A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Diễn: “Nguyện để khởi Hạnh, Hạnh để thực hiện nguyện”: Dùng Nguyện hướng dẫn Hạnh, dùng Hạnh để đền bồi Nguyện. Hạnh chẳng do Nguyện mà khởi thì Hạnh ấy là ngụy hạnh, chẳng phải là chân thật hạnh! Nguyện mà chẳng có Hạnh để thực hiện, Nguyện ấy sẽ là Nguyện rỗng tuếch, chẳng phải là chân thật nguyện. “Hạnh mãn, Nguyện toại thì gọi là thành tựu”: Phật Di Đà thành tựu công đức trang nghiêm, đều do sức của hạnh nguyện rộng lớn trong khi tu nhân, chẳng phải là một ngày, một buổi mà có! “Nhiếp thủ hai trăm mười ức cõi nước để tu trì như thế đó”: Đấy là Hạnh tương xứng với tánh. Do tánh là vô tận, Hạnh cũng vô tận. Một tu thì hết thảy đều tu, một hành thì hết thảy đều hành. Nói “hai trăm mười ức” là nêu lên số nhiều đến hai mươi mốt, nhằm biểu thị sự vô tận.

“Trụ Chân Thật Huệ”: Trước hết là ngộ Tỳ Lô pháp giới, dũng mãnh tinh tấn, trong A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh. Kế đến, tu Phổ Hiền hạnh môn; nhưng ắt phải phát bốn mươi tám nguyện, rồi sau đấy mới tu. Đó gọi là “dùng Nguyện để hướng dẫn Hạnh, dùng Hạnh để đền bồi Nguyện”.

“Giữ gìn thân, miệng, ý” là nêu riêng một môn trì giới, [còn nói] “tu hành Lục Độ” tức là nêu trọn các hạnh đã tu. Trên đây chính là hạnh tự lợi. Từ “liễu đạt Không, Vô Tướng” trở đi, chính là hạnh lợi tha. “Liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác” là ba môn giải thoát của Pháp Thân Bồ Tát, tức là: Liễu tri vô nhân, vô ngã, vô thọ mạng, tự tánh không, không có người làm, không có người nhận, thì gọi là Không Giải Thoát Môn. Quán hết thảy các pháp đều là tự tánh diệt, rốt ráo giải thoát, chẳng có chút pháp tướng nào được sanh ra, thì gọi là Vô Tướng Giải Thoát Môn. Đã nhập Không Vô Tướng, chẳng có nguyện cầu, chỉ trừ đại bi làm đầu, giáo hóa chúng sanh, thì gọi là Vô Tác Giải Thoát Môn.

“Liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác, thực hiện chuyện giáo hóa”, ý nói: Chẳng giống các giáo khác “có pháp ngoài tâm, thật sự có chúng sanh để có thể độ”, đấy chính là “suốt ngày độ sanh mà không có chúng sanh đắc độ, suốt ngày chẳng độ mà độ chúng sanh. Đấy gọi là “tuy biết các cõi Phật, và chúng sanh đều không, nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa các chúng sanh” chính là nói về ý này).

(Sao) Hoa Nghiêm nguyện hạnh giả, Hoa Tạng Thế Giới phẩm vân: “Thử Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải, thị Tỳ Lô Giá Na vãng tích vi trần số Phật sở, tu vi trần số đại nguyện chi sở nghiêm tịnh”. Hựu hạ vân: “Phổ Hiền trí địa hạnh tất thành, nhất thiết trang nghiêm tùng thử xuất”. Lệ Pháp Tạng nguyện hạnh, diệc do thị dã.

(Diễn) Hoa Tạng thế giới hạ, thị tiên minh Nguyện. Hựu hạ vân hạ, thị thứ minh Hạnh, Phổ Hiền trí địa hạnh tất thành giả, vị Phổ Hiền trí địa để hạnh giai tất thành tựu dã.

(鈔)華嚴願行者，華藏世界品云：此華藏莊嚴世界海，是毗盧遮那往昔微塵數佛所，修微塵數大願之所嚴淨。又下云：普賢智地行悉成，一切莊嚴從此出，例法藏願行，亦猶是也。

(演)華藏世界下，是先明願。又下云下，是次明行，普賢智地行悉成者，謂普賢智地底行皆悉成就也。

(Sao: “Hoa Nghiêm nguyện hạnh”: Phẩm Hoa Tạng Thế Giới [trong kinh Hoa Nghiêm] có nói: “Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải này là do đức Tỳ Lô Giá Na trong quá khứ đã ở chỗ vi trần số Phật, tu vi trần số đại nguyện để nghiêm tịnh”. Sau đó lại nói: “Trí địa của Phổ Hiền đều do Hạnh mà thành, hết thảy sự trang nghiêm từ đây mà ra”. Phỏng theo lệ đó, nguyện hạnh của ngài Pháp Tạng cũng phải giống như vậy.

Diễn: Từ “Hoa Tạng thế giới” trở đi, trước hết là nói đến Nguyện. Từ “sau đó lại nói” trở đi, kế đó nói về Hạnh. “Trí địa của Phổ Hiền đều do Hạnh mà thành”, ý nói: Trí địa của Phổ Hiền đều do hạnh mà được thành tựu).

(Sớ) Hựu công đức giả, vô lậu tánh công đức dã, phục hữu thắng, liệt, kim thị thắng công đức cố.

(Diễn) Vô lậu tánh công đức giả, dĩ thử công đức, nãi thị tùng tánh khởi tu, toàn tu tức tánh cố.

(疏)又功德者，無漏性功德也 ，復有勝劣 ，今是勝功

德故。

(演)無漏性功德者，以此功德，乃是從性起修，全修即性故。

(Sớ: Lại nữa, “công đức” là công đức có tánh chất vô lậu, lại có thù thắng và kém cỏi. Nay [công đức được nói trong kinh này] là công đức thù thắng.

Diễn: “Công đức có tánh chất vô lậu”: Do công đức này chính từ tánh khởi tu, toàn thể tu chính là tánh).

(Sao) Vô lậu công đức giả, Sơ Tổ dĩ doanh tu thế phước, vi hữu lậu chi nhân, bất danh công đức. Hựu vân công đức tại Pháp Thân trung, tắc thử chi đại hạnh, đại nguyện, giai tự tánh vô lậu công đức, phi sự thượng nhân thiên tiểu quả hữu lậu chi nhân dã. Thắng liệt giả, Thanh Văn, Bồ Tát, nãi chí ư Phật, giai hữu công đức, tiểu đại huyền thù. Kim thị bỉ Phật nhân địa, tu vô lượng nguyện hạnh chi sở thành tựu, sùng công chí đức, bất khả tư nghị, cố vân thắng dã.

(Diễn) Doanh tu thế phước vi hữu lậu nhân giả, Sơ Tổ thỉ kiến Lương Vũ Đế, Đế vấn viết: “Quả nhân tạo tự, tả kinh, độ Tăng vô lượng, hữu công đức phủ?” Tổ viết: “Thật vô công đức. Thử đản nhân thiên tiểu quả! Hữu lậu chi nhân như ảnh tùy hình, tuy hữu, phi thật!” Đế viết: “Như hà thị chân thật công đức?” Đáp viết: “Tịnh trí diệu viên, thể tự không tịch, như thị công đức bất dĩ thế cầu”.

(鈔)無漏功德者，初祖以營修世福，為有漏之因，不 名功德。又云功德在法身中，則此之大行大願，皆自性無 漏功德，非事上人天小果有漏之因也。勝劣者，聲聞菩薩，乃至於佛，皆有功德，小大懸殊。今是彼佛因地，修無量願行之所成就，崇功至德，不可思議，故云勝也。

(演)營修世福為有漏因者，初祖始見梁武帝，帝問曰：寡人造寺寫經，度僧無量，有功德否？祖曰：實無功德。此但人天小果！有漏之因如影隨形，雖有非實！帝曰：如何是真實功德？答曰：淨智妙圓，體自空寂，如是功德不以世求。

(Sao: “Vô lậu công đức”: Sơ Tổ (tổ Bồ Đề Đạt Ma) coi chuyện lo toan tu tập phước thế gian là cái nhân hữu lậu, chẳng đáng gọi là “công đức”. Lại nói, công đức ở nơi Pháp Thân, cho nên đại hạnh đại nguyện này đều là công đức vô lậu của tự tánh, chẳng phải là cái nhân hữu lậu nơi mặt Sự thuộc về tiểu quả trong cõi trời người. “Thù thắng và hơn kém”: Từ Thanh Văn, Bồ Tát cho đến Phật đều có công đức, nhưng nhỏ hay to khác biệt rất xa. Nay đức Phật ấy (A Di Đà Phật) trong lúc tu nhân đã tu vô lượng nguyện hạnh mà thành tựu công đức cao cả tột bậc, chẳng thể nghĩ bàn, cho nên nói là “thù thắng”.

Diễn: “Lo toan tu tập phước thế gian thì là cái nhân hữu lậu”: Sơ Tổ vừa mới gặp Lương Vũ Đế, vua Hỏi: “Quả nhân dựng chùa, chép kinh, độ cho tăng sĩ xuất gia vô lượng. Có công đức hay không?” Tổ Đáp: “Thật sự không có công đức. [Bởi lẽ], đấy chỉ là cái quả nhỏ nhoi trong đường nhân thiên. Cái nhân hữu lậu như bóng theo hình, tuy có, nhưng chẳng thật!” Vua Hỏi: “Thế nào là công đức chân thật?” Đáp: “Tịnh trí diệu viên, Thể vốn tự không tịch. Công đức như thế chẳng thể dùng [phước đức] thế gian để cầu được”).

(Sớ) Vấn: Kim Cang Bát Nhã vị “trang nghiêm Phật độ giả, thật phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”, kim nãi quảng trần y chánh, vân hà nhị kinh ý nghĩa tương bội? Đáp: Tánh tướng bất thù, sở tông dị cố.

(Diễn) Kim Cang Bát Nhã chí thị danh trang nghiêm giả, kinh vân: “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Bồ Tát trang nghiêm Phật độ phủ? Bất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Trang nghiêm Phật độ giả, tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”. Cổ thích vân: “Dĩ Bồ Tát tuy tu hành nghiêm độ, hành nãi vô tác, độ diệc phi nghiêm. Phi nghiêm nhi nghiêm, cố viết tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm. Kim dẫn thử dĩ vấn, nãi đoạn chương thủ nghĩa, vị thật vô trang nghiêm, phương thị chân trang nghiêm dã; nhi kim nãi hữu chủng chủng y chánh trang nghiêm, bất dữ Kim Cang tương vi bội da? Thị phi đản bất tri Tịnh Độ, tịnh bất tri Kim Cang dã. Cố dĩ tánh tướng dung thông, sở tông hữu dị đáp chi.

(疏)問：金剛般若謂莊嚴佛土者，實非莊嚴，是名莊嚴，今乃廣陳依正，云何二經意義相背？答：性相不殊，所宗異故。

(演)金剛般若至是名莊嚴者，經云：須菩提！於意云何？菩薩莊嚴佛土不？不也，世尊！何以故？莊嚴佛土者，即非莊嚴，是名莊嚴。古釋云：以菩薩雖修行嚴土，行乃無作，土亦非嚴。非嚴而嚴，故曰即非莊嚴，是名莊嚴。今引此以問，乃斷章取義，謂實無莊嚴，方是真莊嚴也；而今乃有種種依正莊嚴；不與金剛相違背耶？是非但不知淨土，并不知金剛也。故以性相融通，所宗有異答之。

(Sớ: Hỏi: Kinh Kim Cang Bát Nhã nói “trang nghiêm cõi Phật, nhưng thật ra chẳng trang nghiêm, thì mới gọi là trang nghiêm”, nay [kinh này] lại trần thuật rộng rãi y báo và chánh báo, cớ sao hai kinh có ý nghĩa mâu thuẫn nhau? Đáp: Tánh và Tướng chẳng khác, nhưng mỗi kinh đề cao những điều khác nhau.

Diễn: Từ “Kim Cang Bát Nhã” cho đến “gọi là trang nghiêm”: Kinh nói: “Này Tu Bồ Đề! Ý ông như thế nào? Bồ Tát có trang nghiêm cõi Phật hay không? Thưa không, Thế Tôn! Vì cớ nào? Trang nghiêm cõi Phật tức chẳng phải trang nghiêm, bèn gọi là trang nghiêm”. Cổ nhân giải thích rằng: “Do Bồ Tát tuy tu hành để trang nghiêm cõi nước, nhưng hành bèn vô tác, cõi nước cũng chẳng được trang nghiêm. Chẳng trang nghiêm mà trang nghiêm; cho nên nói: Chẳng phải là trang nghiêm thì gọi là trang nghiêm”. Nay [kẻ cật vấn] dùng ngay chuyện này để hỏi, tức là cắt xén ý nghĩa, cho rằng “phải thật sự không trang nghiêm thì mới là trang nghiêm thật sự”; [từ đó lập luận]: Nay thì [kinh này] có nói đủ mọi thứ y báo và chánh báo trang nghiêm, há chẳng phải là mâu thuẫn với kinh Kim Cang ư? [Bắt bẻ như vậy], đấy là không chỉ chẳng biết Tịnh Độ, mà cũng chẳng biết Kim Cang! Do vì tánh và tướng dung thông, tùy thuộc [mỗi kinh] đề cao những điều khác nhau mà trả lời khác nhau).

(Sao) Tánh tướng bất thù giả, toàn tánh khởi tướng, toàn tướng quy tánh, tánh tướng bổn phi nhị vật, nhi đương kinh các hữu sở tông. Bỉ kinh dĩ Vô Tướng vi Tông; cố duy minh Đệ Nhất Nghĩa tướng, bất thủ hình tướng, thật tắc thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện. Dụ như ma kính, trần tận, tượng sanh. Kỳ chuyên ngôn tánh giả, cái tức tướng chi tánh, phi khí tướng nhi thủ tánh dã. Kim kinh dĩ khuyến sanh Tịnh Độ vi Tông, cố ư Cực Lạc y chánh, chủng chủng trang nghiêm, phản phúc khai minh, linh khởi hân mộ. Thật tắc tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức. Kỳ quảng trần tướng giả, cái tức tánh chi tướng, phi ly tánh nhi ngôn tướng dã. Vi môn các biệt, cứu cánh thị đồng. Cố tri nhị kinh, nghĩa bất tương bội.

(Diễn) Bỉ kinh dĩ vô tướng vi tông, cố bất thủ hình tướng giả, như kinh vân: “Vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng, vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng” đẳng. Hựu vân: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai”. Thật tắc thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện giả, như kinh vân: “Dĩ tam thập nhị tướng kiến Như Lai”. Hựu vân: “Ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng”. Kim kinh dĩ Tịnh Độ vi Tông, cố phản phúc khai minh giả, như kinh trung lan, võng, hàng thụ, trì, các, liên hoa, thiên nhạc, vũ hoa, hóa cầm, phong thụ, nãi chí thọ mạng, quang minh, Thanh Văn, Bồ Tát đẳng. Thật tắc tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức giả, tuy hữu chủng chủng trang nghiêm, thật như kính tượng, thủy nguyệt, bất lập tiêm trần, giai hành nhân tâm thức sở biến hiện dã. Hựu thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện giả, dĩ như thật Không, tức như thật Bất Không, chân thật lý trung, cụ túc vô lượng công đức cố. Hựu phục kiến bổn Pháp Thân, tự nhiên nhi hữu bất tư nghị nghiệp, năng hiện chủng chủng y chánh, cố Nhiếp Luận vân: “Như ma ni, thiên cổ, vô tư thành tự sự đẳng”. Hựu tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức giả, dĩ bỉ sắc tướng trang nghiêm đẳng sự, vô lai, vô khứ, ly ư phân tế, duy y tâm hiện cố. Hựu phục nhất thiết sắc tướng, tức thị Như Lai diệu tâm, sở vị tùng bổn dĩ lai, sắc tâm bất nhị, sắc tánh tức trí. Cố Niết Bàn vân: “Ngô kim thử thân tức thị Pháp Thân” đẳng.

(鈔)性相不殊者，全性起相，全相歸性，性相本非二物。而當經各有所宗，彼經以無相為宗；故唯明第一義相，不取形相，實則清淨心中，身土自現。喻如磨鏡，塵盡像生。其專言性者，蓋即相之性，非棄相而取性也。今經以勸生淨土為宗，故於極樂依正，種種莊嚴，反覆開明，令起忻慕。實則相本自空，唯心唯識。其廣陳相者，蓋即性之相，非離性而言相也。為門各別，究竟是同。故知二經，義不相背。

(演)彼經以無相為宗，故不取形相者，如經云：無我相，無人相，無眾生相，無壽者相，無法相，亦無非法相等。又云：若見諸相非相，即見如來。實則清淨心中，身土自現者，如經云：以三十二相見如來。又云：於法，不說斷滅相。今經以淨土為宗，故反覆開明者，如經中欄網行樹，池閣蓮花，天樂雨花，化禽風樹，乃至壽命光明，聲聞菩薩等。實則相本自空，唯心唯識者，雖有種種莊嚴，實如鏡像水月，不立纖塵，皆行人心識所變現也。又清淨心中，身土自現者，以如實空，即如實不空，真實理中，具足無量功德故。又復見本法身，自然而有不思議業，能現種種依正，故攝論云：如摩尼天鼓，無思成自事等。又相本自空，唯心唯識者，以彼色相莊嚴等事，無來無去，離於分齊，唯依心現故。又復一切色相，即是如來妙心，所謂從本以來，色心不二，色性即智。故涅槃云：吾今此身即是法身等。

(Sao: “Tánh và tướng chẳng khác”: Toàn bộ tánh khởi tướng, toàn bộ tướng quy hồi tánh; tánh và tướng vốn chẳng phải là hai vật, nhưng mỗi kinh có điều được đề cao riêng. Kinh kia lấy Vô Tướng làm Tông. Do vậy, chỉ nói về tướng Đệ Nhất Nghĩa, chẳng giữ lấy hình tướng, thật sự là từ trong tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện. Ví như mài gương, bụi hết, hình bóng bèn sanh. Kinh kia (kinh Kim Cang) chuyên nói tới tánh, tức là nói đến tánh của tướng, chẳng phải là vứt bỏ tướng để lấy tánh. Nay kinh này lấy “khuyên sanh Tịnh Độ” làm Tông, nên giảng đi, giảng lại rõ ràng các thứ trang nghiêm nơi y báo và chánh báo trong cõi Cực Lạc, hòng [khiến cho chúng sanh nghe pháp này] sẽ dấy lòng ưa thích, hâm mộ. Thật ra, tướng vốn là Không, duy tâm, duy thức. Trần thuật tướng trạng rộng rãi là vì [tướng ấy] là tướng của tánh, chẳng phải là lìa tánh mà nói đến tướng. Pháp môn khác biệt, nhưng mục đích cuối cùng giống nhau. Vì thế biết là ý nghĩa của hai kinh chẳng trái nghịch.

Diễn: “Kinh kia lấy vô tướng làm Tông, cho nên chẳng giữ lấy hình tướng”: Như kinh [Kim Cang] nói: “Vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng, vô pháp tướng, mà cũng chẳng phải là không có pháp tướng” v.v… Lại nói: “Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai”.

“Thật ra thì trong cái tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện”: Như kinh [Kim Cang] nói: “Dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai”. Lại nói: “Ở nơi pháp, chẳng nói đến tướng đoạn diệt”. Kinh này lấy Tịnh Độ làm Tông, vì thế, giảng đi giảng lại rõ ràng” [tức là nói đến các sự tướng] như lan can, lưới, hàng cây, ao, gác, hoa sen, nhạc trời, mưa hoa, chim biến hóa, gió lùa qua cây, cho đến thọ mạng, quang minh, Thanh Văn, Bồ Tát v.v... “Thật ra, tướng vốn là Không, duy tâm, duy thức”: Tuy có các thứ trang nghiêm, thật ra là như hình bóng trong gương, trăng trong nước, chẳng lập mảy trần, đều do tâm thức của hành nhân biến hiện.

Lại nữa, “trong tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện” là do như thật Không chính là như thật Bất Không, trong lý chân thật, trọn đủ vô lượng công đức. Lại thấy Pháp Thân tự nhiên có nghiệp chẳng thể nghĩ bàn, có thể hiện các thứ y báo và chánh báo. Do vậy, Nhiếp Luận nói: “Như ma ni, hay cái trống cõi trời, [bản thân chúng] không suy nghĩ, mà thành tựu những sự việc như thế đó” v.v… Lại nữa, “tướng vốn tự không, duy tâm, duy thức”: Do các sự có sắc tướng trang nghiêm như thế ấy chẳng đến, chẳng đi, lìa khỏi phần hạn, chỉ do tâm mà hiện. Lại nữa, hết thảy các sắc tướng chính là diệu tâm của Như Lai, tức là từ trước đến nay, sắc và tâm chẳng hai, tánh của sắc tức là trí. Vì thế, kinh Niết Bàn nói: “Thân hiện tại này của ta chính là Pháp Thân” v.v…)

(Sớ) Vấn: “Chư thiên cung điện, viên uyển, diệc dĩ bảo nghiêm, dữ thử hà biệt?” Đáp: Thô diệu dị cố.

(Sao) Thô diệu giả, như thế châu ngọc, tuy quân danh bảo, nhi chất hữu thô diệu, giá hữu trọng khinh. Cố chư thiên tự hạ nhi thượng, y chánh trang nghiêm, tùng thô tiệm diệu, thắng liệt huýnh thù! Hà huống Cực Lạc siêu việt tam giới, ninh bất bảo nghiêm chi trung, độc vi tối thắng? Kinh vân: “Luân vương diệc hữu tam thập nhị tướng, nhi bất cập Phật”, tức thử ý dã.

(疏)問：諸天宮殿園苑，亦以寶嚴，與此何別？答：粗妙異故。

(鈔)粗妙者，如世珠玉，雖均名寶，而質有粗妙，價 有重輕。故諸天自下而上，依正莊嚴，從粗漸妙，勝劣迥殊！何況極樂超越三界，寧不寶嚴之中，獨為最勝？經云：輪王亦有三十二相，而不及佛，即此意也。

(Sớ: Hỏi: “Cung điện và vườn hoa của chư thiên cũng trang nghiêm bằng các báu, có khác gì [y báo trang nghiêm trong cõi Cực Lạc được nói] ở đây hay chăng?” Đáp: [Có sự khác biệt] do thô hay diệu khác biệt.

