa thì viên mãn Báo Thân, Đại Thừa, Phương Đẳng, Tam Hiền, Thập Thánh là Tam Bảo. “Danh và tướng của Tam Bảo mỗi ngôi mỗi khác”: Phật có ba thân, bốn giáo, sáu tức, mười nghĩa v.v… Pháp có Giáo, Hạnh, Lý, Quả v.v… Tăng có phàm phu và hiền thánh v.v…)

(Sao) Đồng Tướng giả, nhược ước ngũ giáo, tắc nhất giả, lập sự tựu nghĩa môn.

(Diễn) Nhất, lập sự tựu nghĩa môn giả, tam thập nhị tướng, trượng lục kim thân, sự tướng Phật dã. Lập thử sự tướng, dĩ tựu giác nghĩa. Dĩ Thích Ca khổ hạnh thành đạo, thuyết pháp độ nhân, tự giác, giác tha, cố danh Phật Bảo. Tứ A Hàm đẳng, bất đàm Thật Tướng, duy thuyết Khổ, Không, thử sự tướng pháp dã. Lập thử sự tướng, dĩ tựu quỹ trì nghĩa. Dĩ Tứ Đế chi pháp, diệc năng quỹ sanh vật giải, nhậm trì tự tánh, cố danh Pháp Bảo. Thế phát, nhiễm y, Lục Hòa vô tránh, thử sự tướng Tăng dã. Lập thử sự tướng, dĩ tựu hòa hợp nghĩa. Dĩ tuy bất đạt Thật Tướng, dữ Lý hòa hợp, nhi tại chúng vô tranh, hỗ tương ái kính, Lục Hòa vi lữ, như thủy nhũ hợp, cố danh Tăng Bảo. Nãi Tiểu Giáo chi Tam Bảo dã.

(鈔)同相者，若約五教，則一者，立事就義門。

(演)一，立事就義門者，三十二相，丈六金身，事相佛也。立此事相，以就覺義。以釋迦苦行成道，說法度人，自覺覺他，故名佛寶。四阿含等，不談實相，唯說苦空，此事相法也。立此事相，以就軌持義。以四諦之法，亦能軌生物解，任持自性，故名法寶。剃髮染衣，六和無諍，此事相僧也。立此事相，以就和合義。以雖不達實相，與理和合，而在眾無爭，互相愛敬，六和為侶，如水乳合，故名僧寶。乃小教之三寶也。

(Sao: Đồng Tướng: Nếu ước theo ngũ giáo, thì môn thứ nhất là thiết lập sự tướng để dẫn khởi ý nghĩa.

Diễn: “Một là lập sự tướng để dẫn khởi ý nghĩa”: Ba mươi hai tướng, thân vàng trượng sáu, đó là Phật theo phương diện sự tướng. Lập ra những tướng ấy, để dẫn khởi ý nghĩa Giác. Vì đức Phật Thích Ca khổ hạnh thành đạo, thuyết pháp độ người, tự giác, giác tha, cho nên gọi là Phật Bảo. Tứ A Hàm v.v… chẳng giảng về Thật Tướng, chỉ nói Khổ, Không, đó là Pháp thuộc về sự tướng. Lập ra sự tướng này, nhằm dẫn khởi ý nghĩa “quỹ trì” (pháp tắc, đường lối để noi theo, vâng giữ). Bởi lẽ, pháp Tứ Đế thì cũng có thể dùng làm nguyên tắc hướng dẫn khiến cho chúng sanh lý giải, tự nhiên gìn giữ tự tánh, nên gọi là Pháp Bảo. Xuống tóc, áo nhuộm, Lục Hòa chẳng tranh cãi, đó là Tăng về mặt sự tướng. Lập ra sự tướng này để dẫn khởi ý nghĩa Hòa Hợp, vì tuy chẳng thấu đạt Thật Tướng, hòa hợp cùng Lý, nhưng chẳng tranh chấp với đại chúng, kính yêu lẫn nhau, làm bè bạn Lục Hòa, như nước hòa lẫn với sữa, nên gọi là Tăng Bảo. Đó chính là Tam Bảo của Tiểu Giáo).

(Sao) Nhị giả, hội Sự quy Lý môn.

(Diễn) Nhị, hội Sự quy Lý môn giả, phi tam thập nhị tướng chi Phật vi Phật. Bát Nhã kinh vân: “Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai”. Hựu viết: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai”. Hựu viết: “Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa”. Cố dĩ như Lý vi Phật Bảo. Pháp giả, phi dĩ văn tự vi Pháp. Kinh vân: “Hữu pháp khả thuyết, danh vi báng pháp. Vô pháp khả thuyết, thị vi thuyết pháp”. Sở vị “vô thuyết, vô văn, thị danh chân thuyết Bát Nhã”. Thử dĩ như Lý danh Pháp Bảo. Tăng giả, phi dĩ thế phát vi Tăng. Kinh vân: “Tu Đà Hoàn, danh vi Nhập Lưu, nhi vô sở nhập, nãi chí A La Hán, thật vô hữu pháp, danh A La Hán”. Diệc dĩ như Lý vi Tăng Bảo. Thỉ Giáo chi Tam Bảo dã.

(鈔)二者，會事歸理門。

(演)二，會事歸理門者，非三十二相之佛為佛。般若經云：若以色見我，以音聲求我，是人行邪道，不能見如來。又曰：若見諸相非相，即見如來。又曰：如來者，即諸法如義。故以如理為佛寶。法者，非以文字為法。經云：有法可說，名為謗法。無法可說，是為說法。所謂無說無聞，是名真說般若。此以如理名法寶。僧者，非以剃髮為僧。經云：須陀洹，名為入流，而無所入。乃至阿羅漢，實無有法，名阿羅漢。亦以如理為僧寶。始教之三寶也。

(Sao: Hai là môn hội quy Sự về Lý.

Diễn: “Hai là hội quy Sự về Lý”: Chẳng phải vị Phật có ba mươi hai tướng là Phật. Kinh Bát Nhã nói: “Nếu dùng Sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu ta, người ấy hành tà đạo, chẳng thể thấy Như Lai”. Lại nói: “Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai”. Lại nói: “Như Lai là nghĩa Như của các pháp”. Vì thế, lấy Như Lý làm Phật Bảo. Pháp: Chẳng coi văn tự là Pháp. Kinh dạy: “Có pháp để có thể nói, thì gọi là báng pháp. Không có pháp nào để có thể nói, bèn là thuyết pháp”. Đó gọi là “không nói, không nghe, bèn gọi là thật sự nói Bát Nhã”. Đấy là coi Như Lý là Pháp Bảo. Tăng: Chẳng phải coi người cạo tóc bèn là Tăng. Kinh nói: “Tu Đà Hoàn gọi là Nhập Lưu, nhưng không có gì để nhập. Cho đến A La Hán, thật sự chẳng có pháp, cho nên gọi là A La Hán”. Cũng lấy Như Lý làm Tăng Bảo. Đó là Tam Bảo của Thỉ Giáo).

(Sao) Tam giả, Lý Sự dung hiển môn.

(Diễn) Tam, Lý Sự dung hiển môn giả, tuy vân “sắc tướng bất thị Phật, âm thanh diệc phục nhiên”. Hựu vân: “Diệc bất ly sắc thanh, kiến Phật thần thông lực”. Sở vị: Ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng, danh viết Phật Bảo. Tuy viết “văn tự tánh Không, danh tự diệc ly”, hựu bất ly văn tự, thuyết giải thoát tướng. Dĩ văn tự tánh Không, tức Thật Tướng cố, danh vi Pháp Bảo. Tuy vân “Dự Lưu phi Dự Lưu, La Hán phi La Hán”, hựu bất hoại Tăng tướng. “Thiện lai tỳ kheo”, tu phát tự lạc, tức thành sa môn, danh vi Tăng Bảo. Sự bất ngại Lý, Lý bất ngại Sự, Sự Lý vô ngại, nãi Chung Giáo chi Tam Bảo dã.

