A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Diễn) Chứng Tín giả, dĩ lục chủng thành tựu, kham vi chứng cứ, sử văn giả bất nghi. Cố Đại luận đệ tứ vấn viết: “Hà bất trực thuyết Bát Nhã, nhi ngôn Xá Vệ đẳng?” Đáp: “Thuyết thời, phương, nhân, linh nhân tín cố”. Phát khởi giả, như Lăng Nghiêm, ngộ đọa dâm thất, Quán Kinh Xà vương thí nghịch, các hữu nhân duyên, vi chi phát khởi dã. Ngôn ngũ cú giả, đản dĩ thuyên nghĩa cứu cánh vi cú, như Phật đản nhất tự, diệc danh cú giả. Quân kỳ phồn giản giả, ngũ cú phân vi ngũ khoa, thất chi thái giản, liệt chúng lập chi vi lục, thất chi thái phồn. Kim hợp ngũ cú vi nhất khoa, tắc giản giả phi giản, liệt chúng dữ ngũ tổng đối, tắc phồn giả bất phồn.

(疏)於中分三，今屬序分。序者敘也。又緒也，未入正文，先敘列此經之端緒也。有證信，發起二序；今唯證信。凡證信者，皆以六種成就。今順文便，均其繁簡，且分為二：先明五句，後明列眾，合之成六。茲復例前，統括大意，次乃離釋。言如是之法，我從佛聞。彼一時釋迦牟尼佛，在舍衛國之祇園也，蓋是佛示阿難故。如是我聞有三義：一、斷疑故。二、息諍故。三、揀邪故。

(演)證信者，以六種成就，堪為證據，使聞者不疑。故大論第四問曰：何不直說般若，而言舍衛等？答：說時方人，令人信故。發起者，如楞嚴，誤墮婬室，觀經闍王弒逆，各有因緣，為之發起也。言五句者，但以詮義究竟為句，如佛但一字，亦名句也。均其繁簡者，五句分為五科，失之太簡，列眾立之為六，失之太繁。今合五句為一科，則簡者非簡，列眾與五總對，則繁者不繁。

(Sớ: Trong ấy, chia ra làm ba phần. Nay [đoạn đang được thảo luận ở đây] thuộc về Tự Phần. Tự là trần thuật; còn có nghĩa là đầu mối; [ý nói] chưa bước vào phần chánh văn, trước hết, nêu bày đầu mối của kinh này. Có hai loại tự phần là Chánh Tín và Phát Khởi; nay riêng nói về phần Chứng Tín. Phàm là Chứng Tín, đều dùng sáu món thành tựu [để chứng minh tính chân thật của một bộ kinh]; nay thuận theo lời văn cho tiện, cân bằng mức độ phức tạp hay đơn giản, bèn chia thành hai phần: Trước hết, giảng năm câu [thuộc năm điều Thành Tựu đầu tiên], sau là nêu rõ thính chúng [tham dự pháp hội], hợp thành sáu [thứ Thành Tựu].

Ở đây, lại theo thông lệ, trước hết nêu tổng quát đại ý, rồi kế đó mới tách ra từng điều để giải thích. Nói “pháp như thế” [nhằm biểu thị pháp này] ta nghe từ đức Phật nói. Vì trong một thời nọ, Thích Ca Mâu Ni Phật ngự tại Kỳ Viên thuộc nước Xá Vệ, dạy cho A Nan [pháp ấy]. “Như thị ngã văn” có ba ý nghĩa: Một là để đoạn nghi; hai là nhằm dứt mọi tranh cãi; ba là để phân biệt kinh này chẳng phải do kẻ tà vạy bịa đặt.

Diễn: “Chứng Tín”: Dùng sáu thứ thành tựu để làm chứng cứ khiến cho người nghe chẳng ngờ. Vì thế, Đại Trí Độ Luận, quyển thứ tư, có câu Hỏi: “Sao chẳng trực tiếp nói đến Bát Nhã, mà nói Xá Vệ v.v…” Đáp: “Nói ra thời, nơi chốn, người nói, khiến cho mọi người tin tưởng”.