Sao: “Thô, diệu” là như châu ngọc trong cõi đời, tuy đều gọi là “của báu”, nhưng thể chất có thô hay diệu, giá trị có quý giá hay rẻ mạt. Vì thế, chư thiên từ các tầng trời dưới thấp cho đến trên cao, y báo và chánh báo trang nghiêm từ thô tới diệu, hơn kém khác xa nhau. Huống chi cõi Cực Lạc vượt xa tam giới, lẽ nào chẳng được trang nghiêm bằng các món báu tối thắng mà không cõi nào khác có được! Kinh dạy: “Luân vương cũng có ba mươi hai tướng, nhưng chẳng bằng Phật”, chính là nói đến ý nghĩa này).

(Sớ) Hựu thử công đức, tuy Phật lực thành tựu, diệc kiêm diêu chúng sanh, dĩ tâm tịnh, độ tịnh cố.

(Sao) Kiêm diêu chúng sanh giả, Duy Ma Kinh vân: “Trực tâm thị Bồ Tát tịnh độ. Bồ Tát thành Phật thời, bất siểm chúng sanh, lai sanh kỳ quốc. Thâm tâm thị Bồ Tát tịnh độ, Bồ Tát thành Phật thời, cụ túc công đức chúng sanh, lai sanh kỳ quốc. Nãi chí vạn hạnh, tất diệc như thị”. Thị dĩ, thử phương niệm Phật, bỉ độ liên thành; tắc Cực Lạc chủng chủng thanh tịnh trang nghiêm, tuy bỉ Phật vi Bồ Tát thời chi sở thành tựu, nhi vị cần tu tịnh nghiệp chúng sanh, cộng dữ thành tựu, diệc khả dã. Cố viết: “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”.

(Diễn) Trực tâm thị Bồ Tát tịnh độ đẳng, Tịnh Độ địa bình như chưởng, vô chư khanh khảm, khởi siểm khúc chi sở năng thành? Thất bảo trang nghiêm, thắng diệu vô tỷ, khởi thiển hạnh chi sở năng đắc? Cố tất tam trí ư nhất tâm trung tu, trực chí đạo tràng, vô chư ủy khúc. Tam Đế ư nhất tâm trung tạo, cùng thâm tận để, cứu sướng Thật Tế, nãi năng như thị; nhi bất siểm chúng sanh, cập cụ túc công đức chúng sanh lai sanh kỳ quốc giả, dĩ hóa duyên tương cập, quả báo tương thông, dĩ nhân khắc quả, ảnh hưởng tương phù, bất sai hào phát dã. Nãi chí vạn hạnh tất diệc như thị giả, thứ tùng Đại Thừa tâm Lục Độ, Tứ Đẳng, Tứ Nhiếp, nãi chí Thập Thiện, thị Bồ Tát Tịnh Độ. Bồ Tát thành Phật thời, cụ hành Thập Thiện chúng sanh lai sanh kỳ quốc dã.

(疏)又此功德，雖佛力成就，亦兼繇眾生，以心淨土淨故。

(鈔)兼繇眾生者，維摩經云：直心是菩薩淨土。菩薩成佛時，不諂眾生，來生其國。深心是菩薩淨土，菩薩成佛時，具足功德眾生，來生其國。乃至萬行，悉亦如是。是以，此方念佛，彼土蓮成；則極樂種種清淨莊嚴，雖彼佛為菩薩時之所成就，而謂勤修淨業眾生，共與成就，亦可也。故曰：隨其心淨，則佛土淨。

(演)直心是菩薩淨土等，淨土地平如掌，無諸坑坎，豈諂曲之所能成？七寶莊嚴，勝妙無比，豈淺行之所能得？故必三智於一心中修，直至道場，無諸委曲。三諦於一心中造，窮深盡底，究暢實際，乃能如是；而不諂眾生，及具足功德眾生來生其國者，以化緣相及，果報相通，以因克果，影響相符，不差毫髮也。乃至萬行悉亦如是者，次從大乘心六度，四等四攝，乃至十善，是菩薩淨土。菩薩成佛時，具行十善眾生來生其國也。

(Sớ: Lại nữa, công đức ấy tuy do Phật lực thành tựu, nhưng cũng do chúng sanh góp phần, vì tâm tịnh, cõi nước bèn tịnh.

Sao: “Cũng do chúng sanh góp phần”, kinh Duy Ma dạy: “Trực tâm là tịnh độ của Bồ Tát. Lúc Bồ Tát thành Phật, chúng sanh chẳng siểm nịnh sẽ sanh về nước ấy. Thâm tâm là tịnh độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh trọn đủ công đức bèn sanh về cõi Ngài. Cho đến vạn hạnh cũng đều giống như vậy”. Do vì lẽ này, trong cõi này niệm Phật, cõi kia trổ hoa sen. Bởi thế, các thứ thanh tịnh trang nghiêm trong cõi Cực Lạc tuy được thành tựu bởi đức Phật ấy khi Ngài còn là Bồ Tát, nhưng nói [các thứ thanh tịnh trang nghiêm ấy] do chúng sanh siêng tu tịnh nghiệp cùng góp sức thành tựu thì cũng được. Vì thế nói là “thuận theo tâm tịnh mà cõi Phật tịnh”.

Diễn: “Trực tâm là Tịnh Độ của Bồ Tát v.v…”: Đất trong Tịnh Độ phẳng như lòng bàn tay, không có hầm hố, há có thể nào là do siểm khúc mà thành ư? Bảy báu trang nghiêm, thù thắng nhiệm mầu khôn sánh, há có phải các hạnh nông cạn mà hòng đạt được ư? Vì thế, ắt phải do tu tam trí nơi nhất tâm, thẳng đến đạo tràng, không có các thứ cong vạy. Tam Đế được tạo bởi nhất tâm, sâu tột cùng tận đáy, thông hiểu rốt ráo Thật Tế thì mới có thể như vậy được. “Chúng sanh chẳng siểm khúc và chúng sanh đầy đủ công đức sanh về cõi ấy” là do hóa duyên tương ứng, quả báo tương thông, do nhân [như vậy], mà chắc chắn đạt được quả [như vậy], bóng ứng theo hình, tiếng vang ứng theo âm thanh, chẳng sai sót mảy tóc. “Cho đến vạn hạnh cũng đều giống như thế”: Kế đó là từ Đại Thừa tâm, Lục Độ, Tứ Đẳng, Tứ Nhiếp, cho đến Thập Thiện là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh hành trọn đủ Thập Thiện sẽ sanh về cõi ấy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh năng sanh vạn pháp, thị trang nghiêm nghĩa.

(Diễn) Tự tánh năng sanh vạn pháp thị trang nghiêm nghĩa giả, Kim Cang Kinh vân: “Tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”. Kim tắc tự tâm xuất sanh vạn pháp, hoàn dĩ vạn pháp nghiêm tâm. Pháp bổn tự không, nghiêm diệc hà hữu? Vô năng nghiêm, sở nghiêm, thị chân trang nghiêm.

(疏)稱理，則自性能生萬法，是莊嚴義。

(演)自性能生萬法是莊嚴義者，金剛經云：即非莊嚴，是名莊嚴。今則自心出生萬法，還以萬法嚴心。法本自空，嚴亦何有？無能嚴所嚴，是真莊嚴。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh có thể sanh vạn pháp là ý nghĩa trang nghiêm.

Diễn: “Tự tánh có thể sanh ra vạn pháp là ý nghĩa trang nghiêm”: Kinh Kim Cang dạy: “Chẳng phải là trang nghiêm thì gọi là trang nghiêm”. Nay do tự tâm sanh ra vạn pháp, lại dùng vạn pháp để trang nghiêm cái tâm. Pháp vốn tự không, trang nghiêm cũng làm sao có được? Chẳng có cái trang nghiêm và cái được trang nghiêm, đó là trang nghiêm thật sự).

(Sao) Lục Tổ vân: “Hà kỳ tự tánh năng sanh vạn pháp?” Hoa Nghiêm kinh vân: “Nhất thiết bảo linh võng, giải nhất thiết pháp như huyễn tâm sở sanh. Nhất thiết bảo lâu các, vô trước thiện căn, vô sanh thiện căn sở sanh, nãi chí y, cái, tràng, tòa đẳng, mạc bất giai nhiên”. Hựu vân: “Thử Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải trung, nhược sơn, hà, nãi chí thụ lâm, trần, mao đẳng xứ, nhất nhất giai thị xứng Chân Như pháp giới, cụ vô biên đức”. Thị cố, đương tri Tịnh Độ duy tâm, cánh vô ngoại cảnh.

(Diễn) Nhất thiết bảo linh võng như huyễn tâm sở sanh đẳng giả, vị uế độ y chánh, tùng phàm phu hữu lậu thức sanh. Tịnh Độ bảo nghiêm, tùng thánh nhân vô lậu trí sanh. Cố linh võng như huyễn, tùng nhân giải pháp như huyễn tâm sanh. Lâu các phù không, tùng nhân vô trước vô sanh tâm sanh; nãi chí chủng chủng bảo y, tùng nhẫn nhục sanh. Bảo cái tùng từ bi sanh, chủng chủng bảo tràng tùng thị thuyết nhất thiết pháp sanh, chủng chủng bảo tòa tùng giải nhất thiết pháp Không sanh. Nhất nhất giai thị xứng Chân Như pháp giới cụ vô biên đức giả, Hoa Nghiêm cảnh giới xứng tánh pháp môn, cố pháp pháp toàn chương, trần trần cụ túc. Cố vân Hoa Tạng thế giới sở hữu trần, nhất nhất trần trung kiến pháp giới dã.

(鈔)六祖云：何期自性能生萬法？華嚴經云：一切寶鈴網，解一切法如幻心所生。一切寶樓閣，無著善根，無生善根所生，乃至衣蓋幢座等，莫不皆然。又云：此華藏莊嚴世界海中，若山河，乃至樹林塵毛等處，一一皆是稱真如法界，具無邊德，是故，當知淨土唯心，更無外境。

(演)一切寶鈴網如幻心所生等者，謂穢土依正，從凡夫有漏識生。淨土寶嚴，從聖人無漏智生。故鈴網如幻，從人解法如幻心生。樓閣浮空，從人無著無生心生；乃至種種寶衣，從忍辱生。寶蓋從慈悲生，種種寶幢從示說一切法生，種種寶座從解一切法空生。一一皆是稱真如法界具無邊德者，華嚴境界稱性法門，故法法全彰，塵塵具足。故云華藏世界所有塵，一一塵中見法界也。

(Sao: Lục Tổ nói: “Nào ngờ tự tánh có thể sanh ra vạn pháp?” Kinh Hoa Nghiêm nói: “Hết thảy lưới linh báu, sanh từ cái tâm hiểu hết thảy các pháp như huyễn. Hết thảy lầu gác báu được sanh từ căn lành không chấp trước, sanh từ thiện căn vô sanh, cho đến y phục, lọng, tràng, tòa ngồi v.v… không gì chẳng phải là như vậy”. Lại nói: “Trong Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải, dù núi, sông, cho đến những chỗ như rừng cây, hạt bụi, sợi lông v.v… mỗi mỗi đều tương xứng Chân Như pháp giới, đầy đủ vô biên đức”. Vì thế, hãy nên biết Tịnh Độ duy tâm, chẳng có ngoại cảnh

Diễn: “Hết thảy linh và lưới báu do huyễn tâm sanh ra”, ý nói: Y báo và chánh báo trong uế độ do hữu lậu thức của phàm phu sanh ra. Cõi Tịnh Độ trang nghiêm bằng các thứ báu do vô lậu trí của thánh nhân sanh ra. Vì thế, linh và lưới như huyễn, sanh từ cái tâm hiểu pháp như huyễn của con người. Lầu gác nổi trên hư không sanh từ cái tâm không chấp trước và cái tâm vô sanh. Cho đến các thứ y báu là do nhẫn nhục sanh ra. Lọng báu sanh từ lòng từ bi. Các thứ tràng báu sanh từ sự chỉ dạy và diễn nói hết thảy các pháp. Các thứ tòa báu sanh từ sự hiểu biết hết thảy các pháp là Không. Mỗi thứ đều xứng với Chân Như pháp giới mà trọn đủ vô biên đức. Cảnh giới Hoa Nghiêm là pháp môn xứng tánh. Vì thế, pháp nào cũng được phô bày trọn vẹn, mỗi trần đều trọn đủ. Do đó nói: “Tất cả vi trần trong thế giới Hoa Tạng, từ trong mỗi trần đều thấy pháp giới”).

Phật Thuyết A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Trọn Bộ

Nguyện dĩ thử công đức

Trang nghiêm Phật Tịnh Độ

Thượng báo tứ trọng ân

Hạ tế tam đồ khổ

Nhược hữu kiến văn giả

Tức phát Bồ Đề tâm

Tận thử nhất báo thân

Đồng sanh Cực Lạc quốc

Nam Mô Tiếp Dẫn Đạo Sư A Di Đà Phật

Hoan nghênh ấn tống, công đức vô lượng

Quyển Đệ Tam

佛說阿彌陀經疏鈔演義會本

卷第三

Tam, thiên nhạc vũ hoa (tứ): Sơ, thiên nhạc. Nhị, kim địa. Tam, vũ hoa. Tứ, tổng kết.

Sơ, thiên nhạc.

(Kinh) Hựu Xá Lợi Phất! Bỉ Phật quốc độ, thường tác thiên nhạc.

(Sớ) Thượng tự bảo trì, thử đàm kim địa chi thượng, hoa nhạc giao huy dã. Thiên nhạc giả, dị thế nhạc cố. “Thường tác” giả, vô gián yết cố.

(Diễn) Hoa nhạc giao huy, hoa, hữu thiên hoa, thụ hoa; nhạc hữu thiên tác, tự tác.

三、天樂雨華(四)：初、天樂。二、金地。三、雨華。四、總結。

初、天樂。

(經)又舍利弗！彼佛國土，常作天樂。

(疏)上敘寶池，此談金地之上，華樂交輝也。天樂者，異世樂故。常作者，無間歇故。

(演)華樂交輝，華，有天花樹花；樂，有天作自作。

(Ba, nhạc trời, mưa hoa (gồm bốn phần): Một, thiên nhạc. Hai, đất bằng vàng. Ba, mưa hoa. Bốn, tổng kết.

Thứ nhất, nhạc trời.

Kinh: Lại này Xá Lợi Phất! Cõi Phật ấy thường tấu nhạc trời.

Sớ: Phần trước là trần thuật ao báu, ở đây nói trên đất vàng, hoa

và nhạc giao xen rạng ngời. “Thiên nhạc” khác với nhạc thế gian, “thường tấu” là chẳng gián đoạn, chẳng ngưng dứt.

Diễn: “Hoa và nhạc giao xen rạng ngời”: Hoa thì có hoa cõi trời và hoa từ cây cối; nhạc thì có nhạc do chư thiên tấu và nhạc tự trổi).

(Sao) Dị thế nhạc giả, Đại Bổn vân: “Đệ nhất Tứ Thiên Vương Thiên, cập chư thiên nhân, bách thiên hương, hoa, bách thiên âm nhạc, dĩ cúng dường Phật, cập chư Bồ Tát, Thanh Văn chi chúng. Ư thị, đệ nhị Đao Lợi Thiên Vương, Dục Giới chư thiên, dĩ chí đệ thất Phạm Thiên, nhất thiết chư thiên, hương, hoa, âm nhạc, chuyển tương bội thắng”. Hựu vân: “Diệc hữu tự nhiên vạn chủng kỹ nhạc, vô phi pháp âm, thanh sướng ai lượng, vi diệu hòa nhã, nhất thiết âm thanh, sở bất năng cập”. Quán Kinh vân: “Vô lượng chư thiên, tác thiên kỹ nhạc. Hựu hữu nhạc khí, huyền xử hư không, như thiên bảo tràng, bất cổ tự minh”. Dĩ thị thiên nhân sở tác chi nhạc, phi nhân gian sở hữu, cố vân “dị thế nhạc” dã.

(Diễn) Sơ dẫn Đại Bổn, thị chư thiên sở tác. Thứ dẫn, thị hư không tự tác. Tam dẫn Quán Kinh, song cụ thiên tác, tự tác. Dĩ thị hạ, kết quy dị thế nhạc dã. Thanh sướng, thị bất sáp. Ai lương, thị bất trệ. Vi diệu, thị bất thô. Hòa nhã, thị bất tục.

(鈔)異世樂者，大本云：第一四天王天，及諸天人，百千香華，百千音樂，以供養佛，及諸菩薩聲聞之眾。於是，第二忉利天王，欲界諸天，以至第七梵天，一切諸天，香華音樂，轉相倍勝。又云：亦有自然萬種伎樂，無非法音，清暢哀亮，微妙和雅，一切音聲，所不能及。觀經云：無量諸天，作天伎樂。又有樂器，懸處虛空，如天寶幢，不鼓自鳴。以是天人所作之樂，非人間所有，故云異世樂也。

(演)初引大本，是諸天所作。次引，是虛空自作。三引觀經，雙具天作自作。以是下，結歸異世樂也。清暢，是不澀。哀亮，是不滯。微妙，是不麤。和雅，是不俗。

(Sao: “Khác với nhạc thế gian”: Kinh Đại Bổn nói: “Tầng thứ nhất là trời Tứ Thiên Vương, và các vị trời, dùng trăm ngàn thứ hương, hoa, trăm ngàn loại âm nhạc để cúng dường Phật, và các vị Bồ Tát, Thanh Văn. Kế tiếp là tầng trời thứ hai là Đao Lợi Thiên Vương, chư thiên trong Dục Giới, cho đến tầng trời thứ bảy là Phạm Thiên, hết thảy chư thiên, càng lên cao thì hương, hoa, âm nhạc càng thù thắng gấp bội”. Lại nói: “Cũng có vạn thứ kỹ nhạc tự nhiên, không gì chẳng phải là pháp âm, trong trẻo, du dương, êm ái, réo rắt, vi diệu hòa nhã, hết thảy các âm thanh khác đều chẳng thể sánh bằng”. Quán Kinh chép: “Vô lượng chư thiên tấu kỹ nhạc cõi trời. Lại có các thứ nhạc khí treo lơ lửng trên không, như tràng báu cõi trời, chẳng ai tấu mà tự phát ra âm thanh”. Do là loại nhạc do chư thiên tấu lên, cho nên trong nhân gian chẳng có. Vì thế nói là “khác với nhạc thế gian”.

Diễn: Trước hết, trích dẫn kinh Đại Bổn nói về loại nhạc do chư thiên tấu. Đoạn trích dẫn kế tiếp nói về loại nhạc tự trổi trong hư không. Thứ ba là đoạn trích dẫn từ Quán Kinh có đủ cả nhạc do chư thiên hòa tấu và nhạc tự trổi. Từ chữ “cho nên” trở đi nhằm quy kết ý nghĩa “khác với thế gian”. “Thanh sướng” là chẳng thô rít. “Ai lương” là chẳng vướng mắc. “Vi diệu” là chẳng thô. “Hòa nhã” là chẳng thô tục).

(Sao) Vô gián yết giả, thế nhạc tu nhân, hữu tác, hữu chuyết. Thiên nhạc tự minh, cố vân “thường tác” dã. Kim nhân niệm Phật, lâm chung chi nhật, thiên nhạc nghênh không, chánh duy Tịnh Độ thường tác thiên nhạc cố.

(鈔)無間歇者，世樂須人，有作有輟。天樂自鳴，故云常作也。今人念佛，臨終之日，天樂迎空，正唯淨土常作天樂故。

(Sao: “Chẳng gián đoạn, chẳng ngưng dứt”: Nhạc thế gian cần phải có người [tấu nhạc], có lúc tấu, có lúc ngưng. Nhạc trời tự trội, nên nói là “thường tấu”. Nay người niệm Phật, nhằm ngày lâm chung, thiên nhạc vang rền hư không; đó chính là vì Tịnh Độ thường tấu nhạc trời vậy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vạn đức hòa dung, thị thiên nhạc nghĩa.

(Diễn) Nhạc khả dĩ dưỡng nhân chi tánh tình, nhi đãng địch kỳ tà uế, tiêu dung kỳ tra chỉ, thị hữu hòa dung chi nghĩa.

(疏)稱理，則自性萬德和融，是天樂義。

(演)樂可以養人之性情，而蕩滌其邪穢，消融其渣滓，是有和融之義。

(Sớ: Xứng Lý thì vạn đức hòa hợp, dung nhập trong tự tánh chính là ý nghĩa của thiên nhạc.

Diễn: Nhạc có thể di dưỡng tánh tình của con người, gột rửa tà uế, tiêu tan những cặn bã, cho nên có ý nghĩa “hòa hợp, dung nhập”).

(Sao) Tự tánh như thật không, tắc bất lập nhất trần; như thật bất không, tắc giao la vạn đức.

(Diễn) Như thật Không, như thật bất không, tức Khởi Tín Tâm Chân Như Môn, Không Như Lai Tạng, Bất Không Như Lai Tạng. Như, vị Chân Như, Thật, vị Thật Tướng. Như Thật Không giả, vị thử Chân Như Thật Tướng chi trung, không vô vọng nhiễm, phi vị như thật tự không, thử tắc Chân Như chi không dã. Bất Không hữu nhị nghĩa: Nhất, dị vọng vô thể cố. Nhị, cụ túc vô lậu tánh công đức cố.

(鈔)自性如實空，則不立一塵；如實不空，則交羅萬德。

(演)如實空，如實不空，即起信心真如門，空如來藏，不空如來藏。如，謂真如，實，謂實相。如實空者，謂此真如實相之中，空無妄染，非謂如實自空，此則如實之空也。不空有二義：一、異妄無體故。二、具足無漏性功德故。

(Sao: Tự tánh là Như Thật Không chẳng lập mảy trần, tự tánh là Như Thật Bất Không nên muôn đức giao xen.

Diễn: “Như Thật Không, Như Thật Bất Không” tức là Không Như Lai Tạng và Bất Không Như Lai Tạng thuộc Tâm Chân Như Môn trong luận Khởi Tín. “Như” là Chân Như, “Thật” là Thật Tướng. Như Thật Không là trong Chân Như Thật Tướng, rỗng rang, chẳng có vọng nhiễm, chẳng phải là nói “như thật tự không”; đấy chính là cái Không trong Chân Như. Bất Không có hai nghĩa: Một là do khác với vọng vì vọng không có Thể; hai là trọn đủ công đức có tánh chất vô lậu).