(鈔)三者，理事融顯門。

(演)三，理事融顯門者，雖云色相不是佛，音聲亦復然。又云：亦不離色聲，見佛神通力。所謂：於法，不說斷滅相，名曰佛寶。雖曰文字性空，名字亦離，又不離文字，說解脫相。以文字性空，即實相故，名為法寶。雖云預流非預流，羅漢非羅漢，又不壞僧相。善來比丘，鬚髮自落，即成沙門，名為僧寶。事不礙理，理不礙事，事理無礙，乃終教之三寶也。

(Sao: Ba là môn Lý và Sự hiển lộ viên dung.

Diễn: “Ba là môn Lý và Sự hiển lộ viên dung”: Tuy nói “sắc tướng chẳng phải là Phật, âm thanh cũng giống như thế”, lại nói: “Cũng chẳng lìa sắc, thanh, mà thấy sức thần thông của Phật”. Đó gọi là đối với pháp, chẳng nói đến tướng đoạn diệt, nên gọi là Phật Bảo. Tuy nói “tánh của văn tự là Không, cũng lìa danh tự”, lại chẳng lìa văn tự, nói tướng giải thoát. Do tánh của văn tự là Không, tức là Thật Tướng, nên gọi là Pháp Bảo. Tuy nói “Dự Lưu chẳng phải là Dự Lưu, La Hán chẳng phải là La Hán”, lại chẳng hoại Tăng tướng. “Khéo đến tỳ kheo”, râu tóc tự rụng, liền thành sa môn thì gọi là Tăng Bảo. Sự chẳng ngại Lý, Lý chẳng ngại Sự, Lý Sự vô ngại, đó chính là Tam Bảo trong Chung Giáo).

(Sao) Tứ giả, tuyệt tướng Lý thật môn.

(Diễn) Tứ, tuyệt tướng Lý thật môn giả, nhất niệm bất sanh, tức danh Phật Bảo. Ngũ pháp tam tự tánh giai không, bát thức nhị vô ngã câu khiển. Sở vị “vô hữu Niết Bàn Phật, vô hữu Phật Niết Bàn”. Nhược hữu, nhược vô, nhị tất giai ly, nãi Đốn Giáo chi Tam Bảo dã.

(鈔)四者，絕相理實門。

(演)四，絕相理實門者，一念不生，即名佛寶。五法三自性皆空，八識二無我俱遣。所謂無有涅槃佛，無有佛涅槃。若有若無，二悉皆離，乃頓教之三寶也。

(Sao: Bốn là môn tuyệt tướng Lý thật.

Diễn: “Bốn là môn tuyệt tướng Lý thật”: Một niệm chẳng sanh bèn gọi là Phật Bảo. Năm pháp và ba tự tánh đều là Không, tám thức và hai vô ngã đều mất, đó gọi là “chẳng có Phật nơi Niết Bàn, mà cũng chẳng có Niết Bàn [được chứng đắc] bởi Phật”. Dù có hay không, thảy đều lìa cả hai điều ấy, đó chính là Tam Bảo trong Đốn Giáo).

(Sao) Ngũ giả, dung thông bất ngại môn.

(Diễn) Ngũ, dung thông bất ngại môn giả, dĩ tiền tứ chủng, tiền thiển hậu thâm, tiền bất nhiếp hậu, hậu bất nhiếp tiền. Kim tắc cử tiền kiêm hậu, cử hậu kiêm tiền. Niêm nhất hành thảo, tức trượng lục kim thân. Phẫu nhất vi trần, xuất đại thiên kinh quyển. Phổ Hiền thân tướng nhược hư không. Y chân nhi trụ phi quốc độ, nhất tức thị đa, đa tức thị nhất, đầu đầu thiệp nhập, sát sát viên thông, nãi Viên Giáo chi Tam Bảo dã.

(鈔)五者，融通不礙門。

(演)五，融通不礙門者，以前四種，前淺後深，前不攝後，後不攝前。今則舉前兼後，舉後兼前。拈一莖草，即丈六金身。剖一微塵，出大千經卷。普賢身相若虛空。依真而住非國土，一即是多，多即是一，頭頭涉入，剎剎圓通，乃圓教之三寶也。

(Sao: Năm là môn dung thông vô ngại.

Diễn: “Năm là môn dung thông vô ngại”: Do trong bốn loại trước, loại trước cạn, loại sau sâu, nhưng loại trước chẳng nhiếp loại sau, loại sau chẳng nhiếp loại trước; nay nêu lên địa vị trước bèn kiêm địa vị sau, nêu lên địa vị sau sẽ kiêm địa vị trước. Nhón lấy một nhánh cỏ thì chính là thân vàng trượng sáu. Chẻ một vi trần để lấy ra kinh quyển to bằng đại thiên thế giới. Thân tướng của Phổ Hiền dường như hư không. Nương vào Chân mà trụ nơi “chẳng phải là cõi nước”. Một chính là nhiều, nhiều chính là một, pháp nào cũng tiến nhập, cõi nước nào cũng viên thông; đấy chính là Tam Bảo trong Viên Giáo vậy).

(Sao) Tuy tiền thiển hậu thâm, nhi đồng quy nhất nguyên. Quát kỳ đại ý, tắc tánh thể linh giác, chiếu liễu chư pháp, danh vi Phật Bảo. Hằng sa Tánh Đức, giai khả quỹ trì, danh vi Pháp Bảo. Tánh Tướng bất nhị, minh hợp vô vi, danh vi Tăng Bảo. Tức xuất thế gian tối thượng Tam Bảo dã.

(Diễn) Tánh thể linh giác, chiếu liễu chư pháp giả, Phật giả, giác dã. Chân tánh chi Thể linh linh bất muội, liễu liễu thường tri, phổ chiếu chư pháp, nhi vô Năng, Sở, tự tánh Phật dã. Nhân phiên bỉ Hằng sa phiền não, hiển thử Hằng sa Tánh Đức, nhất nhất giai quỹ sanh vật giải, nhậm trì tự tánh, tự tánh Pháp dã. Tánh tướng bất nhị, minh hợp vô vi giả, linh giác chi Thể tức Hằng sa Tánh Đức, Hằng sa Tánh Đức tức linh giác chi Thể, nhị nhi bất nhị, tự tánh Tăng dã.

(鈔)雖前淺後深，而同歸一原。括其大意，則性體靈覺，照了諸法，名為佛寶。恆沙性德，皆可軌持，名為法寶。性相不二，冥合無違，名為僧寶。即出世間最上三寶也。

(演)性體靈覺，照了諸法者，佛者，覺也。真性之體靈靈不昧，了了常知，普照諸法，而無能所，自性佛也。因翻彼恆沙煩惱，顯此恆沙性德，一一皆軌生物解，任持自性，自性法也。性相不二，冥合無違者，靈覺之體即恆沙性德，恆沙性德即靈覺之體，二而不二，自性僧也。

(Sao: Tuy là trước cạn, sau sâu, nhưng cùng quy về một nguồn. Nói đại lược bao quát thì tánh thể linh giác chiếu rõ các pháp, được gọi là Phật Bảo. Hằng sa Tánh Đức, đều có thể giữ đúng nguyên lý, gọi là Pháp Bảo. Tánh Tướng bất nhị, ngầm hợp vô vi, gọi là Tăng Bảo. Đó chính là xuất thế gian tối thượng Tam Bảo.