“Phát khởi”: Như kinh Lăng Nghiêm, [ngài A Nan] vào lầm nhà dâm nữ, Quán Kinh thì do vua A Xà Thế làm chuyện đại nghịch giết cha, [do những chuyện ấy] mà phát khởi. Nói “năm câu” thì cứ hễ nói ra một nghĩa rốt ráo bèn gọi là “câu”, như chỉ có một chữ Phật, vẫn gọi là một câu. “Cân bằng mức độ phức tạp hay đơn giản”: Năm câu chia thành năm khoa thì sẽ phạm lỗi quá giản lược, liệt kê thính chúng thành sáu khoa sẽ phạm lỗi quá rườm rà. Nay gộp chung năm câu thành một khoa, tức là đơn giản mà chẳng đến nỗi quá giản lược, liệt kê đại chúng thành riêng một khoa nhằm đối ứng với năm điều trước thì sẽ là chi tiết nhưng không rườm rà).

(Sao) Văn Tự Bát Nhã, vị Bát Nhã vô ngôn, lại ngôn nhi hiển. Cố Phật dĩ văn tự thuyết kinh, kim hoàn dĩ văn tự giải thích. Nhiên văn tự tánh Không, tức thị Thật Tướng. Cố tam chủng Bát Nhã, tương vi dung thông, bất ngại văn tự dã. Lược chương giả, ngôn bất tận ý, cố vân lược dã.

(Diễn) Bát Nhã vô ngôn, lại ngôn nhi hiển giả, cổ vân: “Đạo bổn vô ngôn, nhân ngôn hiển đạo” . Kinh vân: “Sanh sanh bất khả thuyết, sanh bất sanh bất khả thuyết, bất sanh sanh bất khả thuyết, bất sanh bất sanh bất khả thuyết. Dĩ Tứ Tất Đàn nhân duyên cố, nhi diệc khả thuyết”, thử chi vị dã. Văn tự tánh Không tức thị Thật Tướng giả, Duy Ma thiên nữ vân: “Ngôn thuyết, văn tự, giai giải thoát tướng, sở dĩ giả hà? Giải thoát giả, bất nội, bất ngoại, bất tại lưỡng gian. Văn tự diệc bất nội, bất ngoại, bất tại lưỡng gian. Thị cố Xá Lợi Phất! Vô ly văn tự, thuyết giải thoát dã. Nhất thiết chư pháp, thị giải thoát tướng”. Tam chủng Bát Nhã tương vi dung thông giả, tùng Thật Tướng Bát Nhã lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, tùng Văn Tự Bát Nhã khởi Quán Chiếu Bát Nhã, tùng Quán Chiếu Bát Nhã khế Thật Tướng Bát Nhã. Nhiên nhi toàn tánh thành tu, Thật Tướng tức Quán Chiếu; toàn tu tức tánh, Quán Chiếu tức Thật Tướng. Văn tự tánh Không, văn tự tức Thật Tướng. Bất ly văn tự, Thật Tướng tức văn tự. Y giải thành hạnh, văn tự tức Quán Chiếu, toàn hạnh khế giải, Quán Chiếu tức văn tự. Cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất dã.

(鈔)文字般若，謂般若無言，賴言而顯。故佛以文字說經，今還以文字解釋。然文字性空，即是實相。故三種般若，相為融通，不礙文字也。略彰者，言不盡意，故云略也。

(演)般若無言，賴言而顯者，古云：道本無言，因言顯道。經云：生生不可說，生不生不可說，不生生不可說，不生不生不可說。以四悉檀因緣故，而亦可說，此之謂也。文字性空即是實相者，維摩天女云：言說文字，皆解脫相，所以者何？解脫者，不內，不外，不在兩間。文字亦不內，不外，不在兩間。是故舍利弗!無離文字，說解脫也。一切諸法，是解脫相。三種般若相為融通者，從實相般若流出文字般若，從文字般若起觀照般若，從觀照般若契實相般若。然而全性成修，實相即觀照；全修即性，觀照即實相。文字性空，文字即實相。不離文字，實相即文字。依解成行，文字即觀照，全行契解，觀照即文字。舉一即三，言三即一也。