(Sao) Điều hòa nhi khắc hài bất bột, dung dịch nhi nhất vị vô quai.

(Diễn) Điều hòa nhi khắc hài bất bột giả, Thuấn Điển vân: “Bát âm khắc hài, vô tương đoạt luân”. Kim tư vạn đức diệc nhiên, thường, lạc, ngã, tịnh, bất bột chân thật thức tri. Biến chiếu pháp giới, bất bột thanh lương bất biến, bất ly, bất đoạn, bất dị, bất tư nghị, tức khắc hài bất bột dã. Dung dịch nhi nhất vị, vô quai giả, thanh, trược, cao, hạ, như ngũ vị chi tương tế nhi hậu hòa. Kim tư vạn đức diệc nhiên, xác thực hữu thử chư công đức nghĩa, nhi vô sai biệt chi tướng, đẳng đồng nhất vị, duy nhất Chân Như dã.

(鈔)調和而克諧不悖，融液而一味無乖。

(演)調和而克諧不悖者，舜典云：八音克諧，無相奪倫。今茲萬德亦然，常樂我淨，不悖真實識知。遍照法界，不悖清涼不變，不離，不斷，不異，不思議，即克諧不悖也。融液而一味，無乖者，清濁高下，如五味之相濟而後和。今茲萬德亦然，確實有此諸功德義，而無差別之相，等同一味，唯一真如也。

(Sao: Điều hòa, nhịp nhàng, chẳng chõi nhau, một mực hòa hợp chẳng trái nghịch.

Diễn: “Điều hòa, nhịp nhàng, chẳng chõi nhau”: Thuấn Điển chép: “Tám âm điều hòa, đừng bị rối loạn trật tự”. Nay vạn đức cũng giống như thế, thường, lạc, ngã, tịnh, chẳng trái nghịch với sự hay biết chân thật, chiếu khắp pháp giới, chẳng trái nghịch thanh lương, bất biến, chẳng lìa, chẳng đoạn, chẳng khác, chẳng nghĩ bàn thì chính là “hài hòa, chẳng chống trái”. “Một mực hòa hợp chẳng trái nghịch”: Trong, đục, cao, thấp như năm vị cùng trộn lẫn, nhưng sau đó hòa hợp. Nay vạn đức cũng giống như thế, xác thực là có các ý nghĩa công đức ấy, nhưng chẳng có tướng sai biệt, cùng là một vị như nhau, chỉ là một Chân Như mà thôi).

(Sao) Nhẫn, Tấn tương dữ đê ngang, tắc huân minh, trì tấu.

(Diễn) Nhẫn, Tấn tương dữ đê ngang giả, Nhẫn, Tấn, Lục Độ chi nhị dã. Nhẫn giả, ác mạ chúy đả, giai tất năng nhẫn, do như đại địa, do như kiều lương, nhậm nhất thiết tiễn đạp, nhi bất khởi nhất niệm, cố viết Đê. Tấn giả, hiểu dạ vong bì, tinh tấn bất giải, do như nhất nhân dữ vạn nhân địch, dũng mãnh trực tiền, cố viết Ngang. Ngôn tương dữ giả, chánh nhẫn nhục thời, chánh tinh tấn; dũ tinh tấn thời, dũ nhẫn nhục. Huân minh trì tấu giả: Huân, thổ vi chi, Trì, trúc vi chi; nhị khí hỗ tương xướng họa. Thi vân: “Bá thị xuy huân, Trọng thị xuy trì”. Kim thử Nhẫn Tấn, đê ngang hỗ tạo, như huân trì chi hỗ vi cao hạ dã.

(鈔)忍進相與低昂，則塤鳴篪奏。

(演)忍進相與低昂者，忍進，六度之二也。忍者，惡罵捶打，皆悉能忍，猶如大地，猶如橋梁，任一切踐踏，而不起一念，故曰低。進者，曉夜忘疲，精進不懈，猶如一人與萬人敵，勇猛直前，故曰昂。言相與者，正忍辱時，正精進；愈精進時，愈忍辱。塤鳴篪奏者，塤，土為之，篪，竹為之；二器互相唱和。詩云：伯氏吹塤，仲氏吹箎。今此忍進，低昂互造，如塤篪之互為高下也。

(Sao: Nhẫn và Tấn cao thấp bù đắp cho nhau, tức là huân thổi, địch tấu.

Diễn: “Nhẫn và Tấn cao thấp tương ứng”: Nhẫn và Tấn là hai độ trong Lục Độ. Nhẫn là đối với chửi bới nặng nề, đánh đập, đều có thể nhẫn, giống như đại địa, hoặc như cầu bến, mặc cho hết thảy giày xéo, nhưng chẳng khởi một niệm, nên nói là Thấp. Tấn là đêm ngày quên mệt, tinh tấn chẳng lười nhác, giống như một người chống lại vạn người, dũng mãnh tiến thẳng lên phía trước, nên gọi là Cao. Nói đến “bù đắp cho nhau” thì ngay trong lúc nhẫn nhục chính là lúc tinh tấn; khi càng tinh tấn thì càng nhẫn nhục. “Huân minh, trì tấu”: Huân (sáo đất, ocarina) làm bằng đất, Trì (ống địch) làm bằng tre; hai thứ nhạc khí cùng nhau xướng họa. Kinh Thi có câu: “Anh thổi Huân, em thổi Trì”. Nay Nhẫn và Tấn cao thấp nâng đỡ nhau, như tiếng Huân và tiếng Trì cao thấp hỗ trợ nhau).

(Sao) Chỉ Quán song thành Định Huệ, tắc ngọc chấn, kim thanh.

(Diễn) Chỉ Quán song thành Định Huệ giả, Chỉ Quán thị nhân, Định Huệ thị Quả. Chỉ giả, chỉ kỳ tán. Chỉ chi ký cửu, tắc thành Định. Quán giả, quán kỳ hôn. Quán chi ký cửu, tắc thành Huệ. Viết song thành giả, nhân trung Chỉ Quán song tu, quả thượng Định Huệ bất nhị. Ngọc chấn kim thanh giả: Kim, chung dã. Thanh, tuyên dã. Bát âm vị tác, tắc tiên kích bác chung, dĩ tuyên kỳ thanh. Ngọc, khánh dã. Chấn, thâu dã. Sĩ kỳ ký khuyết, hậu kích đặc khánh, dĩ thâu kỳ vận. Kim tư Thiền Định như bỉ ngọc chấn, kim tư Quán Huệ như bỉ kim thanh, điệt tương thỉ chung dã.

(鈔)止觀雙成定慧，則玉振金聲。

(演)止觀雙成定慧者，止觀是因，定慧是果 。止者，

止其散。止之既久，則成定。觀者，觀其昏。觀之既久，則成慧。曰雙成者，因中止觀雙修，果上定慧不二。玉振金聲者：金，鐘也。聲，宣也。八音未作，則先擊鎛鐘，以宣其聲。玉，磬也。振，收也。俟其既闋，後擊特磬，以收其韻。今茲禪定如彼玉振，今茲觀慧如彼金聲，迭相始終也。

(Sao: Chỉ Quán cùng thành tựu Định và Huệ, tức là tiếng ngọc rung, tiếng vàng chạm.

Diễn: “Chỉ Quán cùng thành tựu Định Huệ”: Chỉ Quán là nhân, Định Huệ là Quả. Chỉ là ngưng dứt sự tán loạn. Chỉ đã lâu ngày, sẽ thành Định. Quán là quán sự tối tăm. Quán đã lâu ngày, sẽ thành Huệ. Nói là “cùng thành tựu”: Cùng tu Chỉ và Quán nơi nhân, thì Định và Huệ nơi Quả sẽ là bất nhị. “Ngọc chấn, kim thanh”: Chữ Kim chỉ cái chuông, “thanh” là báo hiệu. Trước khi [tiếng nhạc] bát âm nổi lên, trước hết bèn gõ bác chung (chuông lớn bằng gang có nhiều gai núm, dùng cho dàn nhạc từ đời Thương) để báo hiệu khởi đầu cho tiếng nhạc. Ngọc là cái khánh. “Chấn” là thâu lại. Đợi cho tới khi bài nhạc kết thúc, sau đó gõ đặc khánh (khánh bằng đá hay bằng ngọc, dẹp, mỏng, còn gọi là phương hưởng) để kết thúc âm điệu bài nhạc. Nay Thiền Định giống như tiếng khánh rung, Quán Huệ thì như tiếng chuông, lần lượt mở đầu kết thúc vậy).

(Sao) Từ bi, tắc ai hỹ bất thương; hỷ xả, tắc lạc nhi bất dật.

(Diễn) Từ bi hỷ xả, tứ vô lượng tâm dã. Từ giả, dữ chúng sanh lạc. Bi giả, bạt chúng sanh khổ. Hỷ giả, hỷ chúng sanh ly khổ đắc lạc dã. Xả giả, nhất pháp bất trước, vạn duyên giai xả dã. Ai nhi bất thương, lạc nhi bất dật giả, thi nhân ngôn Văn Vương vị đắc hậu phi, tắc ngụ mị phản trắc dĩ cầu chi, thị ai kỳ sở đáng ai, bất hại ư hòa dã. Ký đắc hậu phi, tắc cầm sắt chung cổ dĩ lạc chi. Thị lạc kỳ sở đáng lạc, bất thất kỳ chánh dã. Kim tư từ bi, nãi vô duyên chi từ bi, phi ái kiến chi từ bi. Hỷ xả, nãi Tánh Đức chi hỷ xả, phi tình thức chi hỷ xả, hà thương, hà dật?

(鈔)慈悲，則哀矣不傷；喜捨，則樂而不泆。

(演)慈悲喜捨，四無量心也。慈者，與眾生樂。悲者，拔眾生苦。喜者，喜眾生離苦得樂也。捨者，一法不著，萬緣皆捨也。哀而不傷，樂而不泆者，詩人言文王未得后妃，則寤寐反側以求之，是哀其所當哀，不害於和也。既得后妃，則琴瑟鐘鼓以樂之。是樂其所當樂，不失其正也。今茲慈悲，乃無緣之慈悲，非愛見之慈悲。喜捨，乃性德之喜捨，非情識之喜捨，何傷何泆？

(Sao: Từ bi là xót xa, nhưng chẳng bi thương; hỷ xả là vui vẻ, nhưng chẳng buông lung.

Diễn: Từ, bi, hỷ, xả là tứ vô lượng tâm. Từ là ban vui cho chúng sanh. Bi là dẹp khổ cho chúng sanh. Hỷ là mừng vì chúng sanh lìa khổ được vui. Xả là chẳng chấp một pháp, muôn duyên đều buông. “Xót xa nhưng chẳng bi thương, vui vẻ nhưng chẳng buông lung”: Thi nhân nói Văn Vương trước khi có được hậu phi, ngủ nghê bèn trằn trọc mong cầu. Đó là xót xa vì điều đáng xót xa, chẳng có hại cho Hòa. Đã có được hậu phi, bèn là niềm vui đàn sắt, đàn cầm, chuông, trống [hòa hợp]. Đấy là vui với điều đáng vui, chẳng đánh mất lẽ chánh. Nay từ bi thì là vô duyên từ bi, chẳng phải là từ bi kiến chấp yêu mến. Hỷ xả là hỷ xả nơi Tánh Đức, chẳng phải là hỷ xả do tình thức, có gì là bi thương, gì là phóng dật ư?)

(Sao) Như tư thiên nhạc, phi duy bất cổ, kiêm phục vô thanh, Vũ tịch, Cung trầm, hưởng thiên chấn địa.

(Diễn) Phi duy bất cổ, kiêm phục vô thanh giả, Quán Kinh vân: “Như thiên bảo tràng, bất cổ tự minh”. Kim nãi phi duy bất cổ tự minh, kiêm phục vô thanh khả thính, tự tánh chi nhạc, phi ngũ nhãn năng khuy, nhị thính sở văn cố. Vũ tịch, Cung trầm, hưởng thiên chấn địa giả, Cung, Vũ, ngũ âm chi nhị. Tuy ngũ âm trầm tịch, hống động càn khôn. Cổ vân: “Trầm trầm tịch tịch tuyệt thi vi, xúc trước vô đoan hống tự lôi”, thị dã.

(鈔)如斯天樂，非唯不鼓，兼復無聲，羽寂宮沉，響天震地。

(演)非唯不鼓，兼復無聲者，觀經云：如天寶幢，不鼓自鳴。今乃非唯不鼓自鳴，兼復無聲可聽，自性之樂，非五眼能窺，二聽所聞故。羽寂，宮沈，響天震地者， 宮，羽，五音之二。雖五音沈寂，吼動乾坤。古云：沈沈寂寂絕施為，觸著無端吼似雷，是也。

(Sao: Thiên nhạc như vậy, không chỉ là chẳng tấu, mà còn không có tiếng, tiếng Vũ lặng, tiếng Cung trầm, vang trời, rền đất.

Diễn: “Không chỉ là chẳng tấu, mà còn là không có tiếng”: Quán Kinh nói: “Như tràng báu cõi trời, chẳng đánh mà tự kêu”. Nay không chỉ là chẳng tấu mà tự phát ra tiếng, lại còn là không có âm thanh để có thể nghe được. Nhạc của tự tánh thì ngũ nhãn chẳng thể ngó được, hai thứ nghe chẳng thể nghe được. “Tiếng Vũ lặng, tiếng Cung trầm, vang trời rền đất”: Cung và Vũ là hai âm trong ngũ âm. Tuy ngũ âm trầm lặng, lại vang rền càn khôn. Cổ nhân nói: “Trầm trầm lặng lặng thôi hành động, chạm vào vô cớ hét như sấm” chính là nói về ý này).

Nhị, kim địa.

(Kinh) Hoàng kim vi địa.

(Sớ) Thử nhiếp tiền khởi hậu, vị Cực Lạc thế giới, thượng tắc nhạc tác ư thiên, hạ tắc kim nghiêm kỳ địa. Nhi cư thử hoàng kim địa thượng, bất độc nhĩ văn thiên nhạc, diệc thả nhãn kiến thiên hoa dã. Hoàng kim giả, vị lưu ly địa thượng, gián dĩ hoàng kim, nhiên diệc chúng bảo vô định.

(Sao) Gián dĩ hoàng kim giả, như Quán Kinh vân: “Kiến lưu ly địa, nội ngoại ánh triệt. Hạ hữu kim cang thất bảo kim tràng, kình lưu ly địa. Kỳ tràng bát lăng, bách bảo sở thành, nhất nhất bảo châu phóng thiên quang minh. Nhất nhất quang minh bát vạn tứ thiên sắc, ánh lưu ly địa, như ức thiên nhật. Lưu ly địa thượng, dĩ hoàng kim thằng, tạp xí gián thác, giới dĩ thất bảo, phân tề phân minh”. Cứ thử, tắc địa bổn lưu ly, nhi hoàng kim giả, hựu địa diện chi trang nghiêm dã. Đại Bổn vân: “Bỉ sát tự nhiên thất bảo, thể tánh ôn nhu, tương gián vi địa, hoặc thuần nhất bảo, quang sắc hoảng diệu, siêu việt thập phương, khôi khuếch khoáng đãng, bất khả cùng tận. Địa giai bình chánh, vô hữu Tu Di, cập chư sơn, hải, khanh, khảm, tỉnh, cốc, u ám chi sở”. Cứ thử, tắc diệc khả chuyên dĩ hoàng kim vi địa. Lương diêu bỉ quốc quảng đại, phi chỉ nhất ngung. Hoàng kim, lưu ly, thả dĩ nhất bảo, nhị bảo ngôn chi; chúng bảo vi chi, đương diệc vô tận.

(Diễn) Hạ hữu hoàng kim đẳng, thị minh địa hạ trang nghiêm, lưu ly địa thượng đẳng, thị minh địa thượng trang nghiêm.

二、金地。

(經)黃金為地。

(疏)此躡前起後，謂極樂世界 ，上則樂作於天 ，下則

金嚴其地。而居此黃金地上，不獨耳聞天樂，亦且眼見天華也。黃金者，謂琉璃地上，間以黃金，然亦眾寶無定。

(鈔)間以黃金者，如觀經云：見琉璃地，內外映徹。下有金剛七寶金幢，擎琉璃地。其幢八棱，百寶所成，一一寶珠放千光明。一一光明八萬四千色，映琉璃地，如億千日。琉璃地上，以黃金繩，雜廁間錯，界以七寶，分齊分明。據此，則地本琉璃，而黃金者，又地面之莊嚴也。大本云：彼剎自然七寶，體性溫柔，相間為地，或純一寶，光色晃耀，超越十方，恢廓曠蕩，不可窮盡。地皆平正，無有須彌，及諸山海，坑坎井谷，幽暗之所。據此，則亦可專以黃金為地。良繇彼國廣大，非止一隅。黃金琉璃，且以一寶，二寶言之；眾寶為之，當亦無盡。

(演)下有金剛等，是明地下莊嚴，琉璃地上等，是明地上莊嚴。

(Hai, đất bằng vàng.

Kinh: Vàng ròng làm đất.

Sớ: Đây là noi theo phần trước, để khởi đầu phần sau. Ý nói: Trong thế giới Cực Lạc, trên thì nhạc trổi hư không, dưới thì vàng trang nghiêm cõi đất. Nhưng ở trên đất vàng ròng ấy, không chỉ là tai nghe thiên nhạc, mà mắt cũng thấy hoa trời. “Hoàng kim” là trên đất lưu ly, xen kẽ vàng ròng, nhưng cũng có các thứ báu [chen lẫn] không nhất định.

Sao: “Vàng ròng xen lẫn” là như trong Quán Kinh có nói: “Thấy đất lưu ly, trong ngoài chiếu thấu suốt. Phía dưới có kim tràng bằng kim cang thất bảo nâng đỡ đất lưu ly. Tràng ấy có tám cạnh, do trăm thứ báu hợp thành. Mỗi viên bảo châu, tỏa ra một ngàn quang minh. Mỗi quang minh có tám vạn bốn ngàn màu, chói ngời đất lưu ly như ức ngàn mặt trời. Trên đất lưu ly, dùng dây bằng vàng để giăng ngang dọc xen kẽ, dùng bảy báu để phân chia ranh giới phân minh”. Xét theo đó, đất [trong cõi Cực Lạc] vốn là lưu ly, mà vàng ròng lại là thứ để trang nghiêm trên mặt đất. Đại Bổn chép: “Bảy báu trong cõi ấy tự nhiên, thể tánh ôn hòa, mềm mại, xen kẽ nhau hợp thành mặt đất, hoặc thuần là một thứ báu, ánh sáng và màu sắc chói ngời, vượt xa mười phương. [Đại địa cõi ấy] to tát, mênh mông chẳng thể cùng tận, cuộc đất phẳng phiu, ngay ngắn, chẳng có núi Tu Di và các núi, biển, hầm, hố, hang, hốc, các chỗ tối tăm”. Xét theo đó, thì cũng có thể nói là chuyên lấy vàng ròng làm đất. Do vì cõi nước ấy rộng lớn, chẳng phải chỉ là một góc. [Nói đất bằng] vàng ròng hay bằng lưu ly là lấy một thứ báu, hay hai thứ báu để nói, [như vậy] thì các thứ báu [dùng làm đất] cũng phải là vô tận.

Diễn: “Phía dưới có tràng kim cang” là nói đến sự trang nghiêm ở phía dưới mặt đất. “Trên đất lưu ly…” là nói đến sự trang nghiêm ở phía trên mặt đất).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh Chân Như bình đẳng, thị kim địa nghĩa.

(Sao) Chân Như, tắc vô tạp, vô uế, vô biến, vô thiên, lịch vạn kiếp nhi thường tân. Bình đẳng, tắc bất tăng, bất giảm, bất cao, bất hạ, vi thiên thánh sở cộng lý.

(Diễn) Vô tạp, vô uế, thị Chân nghĩa. Vô biến, vô thiên, thị Như nghĩa. Vạn kiếp thường tân, thị Kim nghĩa. Bất tăng, bất giảm, thị Bình nghĩa. Bất cao, bất hạ, thị Đẳng nghĩa. Thiên thánh cộng lý, thị Địa nghĩa.

(疏)稱理，則自性真如平等，是金地義。

(鈔)真如，則無雜無穢，無變無遷，歷萬劫而常新。平等，則不增不減，不高不下，為千聖所共履。

(演)無雜無穢，是真義。無變無遷，是如義。萬劫常新，是金義。不增不減，是平義。不高不下，是等義。千聖共履，是地義。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh Chân Như bình đẳng là ý nghĩa của đất vàng.

Sao: Chân Như chẳng xen tạp, chẳng nhơ bẩn, chẳng biến đổi, chẳng đổi dời, trải qua muôn kiếp mà vẫn luôn mới mẻ. Bình đẳng bèn chẳng tăng, chẳng giảm, chẳng cao, chẳng thấp, là chỗ thường đi của ngàn vị thánh.

Diễn: Chẳng tạp, chẳng uế là ý nghĩa của Chân. Chẳng biến đổi, chẳng chuyển dời là ý nghĩa của Như. Muôn kiếp thường mới mẻ là ý nghĩa của Vàng. Chẳng tăng, chẳng giảm là ý nghĩa của Bình. Chẳng cao, chẳng thấp là ý nghĩa của Đẳng. Ngàn vị thánh cùng đi là ý nghĩa của Đất).

(Sao) Tỳ Xá Như Lai, vị “đương bình tâm địa, tắc thế giới bình”. Như Xá Lợi Phất, tâm hữu cao hạ, nãi kiến khâu, lăng, khanh, khảm thị dã. Thị cố, nhân nhân hành xứ thị hoàng kim, hà đãi Như Lai dĩ túc chỉ án địa.

(Diễn) Tỳ Xá hạ, thị dẫn chứng. Lăng Nghiêm vân: “Trì Địa Bồ Tát ư Phổ Quang Phật thời, vi tỳ kheo, bình điền đạo lộ, chí Tỳ Xá Như Lai thời, nhân quốc đại vương, thiết trai diên Phật. Nhĩ thời, Bồ Tát bình địa đãi Phật, Phật ma đảnh vân: Đương bình tâm địa, tắc thế giới địa, nhất thiết giai bình”. Duy Ma vân: “Xá Lợi Phất ngôn: ‘Ngã kiến thổ, thạch chư sơn, uế ác sung mãn’. Loa Kế phạm vương ngôn: ‘Nhân giả tâm hữu cao hạ, bất y Phật huệ, cố kiến thử độ vi bất tịnh nhĩ’. Ư thị, Phật dĩ túc chỉ án địa, tức thời đại thiên thế giới trân bảo nghiêm sức”.