Diễn: “Tánh thể linh giác, chiếu rõ các pháp”: Phật là giác. Thể của chân tánh linh thông, chẳng mê muội, thường biết rõ rành rành, chiếu khắp các pháp, nhưng chẳng có Năng và Sở. Đó là Tự Tánh Phật. Do lật đổ Hằng sa phiền não ấy, bèn hiển lộ Hằng sa Tánh Đức này, mỗi mỗi đều khiến cho các chúng sanh có thể thấu hiểu các nguyên lý, tùy ý giữ gìn tự tánh, đó là Tự Tánh Pháp. “Tánh Tướng bất nhị, ngầm hợp vô vi”: Thể của linh giác chính là Hằng sa Tánh Đức, Hằng sa Tánh Đức tức là Thể của linh giác, hai mà chẳng hai, chính là Tự Tánh Tăng vậy).

(Sao) Tôn quý giả, Phật Lưỡng Túc Tôn, Pháp Ly Dục Tôn, Tăng Chúng Trung Tôn. Y chi tu hành, tắc xuất tam giới, thế gian trân trọng, vô dữ vi ngũ, cố danh vi Bảo. Thông Thư diệc vân: “Chí tôn giả đạo, chí quý giả đức”. Huống Tam Bảo đạo đức chi cực, khởi

bất xưng Bảo?

(Diễn) Pháp xưng Ly Dục Tôn giả, dĩ nhất thiết pháp môn năng linh chúng sanh ly chư Hoặc nhiễm cố. Hựu dĩ tùng lai bất dữ nhiễm pháp tương ứng, bất dữ chư trần tác đối cố.

(鈔)尊貴者，佛兩足尊，法離欲尊，僧眾中尊。依之修行，則出三界，世間珍重，無與為伍，故名為寶。通書亦云：至尊者道，至貴者德。況三寶道德之極，豈不稱寶？

(演)法稱離欲尊者，以一切法門能令眾生離諸惑染故。又以從來不與染法相應，不與諸塵作對故。

(Sao: “Tôn quý”: Phật là bậc Lưỡng Túc Tôn, Pháp là Ly Dục Tôn, Tăng là Chúng Trung Tôn, nương theo đó tu hành, ắt ra khỏi tam giới. Thế gian trân trọng, không có gì sánh bằng, cho nên gọi là Bảo. Sách Thông Thư cũng nói: “Chí tôn là đạo, quý báu tột bậc là đức”. Huống hồ Tam Bảo đạo đức tột bậc, há chẳng đáng gọi là Bảo ư?

Diễn: “Pháp được gọi là Ly Dục Tôn”: Do hết thảy các pháp môn có thể khiến chúng sanh lìa các Hoặc nhiễm. Lại do từ trước đến nay, nó chẳng tương ứng với các nhiễm pháp, do chẳng đối ứng với các trần).

(Sớ) Văn niệm Tam Bảo, tự hữu tứ nghĩa: Nhất giả, điểu âm chi trung, tán Tam Bảo cố. Nhị giả, thuyết pháp hữu phương, thiện nhập nhân cố. Tam giả, trú dạ vô gián, thục Nhĩ Căn cố. Tứ giả, điểu thượng giải thuyết, kích thắng tâm cố.

(Sao) Tán Tam Bảo giả, tuy thượng Căn, Lực, Giác, Đạo, chủng chủng chư pháp, vi phẩm bất đồng, ước nhi ngôn chi, giai Tam Bảo nhiếp. Diễn sướng thử pháp thời, hoặc minh hàm linh bổn cụ giác tánh, chúng sanh văn giả, đắc tự bổn tâm, nãi tri hữu Phật. Hoặc minh Tín cụ chủng chủng chư tướng, chúng sanh văn giả, giải nhập thâm nghĩa, nãi tri hữu Pháp. Hoặc minh Tánh Tướng hòa hợp bất nhị, chúng sanh văn giả, Sự Lý vô ngại, nãi tri hữu Tăng.

(Diễn) Ước nhi ngôn chi, giai Tam Bảo nhiếp giả, thử tam thập thất trợ đạo phẩm, thông Đại Tiểu Thừa, tức thị Pháp Bảo. Thử trợ đạo pháp, dĩ Chánh Quán vi Thể. Chánh Quán phân minh, tức thị Phật Bảo. Thử trợ đạo phẩm, dĩ tánh tướng vi Dụng. Tánh tướng bất nhị, tức thị Tăng Bảo. Cố vân giai Tam Bảo nhiếp. Hựu điểu âm chi trung, hoặc minh thử tam thập thất phẩm, tất giai chân cố, tất đồng Như cố, thị tức Phật nhiếp. Hoặc minh thử đạo phẩm, năng ly niệm cố, năng tùy thuận nhập Chân Như cố, tức thị Pháp nhiếp. Hoặc minh thử đạo phẩm, Sự bất ngại Lý, Lý bất ngại Sự cố, tức thị Tăng nhiếp. Hoặc minh hàm linh bổn cụ giác tánh giả, Thế Tôn thành đạo thời, viết: “Kỳ tai! Kỳ tai! Nhất thiết chúng sanh giai cụ Như Lai trí huệ, đức tướng, đản dĩ vọng tưởng, chấp trước, nhi bất chứng đắc dã”. Hoặc minh Tín cụ chủng chủng chư tướng giả, Thai giáo tánh cụ pháp môn, thập pháp giới y, chánh, sắc, tâm, tánh trung bổn tự cụ túc, đản tuần nghiệp phát hiện, cố nhất nhất chư tướng, giai thiên chân chi cố vật, phi duyên khởi chi tân thành dã. Hoặc minh tánh tướng hòa hợp bất nhị giả, cổ vân: “Tánh khởi vi tướng, nhất đa duyên khởi chi vô biên. Tướng đắc tánh dung, thiên sai thiệp nhập nhi vô ngại”, thị dã.

(疏)聞念三寶，自有四義：一者，鳥音之中，讚三寶故。二者，說法有方，善入人故。三者，晝夜無間，熟耳根故。四者，鳥尚解說，激勝心故。

(鈔)讚三寶者，雖上根力覺道，種種諸法，為品不同，約而言之，皆三寶攝。演暢此法時，或明含靈本具覺性，眾生聞者，得自本心，乃知有佛。或明信具種種諸相，眾生聞者，解入深義，乃知有法。或明性相和合不二，眾生聞者，事理無礙，乃知有僧。

(演)約而言之，皆三寶攝者，此三十七助道品，通大小乘，即是法寶。此助道法，以正觀為體。正觀分明，即是佛寶。此助道品，以性相為用。性相不二，即是僧寶。故云皆三寶攝。又鳥音之中，或明此三十七品，悉皆真故，悉同如故，是即佛攝。或明此道品，能離念故，能隨順入真如故，即是法攝。或明此道品，事不礙理，理不礙事故，即是僧攝。或明含靈本具覺性者，世尊成道時，曰：奇哉！奇哉！一切眾生皆具如來智慧德相，但以妄想執著，而不證得也。或明信具種種諸相者，台教性具法門，十法界依正色心，性中本自具足，但循業發現，故一一諸相，皆天真之故物，非緣起之新成也。或明性相和合不二者，古云：性起為相，一多緣起之無邊。相得性融，千差涉入而無礙，是也。

(Sớ: “Nghe tiếng niệm Tam Bảo”, có bốn nghĩa: Một là trong tiếng chim hót, có tiếng tán thán Tam Bảo. Hai là thuyết pháp có phương tiện thiện xảo, khéo động lòng người. Ba là ngày đêm không gián đoạn, khiến cho Nhĩ Căn thuần thục. Bốn là chim còn có thể giải nói, khích động cái tâm thù thắng [của người nghe].

Sao: “Tán Tam Bảo”: Tuy có các pháp thuộc phẩm loại bất đồng Ngũ Căn, Ngũ Lực, Thất Giác Chi, Bát Chánh Đạo như trên đây, nhưng nói chung, các pháp ấy đều được bao gồm trong Tam Bảo. Khi diễn nói lưu loát các pháp ấy, thì hoặc là nói rõ các hàm linh đều vốn sẵn trọn đủ giác tánh. Chúng sanh nghe xong, thấu đạt bổn tâm của chính mình, bèn biết là có Phật. Hoặc nói rõ Tín có đầy đủ các tướng. Chúng sanh nghe nói liền thông hiểu, tiến nhập nghĩa sâu, bèn biết có Pháp. Hoặc nói rõ Tánh và Tướng hòa hợp chẳng hai, chúng sanh nghe xong Sự Lý vô ngại, bèn biết là có Tăng.