(Sao: Văn Tự Bát Nhã: Ý nói Bát Nhã vô ngôn, nhưng dựa vào ngôn ngữ để hiển lộ. Vì thế, đức Phật dùng văn tự để nói kinh, nay lại dùng văn tự để giải thích; nhưng văn tự tánh Không, chính là Thật Tướng. Vì thế, ba thứ Bát Nhã dung thông lẫn nhau, chẳng trở ngại văn tự. “Trình bày đại lược”: Nói chẳng hết ý, nên bảo là “đại lược”.

Diễn: “Bát Nhã vô ngôn, dựa vào ngôn ngữ để hiển lộ”: Cổ nhân nói: “Đạo vốn không lời, do lời hiển đạo”. Kinh dạy: “Sanh sanh chẳng thể nói, sanh bất sanh chẳng thể nói, bất sanh sanh chẳng thể nói, bất sanh bất sanh chẳng thể nói. Do nhân duyên Tứ Tất Đàn mà cũng có thể nói” là nói về điều này.

“Văn tự tánh Không chính là Thật Tướng”: Trong kinh Duy Ma, thiên nữ nói: “Ngôn thuyết, văn tự, đều là tướng giải thoát, vì sao biết vậy? Giải thoát chẳng ở trong, chẳng ở ngoài, chẳng ở tại hai bên. Văn tự cũng chẳng trong, chẳng ngoài, chẳng ở hai bên. Vì thế, này Xá Lợi Phất! Chẳng lìa văn tự mà nói giải thoát. Hết thảy các pháp đều là tướng giải thoát”.

“Ba thứ Bát Nhã dung thông lẫn nhau”: Từ Thật Tướng Bát Nhã lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, từ Văn Tự Bát Nhã khởi Quán Chiếu Bát Nhã, từ Quán Chiếu Bát Nhã khế hội Thật Tướng Bát Nhã. Thế nhưng, do toàn tánh thành tu, Thật Tướng tức Quán Chiếu. Do toàn tu tức tánh, nên Quán Chiếu tức Thật Tướng. Do tánh của văn tự là Không, nên văn tự chính là Thật Tướng. Chẳng lìa văn tự, Thật Tướng chính là văn tự. Nương theo giải để thành hạnh, văn tự tức Quán Chiếu. Toàn thể hạnh khế hợp giải, Quán Chiếu tức văn tự. Nêu ra một thì chính là ba, nói đến ba thì chính là một).

(Sao) Lục chủng thành tựu, phân hợp nhị khoa giả, lệ như Ngũ Uẩn, Lục Căn, hoặc hợp Sắc khai Tâm, hoặc hợp Tâm khai Sắc, tùy kỳ sở nghi, vô định pháp dã.

(Diễn) Lệ như Ngũ Uẩn tam cú, thế gian chư pháp bất xuất , sắc, tâm. Như Lai vị mê tâm bất mê sắc chi nhân, tắc hợp sắc khai tâm, thuyết Ngũ Uẩn. Vị mê sắc bất mê tâm chi nhân, hợp tâm khai sắc, thuyết Lục Nhập. Vị tâm sắc câu mê chi nhân, tâm sắc câu khai, thuyết thập bát giới, thị tùy kỳ sở nghi dã.

(鈔)六種成就，分合二科者。例如五蘊六根，或合色開心，或合心開色，隨其所宜，無定法也。

(演)例如五蘊三句，世間諸法不出色心，如來為迷心不迷色之人，則合色開心，說五蘊。為迷色不迷心之人，合心開色，說六入。為心色俱迷之人，心色俱開，說十八界，是隨其所宜也。

(Sao: Sáu thứ thành tựu được chia ra và gộp lại thành hai khoa.