(鈔)毗舍如來，謂當平心地，則世界平。如舍利弗，心有高下，乃見丘陵坑坎是也。是故，人人行處是黃金，何待如來以足指按地。

(演)毘舍下，是引證。楞嚴云：持地菩薩於普光佛時，為比丘，平填道路，至毘舍如來時，因國大王，設齋延佛。爾時，菩薩平地待佛，佛摩頂云：當平心地，則世界地，一切皆平。維摩云：舍利弗言：我見土石諸山，穢惡充滿。螺髻梵王言：仁者心有高下，不依佛慧，故見此土為不淨耳。於是，佛以足指按地，即時大千世界珍寶嚴飾。

(Sao: Tỳ Xá Như Lai nói: “Hãy nên bình tâm địa, ắt thế giới bình”. Như tâm ngài Xá Lợi Phất có cao, thấp, bèn thấy [thế giới Sa Bà] có gò, núi, hầm, hố, là vì lẽ đó. Vì thế, người nào cũng đều đi nơi đất vàng ròng, há cần chờ đức Như Lai nhấn ngón chân xuống đất.

Diễn: Từ “Tỳ Xá” trở đi là dẫn chứng. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Trì Địa Bồ Tát trong thời Phổ Quang Phật làm tỳ kheo, san phẳng, bồi đắp đường sá. Tới thời Tỳ Xá Như Lai, do vua trong nước thiết trai cúng Phật. Lúc đó, Bồ Tát san phẳng đất chờ Phật, Phật xoa đầu Bồ Tát, bảo: Hãy nên bình tâm địa, ắt đất trong thế giới hết thảy đều bình”. Kinh Duy Ma chép: “Xá Lợi Phất nói: ‘Tôi thấy đất, đá, các núi, dơ xấu đầy dẫy’. Loa Kế Phạm Vương bảo: ‘Do tâm nhân giả có cao thấp, chẳng nương theo Phật huệ, nên thấy cõi này bất tịnh’. Ngay khi đó, đức Phật dùng ngón chân nhấn xuống đất, ngay lập tức đại thiên thế giới được trang hoàng trang nghiêm bằng trân bảo”).

Tam, vũ hoa (tam): Sơ, thiên vũ diệu hoa. Nhị, trì dĩ cúng Phật. Tam, cúng dĩ tự thích.

Sơ, thiên vũ diệu hoa.

(Kinh) Trú dạ lục thời, vũ thiên Mạn Đà La hoa.

(Sớ) Ngôn thử hoàng kim địa thượng, thường vũ thiên hoa dã. Bỉ vô Tu Di, nhật, nguyệt, nhi ngôn “lục thời” giả, dĩ hoa điểu vi hậu dã. Lư Sơn liên lậu, cái phỏng thử ý.

(Sao) Thử độ nhật nguyệt toàn hoàn, nhiễu Tu Di nhi phân trú dạ, như Thiệm Bộ chánh đương Tu Di chi Nam, trú tắc thỉ Đông châu bán, kinh hồ Nam châu, chung Tây châu bán. Dạ tắc thỉ Tây châu bán, kinh hồ Bắc châu, chung Đông châu bán. Phối thập nhị chi, lục thời thành trú, lục thời thành dạ, vi nhất nhật dã.

(Diễn) Trú tắc thỉ Đông châu bán lục cú, ngôn nhật chi toàn hoàn dã. Cổ vân: “Nam Thiệm Bộ Châu nhật đương ngọ, Bắc Câu Lô Châu đả tam cổ. Đông Thắng Thần Châu nhật tương bô, Tây Ngưu Hóa Châu khai môn hộ”, thị dã.

三、雨華(三)：初、天雨妙華。二、持以供佛。三、供已自適。

初、天雨妙華。

(經)晝夜六時，雨天曼陀羅華。

(疏)言此黃金地上，常雨天華也。彼無須彌日月，而言六時者，以華鳥為候也。廬山蓮漏，蓋倣此意。

(鈔)此土日月旋環，遶須彌而分晝夜，如贍部正當須彌之南，晝則始東洲半，經乎南洲，終西洲半。夜則始西洲半，經乎北洲，終東洲半。配十二支，六時成晝，六時成夜，為一日也。

(演)晝則始東洲半六句，言日之旋環也。古云：南贍部洲日當午，北俱盧洲打三鼓。東勝神州日將晡，西牛貨洲開門戶，是也。

(Ba, mưa hoa (gồm ba phần): Một, trời đổ mưa hoa mầu nhiệm; hai, cầm hoa cúng Phật; ba, cúng xong tự thỏa thích.

Thứ nhất, trời đổ mưa hoa mầu nhiệm.

Kinh: Ngày đêm sáu thời, mưa hoa Mạn Đà La cõi trời.

Sớ: Ý nói trên đất vàng ròng ấy, thường mưa hoa cõi trời. Cõi ấy chẳng có núi Tu Di, mặt trời, mặt trăng, mà nói “sáu thời” là do lấy hoa và chim để hạn định thời gian. Đồng hồ sen ở Lư Sơn phỏng theo ý này.

Sao: Trong cõi này, mặt trời, mặt trăng xoay tròn, nhiễu quanh núi Tu Di nên chia ra ngày đêm. Như châu Thiệm Bộ nằm ngay phía Nam núi Tu Di, ban ngày vừa mới hừng Đông thì mặt trời đã đi qua một nửa Đông châu, rồi đi qua Nam châu, cuối ngày đã đến phân nửa Tây châu. Ban đêm thì lúc đầu đêm, mặt trời, mặt trăng đã đi hết nửa Tây châu, rồi đi qua Bắc châu, đến cuối đêm nó đi hết nửa Đông châu. [Nhật nguyệt xoay vòng như thế] đem phối hợp với mười hai chi (Địa Chi), sẽ thành sáu thời ban ngày và sáu thời ban đêm, đó là một ngày.

Diễn: Sáu câu rưỡi từ “ban ngày vừa mới hừng Đông” trở đi nói tới sự xoay chuyển của mặt trời. Cổ nhân nói: “Nam Thiệm Bộ Châu nhằm chính Ngọ, Bắc Câu Lô Châu trống canh ba, Đông Thắng Thần Câu mặt trời mọc, Tây Ngưu Hóa Châu mở cửa nhà” là nói về ý này).

(Sao) Bỉ quốc ký vô Tu Di, hựu vô nhật nguyệt, thường minh, bất hôn, trú dạ vô biện. Duy dĩ “hoa khai, điểu minh” nhi vi trú, “hoa hợp, điểu thê” nhi vi dạ dã. Nhiên nhật nguyệt hữu vô, chư bổn bất đồng. Hán dịch vân “nhật nguyệt xử không”. Ngô dịch nhưng Hán, Vương thị phục vân “xử không nhi bất vận chuyển”, Tào Ngụy bất ngôn “hữu, vô”, Nguyên Ngụy cập Tống, trực vân “vô hữu”. Nhược hòa hội chi, đương thị nhật nguyệt tuy tồn; dĩ Phật cập thánh chúng, quang minh yểm ánh, dữ vô đồng nhĩ. Nhi dĩ lý quỹ chi, vô giả vi chánh. Hà giả? Đao Lợi nhi thượng, thượng bất giả nhật nguyệt vi minh, hà huống Cực Lạc! Hoặc Hán dịch nhật nguyệt thượng, khuyết “vô hữu” nhị tự, vị khả tri dã, cao minh cánh tường chi. Liên lậu giả, Viễn Tổ ư Lư Sơn, tập chúng niệm Phật, khắc mộc vi liên, cụ thập nhị diệp, dẫn lưu tuyền nhập trì, mỗi độ nhất thời, thủy kích nhất diệp. Trú dạ lục thời, thiền tụng bất chuyết. Dự hội chư hiền, vãng sanh thậm chúng. Kim nhân lục thời tịnh nghiệp, bổn ư Viễn Tổ, Viễn Tổ bổn thử.

(鈔)彼國既無須彌，又無日月，常明不昏，晝夜無辨。唯以華開鳥鳴而為晝，華合鳥棲而為夜也。然日月有無，諸本不同。漢譯云日月處空。吳譯仍漢，王氏復云處空而不運轉，曹魏不言有無，元魏及宋，直云無有。若和會之，當是日月雖存；以佛及聖眾，光明掩映，與無同耳。而以理揆之，無者為正。何者？忉利而上，尚不假日月為明，何況極樂！或漢譯日月上，缺無有二字，未可知也，高明更詳之。蓮漏者，遠祖於廬山，集眾念佛，刻木為蓮，具十二葉，引流泉入池，每度一時，水激一葉。晝夜六時，禪誦不輟。與會諸賢，往生甚眾。今人六時淨業，本於遠祖，遠祖本此。

(Sao: Nước ấy đã không có núi Tu Di, lại chẳng có mặt trời, mặt trăng, thường sáng ngời, chẳng tối tăm, ngày đêm chẳng phân biệt. Chỉ coi “hoa nở, chim hót” là ban ngày, “hoa khép, chim đậu” là ban đêm. Nhưng mặt trời, mặt trăng có hay không, các bản chép khác nhau. Bản dịch đời Hán ghi: “Mặt trời, mặt trăng ở giữa hư không”. Bản dịch đời Ngô nói giống bản dịch đời Hán. Bản của ông Vương Long Thư lại nói là “mặt trời, mặt trăng ở trên hư không, nhưng chẳng xoay chuyển”. Bản Tào Ngụy chẳng nói là có hay không. Bản dịch đời Nguyên Ngụy và bản đời Tống nói thẳng là “chẳng có”. Nếu nói dung hòa, sẽ là mặt trời, mặt trăng tuy là có, nhưng do bị quang minh của Phật và thánh chúng che lấp, nên [mặt trời và mặt trăng] tuy có mà cũng như không. Nếu xét theo Lý, không có là đúng. Vì lẽ nào? Từ Đao Lợi trở lên, còn chẳng cần đến ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, huống gì cõi Cực Lạc? Hoặc là trong bản Hán dịch, trước “nhật nguyệt” bị thiếu hai chữ “không có” chưa biết chừng, bậc cao minh sẽ hiểu rõ hơn.

“Đồng hồ sen”: Tổ Huệ Viễn ở Lư Sơn, nhóm họp đại chúng niệm Phật, khắc gỗ thành hoa sen có mười hai cánh, dẫn nước suối vào ao. Cứ qua mỗi một giờ, nước ngập một cánh sen. Ngày đêm sáu thời, thiền tụng chẳng thiếu sót; các vị hiền nhân dự hội, vãng sanh rất đông. Người thời nay [thực hành] sáu thời tịnh nghiệp vốn là do tổ Huệ Viễn đề xướng, mà tổ Huệ Viễn lại căn cứ trên điều này (tức “trú dạ lục thời”) [để lập ra cách tu trì ấy]).

(Sớ) Mạn Đà La, thiên hoa danh dã, thử vân Thích Ý. Hựu vân Bạch Hoa. Thiên vũ giả, tán thán đạo đức, như Không Sanh Đế Thích sự.

(Sao) Bạch hoa giả, thiên hoa đa chủng, như Mạn Thù Sa, tắc vân Xích Hoa. Kim chỉ bạch hoa, văn tỉnh tiện dã. Diệc khả Tây phương thuộc kim, thủ bạch nghiệp nghĩa. Thích Ý giả, thiên hoa diệu hảo, thích duyệt nhân ý dã. Đại Bổn vân: “Nhất thiết chư thiên, giai lãi thiên thượng bách thiên hoa hương, lai cúng bỉ Phật, cập chư Bồ Tát, Thanh Văn chi chúng” thị dã. Tán thán giả, thế nhân hành thiện, chư thiên hoan hỷ, hà huống bỉ quốc! Như Lai, Bồ Tát, hiền thánh thượng thiện chi sở tập hội, tán thán vũ hoa, lý cố ưng nhĩ.

(Diễn) Thế nhân hành thiện chư thiên hoan hỷ giả, dĩ nhân tu giới thiện, tắc thiên đa quyến thuộc. Thiên hỷ quyến thuộc, cố sanh hỷ dã. Hựu chư thiên giai hiếu thiện, nhân tu thiện, tắc thượng hợp thiên tâm, cố hỷ dã.

(疏)曼陀羅，天華名也，此云適意。又云白華。天雨者，讚歎道德，如空生帝釋事。

(鈔)白華者，天華多種，如曼殊沙，則云赤華。今止白華，文省便也。亦可西方屬金，取白業義。適意者，天華妙好，適悅人意也。大本云：一切諸天，皆賚天上百千華香，來供彼佛。及諸菩薩聲聞之眾是也。讚歎者，世人行善，諸天歡喜，何況彼國！如來菩薩賢聖上善之所集會，讚歎雨華，理固應爾。

(演)世人行善諸天歡喜者，以人修戒善，則天多眷屬。天喜眷屬，故生喜也。又諸天皆好善，人修善，則上合天心，故喜也。

(Sớ: Mạn Đà La (Māndārava) là tên một loài hoa cõi trời, hoa này dịch là Thích Ý. Còn nói là Bạch Hoa. “Trời tuôn mưa” là ca ngợi đạo đức, như chuyện giữa ngài Không Sanh và vua Đế Thích.

Sao: “Bạch Hoa”: Hoa trời có nhiều loại, như Mạn Thù Sa (Mañjusaka) chính là hoa màu đỏ. Nay chỉ nói hoa trắng, tức là kinh văn nói giản tiện, mà cũng có thể là do phương Tây thuộc hành Kim, [nói “hoa trắng”] nhắm tới ý nghĩa “nghiệp trắng sạch”. “Thích Ý”: Hoa trời đẹp đẽ tuyệt diệu, khiến cho người ta vui lòng, đẹp ý. Kinh Đại Bổn nói: “Hết thảy chư thiên, đều mang trăm ngàn hoa hương đến cúng dường đức Phật ấy, và các vị Bồ Tát, Thanh Văn” là nói về ý này. “Tán thán”: Người đời làm lành, chư thiên hoan hỷ, huống hồ là cõi kia. Chỗ Như Lai, Bồ Tát, hiền thánh và các bậc thượng thiện nhóm hội thì tán thán, mưa hoa là chuyện đúng lẽ.

Diễn: “Người đời làm việc thiện, chư thiên hoan hỷ”: Do người

tu giới thiện, ắt chư thiên có nhiều quyến thuộc. Do chư thiên ưa thích quyến thuộc, nên sanh hoan hỷ. Lại nữa, chư thiên đều chuộng điều lành, người tu thiện ắt là trên hợp với lòng trời, nên [chư thiên] hoan hỷ).

(Sao) Như Không Sanh, Đế Thích giả, Tu Bồ Đề yến tọa, Đế Thích tán hoa. Tu Bồ Đề vấn: “Không trung tán hoa, đương thị hà nhân?” Đáp viết: “Ngã nãi Thiên Đế. Dĩ tôn giả thiện thuyết Bát Nhã cố”. Thị tri Tịnh Độ vãng sanh chi chúng, nhất tâm bất loạn, tắc chư niệm bất sanh, vạn pháp không tịch, tức thị thiện thuyết Bát Nhã, cảm động chư thiên, hựu hà nghi tai!

(鈔)如空生帝釋者，須菩提宴坐，帝釋散華。須菩提問：空中散華，當是何人？答曰：我乃天帝。以尊者善說般若故。是知淨土往生之眾，一心不亂，則諸念不生，萬法空寂，即是善說般若，感動諸天，又何疑哉！

(Sao: “Như Không Sanh và Đế Thích”: Ngài Tu Bồ Đề ngồi yên, Đế Thích rải hoa. Tu Bồ Đề Hỏi: “Đang rải hoa trên hư không là người nào vậy?” Bèn Đáp: “Tôi là Thiên Đế. Do tôn giả khéo nói Bát Nhã [nên tôi rải hoa]”. Do vậy biết đại chúng vãng sanh Tịnh Độ, nhất tâm bất loạn, cho nên các niệm chẳng sanh, vạn pháp không tịch, chính là khéo nói Bát Nhã, cảm động chư thiên, há còn ngờ ư!)

(Sớ) Hựu hoa hữu nhị chủng: Nhất giả, thiên hoa. Nhị giả, thụ hoa. Kim thị thiên hoa, dĩ thiên nhiếp thụ cố.

(Sao) Thiên hoa giả, tùng thiên nhi hạ, nghĩa như tiền thích. Thụ hoa giả, Đại Bổn vân: “Tứ phương tự nhiên phong khởi, xuất ngũ bách âm thanh, xuy chư thụ hoa, hoa sanh dị hương, tùy phong tứ tán, tán chư Bồ Tát, Thanh Văn đại chúng. Hoa đọa địa giả, tích hậu tứ thốn, cực mục minh lệ, phương hương vô tỷ, cập chí tiểu ủy, tự nhiên loạn phong xuy khứ”. Thị bỉ độ diệc vũ thụ hoa, cố viết “dĩ thiên nhiếp thụ”.

(Diễn) Cập chí tiểu ủy, loạn phong xuy khứ giả, Pháp Hoa vân: “Hương phong xuy ủy hoa, cánh vũ tân hảo giả”, thị dã. Hoặc nạn viết: “Cực Lạc sở hữu hoa mộc, giai thất bảo thành, bất dĩ xuân sanh, bất dĩ thu tụy, kim nãi ủy giả, hà dã?” Đáp: Thử hữu nhị nghĩa: Nhất giả, tùy thuận thử phương cố. Nhị giả, biểu pháp cố, dĩ hoa biểu Bồ Tát chi nhân hạnh. Sảo hữu giải đãi, như hoa chi tiểu ủy, tắc cổ dĩ Bát Nhã chi phong, khử kỳ giải đãi, trùng gia tinh tấn, như xuy khứ

ủy hoa, cánh vũ tân hảo dã.

(疏)又華有二種：一者，天華。二者，樹華。今是天華，以天攝樹故。

(鈔)天華者，從天而下，義如前釋。樹華者，大本云：四方自然風起，出五百音聲，吹諸樹華，華生異香，隨風四散，散諸菩薩聲聞大眾。華墮地者，積厚四寸，極目明麗，芳香無比，及至小萎，自然亂風吹去。是彼土亦雨樹華，故曰以天攝樹。

(演)及至小萎，亂風吹去者，法華云：香風吹萎花，更雨新好者，是也。或難曰：極樂所有花木，皆七寶成，不以春生，不以秋瘁，今乃萎者，何也？答：此有二義，一者，隨順此方故。二者，表法故，以花表菩薩之因行。稍有懈怠，如花之小萎，則鼓以般若之風，去其懈怠，重加精進，如吹去萎花，更雨新好也。

(Sớ: Lại nữa, hoa có hai thứ, một là thiên hoa, hai là hoa do cây cối sanh ra. Nay ở đây [kinh chỉ nói] là hoa trời, vì [nói] thiên hoa tức là đã bao gồm hoa của cây cối.

Sao: “Hoa trời” là hoa từ trên trời rải xuống, ý nghĩa như trong phần trên đã giải thích. “Hoa từ cây cối”: Kinh Đại Bổn chép: “Bốn phương tự nhiên nổi gió, phát ra năm trăm âm thanh, lùa qua các hoa trên cây [bảy báu], hoa tỏa mùi hương lạ, theo gió bay khắp bốn phương, rải lên các vị Bồ Tát, Thanh Văn, đại chúng. Hoa rơi xuống đất, tích lại dầy đến bốn tấc, hết sức chói ngời đẹp đẽ, thơm ngát khôn sánh. Cho đến khi hơi héo, tự nhiên có trận gió mạnh cuốn hết đi”. Vậy là cõi ấy cũng có mưa hoa từ cây cối, cho nên nói: “Do thiên hoa bao gồm cả hoa từ cây cối”.

Diễn: “Cho đến khi hơi héo, gió mạnh cuốn đi”: Kinh Pháp Hoa nói: “Gió thơm cuốn hoa héo, lại mưa xuống hoa mới”, chính là ý này. Chắc sẽ có kẻ bắt bẻ: “Tất cả hoa cỏ cây cối trong Cực Lạc đều do bảy báu hợp thành, chẳng sanh trưởng vào mùa Xuân, chẳng xơ xác vào mùa Thu, nay lại có hoa héo là như thế nào?” Đáp: Ở đây có hai nghĩa, một là do tùy thuận phương này; hai là nhằm biểu thị pháp, dùng hoa để biểu thị nhân hạnh của Bồ Tát. Hễ hơi có giải đãi, như hoa hơi héo, bèn nổi gió Bát Nhã để trừ khử sự giải đãi ấy, lại tăng thêm tinh tấn, như

thổi sạch hoa héo, lại mưa hoa mới vậy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh khai giác, thị hoa nghĩa.

(Diễn) Tự tánh khai giác thị hoa nghĩa giả, dĩ Viên Giác chi tâm, như hoa khai, minh chiếu thập phương sát cố. Phật Địa Luận vân: “Như đại mộng giác, như liên hoa khai”, thị dã.

(疏)稱理，則自性開覺，是華義。

(演)自性開覺是華義者，以圓覺之心，如花開，明照十方剎故。佛地論云：如大夢覺，如蓮華開，是也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh khai giác là ý nghĩa của hoa.

Diễn: “Tự tánh khai giác là ý nghĩa của hoa”: Do cái tâm Viên Giác giống như hoa nở, soi rõ các cõi nước trong mười phương. Phật Địa Luận nói: “Như tỉnh giấc mộng lớn, như hoa sen nở” là nói về điều này).

(Sao) Tự tánh tại mê, như hoa thượng nhụy. Tự tánh hốt ngộ, như hoa chánh khai. Hựu diệu sắc hoán lạn, bất hội nhi thành, diệu hương phức úc, bất hành nhi chí. Hoa vũ tự không, bất chủng nhi sanh, bất thải nhi hạ; tự tánh thần linh thông đạt, diệc phục như thị.