Diễn: “Nói tóm lại, đều được bao gồm trong Tam Bảo”: Ba mươi bảy phẩm trợ đạo này chung cho cả Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa, tức là Pháp Bảo. Pháp trợ đạo này dùng Chánh Quán làm Thể. Chánh Quán phân minh, tức là Phật Bảo. Các phẩm trợ đạo này dùng tánh và tướng làm Dụng. Tánh và tướng bất nhị, tức là Tăng Bảo. Vì thế nói “đều thuộc vào Tam Bảo”. Trong tiếng chim hót, hoặc là lại nói rõ ba mươi bảy phẩm này thảy đều là thật, đều giống với Như, tức là thuộc về Phật. Hoặc nói rõ các đạo phẩm này do có thể ly niệm, có thể tùy thuận nhập Chân Như, tức là thuộc về Pháp. Hoặc nói rõ các đạo phẩm này Sự chẳng trở ngại Lý, Lý chẳng trở ngại Sự, tức là thuộc về Tăng.

Hoặc là nói rõ “hàm linh vốn sẵn trọn đủ giác tánh”: Khi đức Thế Tôn thành đạo, đã nói: “Lạ thay! Lạ thay! Hết thảy chúng sanh đều có đủ trí huệ và đức tướng của Như Lai, nhưng do vọng tưởng, chấp trước, cho nên chẳng chứng đắc”.

“Hoặc nói rõ Tín có đầy đủ các tướng”: Theo giáo nghĩa của tông Thiên Thai, tánh có trọn đủ các pháp môn. Y báo và chánh báo trong mười pháp giới, sắc, tâm, vốn tự có trọn đủ trong tánh, chỉ là theo nghiệp mà hiện khởi. Vì thế, mỗi một tướng đều là vật cũ vốn sẵn có, chẳng phải do duyên khởi mà tạo thành một tướng mới mẻ.

“Hoặc nêu rõ tánh và tướng hòa hợp chẳng hai”. Cổ nhân nói: “Tánh khởi tác dụng thành tướng, một và nhiều duyên khởi vô biên. Tướng do tánh mà dung thông, tiếp xúc những tướng muôn vàn sai khác mà vô ngại”, chính là nói về chuyện này).

(Sao) Thiện nhập nhân giả, tuy đàm diệu pháp, bất thiện vi từ, văn tắc hãn cách. Kim duy hòa nhã chi âm, ưu nhu điều thích, lý nghĩa duyệt tâm, thính giả sanh hỷ, cố niệm Tam Bảo.

(Diễn) Bất thiện vi từ giả, hoặc thác tạp bất luân, hoặc hãn mạn vô sức, hoặc bất năng phản phúc ức dương, điệt đãng đốn tỏa. Hãn cách giả, Lễ Ký Học Ký thiên: “Hãn cách nhi bất thắng”. Chú: Hãn, cự hãn giả; Cách, độc như đống lạc chi lạc, vị như địa chi đống, kiên cường nhi nan nhập dã.

(鈔)善入人者，雖談妙法，不善為辭，聞則扞格。今惟和雅之音，優柔調適，理義悅心，聽者生喜，故念三寶。

(演)不善為辭者，或錯雜不倫，或汗漫無飾，或不能反覆抑揚，跌蕩頓挫。扞格者，禮記學記篇：扞格而不勝。註：扞，拒扞也；格，讀如凍洛之洛，謂如地之凍，堅強而難入也。

(Sao: “Khéo động lòng người”: Tuy nói diệu pháp mà chẳng khéo dùng từ ngữ, thì người nghe chẳng lọt tai, nay chỉ có âm thanh hòa nhã, êm ái, mềm mỏng, dịu dàng, nghĩa lý vui đẹp lòng người, khiến cho người nghe vui vẻ, cho nên [họ nghe rồi] sẽ niệm Tam Bảo.

Diễn: “Chẳng khéo dùng từ”: Hoặc là lầm lẫn, xen tạp, rối ren, hoặc ăn nói luông tuồng, không trau chuốt, hoặc chẳng thể lập luận gãy gọn, nhấn nhá trong âm điệu, [chẳng thể sử dụng] lời lẽ lưu loát, hùng hồn thì đều là [chẳng khéo dùng từ]). “Hãn cách”: Hãn là “cự hãn” (chống đối), chữ Cách đọc giống như chữ Lạc tronh Đống Lạc, ý nói như băng lạnh đóng trên mặt đất, cứng chắc, khó xuyên qua).

(Sao) Thục Nhĩ Căn giả, tuy thiện thuyết pháp, nhất bộc thập hàn, tâm tắc giải phế, kim duy lục thời tương tục, tập thính ứ văn, thiếp tủy luân cơ, huân đào thành tánh, cố niệm Tam Bảo. Kích thắng tâm giả, điểu năng thuyết pháp, nhân hồ bất như? Tàm sỉ nhất sanh, tinh tấn tự phát, cố niệm Tam Bảo.

(鈔)熟耳根者，雖善說法，一暴十寒 ，心則懈廢 ，今

唯六時相續，習聽飫聞，浹髓淪肌，熏陶成性，故念三寶。激勝心者，鳥能說法，人胡不如？慚恥一生，精進自發，故念三寶。

(Sao: “Nhĩ Căn thuần thục”: Tuy khéo thuyết pháp, nhưng bữa đực bữa cái, tâm ắt biếng nhác, bỏ quên. Nay sáu thời [nghe tiếng thuyết pháp] liên tục, quen nghe đầy tai, thấm đẫm xương tủy, un đúc thành tánh, cho nên niệm Tam Bảo. “Kích động, khơi gợi cái tâm thù thắng”: [Do chúng sanh trong cõi Cực Lạc trông thấy] chim có thể thuyết pháp, [bèn tự suy nghĩ] “há người chẳng bằng?” Tâm hổ thẹn vừa nẩy sanh, tinh tấn tự phát khởi, cho nên sẽ niệm Tam Bảo).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh chân tâm nhất thể, thị Phật Pháp Tăng nghĩa.

(Sao) Như thượng Đồng Tướng sở trần, tắc tri duy nhất chân tâm, cánh vô biệt thể. Tâm thể bổn tự giác chiếu, tức Phật Bảo. Tâm thể bổn tự tánh ly, tức Pháp Bảo. Tâm thể bổn tự bất nhị, tức Tăng Bảo. Cố viết “tự quy y Phật, tự quy y Pháp, tự quy y Tăng”, đản linh quy tự, bất thuyết quy tha. Niệm niệm hoàn quy tự tâm, thị danh “chân niệm Tam Bảo”.

(Diễn) Tâm thể bổn tự tánh ly giả, tự tánh bổn ly ngôn thuyết tướng, ly danh tự tướng, ly tâm duyên tướng, ly nhất thiết thiện pháp sai biệt chi tướng dã.

(疏)稱理，則自性真心一體，是佛法僧義。

(鈔)如上同相所陳，則知唯一真心，更無別體。心體本自覺照，即佛寶。心體本自性離，即法寶。心體本自不二，即僧寶。故曰自歸依佛，自歸依法，自歸依僧，但令歸自，不說歸他。念念還歸自心，是名真念三寶。

(演)心體本自性離者，自性本離言說相，離名字相，離心緣相，離一切法差別之相也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chân tâm một Thể là ý nghĩa của Phật, Pháp, Tăng.