Ví dụ như Ngũ Uẩn và Lục Căn thì Ngũ Uẩn là gộp Sắc, tách Tâm [thành nhiều thành phần khác nhau], hoặc [như trong trường hợp Lục Căn] thì gộp Tâm, chia chẻ Sắc [thành năm căn riêng biệt], tùy thuận cơ nghi, chẳng có pháp nhất định.

Diễn: Trong ba câu “ví dụ như Ngũ Uẩn…”, các pháp trong thế gian chẳng ra ngoài Sắc và Tâm. Đức Như Lai vì kẻ mê tâm chẳng mê sắc bèn gộp Sắc, chia Tâm [thành nhiều phần khác nhau], nên nói Ngũ Uẩn. Vì kẻ mê Sắc chẳng mê Tâm bèn gộp Tâm, chia Sắc mà nói Lục Nhập. Vì kẻ Tâm lẫn Sắc đều mê bèn nói mười tám giới. Đấy là thuận theo cơ nghi vậy).

(Sao) Phật thị giả, Trí Luận vân: “Phật Niết Bàn thời, thị A Nan ngôn, nhất thiết kinh sơ, giai vân như thị ngã văn, nhất thời Phật tại mỗ quốc, mỗ địa”. Cái thị tuân di sắc cố.

(Diễn) Phật Niết Bàn thời thị A Nan giả, Thế Tôn lâm Niết Bàn thời, A Nan tâm một ưu hải, A Nậu Lâu Đà giáo linh vấn Phật tứ sự: “Nhất, Phật diệt độ hậu, dĩ hà vi sư? Nhị, y hà pháp trụ? Tam, ác tánh tỳ kheo, như hà tẫn xích? Tứ, nhất thiết kinh sơ, đương an hà ngữ?” Phật đáp A Nan: “Phật diệt độ hậu, dĩ Giới vi sư, y Tứ Niệm Xứ trụ, ác tánh tỳ kheo mặc nhi tẫn chi, nhất thiết kinh sơ, ưng vân như thị ngã văn, nhất thời, Phật tại mỗ xứ, mỗ quốc độ, dữ mỗ đại chúng. Phi độc ngã pháp như thị, tam thế chư Phật kinh sơ diệc nhiên”.

(鈔)佛示者，智論云：佛涅槃時，示阿難言，一切經初，皆云如是我聞，一時佛在某國某地。蓋是遵遺敕故。

(演)佛涅槃時示阿難者，世尊臨涅槃時，阿難心沒憂海，阿㝹樓馱教令問佛四事：一、佛滅度後，以何為師？二、依何法住？三、惡性比丘，如何擯斥？四、一切經初，當安何語？佛答阿難：佛滅度後，以戒為師，依四念處住，惡性比丘嘿而擯之。一切經初，應云如是我聞，一時，佛在某處，某國土，與某大眾。非獨我法如是，三世諸佛經初亦然。

(Sao: “Phật dạy”: Trí Độ Luận chép: “Lúc đức Phật nhập Niết Bàn, dạy ngài A Nan: Đầu hết thảy các kinh đều ghi ta nghe như thế này, một thời đức Phật ở nước nọ, nơi nọ”. Đấy là tuân theo di giáo của đức Phật vậy.

Diễn: “Lúc Niết Bàn, Phật dạy ngài A Nan”: Lúc đức Thế Tôn sắp nhập Niết Bàn, ngài A Nan chìm đắm trong biển ưu não, ngài A Nậu Lâu Đà dạy A Nan hỏi đức Phật bốn chuyện: “Một, sau khi đức Phật diệt độ, lấy gì làm thầy? Hai, nương theo pháp nào để trụ? Ba, đối với tỳ kheo tánh ác thì trục xuất như thế nào? Bốn, đầu hết thảy các kinh nên để những chữ gì?” Đức Phật đáp ngài A Nan: “Sau khi Phật diệt độ, lấy Giới làm thầy, nương vào Tứ Niệm Xứ để trụ, đối với tỳ kheo tánh ác bèn dùng im lặng để trục xuất. Đầu hết thảy các kinh, nên nói là tôi nghe như thế này, một thời đức Phật ở chỗ nào đó, cõi nước nào đó, cùng với đại chúng chi đó. Không phải chỉ riêng pháp của ta là như thế, mà đầu các kinh của ba đời chư Phật cũng thế”).