(Diễn) Như hoa thượng nhụy giả, mê tắc nhất vô sở giác cố. Như hoa chánh khai giả, ngộ tắc vạn pháp lãng nhiên cố. Thần linh thông đạt diệc phục như thị giả, dĩ thập pháp giới y, chánh, sắc, tâm, tuần nghiệp phát hiện, vô chủ trì giả, vô tạo tác giả, vô phân tích giả, giai tự tánh nhậm vận, bất tư nghị chi vô tác diệu dụng như thị dã.

(鈔)自性在迷，如華尚蕊。自性忽悟，如華正開。又妙色煥爛，不繪而成，妙香馥郁，不行而至。華雨自空，不種而生，不採而下；自性神靈通達，亦復如是。

(演)如花尚蕊者，迷則一無所覺故。如花正開者，悟則萬法朗然故。神靈通達亦復如是者，以十法界依正色心，循業發現，無主持者，無造作者，無分析者，皆自性任運，不思議之無作妙用如是也。

(Sao: Tự tánh đang mê, giống như hoa còn búp. Chợt ngộ tự tánh, như hoa nở tung. Lại nữa, màu sắc nhiệm mầu rạng ngời, chẳng vẽ vời mà thành, mùi hương ngào ngạt, chẳng đi mà đến. Mưa hoa từ không trung, chẳng trồng mà sanh, chẳng ngắt mà rơi xuống, [biểu thị] tự tánh

thần kỳ, linh diệu, thông đạt cũng giống như vậy đó.

Diễn: “Như hoa còn búp”: Hễ mê thì chẳng giác một điều nào. “Như hoa nở tung”: Ngộ thì vạn pháp rạng ngời. “Thần linh thông đạt cũng giống như thế”: Do y báo, chánh báo, sắc, tâm của mười pháp giới thuận theo nghiệp mà hiện ra, chẳng có kẻ chủ trì, chẳng có kẻ tạo tác, chẳng có kẻ chia chẻ, đều là do diệu dụng tùy ý vô tác chẳng thể nghĩ bàn của tự tánh là như thế đó).

Nhị, trì dĩ cúng Phật.

(Kinh) Kỳ độ chúng sanh, thường dĩ thanh đán, các dĩ y kích, thịnh chúng diệu hoa, cúng dường tha phương thập vạn ức Phật, tức dĩ thực thời, hoàn đáo bổn quốc.

(Diễn) Tiền kinh văn vân: “Quá thập vạn ức Phật độ”, kim kinh văn diệc vân: “Cúng dường tha phương thập vạn ức Phật”. Tắc tri thập vạn ức giả, thị biểu số chi cực đa, do Hoa Nghiêm chi dĩ thập biểu vô tận dã.

二、持以供佛。

(經)其土眾生，常以清旦，各以衣裓，盛眾妙華，供養他方十萬億佛，即以食時，還到本國。

(演)前經文云：過十萬億佛土，今經文亦云：供養他方十萬億佛。則知十萬億者，是表數之極多，猶華嚴之以十表無盡也。

(Hai, cầm hoa cúng Phật.

Kinh: Chúng sanh cõi ấy thường vào sáng sớm, mỗi người dùng lẵng đựng hoa, chứa các hoa mầu nhiệm, cúng dường mười vạn ức Phật ở phương khác, liền ngay trong khoảng bữa ăn, trở về nước mình.

Diễn: Kinh văn trong phần trước đã nói: “Qua mười vạn ức cõi Phật”. Kinh văn ở đây cũng nói: “Cúng dường mười vạn ức Phật ở phương khác”. Cho nên biết “mười vạn ức” biểu thị số lượng nhiều đến tột cùng, giống như kinh Hoa Nghiêm dùng “mười” để biểu thị vô tận).

(Sớ) Thử ngôn thiên sở vũ hoa, chúng sanh trì thủ cúng Phật dã. Chúng sanh giả, trừ Phật nhi ngôn dã. Thanh đán giả, lục thời chi nhất dã. Y kích giả, thịnh hoa chi khí dã. Cúng tất hoàn quốc, do tại thực thời, dĩ Thần Túc cố.

(Diễn) Chúng sanh trì thủ cúng Phật, diệc khả ước Lý, như Hoa

Nghiêm, dĩ vạn hạnh nhân hoa, trang nghiêm Nhất Thừa diệu quả, dĩ chúng sanh thuộc nhân, Phật thuộc quả cố.

(疏)此言天所雨華，眾生持取供佛也。眾生者，除佛而言也。清旦者，六時之一也。衣裓者，盛花之器也。供畢還國，猶在食時，以神足故。

(演)眾生持取供佛，亦可約理，如華嚴，以萬行因花，莊嚴一乘妙果，以眾生屬因，佛屬果故。

(Sớ: Ở đây là nói hoa mưa xuống từ cõi trời, chúng sanh lấy hoa ấy cúng Phật. “Chúng sanh” là nói tới những người trừ Phật ra. “Sáng sớm” là thời đầu tiên trong sáu thời. “Y kích” là đồ đựng hoa. Cúng xong trở về nước, vẫn thuộc trong thời gian một bữa ăn, là do Thần Túc Thông vậy.

Diễn: “Chúng sanh lấy đem cúng Phật” cũng có thể nói theo Lý, như trong kinh Hoa Nghiêm, dùng vạn hạnh nhân hoa để trang nghiêm diệu quả Nhất Thừa; do chúng sanh thuộc nhân, Phật thuộc quả).

(Sao) Trừ Phật giả, duy Phật nhất nhân, độc xưng Đại Giác. Bồ Tát nhi hạ, dĩ chí vãng sanh bỉ quốc sơ tâm phàm phu, giai danh “chúng sanh” dã, dĩ sanh Phật tương đối cố. Lục thời chi nhất giả, thanh đán, ư trú thời vi tối tiên. Dĩ đán cúng Phật, biểu chí kính dã. Hựu đán thị dạ khí thanh minh chi tế. Thanh đán cúng Phật, thủ tâm tịnh dã. Bỉ quốc chúng sanh, tuy trú dạ nhất tâm, cố vô thanh trược, nhi vị đăng Phật địa, do hữu vô minh, xúc sự thiệp duyên, bất vô thiểu động. Diệc dĩ bình đán hiệu thanh minh tâm, diệc khả tùy thuận thử phương ngôn thanh đán dã. Thường giả, nhật nhật hằng nhiên, bất bì yếm cố. Các giả, nhân nhân giai nhiên, vô cần nọa cố. “Thịnh hoa khí” giả, Chân Đế vị y kích vi ngoại quốc thịnh hoa chi khí. Hoặc ngôn y khâm, diệc dĩ khâm thịnh hoa dã. Tha phương, tự bổn quốc nhi tha phương dã. Bất ngôn bổn quốc giả, văn tỉnh dã. Thập vạn ức Phật, nhất Phật nhất đại thiên độ, ngôn quảng viễn dã. Thực thời giả, thần trai thời dã. Thanh đán chí ư thần trai, vi thời chí thiểu. Dĩ chí thiểu thời, cúng chí đa Phật, minh kỳ tốc dã. Như Đại Bổn ngôn: “Chư đại Bồ Tát, thừa Phật oai thần, nhất thực chi khoảnh, biến chí thập phương vô lượng thế giới, cúng dường chư Phật hoa, hương, kỹ nhạc, y, cái, tràng, phan, vô số cúng cụ. Nhược dục hiến hoa, tắc ư không trung hóa thành hoa cái, châu tứ thập lý, nãi chí lục bách, bát bách lý, các tùy đại tiểu, đình ư không trung, thế giai hạ hướng, dĩ thành cúng dường. Phục dĩ diệu âm, ca thán Phật đức. Thính thọ kinh pháp. Ký cúng dường dĩ, hốt nhiên khinh cử, hoàn đáo bổn quốc, do vi vị thực chi tiền”. Cứ thử, tắc hữu chủng chủng chư cúng dường cụ, hựu hóa hoa thành cái, hựu cúng tất thính pháp. Kim chỉ ngôn dĩ hoa cúng dường, giai văn tỉnh dã. Thần Túc giả, như Đại Bổn, Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung nhân, giai đắc Thần Túc, như nhất niệm khoảnh, quá bách thiên vạn ức na do tha thế giới”. Hựu nguyện vân: “Tức đắc Túc Mạng”, hựu vân Thiên Nhãn, hựu vân Thiên Nhĩ, hựu vân Tha Tâm. Tắc sanh bỉ quốc giả, lục thông tự tại, bất chỉ phi hành. Kim bất ngôn giả, diệc văn tỉnh dã.

(鈔)除佛者，唯佛一人，獨稱大覺。菩薩而下，以至往生彼國初心凡夫，皆名眾生也，以生佛相對故。六時之一者，清旦，於晝時為最先。以旦供佛，表至敬也。又旦是夜氣清明之際。清旦供佛，取心淨也。彼國眾生，雖晝夜一心，固無清濁，而未登佛地，猶有無明，觸事涉緣，不無少動。亦以平旦號清明心，亦可隨順此方言清旦也。常者，日日恆然，不疲厭故。各者，人人皆然，無勤惰故。盛花器者，真諦謂衣裓為外國盛華之器。或言衣襟，亦以襟盛花也。他方，自本國而他方也。不言本國者，文省也。十萬億佛，一佛一大千土，言廣遠也。食時者，晨齋時也。清旦至於晨齋，為時至少。以至少時，供至多佛，明其速也。如大本言：諸大菩薩，承佛威神，一食之頃，遍至十方無量世界，供養諸佛，華香伎樂，衣蓋幢旛，無數供具。若欲獻華，則於空中化成華蓋，周四十里，乃至六百八百里，各隨大小，停於空中，勢皆下向，以成供養。復以妙音，歌歎佛德。聽受經法。既供養已，忽然輕舉，還到本國，猶為未食之前。據此，則有種種諸供養具，又化華成蓋，又供畢聽法。今止言以華供養，皆文省也。神足者，如大本法藏願云：我作佛時，我剎中人，皆得神足，如一念頃，過百千萬億那由他世界。又願云：即得宿命，又云天眼，又云天耳 ，又云他心 。則生彼

國者，六通自在，不止飛行。今不言者，亦文省也。

(Sao: “Trừ Phật ra”: Chỉ riêng một mình đức Phật được gọi là Đại Giác; từ Bồ Tát trở xuống cho đến sơ tâm phàm phu vãng sanh cõi ấy, đều gọi là “chúng sanh”, do đối ứng giữa chúng sanh và Phật. “Thứ nhất trong sáu thời”: Sáng sớm là lúc đầu tiên vào ban ngày. Sáng sớm cúng Phật, biểu thị sự cung kính tột bậc. “Đán” lại có nghĩa là trời đêm tĩnh lặng, trong trẻo. “Sáng sớm cúng Phật”, cốt yếu là tâm tịnh. Chúng sanh trong cõi ấy, tuy ngày hay đêm đều nhất tâm, cố nhiên chẳng có thanh hay trược, nhưng do chưa đạt đến địa vị Phật, vẫn còn có vô minh, gặp sự chạm duyên, chưa thể chẳng có chút động tâm nào; do vậy, cũng dùng chữ “rạng sáng” để mệnh danh cái tâm thanh tịnh, sáng suốt, mà cũng có thể là do tùy thuận phương này mà nói là “sáng sớm”.

“Thường” là mỗi ngày đều như thế, vì chẳng chán mệt. “Các” [có nghĩa là] ai nấy đều như vậy, chẳng có siêng hay lười. “Lẵng đựng hoa”: Ngài Chân Đế nói “y kích” là cái lẵng đựng hoa của ngoại quốc. Hoặc nói là vạt áo, [tức là] cũng dùng vạt áo đựng hoa. “Phương khác” là từ nước mình cho đến nước khác. Chẳng nói tới nước mình là vì kinh văn nói gọn vậy.

“Mười vạn ức Phật”: Cõi nước của một vị Phật là một tam thiên đại thiên thế giới, [mười vạn ức [cõi] Phật] ý nói rộng xa. “Thực thời” là lúc thọ trai buổi sáng. Từ sáng sớm cho đến lúc ăn sáng, tức là thời gian ít nhất. Trong thời gian ít nhất, cúng Phật nhiều nhất, tỏ rõ sự nhanh chóng. Như kinh Đại Bổn nói: “Các vị đại Bồ Tát nương vào oai thần của Phật, trong khoảng một bữa ăn, đến khắp mười phương vô lượng thế giới, cúng dường chư Phật hoa, hương, kỹ nhạc, y phục, lọng, tràng, phan, vô số vật cúng. Nếu muốn dâng hoa, bèn trong hư không hóa thành lọng hoa, tròn trặn bốn mươi dặm, cho đến sáu trăm, hoặc tám trăm dặm. Mỗi lọng hoa tùy theo lớn hay nhỏ mà dừng trên không trung, thảy đều hướng xuống dưới, để trở thành vật cúng dường. Lại dùng âm thanh vi diệu, ca ngợi, tán thán Phật đức, nghe, nhận kinh pháp. Đã cúng dường xong, bỗng thân hình nhẹ bốc lên cao, trở về nước mình, vẫn chưa đến giờ ăn”.

Xét theo đó, ắt có các thứ vật cúng dường, lại hóa hoa thành lọng, lại còn cúng xong, nghe pháp. Nay chỉ nói “dùng hoa để cúng dường” thì đều là nói tỉnh lược. Thần Túc: Như trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi ta thành Phật, người trong nước ta đều đắc Thần Túc, như trong khoảng một niệm, đi qua trăm ngàn vạn ức na do tha thế giới”. Lại nguyện rằng: “Liền đắc Túc Mạng”, lại nói Thiên Nhãn, lại nói Thiên Nhĩ, lại nói Tha Tâm. Sanh về cõi đó, lục thông tự tại, không chỉ là phi hành [tự tại]. Nay chẳng nói [đến lục thông], cũng là do kinh văn tỉnh lược vậy).

(Sớ) Án thử Thần Túc, Trụ vị, Hạnh vị Bồ Tát sở hữu, như Hoa Nghiêm trung thuyết.

(Sao) Hoa Nghiêm kinh vân: “Bát Trụ Bồ Tát, nhất sát na khoảnh, du hành vô số thế giới”. Hựu Thập Hạnh tụng vân: “Phật sát vô biên vô hữu số, vô lượng chư Phật tại kỳ trung, Bồ Tát ư bỉ tất hiện tiền, thân cận cúng dường sanh tôn trọng”. Tắc kim chi Thần Túc, khởi dị cập tai! Vấn: “Thử ư tam chủng Ý Sanh Thân, đương thuộc hà đẳng?” Đáp: Lăng Già tam chủng, phân thuộc Thanh Văn, Bồ Tát, đại thánh, tắc sanh bỉ quốc giả, tùy kỳ sở tu, các hữu sở chứng, như cửu phẩm lệ.

(Diễn) Tam chủng Ý Sanh Thân giả: Nhất, nhập tam muội nhạo ý sanh thân, thuộc Thanh Văn. Nhị, giác pháp tự tánh tánh ý sanh thân, thuộc Bồ Tát. Tam, chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân, thuộc Phật. Vị chi Ý Sanh giả, dụ như ý khứ, tốc tật vô ngại dã. Nhập tam muội nhạo giả, vị tùng tam tam muội trung, phát khởi thần thông chi dụng. Giác pháp tự tánh giả, giác chư pháp tự tánh, tùng thử tự tánh, phát khởi diệu dụng, tức danh Ý Sanh Thân. Chủng loại giả, thập pháp giới y, chánh, sắc, tâm, câu tại ngã nhất niệm tâm trung hiển hiện, bổn vô thiên lưu chi hành, diệc vô hữu vi chi tác.

(疏)按此神足，住位，行位菩薩所有，如華嚴中說。

(鈔)華嚴經云：八住菩薩，一剎那頃，遊行無數世界。又十行頌云：佛剎無邊無有數，無量諸佛在其中，菩薩於彼悉現前，親近供養生尊重。則今之神足，豈易及哉！問: 此於三種意生身，當屬何等？答：楞伽三種，分屬聲聞菩薩大聖，則生彼國者，隨其所修，各有所證，如九品例。

(演)三種意生身者：一、入三昧樂意生身，屬聲聞。二、覺法自性性意生身，屬菩薩。三、種類俱生無行作意生身，屬佛。謂之意生者，喻如意去，速疾無礙也。入三昧樂者，謂從三三昧中，發起神通之用。覺法自性者，覺諸法自性，從此自性，發起妙用，即名意生身。種類者，十法界依正色心，俱在我一念心中顯現，本無遷流之行，亦無有為之作。

(Sớ: Xét ra, hàng Bồ Tát thuộc các địa vị Thập Trụ và Thập Hạnh có loại Thần Túc này, như trong kinh Hoa Nghiêm đã nói.

Sao: Kinh Hoa Nghiêm chép: “Bát Trụ Bồ Tát trong khoảng một sát na du hành vô số thế giới”. Lại nữa, phần kệ tụng trong phẩm Thập Hạnh [của kinh Hoa Nghiêm] có nói: “Cõi Phật vô biên, chẳng có số lượng, vô lượng chư Phật ngự trong ấy, Bồ Tát đều hiện trước mặt Phật, thân cận, cúng dường, sanh tôn trọng”. Như vậy thì Thần Túc đang nói ở đây há dễ đạt được ư? Hỏi: “Vậy thì trong ba loại Ý Sanh Thân, sẽ thuộc về loại nào?” Đáp: Ba loại [Ý Sanh Thân] như kinh Lăng Già đã nói, chia ra sẽ [lần lượt] thuộc về Thanh Văn, Bồ Tát, đại thánh (Phật). Vì thế, người sanh về nước ấy, tùy theo những gì đã tu mà ai nấy có sở chứng, giống như trong chín phẩm vãng sanh.

Diễn: Ba thứ Ý Sanh Thân: Một là nhập tam muội nhạo ý sanh thân, thuộc về Thanh Văn. Hai là giác pháp tự tánh tánh ý sanh thân, thuộc về hàng Bồ Tát. Thứ ba là chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân, thuộc địa vị Phật. Nói Ý Sanh là sánh ví “đến nơi tùy ý, nhanh chóng, chẳng bị trở ngại”. “Nhập tam muội nhạo” là từ trong ba thứ tam muội, phát khởi tác dụng thần thông. “Giác pháp tự tánh”: Giác tự tánh của các pháp. Từ tự tánh ấy, phát khởi diệu dụng, nên gọi là Ý Sanh Thân. “Chủng loại” là y báo, chánh báo, sắc, tâm trong mười pháp giới, đều hiển hiện trong một niệm tâm của ta, vốn chẳng có đổi dời, lưu chuyển, mà cũng chẳng có việc làm hữu vi).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh tự nghiêm, thị thịnh hoa cúng dường nghĩa. Tự tánh tự biến, thị thập vạn ức Phật nghĩa. Tự tánh tự không, thị thực thời hoàn nghĩa. Tự tánh tự trụ, thị bổn quốc nghĩa.

(Diễn) Phật chân Pháp Thân, do nhược hư không, thục thọ cúng dường? Cố tự tánh tự nghiêm, thị thịnh hoa cúng dường nghĩa. Pháp Thân vô vi, bất đọa chư số, hà vân thập vạn ức? Cố tự tánh tự biến, thị thập vạn ức nghĩa. Tâm thể bất động, bổn tuyệt khứ lai, hà vân thời hoàn? Cố tự tánh tự không, thị thực thời hoàn nghĩa. Tâm thể biến châu, bổn vô đối đãi, hà vân bổn quốc? Cố tự tánh tự trụ, thị bổn nghĩa quốc.

(疏)稱理，則自性自嚴，是盛花供養義。自性自遍，是十萬億佛義。自性自空，是食時還義。自性自住，是本國義。

(演)佛真法身，猶若虛空，孰受供養？故自性自嚴，是盛花供養義。法身無為，不墮諸數，何云十萬億？故自性自遍，是十萬億義。心體不動，本絕去來，何云時還？故自性自空，是食時還義。心體遍周，本無對待。何云本國？故自性自住，是本國義。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh tự trang nghiêm là ý nghĩa “đựng hoa cúng dường”. Tự tánh tự trọn khắp là ý nghĩa “mười vạn ức Phật”. Tự tánh tự không là ý nghĩa “trở về trong khoảng bữa ăn”. Tự tánh tự trụ là ý nghĩa “bổn quốc”.

Diễn: Pháp Thân chân thật của Phật ví như hư không, ai nhận cúng dường? Vì thế, tự tánh tự trang nghiêm là ý nghĩa “đựng hoa cúng dường”. Pháp Thân vô vi, chẳng rớt vào các pháp số, sao lại nói là “mười vạn ức?” Vì thế, tự tánh tự trọn khắp là ý nghĩa “mười vạn ức”. Tâm thể bất động, vốn trọn chẳng có đến, đi, sao lại nói “trở về trong một thời?” Do đó, tự tánh tự Không chính là ý nghĩa “trở về trong khoảng một bữa ăn”. Tâm thể trọn khắp, vốn chẳng có đối đãi, sao lại nói “bổn quốc?” Vì thế, tự tánh tự trụ là ý nghĩa “bổn quốc”).

(Sao) Tự nghiêm giả, tâm bổn cụ hàm vạn đức, hoàn dĩ vạn đức nghiêm tâm, đức vô sở đức, nghiêm vô sở nghiêm, thị chân cúng dường. Tư Ích kinh vân: “Thùy năng cúng dường Phật? Thông đạt Vô Sanh giả”. Bảo Vũ kinh vân: “Như lý tư duy, tức thị cúng dường Như Lai”, thị dã.