Sao: Như đã trình bày trong phần Đồng Tướng [Tam Bảo] trên đây, bèn biết chân tâm duy nhất, chẳng có Thể nào khác. Tâm thể vốn tự giác chiếu, đó chính là Phật Bảo. Tâm Thể vốn có đặc tánh xa lìa, đó chính là Pháp Bảo. Tâm Thể vốn là bất nhị, đó chính là Tăng Bảo. Vì thế, nói “tự quy y Phật, tự quy y Pháp, tự quy y Tăng”, chỉ dạy quy y tự, chẳng nói quy y tha. Niệm nào cũng đều quy hoàn tự tâm, bèn gọi là thật sự niệm Tam Bảo.

Diễn: “Tâm thể vốn là tự tánh ly”: Tự tánh vốn lìa tướng nói năng, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp).

Nhị, thích vô ác đạo.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Nhữ vật vị thử điểu, thật thị tội báo sở sanh. Sở dĩ giả hà? Bỉ Phật quốc độ, vô tam ác đạo. Xá Lợi Phất! Kỳ Phật quốc độ thượng vô ác đạo chi danh, hà huống hữu thật? Thị chư chúng điểu, giai thị A Di Đà Phật dục linh pháp âm tuyên lưu, biến hóa sở tác.

(Sớ) Khủng nghi “Tịnh Độ hà nhân nhi hữu súc sanh, bất phù Pháp Tạng bổn nguyện”, cố minh bỉ quốc thật vô ác đạo, dĩ bỉ Phật dục linh pháp biến nhập nhĩ, thần lực biến hóa, phi chân súc sanh cố. Hựu bất đồng thiên điểu năng thuyết pháp cố.

(Sao) Hà nhân giả? Ngu si ám tế dĩ vi chi nhân, sanh súc sanh thú. Xan tham, tật đố dĩ vi chi nhân, sanh ngạ quỷ thú. Thập Ác, Ngũ Nghịch dĩ vi chi nhân, sanh địa ngục thú; danh tam ác đạo. Dĩ lục đạo trung, thiên vi tối thiện, nhân đạo thứ chi, Tu La giới hồ thiện ác chi trung, cố độc thử tam, tối danh vi ác. Phù nhân ư tịnh tâm, sanh ư Tịnh Độ, hà diêu Tịnh Độ nhi hữu ác đạo? Như kỳ hữu giả, thị tạp uế xứ, bất dị Sa Bà, hà danh Cực Lạc? Cố hữu nghi dã. Bổn nguyện giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sát trung vô ngạ quỷ, súc sanh, dĩ chí quyên nhuyễn”. Hựu nguyện vân: “Ngã sát trung nhân, giai bất văn bất thiện chi danh, hà huống hữu thật. Bất đắc thị nguyện, chung bất tác Phật”. Vân hà Phật đạo dĩ thành, đốn vi túc nguyện? Cố minh bỉ quốc nguyên vô ác đạo, phi duy mục sở vị đổ, diệc phục nhĩ sở bất văn. Lương diêu nhĩ chi sở văn, duy thị chư Phật Như Lai vạn đức hồng danh, Bồ Tát, Thanh Văn, cập chư thiên, thiện nhân chủng chủng gia hiệu, tằng vô tam ác danh tự lịch nhĩ căn cố. Biến hóa sở tác giả, phục tự nạn ngôn: “Ký vô súc sanh, kim Bạch Hạc, Khổng Tước đẳng, hà sở tùng lai, nhi tại bỉ quốc?” Nãi xuất kỳ diêu, thị Phật hóa tác, phi chân thật hữu. Như Quán Kinh vân: “Như Ý Châu Vương, dũng xuất kim sắc vi diệu quang minh, hóa vi bách bảo sắc điểu”, thị dã. Pháp âm tuyên lưu giả, tuyên tắc tuyên bố, tự thượng biến hạ, do như vương ngôn. Lưu tắc lưu thông, tự cận cập viễn, do như thệ thủy. Phật dục pháp âm phổ châu vô gián. Cố bất độc dĩ nhân thuyết pháp; sử bỉ điểu âm giai thuyết diệu pháp. Vô xứ, vô thời nhi bất văn thính. Thử tắc đại thần thông lực chi sở biến hóa, khởi đồng ngu ám vi nhân, nhi cảm báo súc sanh chi chân điểu da? Nhiên thử biến hóa, tự hữu nhị nghĩa: Nhất giả, như Phật khiển hóa nhân, thuyết chủng chủng pháp. Nhị giả, tánh cụ chư pháp, y tánh khởi tu, quả thượng tự năng sắc tâm hỗ dung, y chánh bất nhị, giai tất thuyết pháp. Thị tắc điểu âm diễn sướng, pháp nhĩ tự nhiên, phi Phật hữu tâm, đặc vi biến tác dã.

(Diễn) Tự cận cập viễn, do như thệ thủy giả, Mạnh Tử vân: “Nguyên tuyền hỗn hỗn, bất xả trú dạ, doanh khoa nhi hậu tấn, phóng hồ tứ hải”. “Tánh cụ chư pháp” ngũ cú, Thiên Thai Viên Giáo nghĩa dã. Dĩ Biệt Giáo sở thuyên thanh tịnh Chân Như, không vô nhất pháp, thập giới sắc, tâm, tùng nhiễm tịnh chi duyên sở biến khởi, nhân trung tất tu đãng tận chư tướng, nãi quy chân tánh, quả thượng hà năng tức sắc, tức tâm, tức y, tức chánh? Kim Viên Giáo Lý cụ chư pháp, tùng Lý cụ trung nhi hữu Sự tạo. Tuy vân “Lý cụ, Sự tạo”, thật vô năng cụ, sở cụ, năng tạo, sở tạo, dĩ tức tâm tức pháp, tức pháp tức tâm, năng tạo nhân duyên cập sở tạo pháp, giai tất đương xứ duy thị nhất tâm, giai tất đương xứ, duy thị nhất sắc. Duy tâm, duy sắc, đối đãi tư vong, diệu quán quán chi, vô phi Tam Đế. Cố y tánh khởi tu thời, nhất tu, nhất thiết tu, nhất chứng, nhất thiết chứng. Cố nhân cùng quả chứng thời, y, chánh, sắc, tâm, pháp pháp tương tức, nhất thuyết, nhất thiết thuyết dã.

二、釋無惡道。

(經)舍利弗！汝勿謂此鳥，實是罪報所生。所以者何？彼佛國土，無三惡道。舍利弗！其佛國土尚無惡道之名，何況有實？是諸眾鳥，皆是阿彌陀佛欲令法音宣流，變化所作。

(疏)恐疑淨土何因而有畜生，不符法藏本願，故明彼國實無惡道，以彼佛欲令法遍入耳，神力變化，非真畜生故，又不同天鳥能說法故。

(鈔)何因者？愚痴暗蔽以為之因，生畜生趣。慳貪嫉妒以為之因，生餓鬼趣。十惡五逆以為之因，生地獄趣；名三惡道。以六道中，天為最善，人道次之，修羅介乎善惡之中，故獨此三，最名為惡。夫因於淨心，生於淨土，何繇淨土而有惡道？如其有者，是雜穢處，不異娑婆，何名極樂？故有疑也。本願者，大本法藏願云：我作佛時，剎中無餓鬼畜生，以至蜎蝡。又願云：我剎中人，皆不聞不善之名，何況有實。不得是願，終不作佛。云何佛道已成，頓違宿願？故明彼國原無惡道，非唯目所未睹，亦復耳所不聞。良繇耳之所聞，唯是諸佛如來萬德洪名，菩薩聲聞及諸天善人種種嘉號，曾無三惡名字歷耳根故。變化所作者，復自難言：既無畜生，今白鶴孔雀等，何所從來，而在彼國？乃出其繇，是佛化作，非真實有。如觀經云：如意珠王，涌出金色微妙光明，化為百寶色鳥，是也。法音宣流者，宣則宣布，自上遍下，猶如王言。流則流通，自近及遠，猶如逝水。佛欲法音普周無間。故不獨以人說法；使彼鳥音皆說妙法。無處無時而不聞聽。此則大神通力之所變化，豈同愚暗為因，而感報畜生之真鳥耶？然此變化，自有二義：一者，如佛遣化人，說種種法。二者，性具諸法，依性起修，果上自能色心互融，依正不二，皆悉說法。是則鳥音演暢，法爾自然，非佛有心，特為變作也。