(Sao) “Đoạn nghi” giả, A Nan kết tập thời, chúng khởi tam nghi: Nhất, nghi Phật trùng khởi; nhị, nghi A Nan thành Phật; tam, nghi tha phương Phật lai. Kim viết “như thị ngã văn”, tam nghi đốn thích. “Tức tránh” giả, viết “ngã văn”, tắc phi ức kiến tự tác cố. Giản tà giả, viết “như thị”, tắc dị ngoại đạo “A Ưu” cố. Như Phật Địa Luận vân: “Như thị chi pháp, ngã tích tằng văn”, ý tỵ tăng giảm dị phân quá thất, diệc “tức tránh” nghĩa dã.

(Diễn) Tam nghi đốn thích giả, viết như thị chi pháp, ngã tùng Phật văn, tắc phi Phật trùng khởi. Thuật Phật thành ngôn, tắc diệc phi A Nan thành Phật, diệc phi tha phương Phật lai. Cố đốn thích dã. Dị ngoại đạo A Ưu giả, ngoại đạo nhất thiết kinh sơ, giai an A Ưu nhị tự. Dĩ A giả, vô dã, Ưu giả, hữu dã. Ngoại đạo sở thuyên, bất xuất Hữu Vô, cố viết A Ưu. Hựu A Ưu giả, cát dã. Kinh sơ an cát, tắc tự thỉ chí chung, cát vô bất lợi cố. Ý tỵ tăng giảm dị phân quá thất giả, A Nan kết tập pháp tạng, Phật tứ thập cửu niên sở thuyết như nhất khí thủy, truyền vu nhất khí, bất tăng nhất trích, bất giảm nhất trích. Vô hữu tăng giảm, dị phân quá thất. Cố vân Phật pháp đại hải thủy, lưu nhập A Nan tâm dã.

(鈔)斷疑者，阿難結集時，眾起三疑：一、疑佛重起，二、疑阿難成佛，三、疑他方佛來。今曰如是我聞，三疑頓釋。息諍者，曰我聞，則非臆見自作故。揀邪者，曰如是，則異外道阿憂故。如佛地論云：如是之法，我昔曾聞，意避增減異分過失，亦息諍義也。

(演)三疑頓釋者，曰如是之法，我從佛聞 ，則非佛重

起。述佛成言，則亦非阿難成佛，亦非他方佛來。故頓釋也。異外道阿憂者，外道一切經初，皆安阿憂二字。以阿者，無也，憂者，有也。外道所詮，不出有無，故曰阿憂。又阿憂者，吉也。經初安吉，則自始至終，吉無不利故。意避增減異分過失者，阿難結集法藏，佛四十九年所說之法如一器水，傳于一器，不增一滴，不減一滴。無有增減，異分過失。故云佛法大海水，流入阿難心也。

(Sao: “Đoạn nghi: Khi ngài A Nan kết tập, đại chúng dấy lên ba mối nghi: Một là nghi Phật trở lại, hai là nghi A Nan đã thành Phật, ba là nghi Phật từ nơi khác đến. Nay nói “ta nghe như thế”, ba mối nghi ấy nhanh chóng được cởi gỡ. “Dứt tranh cãi”: Nói “tôi nghe” [ngụ ý: Những kinh điển tôi đang nói đây] chẳng phải do tôi tự suy nghĩ, bịa ra. “Phân biệt khác với tà ngoại”: Nói “như thế” nên khác với [kinh điển] của ngoại đạo dùng chữ “A Ưu”. Như Phật Địa Luận đã nói: “Pháp như thế, xưa kia tôi đã từng được nghe”, [nói như vậy] nhằm tránh khuyết điểm phân tranh, biện bác “tăng, giảm, khác biệt”, cũng là ý nghĩa “dứt tranh cãi” vậy.