(Diễn) Tâm bổn cụ hàm vạn đức, hoàn dĩ vạn đức nghiêm tâm giả, sở vị tự thể hữu đại trí huệ quang minh nghĩa, biến chiếu pháp giới nghĩa, chân thật thức tri nghĩa, thường, lạc, ngã, tịnh nghĩa đẳng, tức dĩ sở hàm chi vạn đức, nghiêm ngã năng hàm chi nhất tâm. Đức vô sở đức, nghiêm vô sở nghiêm giả, dĩ đối Hằng sa phiền não, hiển Hằng sa Tánh Đức. Tự tánh chi phiền não bổn Không, đức tùng hà lập, tắc đức vô sở đức. Ký dĩ tức tâm chi đức, nghiêm thử tức đức chi tâm, toàn tâm tức đức, tắc nghiêm vô sở nghiêm. Tâm đức lưỡng vong, Năng Sở bất lập, nhất niệm bất sanh, thị chân cúng dường dã. Phật giả, giác dã. Giác thể vô sanh; bất đạt Vô Sanh, hà xứ mịch Phật? Cố duy tịch diệt hiện tiền, nãi năng đồng Phật từ lực. Bất nhiên, dĩ sanh diệt tâm, trước tướng mịch Phật, tùy trục vọng duyên, phi chân cúng dường cố. Như lý tư duy, tức thị cúng dường Như Lai giả, Kim Cang kinh vân: “Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa”. Bất tư Chân Như chi nghĩa, bất năng cúng dường Như Lai cố. Chân Như phi hữu, bất dĩ hữu tư. Chân Như phi vô, bất dĩ vô tư. Chân Như phi diệc hữu, diệc vô, bất dĩ song diệc tư. Chân Như phi phi hữu phi vô, bất dĩ song phi tư. Ly tứ cú, tuyệt bách phi tư, tư chí vô tư, tư tận hoàn nguyên, phương danh thân cúng dường Như Lai dã.

(鈔)自嚴者，心本具含萬德，還以萬德嚴心，德無所德，嚴無所嚴，是真供養。思益經云：誰能供養佛？通達無生者。寶雨經云：如理思惟，即是供養如來，是也。

(演)心本具含萬德，還以萬德嚴心者，所謂自體有大智慧光明義，遍照法界義，真實識知義，常樂我淨義等，即以所含之萬德，嚴我能含之一心。德無所德，嚴無所嚴者，以對恆沙煩惱，顯恆沙性德。自性之煩惱本空，德從何立，則德無所德。既以即心之德，嚴此即德之心，全心即德，則嚴無所嚴。心德兩忘，能所不立，一念不生，是真供養也。佛者，覺也。覺體無生；不達無生，何處覓佛？故唯寂滅現前，乃能同佛慈力。不然，以生滅心，著相覓佛，隨逐妄緣，非真供養故。如理思惟，即是供養如來者。金剛經云：如來者，即諸法如義。不思真如之義，不能供養如來故。真如非有，不以有思。真如非無，不以無思。真如非亦有亦無，不以雙亦思。真如非非有非無，不以雙非思。離四句，絕百非思，思至無思，思盡還源，方名親供養如來也。

(Sao: “Tự trang nghiêm”: Tâm vốn sẵn bao hàm vạn đức, lại còn dùng vạn đức để trang nghiêm tâm. Tuy là đức mà chẳng phải là đức; tuy trang nghiêm, nhưng không có gì để trang nghiêm, đó là cúng dường chân thật.

Kinh Tư Ích nói: “Ai có thể cúng dường Phật? Chính là người thông đạt Vô Sanh”. Kinh Bảo Vũ nói: “Tư duy đúng lý chính là cúng dường Như Lai” chính là nói đến ý này.

Diễn: “Tâm vốn sẵn bao hàm vạn đức, lại dùng vạn đức để trang nghiêm tâm”, nghĩa là tự thể đã có các ý nghĩa “đại trí huệ quang minh, chiếu trọn khắp pháp giới, hay biết chân thật, thường, lạc, ngã, tịnh” v.v… tức là dùng vạn đức là những cái được bao hàm để nghiêm tịnh nhất tâm [mà nhất tâm] là chủ thể bao hàm [vạn đức] của ta. “Tuy có đức mà chẳng thấy là đức, tuy trang nghiêm mà chẳng có gì để trang nghiêm”: Do đối ứng với phiền não nhiều như cát sông Hằng mà tỏ lộ Tánh Đức nhiều như cát sông Hằng. Phiền não trong tự tánh vốn là Không, đức do đâu mà lập, cho nên “tuy có đức mà chẳng thấy là đức”. Đã dùng cái đức ngay trong tâm để trang nghiêm cái tâm của đức ấy, toàn thể tâm chính là đức, cho nên “trang nghiêm mà chẳng có gì để trang nghiêm”. Tâm và đức cùng mất, Năng và Sở chẳng lập, một niệm chẳng sanh, đó là cúng dường chân thật.

Phật là giác. Bản thể của Giác là vô sanh. Chẳng thông đạt Vô Sanh, tìm Phật ở chỗ nào? Vì vậy, chỉ có tịch diệt hiện tiền, bèn có thể giống như từ lực của Phật. Nếu không như vậy, dùng cái tâm sanh diệt, chấp tướng để tìm Phật, theo đuổi vọng duyên, sẽ chẳng phải là cúng dường chân thật.

“Tư duy đúng lý chính là cúng dường Như Lai”: Kinh Kim Cang nói: “Như Lai là nghĩa Như của các pháp”. Chẳng nghĩ tới nghĩa Chân Như, chẳng thể cúng dường Như Lai. Chân Như chẳng phải là Có, chẳng nghĩ là Có. Chân Như chẳng phải là Không, chẳng nghĩ là Không. Chân Như chẳng phải là ‘cũng Có, cũng Không’, chẳng nghĩ ‘cả hai cùng có’. Chân Như không phải là “chẳng phải Có, chẳng phải Không”, cho nên chẳng nghĩ “cả hai đều chẳng có”. Mọi suy nghĩ lìa tứ cú, tuyệt bách phi, suy nghĩ đến mức chẳng còn gì để suy nghĩ. Suy nghĩ đã hết, liền trở về nguồn thì mới gọi là “đích thân cúng dường Như Lai”).

(Sao) Tự biến giả, dĩ tâm biến nhất thiết xứ, tức thị nhất nhất thừa sự, vô không quá giả. Cố Duy Ma kinh ngôn: “Vô tiền, vô hậu, nhất thời cúng dường”.

(Diễn) Vô tiền vô hậu nhất thời cúng dường giả, Duy Ma kinh, Thiện Đức trưởng giả ngôn: “Ức niệm ngã tích, tự ư phụ xá, thiết đại thí hội, cúng dường nhất thiết. Kỳ mãn thất nhật, Duy Ma Cật lai nhập hội trung, vị ngã ngôn: “Trưởng giả tử! Phù đại thí hội, bất đương như nhữ sở thiết, đương vi pháp thí chi hội, hà dụng tài thí hội vi?” Ngã ngôn: “Cư sĩ! Hà vi pháp thí chi hội?” Cật ngôn: “Pháp thí hội giả, vô tiền, vô hậu, nhất thời cúng dường”. Thích viết: Phù dĩ phương hội nhân, bất khả dĩ nhất tức kỳ, dĩ tài tế vật; bất khả dĩ nhất thời châu, thị dĩ hội thông vô ngung giả, di luân nhi bất lậu. Pháp trạch minh bị giả, bất dịch thời nhi đồng phú, cố năng tức vô cương vi nhất hội, nhi đạo vô bất nhuận dã.

(鈔)自遍者，以心遍一切處，即是一一承事，無空過者。故維摩經言：無前無後，一時供養。

(演)無前無後一時供養者，維摩經，善德長者言：憶念我昔，自於父舍，設大施會，供養一切。期滿七日，維摩詰來入會中，謂我言：長者子！夫大施會，不當如汝所設，當為法施之會，何用財施會為？我言：居士！何為法施之會？詰言：法施會者，無前無後，一時供養。釋曰：夫以方會人，不可以一息期，以財濟物；不可以一時周，是以會通無隅者，彌綸而不漏。法澤冥被者，不易時而同覆，故能即無疆為一會，而道無不潤也。

(Sao: “Tự trọn khắp”: Do tâm trọn khắp hết thảy mọi nơi, nên thừa sự mỗi một [vị Phật] chẳng bỏ sót. Vì thế, kinh Duy Ma nói: “Chẳng trước, chẳng sau, cúng dường cùng lúc”.

Diễn: “Chẳng trước, chẳng sau, cúng dường cùng lúc”: Trong kinh Duy Ma, trưởng giả Thiện Đức nói: Con nhớ xưa kia, ở nơi nhà cha con, lập hội đại thí, cúng dường hết thảy. Mãn bảy ngày, ngài Duy Ma Cật vào trong hội, bảo con: “Này ông trưởng giả! Phàm là hội đại thí, chớ nên làm như ông, hãy nên làm hội pháp thí. Sao lại dùng tiền tài để làm hội đại thí?” Con nói: “Thưa cư sĩ! Pháp thí hội nên làm như thế nào?” Ngài Duy Ma Cật nói: “Pháp thí hội là không có trước, chẳng có sau, cùng lúc cúng dường”. Giải thích rằng: Phàm dùng phương tiện để giúp đỡ người khác, không thể là một kỳ hạn rồi thôi. Dùng tiền tài giúp muôn vật, chẳng thể chỉ một lúc là trọn vẹn. Do vậy, bèn viên dung vô ngại, bèn trọn khắp chẳng sót, pháp trạch ngầm gia bị, luôn luôn cùng che chở, cho nên có thể “chẳng có ngằn hạn” là một hội, đạo không gì chẳng nhuần thấm).

(Sao) Tự không giả, tâm thể bổn không, không vô lai vãng. Thị cố, dĩ thực thời hoàn, liêu đối thử phương bạt thiệp nhĩ, thật tắc bất việt sát na, hoàn quốc dĩ cánh.

(Diễn) Tâm thể bổn không giả, dĩ tâm vô hình tướng, thập

phương cầu chi, chung bất khả đắc cố. Không vô lai vãng giả, tất cánh không trung, vô hình, vô trụ, vô xứ, vô trước, bất động, bất khởi cố.

(鈔)自空者，心體本空，空無來往。是故，以食時還，聊對此方跋涉耳，實則不越剎那，還國已竟。

(演)心體本空者，以心無形相，十方求之，終不可得故。空無來往者，畢竟空中，無形無住，無處無著，不動不起故。

(Sao: “Tự không”: Tâm thể vốn là Không, Không thì chẳng có qua lại. Do vậy, nói “trở về trong bữa ăn” là nói dựa theo hành động trong cõi [Sa Bà] này, chứ thật ra là chẳng đầy một sát na đã trở về nước [Cực Lạc] xong xuôi.

Diễn: “Tâm thể vốn Không”: Do tâm không có hình tướng, nên mười phương tìm cầu mà trọn chẳng thể đạt được. “[Đã là] Không thì chẳng có qua lại”: Trong cái Không rốt ráo (Tất Cánh Không), chẳng có hình tướng, chẳng có trụ, không có nơi chốn, không chấp trước, chẳng động, chẳng khởi).

(Sao) Tự trụ giả, tâm nguyên trạm tịch, thường trụ bất thiên, thị đương nhân cố hương điền địa, an thân lập mạng xứ. Kim Cang kinh “hoàn chí bổn xứ”, tức thử kinh “hoàn đáo bổn quốc” dã, thử chi vị vụ bổn.

(Diễn) Tâm nguyên trạm tịch, thường trụ bất thiên giả, tâm nguyên, vị nhiễm tâm chi nguyên, tức tánh tịnh dã. Hựu, thô tướng chi nguyên, tức sanh tướng dã. Thử tại Phật địa, phương liễu kỳ nguyên. Nhược Pháp Thân đại sĩ, giác vị chí nguyên, do hữu sanh tướng. Động bỉ tĩnh tâm, nghiệp thức khởi diệt, cố bất vân “thường trụ”. Chí sanh tướng đô tận, vô minh phong chỉ, tánh hải lãng yết, trạm nhiên, thường trụ dã. Nhiên thử thị ước Sanh Diệt Môn thuyết. Nhược ước Chân Như Môn, tắc tùng bổn dĩ lai, ly chư danh tướng, vô hữu biến dị, bất khả phá hoại, trạm nhiên thường trụ dã. Kim Cang bổn xứ, tức thử kinh bổn quốc giả, như Khởi Tín ngôn Bổn Giác, Lăng Nghiêm ngôn Bổn Tâm, Phạm Võng ngôn Bổn Nguyên, Viên Giác ngôn Bổn Tế, giai chỉ tự tánh nhi ngôn dã. Bổn xứ, bổn quốc, hà độc bất nhiên? Thử chi vị vụ bổn giả, Luận Ngữ vị: “Quân tử vụ bổn”, nhiên bỉ dĩ hiếu đễ vi bổn, vị chân vụ bổn dã. Tất dã liễu vạn pháp chi phi chân, đạt bổn nguyên chi nhất trí, đãng sanh diệt chi vọng kế, hội

thường trụ chi chân tâm, phản bổn hoàn nguyên, vi chân vụ bổn dã.

(鈔)自住者，心源湛寂，常住不遷，是當人故鄉田地，安身立命處。金剛經還至本處，即此經還到本國也，此之謂務本。

(演)心源湛寂，常住不遷者，心源，謂染心之源，即性淨也。又，粗相之源，即生相也。此在佛地，方了其源。若法身大士，覺未至源，猶有生相。動彼靜心，業識起滅，故不云常住。至生相都盡，無明風止，性海浪歇，湛然常住也。然此是約生滅門說。若約真如門，則從本以來，離諸名相，無有變異，不可破壞，湛然常住也。金剛本處，即此經本國者，如起信言本覺，楞嚴言本心，梵網言本源，圓覺言本際，皆指自性而言也。本處本國，何獨不然？此之謂務本者，論語謂：君子務本，然彼以孝悌為本，未真務本也。必也了萬法之非真，達本源之一致，蕩生滅之妄計，會常住之真心，返本還源，為真務本也。

(Sao: “Tự trụ”: Nguồn tâm trong lặng, thường trụ, chẳng đổi dời, đó là ruộng đất nơi quê nhà, là chỗ để an thân lập mạng. “Về đến chỗ mình” trong kinh Kim Cang chính là “trở về nước mình” trong kinh này, đó là nói “chú trọng cái gốc”.

Diễn: “Nguồn tâm trong, lặng, thường trụ, chẳng dời”: “Nguồn tâm” là cội nguồn của cái tâm ô nhiễm, chính là tánh thanh tịnh. Lại nữa, cội nguồn của thô tướng chính là sanh tướng. Đạt đến địa vị Phật, mới hiểu thấu suốt cái nguồn cội ấy. Nếu là Pháp Thân đại sĩ thì do chưa giác đến tột cùng nguồn, cho nên hãy còn có sanh tướng. Do động cái tâm tĩnh lặng ấy, nghiệp thức dấy lên, diệt mất, nên chẳng nói là “thường trụ”. Tới khi sanh tướng đã hết, gió vô minh ngừng thổi, biển tánh sóng lặng, lặng trong, thường trụ. Nhưng đấy là nói theo Sanh Diệt Môn. Nếu ước theo Chân Như Môn, ắt từ đầu đến nay, lìa các danh tướng, chẳng có đổi khác, không thể phá hoại, lặng trong, thường trụ.

“Chỗ của chính mình” trong kinh Kim Cang chính là “nước mình” trong kinh này. Như luận Khởi Tín nói Bổn Giác, Lăng Nghiêm nói Bổn Tâm, Phạm Võng nói Bổn Nguyên, Viên Giác nói Bổn Tế, đều là nói về tự tánh; sao riêng bổn xứ và bổn quốc lại chẳng phải là như vậy? “Đó gọi là chú trọng cái gốc”, Luận Ngữ nói: “Quân tử chú trọng cái gốc”, nhưng họ (Nho gia) coi hiếu đễ là gốc, chưa phải là chú trọng cái gốc chân chánh. Ắt phải là liễu giải vạn pháp chẳng thật, thấu đạt nguồn cội vốn nhất trí, trừ sạch so đo sanh diệt lầm lạc, thấu hiểu chân tâm thường trụ, quay trở lại cội nguồn, đó là chú trọng cái gốc chân chánh).

Tam, cúng dĩ tự thích.

(Kinh) Phạn thực kinh hành.

(Sớ) Thừa thượng thực thời, cố thứ ngôn thực. Kinh hành giả, tuần hoàn bất đoạn nghĩa. Phản dĩ nhi thực, thực dĩ nhi hành, phảng dương tự thích dã.

(Sao) Phạn thực giả, Đại Bổn vân: “Chư vãng sanh giả, kỳ phạn thực thời, ngân bát, kim bát, chủng chủng bảo bát, tùy ý hiện tiền. Bách vị ẩm thực, sung mãn kỳ trung. Toan, hàm, cam, đạm, các như sở nguyện. Bất dư, bất khuyết; bất dĩ mỹ cố, quá lượng nhi thực. Thực dĩ tự tiêu, nhi vô di chỉ. Hoặc kiến sắc, văn hương, ý dĩ vi thực, tự nhiên bão thích, vô sở vị trước. Thân tâm khinh lợi, thực tất hóa khứ. Thời chí phục hiện”. Tuần hoàn giả, như kinh quán vĩ, lạc dịch liên miên, vãng lai vô dĩ dã. Thực dĩ nhi hành, nhất dĩ điều thân, sử vô ngưng trệ. Nhất dĩ điều tâm, sử bất phóng dật dã. Phảng dương giả, ưu du tự đắc ý. Thế nhân thực dĩ, phi bôn tẩu trần vụ, tắc tăng trưởng thụy miên. Bỉ quốc phạn thực kinh hành, giải thoát chi phong, tiêu dao chi trạng, khả tưởng kiến dã.

三、供已自適。

(經)飯食經行。

(疏)承上食時，故次言食。經行者，循環不斷義。返已而食，食已而行，彷徉自適也。

(鈔)飯食者，大本云：諸往生者，其飯食時，銀缽金缽，種種寶缽，隨意現前。百味飲食，充滿其中。酸鹹甘淡，各如所願。不餘不缺；不以美故，過量而食。食已自消，而無遺滓。或見色聞香，意以為食，自然飽適，無所味著。身心輕利，食畢化去。時至復現。循環者，如經貫緯，絡繹連綿，往來無已也。食已而行，一以調身，使無凝滯。一以調心，使不放逸也。彷徉者，優遊自得意。世人食已，非奔走塵務，則增長睡眠。彼國飯食經行，解脫之風，逍遙之狀，可想見也。

(Ba, cúng dường xong, tự thỏa thích.

Kinh: Dùng cơm, kinh hành.

Sớ: Tiếp nối ý “[trở về trong khoảng] bữa ăn” trong phần trước, cho nên tiếp theo đó, nói đến “ăn”. “Kinh hành” nghĩa là tuần hoàn chẳng ngừng. Trở về bèn ăn, ăn xong đi kinh hành, thảnh thơi, thoải mái.

Diễn: “Dùng cơm”, kinh Đại Bổn chép: “Những người đã vãng sanh, khi ăn cơm, bát bạc, bát vàng, các thứ bát báu, tùy ý hiện ra trước mặt. Thức ăn trăm vị, đầy ắp trong ấy. Chua, mặn, ngọt, nhạt, mỗi thứ đúng như ý nguyện, chẳng thừa, chẳng thiếu. Chẳng vì ngon lành mà ăn quá mức. Ăn xong tự tiêu, chẳng còn sót lại cặn bã. Hoặc thấy sắc, ngửi hương, bèn nghĩ là đã ăn, tự nhiên no đủ, thỏa thích, chẳng tham đắm mùi vị. Thân tâm nhẹ nhàng, nhanh nhẹn, ăn xong, [những thức ăn và đồ đựng] bèn biến mất. Đến lúc lại hiện ra”.

“Tuần hoàn” là như từ đường dọc xuyên suốt đường ngang, liên tiếp nối kết, qua lại không ngừng vậy. Ăn xong đi kinh hành thì một là điều hòa thân thể, khiến cho [thân thể] chẳng ngưng trệ; hai là để điều tâm, khiến cho [cái tâm] chẳng buông lung.

“Phảng dương” là thong dong, thích ý. Người đời ăn xong, nếu chẳng bôn ba việc đời thì cũng ngủ nghê nhiều hơn. Người trong cõi kia ăn xong đi kinh hành, có thể hình dung họ có phong thái giải thoát, tiêu dao).

(Sớ) Duy ngôn phạn thực, bất cập y đẳng, duy ngôn kinh hành, bất cập tọa đẳng, diệc văn tỉnh cố.

(Sao) Y giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung nhân, sở dục y phục, tùy niệm tức chí, bất giả tài, phùng, đảo nhiễm, hoán trạc. Hựu phục hữu vô lượng thượng diệu y phục, bảo quan, hoàn, xuyến, nhĩ đang, anh lạc, hoa man, đới tỏa, chư bảo trang nghiêm, bách thiên diệu sắc, tự nhiên tại thân”. Hựu vân: “Phục hữu vô lượng như ý diệu hương, đồ hương, mạt hương. Kỳ hương phổ huân bỉ Phật quốc giới”. Cố bất ngôn y, dĩ thực nhiếp y, cập nhất thiết tư sanh chi cụ cố. Bất cập tọa giả, Giáo khai tứ chủng tam muội: Nhất, viết thường hành. Nhị, viết thường tọa. Tam, viết bán hành, bán tọa. Tứ, viết phi hành, phi tọa. Tựu thử văn trung, tắc duy đệ nhất. Nhiên nhị bộ trung, giai ngôn vãng sanh giả, tọa liên hoa trung, Bát Châu tam muội tắc phục ngôn lập; đương tri dĩ hành nhiếp tọa, cập tứ oai nghi cố.

(Diễn) Giáo khai tứ chủng tam muội: Nhất, viết Thường Hành giả, xuất Bát Châu Tam Muội Kinh, diệc danh Phật Lập tam muội. Thành thời, kiến thập phương Phật tại không trung lập, dĩ cửu thập nhật vi nhất kỳ. Nhị, viết thường tọa giả, xuất Văn Thù Sư Lợi Sở Thuyết Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Kinh, diệc danh Nhất Hạnh tam muội, duy chuyên niệm pháp giới cố dã, diệc dĩ cửu thập nhật vi nhất kỳ. Tam, viết bán hành bán tọa giả, xuất Pháp Hoa, Phương Đẳng nhị kinh, Pháp Hoa tam thất nhật vi nhất kỳ, Phương Đẳng bất hạn thời tiết. Tứ, phi hành phi tọa giả, diệc danh Tùy Tự Ý, ý khởi tức quán cố dã. Phương pháp xuất Thỉnh Quán Âm đẳng chư Đại Thừa kinh, thông ư tứ nghi, cập chư tác vụ. Công tư hốt cự, diệc bất ngại tu dã.