(演)自近及遠，猶如逝水者，孟子云：源泉混混，不舍晝夜，盈科而後進，放乎四海。性具諸法五句，天台圓教義也。以別教所詮清淨真如，空無一法，十界色心，從染淨之緣所變起，因中必須蕩盡諸相，乃歸真性，果上何能即色即心，即依即正？今圓教理具諸法，從理具中而有事造。雖云理具事造，實無能具所具，能造所造，以即心即法，即法即心，能造因緣及所造法，皆悉當處唯是一心，皆悉當處唯是一色。唯心唯色，對待斯忘，妙觀觀之，無非三諦。故依性起修時，一修一切修，一證一切證 。故因窮果證時 ，依正色心 ， 法法相即 ， 一說一切說

也。

(Hai, giải thích “[trong cõi Cực Lạc] không có ác đạo”.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Ông chớ nói những con chim ấy thật sự sanh từ tội báo. Vì cớ sao vậy? Cõi đức Phật ấy chẳng có ba ác đạo. Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Phật ấy còn chẳng có cái tên ác đạo, huống là thật sự có! Các con chim ấy đều do A Di Đà Phật muốn cho pháp âm được tuyên lưu mà biến hóa tạo ra.

Sớ: Sợ [người nghe] sẽ nghi “cõi Tịnh Độ do nhân gì mà có súc sanh, chẳng phù hợp với bổn nguyện của ngài Pháp Tạng”, cho nên nói rõ: Cõi ấy thật sự chẳng có ác đạo, mà vì đức Phật muốn cho pháp được nghe trọn khắp, cho nên dùng sức thần thông để biến hóa, chứ chẳng phải [những con chim ấy] là súc sanh thật sự. [Những con chim ấy] lại chẳng giống như chim có thể thuyết pháp trong cõi trời.

Sao: Do nhân nào? Do bị ngu si tối tăm che lấp làm nhân, nên sanh trong đường súc sanh. Do keo kiệt, tham lam, ganh ghét làm nhân, mà sanh trong đường ngạ quỷ. Thập Ác, Ngũ Nghịch làm nhân, liền sanh trong đường địa ngục. [Ba đường ấy được] gọi là ba ác đạo. Do trong lục đạo, thiên là thiện nhất, nhân đạo kém hơn, Tu La lẫn lộn giữa thiện và ác, cho nên chỉ riêng ba đường ấy (súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục) được gọi là ác nhất. Phàm do cái tâm thanh tịnh mà sanh về Tịnh Độ, vì lẽ nào Tịnh Độ có ác đạo? Nếu cõi ấy có [ác đạo], sẽ là chỗ tạp uế, khác gì Sa Bà, làm sao gọi là Cực Lạc cho được? Vì thế hoài nghi.

“Bổn nguyện”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Lúc tôi thành Phật, trong cõi nước chẳng có ngạ quỷ, súc sanh, cho đến các loài trùng bọ”. Lại nguyện rằng: “Trong cõi của tôi, đều chẳng nghe những danh xưng bất thiện, huống là thật có. Chẳng thỏa nguyện ấy, trọn chẳng làm Phật”. [Nay do thấy các loài chim ấy, chắc sẽ thắc mắc]: Vì sao nói là đã thành Phật đạo, mà lại mâu thuẫn với nguyện xưa? Vì thế, nói rõ “cõi ấy vốn chẳng có ác đạo”. Chẳng phải chỉ là mắt không trông thấy, mà còn là tai chưa nghe thấy. Ấy là vì những điều được nghe toàn là vạn đức hồng danh của chư Phật Như Lai và các thứ danh hiệu tốt lành của Bồ Tát, Thanh Văn, chư thiên và các vị thiện nhân, chưa hề nghe tên gọi của ba ác đạo thoảng qua tai.

“Biến hóa tạo ra”: Lại tự cật vấn rằng: “Đã chẳng có súc sanh, nay Bạch Hạc, chim Công v.v… do đâu mà tồn tại trong cõi nước ấy?” Bèn nêu ra nguồn cội: Chúng nó là do đức Phật hóa ra, chẳng phải là thật sự có. Như Quán Kinh có nói: “Như Ý Châu Vương tuôn ra các quang minh sắc vàng vi diệu, hóa thành các thứ chim có màu sắc như trăm món báu”, chính là ý này.

“Pháp âm tuyên lưu”: Tuyên là tuyên bố, trọn khắp từ cao đến thấp, giống như lời nói của vua. Lưu là lưu thông, từ gần đến xa, giống như nước chảy. Phật muốn cho pháp âm được phổ biến trọn khắp, chẳng gián đoạn, cho nên không chỉ dùng thân người để thuyết pháp, [mà còn] khiến cho những tiếng chim hót đều nói diệu pháp. Không chỗ nào, không lúc nào chẳng nghe thấy, đó là sự biến hóa bởi sức đại thần thông, há giống như những con chim thật sự cảm báo súc sanh do cái nhân ngu ám ư? Nhưng sự biến hóa này, tự nhiên có hai ý nghĩa: Một là như Phật sai hóa nhân nói các thứ pháp. Hai là tánh trọn đủ các pháp, nương theo tánh khởi tu, nơi quả sẽ tự là sắc và tâm dung nhập lẫn nhau, y báo và chánh báo chẳng hai, thảy đều thuyết pháp. Đấy là tiếng chim diễn nói lưu loát, pháp vốn tự nhiên như thế đó, chẳng phải là do đức Phật có tâm đặc biệt biến hóa ra.

Diễn: “Từ gần đến xa, ví như nước chảy”: Sách Mạnh Tử viết: “Nơi nguồn suối, nước tuôn cuồn cuộn, ngày đêm chẳng ngừng, tuôn đầy chỗ trũng rồi dâng lên cao hơn, đổ vào bốn biển”.

Năm câu “tánh trọn đủ các pháp…” chính là giáo nghĩa Viên Giáo của tông Thiên Thai. Dùng Biệt Giáo để nói thì Chân Như thanh tịnh, trống rỗng, chẳng có một pháp nào, sắc và tâm trong mười pháp giới do từ các duyên nhiễm hay tịnh mà biến hóa khởi lên. Ắt phải gột sạch các tướng nơi nhân thì mới trở về chân tánh, [vậy thì] nơi quả làm sao có thể là sắc, là tâm, là y báo, hay là chánh báo cho được? Nay theo Viên Giáo, Lý trọn đủ các pháp; do Lý trọn đủ mà có tạo tác về mặt Sự. Tuy nói “Lý trọn đủ, tạo tác về mặt Sự”, thật ra, chẳng có chủ thể trọn đủ, cái được trọn đủ, cái có thể tạo, và cái được tạo. Bởi lẽ, tâm chính là pháp, pháp chính là tâm, nhân duyên có thể tạo và pháp được tạo đều chỉ là nhất tâm ở ngay nơi đây, đều chỉ là một sắc ở ngay nơi đây. Duy tâm, duy sắc, dứt bặt đối đãi, dùng diệu quán để quán thì không gì chẳng phải là Tam Đế. Vì thế, khi nương vào tánh để khởi tu, tu một là tu hết thảy, chứng một là chứng hết thảy. Do đó, khi thấu hiểu cùng tột cái nhân, đã chứng cái quả, y báo, chánh báo, sắc, tâm, pháp nào cũng đều chính là lẫn nhau, nói một điều tức là nói hết thảy vậy).