Diễn: “Ba mối nghi được nhanh chóng cởi gỡ”: Nói pháp “như thế, tôi được nghe từ đức Phật” tức chẳng phải là đức Phật trở lại. Thuật lời dạy của đức Phật, vừa chẳng phải là A Nan đã thành Phật, mà cũng chẳng phải là Phật từ phương khác đến. Vì thế, nhanh chóng cởi gỡ [mối nghi].

“Khác với A Ưu của ngoại đạo”: Đầu hết thảy các kinh của ngoại

đạo đều đặt chữ A Ưu, do A là không, Ưu là có. Những điều ngoại đạo đã nói, chẳng vượt khỏi có và không. Vì thế nói là A Ưu. A Ưu lại có nghĩa là Cát (tốt lành). Đầu kinh đặt chữ Cát, tức là từ đầu đến cuối đều tốt lành, chẳng có gì bất lợi.

“Ý tránh khuyết điểm phân tranh, biện bác tăng, giảm, khác biệt”: Ngài A Nan kết tập pháp tạng, những điều đức Phật đã nói trong bốn mươi chín năm như một bát nước đổ sang một bát khác, chẳng tăng thêm giọt nào, chẳng giảm bớt giọt nào. Chẳng có lỗi lầm phân tranh khác biệt, tăng giảm. Vì thế nói: “Nước biển cả Phật pháp, đổ vào tâm A Nan”).

(Sớ) Như thị giả, Tín Thành Tựu dã, như Trí Luận trung thuyết. Hựu nhị tự phục vi nhị nghĩa, hữu đa chủng giải. Nhược dĩ Tông giản định, ước đương Tông, tắc nhất tâm bất loạn viết Như, duy thử vô phi viết Thị.

(Diễn) Dĩ Tông giản định giả, đa giải tịnh trần, tùng vi mạc quyết. Tùy Tông dĩ dịnh, tắc vô dị từ dã.

(疏)如是者，信成就也，如智論中說。又二字復為二義，有多種解。若以宗揀定，約當宗，則一心不亂曰如，唯此無非曰是。

(演)以宗揀定者，多解並陳，從違莫決。隨宗以定，則無異詞也。

(Sớ: “Như thị” là Tín Thành Tựu, như trong Trí Độ Luận đã nói. Lại nữa, hai chữ [Như Thị] ấy lại có hai nghĩa, có nhiều cách giảng giải. Nếu dùng Tông [do chính mình đang tu học] để biện định, xét theo Tịnh Độ Tông, nhất tâm bất loạn là Như, “chỉ có điều này không sai” là Thị.

Diễn: “Dùng Tông để biện định”: Có nhiều cách hiểu [hai chữ Như Thị] đều được trình bày, nếu những cách giải thích ấy [tựa hồ] mâu thuẫn lẫn nhau, không thể quyết đoán được; hãy thuận theo Tông [mà chính mình đang tu học] để quyết định thì sẽ không có gì để tranh cãi nữa).

(Sao) Trí Luận vân: “Phật pháp đại hải, Tín vi năng nhập”. Tín giả, ngôn “thị sự như thị”; bất tín giả, ngôn “thị sự bất như thị”. Triệu công viết: “Như thị giả, tín thuận chi từ dã”. Cố thế nhân doãn khả, diệc viết “như thị”. Phục nhị nghĩa giả, hựu ly “như thị” nhị tự các thích dã.

(Diễn) Trí Luận “Phật pháp đại hải, Tín vi năng nhập” giả. Thích Luận đệ nhị: “Vấn viết: Chư Phật kinh, hà cố sơ xưng Như Thị? Đáp: Phật pháp đại hải, Tín vi năng nhập, trí vi năng độ”. Như Thị nghĩa giả, tức thị tín dã. Nhược nhân hữu tín, năng nhập Phật tánh. Vô tín bất nhập. Bất tín giả, ngôn thị sự bất như thị. Tín giả, ngôn thị sự như thị. Triệu công như thị tín thuận chi từ giả, Triệu công Duy Ma Sớ vân: “Như thị, tín thuận chi từ dã. Tín tắc sở ngôn chi lý thuận, lý thuận tắc sư tư chi đạo thành. Kinh vô phong ước, phi tín bất truyền, cố kiến ngôn như thị”.