(疏)唯言飯食，不及衣等，唯言經行，不及坐等，亦文省故。

(鈔)衣者，大本法藏願云：我作佛時，我剎中人，所欲衣服，隨念即至，不假裁縫擣染浣濯。又復有無量上妙衣服，寶冠環釧，耳璫瓔珞，華鬘帶鎖，諸寶莊嚴，百千妙色，自然在身。又云：復有無量如意妙香，塗香末香。其香普熏彼佛國界。故不言衣，以食攝衣，及一切資生之具故。不及坐者，教開四種三昧：一、曰常行。二、曰常坐。三、曰半行半坐。四、曰非行非坐。就此文中，則唯第一。然二部中，皆言往生者，坐蓮華中，般舟三昧則復言立；當知以行攝坐，及四威儀故。

(演)教開四種三昧：一、曰常行者，出般舟三昧經，亦名佛立三昧。成時，見十方佛在空中立，以九十日為一期。二、曰常坐者，出文殊師利所說摩訶般若波羅蜜經，亦名一行三昧，唯專念法界故也，亦以九十日為一期。 三、曰半行半坐者，出法華方等二經，法華三七日為一期，方等不限時節。四、非行非坐者，亦名隨自意，意起即觀故也。方法出請觀音等諸大乘經，通於四儀，及諸作務。公私忽遽，亦不礙脩也。

(Sớ: “Chỉ nói ăn cơm, chẳng nói đến quần áo v.v... Chỉ nói kinh hành, chẳng nói đến ngồi v.v… là vì kinh văn nói tỉnh lược.

Sao: “Y phục”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi ta thành Phật, người trong cõi ta, mong muốn y phục, vừa nghĩ bèn hiện tới, chẳng cần phải cắt, may, đập, nhuộm, giặt giũ. Lại có vô lượng y phục đẹp đẽ, quý giá nhất. Mão báu, vòng, xuyến, bông tai, chuỗi ngọc, tràng hoa, đai áo, đeo giắt các thứ vật báu để trang nghiêm, trăm ngàn màu sắc đẹp đẽ tuyệt vời, tự nhiên ở trên thân”. Lại nói: “Lại có vô lượng hương mầu nhiệm như ý, hương bôi, hương bột. Hương ấy xông khắp cõi Phật ấy”. Bởi lẽ, chẳng nhắc đến y phục là vì dùng chuyện ăn để bao gồm y phục và hết thảy các vật dụng cần thiết trong cuộc sống.

“Không nói đến ngồi”: Trong Giáo, lập ra bốn loại tam muội: Một là thường hành. Hai là thường ngồi. Ba là nửa đi, nửa ngồi. Bốn là chẳng đi, chẳng ngồi. Vậy thì trong đoạn văn này, chỉ nêu ra cách thứ nhất. Nhưng trong hai bộ kinh, đều nói người vãng sanh ngồi trong hoa sen. Bát Châu tam muội lại nói là “đứng”, nên biết [kinh văn chỉ] nói “đi” là đã bao gồm cả ngồi và bốn oai nghi.

Diễn: “Trong Giáo, lập ra bốn thứ tam muội”: Loại thứ nhất là Thường Hành, phát xuất từ kinh Bát Châu Tam Muội, còn gọi là Phật Lập tam muội. Khi tu thành, sẽ thấy mười phương Phật đứng trong hư không, [pháp tu này] lấy chín mươi ngày làm một kỳ hạn [tu tập]. Hai là Thường Tọa, phát xuất từ kinh Văn Thù Sư Lợi Sở Thuyết Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật, còn gọi là Nhất Hạnh tam muội, vì chỉ chuyên niệm pháp giới, cũng lấy chín mươi ngày làm kỳ hạn. Ba là “nửa đi, nửa ngồi”, xuất phát từ hai kinh Pháp Hoa và Phương Đẳng. Pháp Hoa lấy hai mươi mốt ngày làm hạn, Phương Đẳng chẳng hạn định thời gian. Bốn là chẳng đi, chẳng ngồi, còn gọi là Tùy Tự Ý, vì ý khởi lên liền quán. Phương pháp này phát xuất từ các kinh Đại Thừa như Thỉnh Quán Âm v.v… áp dụng cho khắp bốn oai nghi và các việc làm lụng. Dẫu bỗng gặp chuyện công hay việc tư cấp bách, vẫn chẳng trở ngại tu tập).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thường định, thị phạn thực nghĩa. Tự tánh thường huệ, thị kinh hành nghĩa.

(Diễn) Tự tánh thường định giả, Na Già thường tại Định, vô hữu bất định thời. Hựu vân: “Tâm địa vô tán, tự tánh định”. Tự tánh thường huệ giả, nhất thiết chúng sanh giai cụ Như Lai trí huệ đức tướng, hựu vân: “Tâm địa vô si tự tánh huệ”.

(疏)稱理，則自性常定，是飯食義。自性常慧，是經行義。

(演)自性常定者，那伽常在定，無有不定時。又云：心地無散自性定。自性常慧者，一切眾生皆具如來智慧德相，又云：心地無痴自性慧。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh thường định là ý nghĩa “ăn cơm”. Tự tánh thường trí huệ là ý nghĩa “kinh hành”.

Diễn: “Tự tánh thường định”, Na Già (đức Phật) thường tại Định, chẳng có lúc nào không định. Lại nói: “Tâm địa chẳng tán loạn là tự tánh định”. “Tự tánh thường huệ”: Hết thảy chúng sanh đều có đầy đủ trí huệ và đức tướng của Như Lai. Lại nói: “Tâm địa chẳng si là tự tánh huệ”).

(Sao) Thiền duyệt vi thực, cố Định hữu thực nghĩa. Trí năng vận chuyển, cố Huệ hữu hành nghĩa. Như Luận Tụng vân: “Ái nhạo Phật pháp vị, Thiền tam muội vi thực”. Hựu Phật Địa Luận: “Tịnh độ trung chư Phật, Bồ Tát, năng thuyết, năng thọ Đại Thừa pháp vị. Hựu chánh thể trí thọ Chân Như vị, năng trụ trì thân mạng, sử bất đoạn hoại, trưởng dưỡng vạn pháp, cố danh vi Thực”.

(Diễn) Thiền duyệt vi thực, Định hữu thực nghĩa giả, Thiền Định tư thần, khinh an, thích duyệt cố. Trí năng vận chuyển, Huệ hữu hành nghĩa giả, trí thể vô trụ, vận hành hoạt bát cố. “Như luận” chi luận, thị Vãng Sanh Luận. Như “luận tụng vân” hạ, thị dẫn chứng, thực hữu lục đoạn, hành hữu nhất đoạn. Chư Phật, Bồ Tát năng thuyết, năng thọ giả, phi chư Phật bất năng thuyết, dĩ cụ tứ vô ngại biện, đắc đại vô úy cố. Phi Bồ Tát bất năng thọ, dĩ tối cực lợi căn, kham năng đảm hà cố. Hựu chánh thể trí thọ Chân Như vị giả, chánh thể trí, tức Căn Bản Trí, diệc danh Như Lý Trí. Thử trí năng chứng Chân Như, như không hợp không, tự thủy đầu thủy, Lý Trí nhất như. Trưởng vô đoạn tuyệt, tùng Thể khởi Dụng, trưởng dưỡng vạn pháp, như thực chi năng trì sắc thân, trưởng dưỡng vạn sự dã.

(鈔)禪悅為食，故定有食義。智能運轉，故慧有行義。如論頌云：愛樂佛法味，禪三昧為食。又佛地論：淨土中諸佛菩薩，能說能受大乘法味。又正體智受真如味， 能住持身命，使不斷壞，長養萬法，故名為食。

(演)禪悅為食，定有食義者，禪定資神，輕安適悅故。智能運轉，慧有行義者，智體無住，運行活潑故。如論之論，是往生論。如論頌云下，是引證，食有六段，行有一段。諸佛菩薩能說能受者，非諸佛不能說，以具四無礙辯，得大無畏故。非菩薩不能受，以最極利根，堪能擔荷故。又正體智受真如味者，正體智，即根本智，亦名如理智。此智能證真如。如空合空，似水投水，理智一如。長無斷絕，從體起用，長養萬法，如食之能持色身，長養萬事也。

(Sao: Lấy Thiền Duyệt làm thức ăn, nên Định có ý nghĩa “ăn”. Trí có thể vận chuyển, nên Huệ có ý nghĩa “đi”. Như [Vãng Sanh] Luận có bài kệ như sau: “Yêu thích pháp vị của Phật, dùng Thiền tam muội làm thức ăn”. Phật Địa Luận lại nói: “Chư Phật, Bồ Tát trong Tịnh Độ có thể nói, có thể tiếp nhận pháp vị Đại Thừa”. Lại nữa, chánh thể trí thọ Chân Như vị có thể duy trì thân mạng, khiến cho nó chẳng bị đoạn mất, hư hoại, [lại còn] trưởng dưỡng muôn pháp, cho nên gọi là “ăn”.

Diễn: “Thiền duyệt làm thức ăn, Định có ý nghĩa là Ăn”: Thiền Định có thể bồi bổ tinh thần, nhẹ nhàng, yên vui, thoải mái. “Trí có thể vận chuyển, nên Huệ có nghĩa là Đi”: Do trí thể chẳng trụ, vận hành hoạt bát. Chữ Luận trong “như Luận” chỉ Vãng Sanh Luận. Từ câu “luận tụng rằng” trở đi là dẫn chứng, có sáu đoạn nói về ăn, một đoạn nói về đi.

“Chư Phật, Bồ Tát có thể nói, có thể tiếp nhận”: Chẳng phải là chư Phật không thể nói, vì [chư Phật] trọn đủ Tứ Vô Ngại Biện, đắc đại vô úy. Chẳng phải là Bồ Tát sẽ không thể tiếp nhận, vì Bồ Tát lợi căn tột bậc, có thể gánh vác.

“Lại nữa, chánh thể trí tiếp nhận Chân Như vị”: Chánh thể trí là Căn Bản Trí, còn gọi là Như Lý Trí. Trí này có thể chứng Chân Như, dường như hư không hòa lẫn vào hư không, như nước gieo vào trong nước, Lý và Trí như một. “Tăng trưởng chẳng đoạn tuyệt”: Từ Thể khởi Dụng, trưởng dưỡng vạn pháp, như thức ăn có thể duy trì sắc thân, trưởng dưỡng vạn sự).

(Sao) Hựu A Hàm, Duy Thức đẳng, thuyết xuất thế ngũ thực: Nhất, Thiền Duyệt. Nhị, nguyện. Tam, niệm. Tứ, giải thoát. Ngũ, pháp hỷ. Vị Thiền Định tư thần, khinh an, thích duyệt, tức vi Thực nghĩa. Nguyện lực trì pháp, Pháp Thân tăng trưởng, tức vi Thực nghĩa. Niệm lực minh ký, thánh đạo hiện tiền, tức vi Thực nghĩa. Giải thoát trừ chướng, cư nhiên tư ích, tức vi Thực nghĩa. Pháp hỷ nội sung, cực hỷ lạc cố, tức vi Thực nghĩa. Kim chỉ ngôn Định giả, cử nhất kiêm tứ, Thiền Định chi trung, vô bất nhiếp cố.

(Diễn) Thiền Định tư thần hạ, thứ đệ thích tiền ngũ thực. Thực hữu tư duyệt nghĩa, kim Thiền Định trì tâm, viễn ly thô trọng, duyệt thể thư thần, tức vi Thực nghĩa. Thực hữu tăng trưởng nghĩa, kim nguyện lực kiên cường, chấp trì chánh pháp, Pháp Thân tăng trưởng, tức vi Thực nghĩa. Thực năng thành biện chư sự, kim niệm lực năng minh ký bất vong, thành biện thánh đạo, tức vi Thực nghĩa. Thực năng giải trừ cơ khát, kim giải thoát năng đoạn trừ tam chướng, tư ích Pháp Thân, tức vi Thực nghĩa. Thực năng sướng duyệt thân tâm, kim pháp hỷ năng đắc đại hoan hỷ, bão mãn sung túc, tức vi Thực nghĩa.

(鈔)又阿含唯識等，說出世五食：一、禪悅。二、願。三、念。四、解脫。五、法喜。謂禪定資神，輕安適悅，即為食義。願力持法，法身增長，即為食義。念力明記，聖道現前，即為食義。解脫除障，居然資益，即為食義。法喜內充，極喜樂故，即為食義。今止言定者，舉一兼四，禪定之中，無不攝故。

(演)禪定資神下，次第釋前五食。食有資悅義，今禪定持心，遠離麤重，悅體舒神，即為食義。食有增長義，今願力堅強，執持正法，法身增長，即為食義。食能成辦諸事，今念力能明記不忘，成辦聖道，即為食義。食能解除飢渴，今解脫能斷除三障，資益法身，即為食義。食能暢悅身心，今法喜能得大歡喜，飽滿充足，即為食義。

(Sao: Lại nữa, A Hàm, Duy Thức v.v… nói đến năm món ăn xuất thế: Một là Thiền duyệt; hai là nguyện; ba là niệm; bốn là giải thoát; năm là pháp hỷ. Ý nói: Thiền Định bồi bổ tinh thần, nhẹ nhàng, thoải mái, chính là ý nghĩa của Ăn. Nguyện lực gìn giữ pháp, tăng trưởng Pháp Thân, chính là ý nghĩa của Ăn. Niệm lực hiểu rõ ràng, ghi nhớ, thánh đạo hiện tiền, chính là ý nghĩa Ăn. Giải thoát trừ chướng, nghiễm nhiên tăng trưởng, chính là ý nghĩa của Ăn. Pháp hỷ sung mãn trong ấy, vui sướng tột bậc, chính là ý nghĩa của Ăn. Nay chỉ nói đến Định, nêu lên một điều bao gồm cả bốn điều, trong Thiền Định, không gì chẳng được bao hàm.

Diễn: Từ “Thiền Định bồi bổ tinh thần” trở đi, lần lượt giải thích năm loại ăn trên đây. Ăn có ý nghĩa giúp cho vui sướng, nay Thiền Định gìn giữ cái tâm, xa lìa thô nặng, thân vui sướng, tinh thần thư thái, tức là ý nghĩa Ăn. Ăn có ý nghĩa “tăng trưởng”; nay nguyện lực chắc chắn, mạnh mẽ, chấp trì chánh pháp, tăng trưởng Pháp Thân, tức là ý nghĩa Ăn. Ăn có thể hoàn thành các sự, nay niệm lực có thể nhớ rõ, chẳng quên, hoàn thành thánh đạo, tức là ý nghĩa của Ăn. Ăn có thể trừ khử đói khát, nay giải thoát có thể đoạn trừ ba thứ chướng, tăng cường Pháp Thân, tức là ý nghĩa của Ăn. Ăn có ý nghĩa vui sướng thân tâm, nay do pháp hỷ có thể đạt được đại hoan hỷ, no đủ sung túc, tức là ý nghĩa của Ăn).

(Sao) Duy Ma kinh vân: “Vị phát Đại Thừa ý, thực thử thực giả, chí phát ý nãi tiêu. Dĩ phát ý giả, đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ nãi tiêu. Đắc Nhẫn giả, chí Nhất Sanh Bổ Xứ nãi tiêu”. Hoa Nghiêm Cụ Túc ưu bà di vân: “Nhất Sanh Sở Hệ Bồ Tát, thực ngã thực giả, giai ư Bồ Đề thụ hạ thành Đẳng Chánh Giác”, giai tự tánh Chân Như vô tận chi lý nhi vi thực dã.

(Diễn) Vị phát Đại Thừa ý, thị vị nhập Chánh Định Tụ chúng sanh, tu hành tín tâm giả. Dĩ phát ý, thị tín thành tựu phát tâm dĩ hậu Tam Hiền Bồ Tát. Đắc nhẫn giả, thị chứng phát tâm Thập Địa Bồ Tát, Nhất Sanh Bổ Xứ, tức Đẳng Giác thị. Thực thử thực giả, giai đoàn Chân Như chi lý dĩ vi thực dã. Vấn: “Ký viết Chân Như chi lý vi thực, nhi Chân Như nhất vị bình đẳng, vô tăng, vô giảm, vạn cổ bất ma, nhi văn trung thâm thiển giai vị, lũ thực, lũ tiêu giả, hà dã?” Đáp: “Chân Như tuy viết nhất vị, vạn cổ bất ma, nhi nãi tùy trí thiển thâm, dĩ hạ vị vị chứng thượng vị lý thời, tắc nhất tâm duyên thử lý cảnh, danh thực thử thực. Dĩ chứng thử lý thời, tắc thử lý hóa vi ô hữu, danh viết nãi tiêu. Như nhân vị chí Lư Sơn, tắc hữu Lư Sơn khả duyên. Dĩ chí Lư Sơn, tắc Lư Sơn hóa vi ô hữu. Cố viết: “Bất kiến Lư Sơn chân diện mục, chỉ nhân thân tại thử sơn trung” dã.

(鈔)維摩經云：未發大乘意，食此食者，至發意乃消。已發意者，得無生忍已乃消。得忍者，至一生補處乃消。華嚴具足優婆夷云：一生所繫菩薩 ，食我食者 ，皆於

菩提樹下成等正覺，皆自性真如無盡之理而為食也。

(演)未發大乘意，是未入正定聚眾生，修行信心者。已發意，是信成就發心以後三賢菩薩。得忍者，是證發心十地菩薩，一生補處，即等覺是。食此食者，皆摶真如之理以為食也。問：既曰真如之理為食，而真如一味平等，無增無減，萬古不磨，而文中深淺階位，屢食屢消者，何也？答：真如雖曰一味，萬古不磨，而乃隨智淺深，以下位未證上位理時，則一心緣此理境，名食此食。已證此理時，則此理化為烏有，名曰乃消。如人未至廬山，則有廬山可緣。已至廬山，則廬山化為烏有。故曰：不見廬山真面目，只因身在此山中也。

(Sao: Kinh Duy Ma chép: “Kẻ chưa phát ý Đại Thừa, ăn món ăn này, tới khi phát ý sẽ tiêu. Kẻ đã phát ý, khi đắc Vô Sanh Nhẫn liền tiêu. Kẻ đắc Nhẫn, khi đạt tới Nhất Sanh Bổ Xứ liền tiêu”. Trong kinh Hoa Nghiêm, ưu bà di Cụ Túc bảo: “Nhất Sanh Sở Hệ Bồ Tát ăn thức ăn của ta, đều thành Đẳng Chánh Giác dưới cội Bồ Đề”, đều là dùng lý vô tận nơi Tự Tánh Chân Như để làm thức ăn vậy.

Diễn: “Chưa phát Đại Thừa ý” là chúng sanh chưa nhập Chánh Định Tụ, tu hành tín tâm. “Đã phát ý” là bậc Tam Hiền Bồ Tát sau khi tín thành tựu bèn phát tâm. “Đắc Nhẫn” là bậc đã chứng Phát Tâm Thập Địa Bồ Tát. Nhất Sanh Bổ Xứ (Nhất Sanh Sở Hệ) là bậc Đẳng Giác.

“Ăn thức ăn này” đều là dùng lý Chân Như để làm thức ăn vậy. Hỏi: Đã nói là “lý Chân Như làm thức ăn”, nhưng Chân Như một vị bình đẳng, chẳng tăng, chẳng giảm, muôn đời chẳng mòn, thế mà trong lời Sao lại nói đến các địa vị cạn hay sâu, nhiều lượt ăn, nhiều lượt tiêu, là vì lẽ nào? Đáp: Chân Như tuy nói là một vị, muôn đời chẳng mòn, nhưng tùy thuộc vào trí cạn hay sâu [bèn có sai khác]. Do khi địa vị dưới chưa chứng được lý của địa vị trên, bèn nhất tâm duyên theo lý cảnh ấy, bèn gọi là “ăn thức ăn ấy”. Khi đã chứng lý ấy, lý ấy hóa thành chẳng còn gì nữa, nên mới nói là “bèn tiêu”.

Như người chưa đến Lư Sơn, ắt có Lư Sơn để có thể duyên vào. Đã đến Lư Sơn thì Lư Sơn [trong ý niệm mong tưởng, nghĩ nhớ sẽ] hóa thành chẳng còn nữa. Nên nói: “Chẳng thấy Lư Sơn chân diện mục, chỉ do thân ở tại Lư Sơn”).

(Sao) Kinh hành giả, Trì Thế kinh vân: “Như Lai hành xứ, thị vô hành xứ”. Vô hành xứ giả, chân huệ dã. Cố tri niêm chủy, phóng trợ, khẩu khẩu bất ly; cử túc, động thân, bộ bộ đạp trước. Hà đắc mai đầu khiết phạn, không quá nhất sanh, ngoạn thủy quán sơn, đồ lao vạn lý!

(Diễn) Như Lai hành xứ thị vô hành xứ giả, Hành giả, tâm hành hồ cảnh dã. Phàm phu hành Hữu, Nhị Thừa hành Không, Đại Thừa Bồ Tát hành Trung Đạo. Như Lai tắc Hữu xứ toàn Không, phi hành Hữu dã. Không xứ toàn Hữu, bất hành Không dã. Trung Đạo tức nhị biên, bất hành Trung dã. Ly tứ cú hành, tuyệt bách phi hành. Oai Âm na bạn hành, Pháp Thân hướng thượng hành, bất khả hành xứ hành dã. Cố tri hạ, kết khuyến.

(鈔)經行者，持世經云：如來行處，是無行處。無行處者，真慧也。故知拈匙放箸，口口不離；舉足動身，步步踏著。何得埋頭喫飯，空過一生，翫水觀山，徒勞萬里！

(演)如來行處是無行處者，行者，心行乎境也。凡夫行有，二乘行空，大乘菩薩行中道。如來則有處全空，非行有也。空處全有，不行空也。中道即二邊，不行中也。離四句行，絕百非行。威音那畔行，法身向上行，不可行處行也。故知下，結勸。

(Sao: “Kinh hành”: Kinh Trì Thế nói: “Hành xứ của Như Lai là vô hành xứ”. “Vô hành xứ” là chân huệ. Vì thế biết: Cầm thìa, buông đũa, miệng miệng chẳng lìa; giở chân, động thân, bước bước giẫm đạp. Há nên vùi đầu ăn uống, luống uổng một đời. Dạo chơi sơn thủy, uổng công vạn dặm nhọc nhằn!

Diễn: “Hành xứ của Như Lai là vô hành xứ”: “Hành” là tâm duyên nơi cảnh. Phàm phu hành Hữu, Nhị Thừa hành Không, Đại Thừa Bồ Tát hành Trung Đạo. Như Lai đối với Hữu xứ thì toàn là Không, cho nên chẳng hành Hữu. Do Không xứ toàn là Hữu, cho nên cũng chẳng hành Không.