(Sao) Bất đồng thiên điểu giả, Chánh Pháp Niệm Xứ Kinh vân: “Chư thiên du lạc, trì trung phù, nhạn đẳng, giai xuất âm thanh, tuyên dương kệ tụng, khai thị ngũ dục, tất cánh vô thường, bất khả đam ngoạn. Chư thiên văn dĩ, hữu thế lệ giả”. Thử tắc thật điểu, diêu tại thế thời, khẩu thuyết diệu pháp, bất vụ chân tu, báo tác chư điểu, xử ư thiên cung. Dĩ kỳ túc tập, do năng thuyết pháp, phi như Tịnh Độ Phật sở biến hóa, cố bất đồng dã.

(鈔)不同天鳥者，正法念處經云：諸天遊樂，池中鳧鴈等，皆出音聲，宣揚偈頌，開示五欲，畢竟無常，不可耽玩。諸天聞已，有涕淚者。此則實鳥，繇在世時，口說妙法，不務真修，報作諸鳥，處於天宮。以其宿習，猶能說法，非如淨土佛所變化，故不同也 。

(Sao: “Chẳng giống như chim cõi trời”: Chánh Pháp Niệm Xứ Kinh có nói: “Chư thiên vui chơi, các loài le, nhạn v.v… trong ao đều phát ra tiếng tuyên dương kệ tụng, khai thị ‘ngũ dục rốt ráo vô thường, chớ nên tham đắm’. Chư thiên nghe tiếng, có kẻ ứa lệ”. Đó chính là chim thật sự, do lúc tại thế, miệng nói diệu pháp, nhưng chẳng chú trọng tu hành thật sự, cho nên thọ báo làm chim trên cõi trời. Do tập khí từ đời trước, vẫn có thể thuyết pháp, chẳng giống [các loài chim trong] Tịnh Độ do Phật biến hóa tạo ra. Vì thế, khác nhau).

(Sớ) Vấn: Pháp Tạng kệ vân: “Địa ngục, quỷ, súc sanh, giai sanh ngã sát trung”, hà ngôn bỉ vô ác đạo? Đáp: Kệ ý tự minh, bất sĩ nghi biện. Nữ nhân sanh giả, nghĩa diệc như thị.

(Sao) Kệ ý tự minh giả, Pháp Tạng tỳ kheo nguyện hậu thuyết kệ. Tiên vân “địa ngục, quỷ, súc sanh, giai sanh ngã sát trung”, thứ tức vân: “Nhất thiết lai sanh giả, tu tập thanh tịnh hạnh, như Phật kim sắc thân, diệu tướng tất viên mãn”. Tắc tri tất ư Sa Bà dĩ thực tịnh duyên, cố đắc vãng sanh. Ký sanh bỉ quốc, thất bổn ác đạo, giai thành thượng thiện, tướng hảo như Phật, thượng hà địa ngục, quỷ, súc, cựu nhật chi hình thể da? Nữ sanh diệc nhiên giả, luận vị “nữ cập căn khuyết, câu bất sanh bỉ”, cố viện thượng lệ. Diệc diêu nữ nhân túc tu tịnh hạnh, nhất sanh bỉ quốc, cụ trượng phu tướng, vô phục nữ hình hỹ. Kim hội cửu phẩm, do tồn nữ nhân, mậu dã! Đương thị Sa Bà niệm Phật thời tướng, bất khả vị thị Cực Lạc đắc sanh thời tướng dã. Ức hoặc biểu kỳ nhân địa, dĩ minh nhất thiết giai đắc vãng sanh nhĩ, đạt giả thẩm chi.

(疏)問：法藏偈云：地獄鬼畜生，皆生我剎中，何言彼無惡道？答：偈意自明，不俟疑辯 。女人生者 ，義亦如

是。

(鈔)偈意自明者，法藏比丘願後說偈。先云地獄鬼畜生，皆生我剎中，次即云：一切來生者，修習清淨行，如佛金色身，妙相悉圓滿。則知必於娑婆已植淨緣，故得往生。既生彼國，失本惡道，皆成上善，相好如佛，尚何地獄鬼畜舊日之形體耶？女生亦然者，論謂女及根缺，俱不生彼，故援上例。亦繇女人宿修淨行，一生彼國，具丈夫相，無復女形矣。今繪九品，猶存女人，謬也！當是娑婆念佛時相，不可謂是極樂得生時相也。抑或表其因地，以明一切皆得往生耳，達者審之。

(Sớ: Hỏi: Trong bài kệ của ngài Pháp Tạng có nói: “Địa ngục, quỷ, súc sanh, đều sanh trong cõi ta”, cớ sao nói cõi ấy chẳng có ác đạo? Đáp: Ý nghĩa của bài kệ ấy rất rõ rệt, chẳng cần phải biện nghi. [Đối với chuyện] nữ nhân sanh về đó, ý nghĩa cũng giống như thế.

Sao: “Ý nghĩa của bài kệ ấy rất rõ rệt”: Tỳ kheo Pháp Tạng nói kệ sau khi phát nguyện. Trước là nói “địa ngục, quỷ, súc sanh, đều sanh trong cõi ta”, tiếp đó liền nói: “Hết thảy kẻ sanh đến, tu tập hạnh thanh tịnh, thân sắc vàng như Phật, diệu tướng thảy viên mãn”. Ắt biết là đã gieo tịnh duyên nơi Sa Bà, cho nên được vãng sanh. Đã sanh về cõi ấy thì đã mất cái gốc ác đạo, đều trở thành bậc thượng thiện, tướng hảo như Phật, há còn có hình thể địa ngục, quỷ, súc sanh như thuở trước nữa ư?

“Nữ nhân sanh về Cực Lạc cũng thế”: [Vãng Sanh] Luận nói nữ nhân và kẻ căn khuyết đều chẳng sanh về đó, đều dẫn lệ trên đây [để biện định]. Cũng vì nữ nhân đã tu tịnh hạnh, hễ sanh về cõi ấy, bèn đầy đủ tướng trượng phu, chẳng còn hình dáng nữ. Nay vẽ chín phẩm [vãng sanh] mà vẫn còn có hình tướng nữ là lầm, hãy nên coi đó là hình tướng khi đang niệm Phật trong cõi Sa Bà, chẳng thể bảo là hình tướng khi đã được sanh về Cực Lạc được. Hoặc có lẽ [vẽ như vậy], nhằm biểu thị lúc tu nhân, hòng nêu rõ “hết thảy đều được vãng sanh”, người thông đạt phải suy xét kỹ [để nhận biết chính xác]).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bổn vô tham, sân, si đẳng, thị vô tam ác đạo nghĩa. Tự tánh bổn cụ như huyễn pháp môn, thị biến hóa sở tác nghĩa.

(Diễn) Như huyễn pháp môn giả, Phật thuyết nhất thiết pháp, bổn vị nhất thiết tâm. Ngã vô nhất thiết tâm, yên dụng nhất thiết pháp? Cố nhất thiết pháp môn giai tất như huyễn. Hựu Lăng Nghiêm vân: “Như Huyễn Tam Ma Đề, đàn chỉ siêu Vô Học”. Hoa Nghiêm vân: “Hữu vô nhất thiết pháp, liễu đạt tất như huyễn, nhập ư như huyễn tế, ư bỉ vô y trước”, thị tức Như Huyễn pháp môn dã. Tự tánh bổn cụ giả, dĩ nhất thiết pháp môn giai tất như huyễn, nhi như huyễn chi pháp, giai căn bản ư tự tánh. Tự tánh chi trung, vô sở bất cụ. Sở dĩ cổ nhân vân: “Thế gian chủng chủng pháp, vô bất tùng tâm sanh, nhất thiết pháp như huyễn. Cố thuyết tâm như huyễn. Thí như công huyễn sư, phổ hiện chư sắc tượng, viên, lâm, hoa quả đẳng, huyễn sư chi sở thành”, thị dã.