Trung Đạo chính là Nhị Biên, cho nên chẳng hành Trung. Hành lìa bốn câu, hành dứt bách phi, hành nơi phía Oai Âm Phật, hành nơi Pháp Thân hướng thượng, hành nơi chẳng thể hành! Từ chữ “cho nên biết” là kết lại lời khuyên nhủ).

Tứ, tổng kết

(Kinh) Xá Lợi Phất! Cực Lạc quốc độ, thành tựu như thị công đức trang nghiêm.

(Sớ) Kết thượng thiên nhạc, thiên hoa đẳng, chủng chủng trang nghiêm, giai bổn Phật nguyện hạnh công đức sở thành tựu dã.

(Sao) Nguyện giả, như Đại Bổn, Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, tự địa dĩ thượng, giai vô lượng tạp bảo, bách thiên chủng hương, nhi cộng hợp thành”. Hựu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, thập phương vô ương số thế giới, chư thiên nhân dân, văn ngã danh hiệu, nhiên đăng, tán hoa”. Hựu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sát trung Bồ Tát, dĩ hương hoa đẳng chủng chủng cúng cụ, dục vãng tha phương thế giới cúng dường chư Phật, nhất thời chi khoảnh, tức khả biến chí”. Hựu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung nhân, dục thực chi thời, bảo bát chi trung, bách vị ẩm thực, hóa hiện tại tiền, thực dĩ tự khứ”. Kim lai thành Phật, nhất nhất sở nguyện, giai tất thành tựu. Hành giả, như Đại Bổn vân: “Pháp Tạng tỳ kheo ký phát nguyện dĩ, thiên vũ diệu hoa, nhi tán kỳ thượng”. Hựu vân: “Hoặc vi tỳ kheo, hoặc vi thiên vương, hoặc vi luân vương, hoặc vi đại thần, hằng vãng Phật sở, thừa sự cúng dường”. Hựu vân: “Thủ trung thường xuất y phục ẩm thực, tràng phan, bảo cái, nhất thiết âm nhạc”. Kim lai thành Phật, như thượng thiên nhạc, thiên hoa đẳng báo, tự hợp thành tựu.

四、總結。

(經)舍利弗！極樂國土，成就如是功德莊嚴。

(疏)結上天樂天華等，種種莊嚴，皆本佛願行功德所成就也。

(鈔)願者，如大本法藏願云：我作佛時，自地以上，皆無量雜寶，百千種香，而共合成。又願云：我作佛時，十方無央數世界，諸天人民，聞我名號，然燈散華。又願云：我作佛時，剎中菩薩，以香華等種種供具，欲往他方世界供養諸佛，一時之頃，即可遍至。又願云：我作佛時，我剎中人，欲食之時，寶缽之中，百味飲食，化現在前，食已自去。今來成佛，一一所願，皆悉成就。行者，如大本云：法藏比丘既發願已，天雨妙華，而散其上。又云：或為比丘，或為天王，或為輪王，或為大臣，恆往佛所，承事供養。又云：手中常出衣服飲食，幢旛寶蓋，一切音樂。今來成佛，如上天樂天華等報，自合成就。

(Bốn, tổng kết.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Cực Lạc thành tựu công đức trang nghiêm như thế.

Sớ: Tổng kết những điều như thiên nhạc, thiên hoa v.v… trên đây. Các thứ trang nghiêm vốn đều do nguyện hạnh và công đức của Phật Di Đà thành tựu.

Sao: “Nguyện” là như trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng đã nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, từ mặt đất trở lên, đều dùng vô lượng các chất báu khác nhau, trăm ngàn loại hương cùng hợp thành”. Lại nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, chư thiên và nhân dân trong vô ương số thế giới, nghe danh hiệu tôi bèn thắp đèn, rải hoa”. Lại nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, Bồ Tát trong cõi nước dùng các thứ vật cúng như hương, hoa… muốn sang các thế giới phương khác để cúng dường chư Phật, trong khoảng phút chốc, liền có thể đến trọn khắp”. Lại nguyện rằng: “Khi tôi thành Phật, người trong cõi tôi, lúc muốn ăn, thức ăn trăm vị ở trong bát báu, hóa hiện trước mặt. Ăn xong biến mất”. Nay đã thành Phật, mỗi một điều nguyện thảy đều thành tựu. “Hạnh” thì như kinh Đại Bổn chép: “Tỳ kheo Pháp Tạng đã phát nguyện rồi, trời tuôn hoa mầu nhiệm, rải lên thân Ngài”. Lại nói: “Hoặc làm tỳ kheo, hoặc làm thiên vương, hoặc làm luân vương, hoặc làm quan lớn, luôn đến chỗ Phật, hầu hạ, cúng dường”. Lại nói: “Trong tay thường hiện ra y phục, thức ăn, tràng phan, lọng báu, hết thảy âm nhạc”. Nay đã thành Phật, những quả báo như thiên nhạc, thiên hoa v.v… đều tự thành tựu phù hợp).

Tứ, hóa cầm phong thụ (tam): Sơ, hóa cầm diễn pháp. Nhị, phong thụ tuyên pháp. Tam, tổng kết nhị nghiêm.

Sơ, hóa cầm diễn pháp (nhị): Sơ, chánh thị pháp âm. Nhị, thích vô ác đạo.

Sơ, chánh thị pháp âm (nhị): Sơ, tuyên ngôn. Nhị, hoạch ích.

Sơ, tuyên ngôn.

(Kinh) Phục thứ, Xá Lợi Phất! Bỉ quốc thường hữu chủng chủng kỳ diệu tạp sắc chi điểu: Bạch Hạc, Khổng Tước, Anh Vũ, Xá Lợi, Ca Lăng Tần Già, Cộng Mạng chi điểu. Thị chư chúng điểu, trú dạ lục thời, xuất hòa nhã âm. Kỳ âm diễn sướng Ngũ Căn, Ngũ Lực, Thất Bồ Đề Phần, Bát Thánh Đạo Phần, như thị đẳng pháp.

(Sớ) Thượng ngôn chư thiên hiến thụy; thử ngôn cầm thụ thành âm. Hựu thượng ngôn cúng dường chi thắng; kim ngôn văn pháp chi thắng dã. Chủng chủng ngôn phi nhất, kỳ diệu ngôn dị thường. Tạp sắc ngôn mỹ quan. Bạch Hạc đẳng giả, đa chủng trung cử nhất nhị dã. Bạch Hạc, Khổng Tước, Anh Vũ, thường kiến khả tri. Xá Lợi giải kiến tiền văn. Ca Lăng Tần Già, thử vân Diệu Âm. Cộng Mạng, nhất vân Mạng Mạng. Như thị chủng chủng, tất giai kỳ diệu, phi phàm điểu tỷ.

(Sao) Diệu kỳ giả, hình thù chúng điểu danh Kỳ, âm năng thuyết pháp danh Diệu. Bạch Hạc giả, thử độ hạc hữu tứ chủng, huyền, hoàng, thương, bạch; dĩ bạch vi thắng. Nhiên hạc tuy bạch, tự vô thuần bạch, phi chân bạch hạc dã. Khổng Tước, Anh Vũ, giai thử độ sở quý, cố độc cử dã. Tần Già, thử vân Diệu Âm, vị xuất xác thời, dĩ hữu âm thanh siêu chúng điểu cố. Chánh Pháp Niệm Xứ Kinh vân: “Thử điểu âm thanh, nhược nhân, nhược thiên, Khẩn Na La đẳng, vô năng cập giả, duy trừ Như Lai. Cố vân Diệu Âm”. Cộng Mạng, diệc vân Mạng Mạng, diệc vân Sanh Sanh. Phạm ngữ Kỳ Bà Kỳ Bà Ca, nhị thủ, nhất thân, báo đồng, thức dị, vị thị Thích Ca Điều Đạt túc nhân. Hựu Tuyết Sơn hữu nhị đầu điểu, nhất viết Ca Lâu Trà, nhất viết Ưu Ba Ca Lâu Trà, thị dã. Phảng phất như nhị đầu chi xà, cửu đầu chi điểu, thiên đầu chi ngư, kim khắc hội tác nhân thân nhị thủ, khủng phi dã.

(Diễn) Thích Ca Điều Đạt túc nhân giả, Thích Ca Phật dữ Điều Đạt, vãng tích vi Cộng Mạng điểu, nhất vi Điều Đạt giả thùy, nhất vi Thích Ca giả tỉnh. Tỉnh giả nhân thủ hương quả nhi thực, hương khí phân nhiên. Thùy giả giác nhi ố viết: “Hà mạn ngã nhi thực dã! Ngô đương dĩ độc quả hại chi”, toại thực độc quả, nhị mạng câu táng.

四、化禽風樹(三)：初、化禽演法。二、風樹渲法。三、總結二嚴。

初、化禽演法(二)：初、正示法音。二、釋無惡道。

初、正示法音(二)：初、宣言。二、獲益。

初、宣言。

(經)復次，舍利弗！彼國常有種種奇妙雜色之鳥：白鶴，孔雀，鸚鵡，舍利，迦陵頻伽，共命之鳥。是諸眾鳥，晝夜六時，出和雅音。其音演暢五根，五力，七菩提分，八聖道分，如是等法。

(疏)上言諸天獻瑞；此言禽樹成音。又上言供養之勝；今言聞法之勝也。種種言非一，奇妙言異常。雜色言美觀。白鶴等者，多種中舉一二也。白鶴，孔雀，鸚鵡，常見可知。舍利解見前文。迦陵頻伽，此云妙音。共命，一云命命。如是種種，悉皆奇妙，非凡鳥比。

(鈔)妙奇者，形殊眾鳥名奇，音能說法名妙。白鶴者，此土鶴有四種，玄黃蒼白；以白為勝。然鶴雖白，自無純白，非真白鶴也。孔雀，鸚鵡，皆此土所貴，故獨舉也。頻伽，此云妙音，未出殼時，已有音聲超眾鳥故。正法念處經云：此鳥音聲，若人若天，緊那羅等，無能及者，唯除如來。故云妙音。共命，亦云命命，亦云生生。梵語耆婆耆婆迦，二首一身，報同識異，謂是釋迦調達宿因。又雪山有二頭鳥，一曰迦婁嗏，一曰優波迦婁嗏，是也。彷彿如二頭之蛇，九頭之鳥，千頭之魚，今刻繪作人身二首，恐非也。

(演)釋迦調達宿因者，釋迦佛與調達，往昔為共命鳥，一為調達者睡，一為釋迦者醒。醒者因取香果而食，香氣芬然。睡者覺而惡曰：何瞞我而食也！吾當以毒果害之，遂食毒果，二命俱喪。

(Bốn, chim biến hóa, gió thổi qua cây (gồm ba phần): Một là chim biến hóa diễn thuyết pháp, hai là gió lùa qua cây tuyên diễn pháp âm, ba là tổng kết hai thứ trang nghiêm.

Một là chim biến hóa diễn thuyết pháp (gồm hai phần): Một là chỉ rõ pháp âm, hai là giải thích [Cực Lạc] không có ác đạo.

Một là chỉ rõ pháp âm (gồm hai phần): Một là tuyên nói, hai là đạt được lợi ích.

Trước hết là tuyên nói.

Kinh: Lại nữa, Xá Lợi Phất! Cõi ấy thường có các loài chim kỳ diệu, đủ màu: Chim Bạch Hạc, chim Công, Vẹt, Xá Lợi, Ca Lăng Tần Già, Cộng Mạng. Các loài chim ấy, ngày đêm sáu thời, tiếng hót hòa nhã. Âm thanh ấy diễn nói lưu loát Ngũ Căn, Ngũ Lực, Thất Bồ Đề Phần, Bát Thánh Đạo Phần, các pháp như thế.

Sớ: Trong phần trước, kinh nói chư thiên dâng hiến những thứ tốt lành. Ở đây, kinh nói chim và cây phát ra âm thanh. Lại nữa, phần trước nói về sự cúng dường thù thắng. Ở đây, nói đến sự nghe pháp thù thắng. “Chủng chủng” ý nói chẳng phải một loại. “Kỳ diệu” ý nói chẳng phải tầm thường. “Tạp sắc” ý nói đẹp mắt. Các thứ chim như Bạch Hạc v.v… là trong nhiều loại, nêu lên một, hai loại. Bạch Hạc, Khổng Tước, Anh Vũ, do thường thấy nên có thể tự biết, [chẳng cần phải giải thích]. Xem phần giải thích chữ Xá Lợi trong phần trước. Ca Lăng Tần Già cõi này dịch là Diệu Âm. Cộng Mạng còn gọi là Mạng Mạng. Các loài chim như vậy thảy đều kỳ diệu, các loài chim bình phàm chẳng thể sánh bằng.

Sao: “Diệu kỳ”: Hình dáng khác với các loài chim thì gọi là Kỳ, âm thanh có thể thuyết pháp là Diệu. “Bạch hạc”: Cõi này thì hạc có bốn loại là đen, vàng, xanh, trắng, loại trắng được coi là quý nhất. Nhưng hạc tuy trắng, chẳng có con nào thuần trắng, chẳng phải là bạch hạc thật sự. Chim công và vẹt đều được cõi này coi là quý, cho nên riêng nêu ra. [Ca Lăng] Tần Già (Kalaviṅka), cõi này dịch là Diệu Âm. Khi nó chưa ra khỏi vỏ trứng, đã có âm thanh vượt xa các loài chim pháp. Kinh Chánh Pháp Niệm Xứ nói: “Như âm thanh của loài chim, dù trời hay người, Khẩn Na La v.v… không gì có thể sánh bằng, chỉ trừ Như Lai. Do đó, gọi là Diệu Âm”. Cộng Mạng, cũng dịch là Mạng Mạng, hoặc còn dịch là Sanh Sanh, tiếng Phạn là Kỳ Bà Kỳ Bà Ca (Jīvajīvaka), một thân hai đầu, có cùng quả báo, nhưng thần thức [của mỗi đầu] khác nhau, tức là nói tới túc nhân giữa Phật Thích Ca và Điều Đạt. Lại nữa, Tuyết Sơn có chim hai đầu, một là Ca Lâu Trà, loại kia là Ưu Ba Ca Lâu Trà, chính là loài chim này. Từa tựa như rắn hai đầu, chim chín đầu, cá ngàn đầu. Hiện thời, chạm khắc hoặc vẽ [chim Cộng Mạng] thân người có hai đầu, sợ chẳng trúng vậy!

Diễn: “Túc nhân giữa Phật Thích Ca và Điều Đạt”: Xưa kia, Phật Thích Ca và Điều Đạt (Đề Bà Đạt Đa) làm chim Cộng Mạng. Đầu chim là Điều Đạt thì ngủ, còn đầu chim do Phật Thích Ca sanh ra thì thức. Đầu thức do ngắt quả thơm mà ăn, mùi hương sực nức. Đầu chim ngủ thức giấc, tức tối nói: “Sao mày lừa dối tao mà ăn [một mình], tao sẽ dùng quả độc hại mày”, bèn ăn quả độc, cả hai cùng mất mạng).

(Sao) Thượng văn sổ điểu, tứ thông Chấn Đán, nhị cục Tây Càn. Tại thử độ giả, dĩ xưng trân dị. Nhược tại bỉ quốc, hình thể, sắc, âm, chuyển cánh kỳ diệu. Kim cô thủ danh đồng, nhi thật tắc dị, lệ như lan, võng, hàng thụ đẳng, giai dĩ bảo thành, phi nhân thế sở hữu dã. Cử nhất nhị giả, đa bất tất trần, như Quán Kinh trung hữu phù, nhạn, cập uyên ương đẳng. Kim dĩ thiểu nhiếp đa, diệc văn tỉnh dã.

(鈔)上文數鳥，四通震旦，二局西乾。在此土者，已稱珍異。若在彼國，形體色音，轉更奇妙。今姑取名同，而實則異，例如欄網行樹等，皆以寶成，非人世所有也。舉一二者，多不悉陳，如觀經中有鳧鴈，及鴛鴦等。今以少攝多，亦文省也。

(Sao: Trong mấy loài chim được kể ra trên đây, bốn loại đầu thì Chấn Đán (Trung Hoa) cũng có, hai loại sau chỉ riêng Tây Càn (Ấn Độ) là có. Ở trong cõi này, chúng đã được gọi là quý lạ. Nếu trong cõi kia (Cực Lạc), hình thể, sắc thái, âm thanh càng kỳ diệu hơn nữa! Nay chỉ dùng danh xưng giống nhau, thật ra khác nhau. Chẳng hạn như lan can, lưới, hàng cây v.v… đều do chất báu tạo thành, nhân gian chẳng thể có. Nêu lên một hai loại, chẳng cần phải nói nhiều, như trong Quán Kinh [có nhắc đến các loài] le, nhạn, và uyên ương v.v… Nay dùng ít để bao gồm nhiều, cũng là nói vắn tắt vậy).

(Sớ) Nhiên thử độ chư điểu, duy anh vũ giải tác nhân ngôn, nhi diệc cẩn xưng học ngữ. Bỉ quốc tắc trú dạ xuất âm, thả hòa, thả nhã, vi năng diễn sướng Căn, Lực, Giác, Đạo, nhất thiết đạo phẩm, phi mạn minh dã.

(Sao) Cẩn xưng học ngữ giả, vị đản y nhân ngữ, vị năng tri nghĩa. Lễ Ký viết: “Anh vũ năng ngôn, bất ly phi điểu. Tinh tinh năng ngôn, bất ly cầm thú”, tắc nhân đạo vị thông; hà huống Phật pháp? Anh vũ thả nhiên, dư khả tri hỹ! Hòa nhã giả, hòa dữ bạo đối. Như si nha đẳng, thị danh bạo âm. Nhã dữ tục đối, như oanh ly đẳng, thị danh tục âm. Ưu nhu bình trung, vô hữu thô lệ, năng linh thính giả thao tâm hữu thích, thị danh hòa âm. Chánh đại cẩn nghiêm, vô hữu tà mị, năng linh thính giả dục tâm tự bình, thị danh nhã âm. Do chi sắt thượng khuyết ư hòa, Trịnh chi thanh đại bối ư nhã. Điểu kiêm nhị mỹ, thị Hoàng Chung, Đại Lữ sở bất cập dã.

(Diễn) Hoàng Chung, thị Dương lục luật chi thủ. Đại Lữ, thị Âm lục luật chi thủ.

(疏)然此土諸鳥，唯鸚鵡解作人言 ，而亦僅稱學語。

彼國則晝夜出音，且和且雅，為能演暢根力覺道，一切道品，非漫鳴也。

(鈔)僅稱學語者：謂但依人語，未能知義。禮記曰：鸚鵡能言，不離飛鳥。猩猩能言，不離禽獸，則人道未通；何況佛法？鸚鵡且然，餘可知矣！和雅者，和與暴對。如鴟鴉等，是名暴音。雅與俗對，如鶯鸝等，是名俗音。優柔平中，無有麤厲，能令聽者躁心自釋，是名和音。正大謹嚴，無有邪靡，能令聽者欲心自平，是名雅音。由之瑟尚缺於和，鄭之聲大背於雅。鳥兼二美，是黃鍾大呂所不及也。

(演)黃鍾，是陽六律之首。大呂，是陰六律之首。

(Sớ: Tuy vậy, các loài chim trong cõi này thì chỉ có vẹt biết nói tiếng người, nhưng cũng chỉ được gọi là “học nói”. [Các loài chim trong] cõi kia thì ngày đêm phát ra âm thanh đã hòa lại nhã, có thể diễn tấu lưu loát Căn, Lực, Giác, Đạo, hết thảy đạo phẩm, chẳng phải là hót luông tuồng.

Sao: “Chỉ gọi là học nói” tức là chỉ có thể nói theo tiếng người, chẳng biết ý nghĩa. Sách Lễ Ký chép: “Vẹt có thể nói, chẳng ra ngoài loài chim bay. Đười ươi có thể nói, chẳng ra ngoài loài cầm thú”. Tức là chẳng hiểu đạo làm người, huống hồ Phật pháp? Vẹt đã là như vậy, các loài khác cứ suy ra mà biết! “Hòa nhã”: Hòa là đối lập với bạo (tàn bạo, thô bạo). Như tiếng của các loài cú, quạ v.v… là âm thanh thô bạo. Nhã là tương phản với tục, như tiếng của loài chim vàng anh v.v… là tiếng thô tục. Du dương, mềm mại, êm ả, vừa phải, chẳng thô rít, cộc cằn, có thể khiến cho người nghe trút bỏ nỗi lo toan thì gọi là “hòa âm”. Chánh trực, vang vọng, cẩn trọng, nghiêm túc, chẳng có tà mị, có thể khiến cho lòng ham muốn của người nghe lắng xuống thì là nhã âm. Do tiếng đàn Sắt còn thiếu hòa, do tiếng nhạc nước Trịnh hết sức trái nghịch sự thanh nhã; tiếng chim [trong cõi Cực Lạc] có trọn cả hai điều (hòa và nhã), Hoàng Chung lẫn Đại Lữ đều chẳng sánh bằng.

Diễn: Hoàng Chung đứng đầu sáu luật về các âm thuộc Dương. Đại Lữ đứng đầu sáu luật của các âm thanh thuộc Âm).

(Sao) Diễn giả, trương nhi quảng chi, nghĩa vô tận cố. Sướng giả, phu nhi đạt chi, ý vô trệ cố. Như thị diễn sướng Căn, Lực, Giác, Đạo, tam thập hữu thất chư đạo phẩm dã. Đạo phẩm giả, dĩ thị nhập Đạo chi phẩm loại cố.

(鈔)演者，張而廣之，義無盡故。暢者，敷而達之，意無滯故。如是演暢根力覺道，三十有七諸道品也。道品者，以是入道之品類故。

(Sao: “Diễn” là mở rộng ra, nghĩa lý vô tận. “Sướng” là phô diễn thấu đạt, ý tưởng không bị vướng mắc. Diễn bày lưu loát Căn, Lực, Giác, Đạo, ba mươi bảy đạo phẩm như thế. “Đạo phẩm” là các phẩm loại để nhập đạo).

(Sớ) Nhiên thử tam thập thất phẩm, thuộc Tiểu Thừa pháp, thật thông Đại Thừa, tùy kỳ tâm hạnh, như chư kinh luận trung thuyết.