(疏)稱理，則自性本無貪瞋痴等，是無三惡道義。自性本具如幻法門，是變化所作義。

(演)如幻法門者，佛說一切法，本為一切心。我無一切心，焉用一切法？故一切法門皆悉如幻。又楞嚴云：如幻三摩提，彈指超無學。華嚴云：有無一切法，了達悉如幻，入於如幻際，於彼無依著，是即如幻法門也。自性本具者，以一切法門皆悉如幻，而如幻之法，皆根本於自性。自性之中，無所不具。所以古人云：世間種種法，無不從心生，一切法如幻。故說心如幻。譬如工幻師，普現諸色像，園林花果等，幻師之所成，是也。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh vốn chẳng có tham, sân, si v.v… chính là nghĩa “không có ba ác đạo”. Tự tánh vốn trọn đủ pháp môn như huyễn là nghĩa “biến hóa tạo ra”.

Diễn: “Pháp môn như huyễn”: Đức Phật nói hết thảy các pháp vốn vì hết thảy tâm. Nếu ta chẳng phải là hết thảy tâm, làm sao dùng hết thảy các pháp cho được? Vì thế, hết thảy các pháp môn đều như huyễn. Kinh Lăng Nghiêm lại nói: “Như Huyễn Tam Ma Đề, trong khoảng khảy ngón tay, vượt xa bậc Vô Học”. Kinh Hoa Nghiêm nói: “Hết thảy pháp hữu, vô, đều liễu đạt như huyễn, nhập vào trong như huyễn, chẳng nương chấp nơi đó”. Đó chính là pháp môn Như Huyễn.

“Tự tánh vốn trọn đủ” vì hết thảy các pháp môn thảy đều như huyễn, nhưng pháp như huyễn đều đặt căn bản trên tự tánh, mà trong tự tánh, không gì chẳng đầy đủ. Vì thế, cổ nhân nói: “Hết thảy pháp thế gian, đều từ tâm sanh ra. Hết thảy pháp như huyễn, nên nói tâm như huyễn. Như huyễn sư khéo léo, hiện khắp các hình tượng, vườn, rừng, hoa quả, thảy do huyễn sư tạo thành”, chính là nói về điều này).

(Sao) Nhược cứ Bất Nhị môn trung, tham, sân, si tức Giới, Định, Huệ, tắc thiện đạo, ác đạo, tất giai như huyễn. Huyễn vô tự tánh, duy thị nhất tâm. Nhất tâm bất sanh, vạn pháp câu tức.

(Diễn) Tham, sân, si tức Giới, Định, Huệ giả, dĩ vô thỉ Pháp Tánh vi vô minh, cố kim vô minh tức Pháp Tánh. Pháp Tánh vi vô minh, cố thành tham, sân, si. Vô minh tức Pháp Tánh, cố tức Giới, Định, Huệ. Như thanh thủy, trược thủy, thấp tánh vô thù; Tam Học, Tam Độc, thể tánh bất nhị dã. Hựu cổ vân: “Vô minh nghiệp tánh tức Pháp Tánh”. Thiên Thai vân: “Hoặc, Nghiệp, Khổ tam đạo, đương thể tức thị Tam Đức bí tạng”. Khởi Tín vân: “Nhược ly giác tánh, tắc vô bất giác. Nhược ly bất giác chi tâm, tắc vô chân giác tự tướng khả thuyết”. Thiện đạo, ác đạo, tất giai như huyễn giả, tham đẳng nãi ác đạo chi bổn, Giới đẳng vi thiện đạo chi nhân. Tham, sân, si ký tức Giới, Định, Huệ, tắc ác đạo như huyễn. Giới, Định, Huệ bất ly tham, sân, si, tắc thiện đạo diệc như huyễn hỹ. Hựu tham, sân, si, Giới, Định, Huệ, nhân dã. Thiện đạo, ác đạo quả dã. Nhân ký toàn không, quả phục hà hữu? Cố tất như huyễn.

(鈔)若據不二門中，貪瞋痴即戒定慧，則善道惡道，悉皆如幻。幻無自性，唯是一心。一心不生，萬法俱息。

(演)貪瞋痴即戒定慧者，以無始法性為無明，故今無明即法性。法性為無明，故成貪瞋痴。無明即法性，故即戒定慧。如清水濁水，濕性無殊；三學三毒體性不二也。又古云：無明業性即法性。天台云：惑業苦三道，當體即是三德祕藏。起信云：若離覺性，則無不覺。若離不覺之心，則無真覺自相可說。善道惡道，悉皆如幻者，貪等乃惡道之本，戒等為善道之因。貪瞋痴既即戒定慧，則惡道如幻。戒定慧不離貪瞋痴，則善道亦如幻矣。又貪瞋痴戒定慧，因也。善道，惡道果也。因既全空，果復何有？故悉如幻。

(Sao: Nếu xét theo môn Bất Nhị, tham, sân, si chính là Giới, Định,

Huệ, vậy thì thiện đạo và ác đạo thảy đều như huyễn. Huyễn chẳng có tự tánh, chỉ là nhất tâm. Do nhất tâm chẳng sanh, nên muôn pháp đều dứt bặt.

Diễn: “Tham, sân, si chính là Giới, Định, Huệ”: Do vô thỉ Pháp Tánh là vô minh, nên nay vô minh chính là Pháp Tánh. Do Pháp Tánh là vô minh, nên trở thành tham, sân, si. Do vô minh chính là Pháp Tánh, cho nên chính là Giới, Định, Huệ. Như tánh ướt của nước trong và nước đục chẳng khác nhau, thể tánh của Tam Học và Tam Độc chẳng hai. Cổ nhân lại nói: “Vô minh nghiệp tánh chính là Pháp Tánh”. Tông Thiên Thai nói: “Hoặc, Nghiệp, Khổ tam đạo, Thể của chúng chính là Tam Đức bí tạng”. Khởi Tín Luận nói: “Nếu lìa giác tánh, sẽ không có bất giác. Nếu lìa cái tâm bất giác, sẽ chẳng có tự tướng chân giác để có thể nói”. Thiện đạo và ác đạo đều như huyễn, tham v.v… là cái gốc của ác đạo. Giới v.v… là cái nhân của thiện đạo. Tham, sân, si đã chính là Giới, Định, Huệ, cho nên ác đạo như huyễn. Giới, Định, Huệ chẳng lìa tham, sân, si, cho nên thiện đạo cũng như huyễn. Lại nữa, tham, sân, si, Giới, Định, Huệ là nhân; thiện đạo, ác đạo là quả. Nhân đã hoàn toàn không, làm sao có quả nữa? Vì thế, đều là như huyễn).

Nhị, phong thụ diễn pháp.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bỉ Phật quốc độ, vi phong xuy động, chư bảo hàng thụ, cập bảo la võng, xuất vi diệu âm. Thí như bách thiên chủng nhạc, đồng thời câu tác. Văn thị âm giả, tự nhiên giai sanh niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng chi tâm.

(Sớ) Tiền ngôn hàng thụ, la võng; kim ngôn thử chư thụ võng, nhân phong xuất âm, như thượng điểu minh, hóa đạo chúng sanh, lợi ích vô tận dã. Phong viết vi giả, phong chi mỹ dã. Âm viết vi diệu giả, âm chi mỹ dã. Vi diệu tức hòa nhã ý. Bách thiên chủng nhạc giả, dĩ thiểu huống đa, tán kỳ chí mỹ, cực nhân thiên nhạc, sở bất năng cập. Kỳ âm diệc tuyên Căn, Lực, Giác, Đạo, chủng chủng Đạo Phẩm, bất ngôn giả, văn tỉnh dã. Hựu Đại Bổn vân: “Vi phong xúc thân”, kim bất ngôn giả, diệc văn tỉnh dã.

(Diễn) Dĩ thiểu huống đa giả, thiểu vị bách thiên chủng nhạc, đa vị vi diệu âm.

二、風樹演法。