(鈔)智論云：佛法大海，信為能入。信者，言是事如是；不信者，言是事不如是。肇公曰：如是者，信順之辭也。故世人允可，亦曰如是。復二義者：又離如是二字各釋也。

(演)智論佛法大海，信為能入者。釋論第二：問曰：諸佛經，何故初稱如是？答：佛法大海，信為能入，智為能度。如是義者，即是信也。若人有信，能入佛法。無信不入。不信者，言是事不如是。信者，言是事如是。肇公如是信順之辭者，肇公維摩疏云：如是，信順之辭也。信則所言之理順，理順則師資之道成。經無豐約，非信不傳，故建言如是。

(Sao: Trí Độ Luận chép: “Biển cả Phật pháp, do lòng tin mà có thể vào”. Tin thì sẽ nói “chuyện này đúng là như thế”, chẳng tin sẽ nói “chuyện này chẳng phải là như thế”. Ngài Tăng Triệu nói: “Như Thị là từ ngữ biểu lộ sự tín thuận”. Vì vậy, người đời chấp nhận [điều gì] thì cũng nói “như thị”. Lại có hai nghĩa, tức là lại đem hai chữ “như thị” tách ra để giải thích từng chữ một.

Diễn: “Trí Độ Luận nói biển cả Phật pháp, do lòng tin mà có thể vào”: Thích Luận (tức là Ma Ha Bát Nhã Thích Luận, tên gọi khác của Trí Độ Luận), quyển thứ hai chép: “Hỏi: Vì sao ở đầu các bộ kinh Phật đều nói là Như Thị? Đáp: Biển cả Phật pháp, do lòng tin mà có thể vào, trí có thể độ”. Như Thị có nghĩa là tín. Nếu ai có tín, thì sẽ có thể nhập Phật tánh. Chẳng tin sẽ không nhập. Kẻ chẳng tin sẽ nói “chuyện này chẳng phải là như thế”. Kẻ tin sẽ nói “chuyện này đúng là như thế”.

“Ngài Tăng Triệu bảo: Như Thị là lời lẽ biểu lộ sự tín thuận”: Trong bộ Duy Ma Sớ của ngài Tăng Triệu có đoạn viết như sau: “Như Thị là từ ngữ biểu lộ sự tín thuận. Tín thì lời nói thuận lý. Thuận lý thì đạo thầy trò được thành. Kinh không phong phú hay giản ước, chẳng tin bèn không truyền. Vì thế, khởi đầu bèn nói Như Thị”).

(Sao) Đa giải giả, hữu dĩ thánh nhân thuyết pháp, đản hiển ư Như, duy Như vi Thị, như Lưu Cù sở thuyết. Hữu dĩ Như giả, đương Lý chi ngôn; Thị giả, vô phi chi xưng, như Sanh công sở thuyết. Hữu dĩ Như Lai thuận cơ vi ứng, danh Như, chúng sanh vô phi vi cảm, danh Thị, như Dung công sở thuyết. Hữu dĩ Thật Tướng chi Lý, thỉ chung bất dị danh Như, như Lý nhi thuyết danh Thị, như Thiên Thai sở thuyết. Hữu dĩ Như vi Chân Không, Thị vi Diệu Hữu, địch phá ngoại đạo Đoạn Thường nhị kiến, như Thanh Lương chiết trung chư gia sở thuyết. Dư thuyết thượng đa, khủng phồn bất dẫn. Dĩ thượng các hữu ý nghĩa, tiểu dị đại đồng, tịnh vô tương ngại.

(Diễn) Đản hiển ư Như, duy Như vi Thị giả, trừ chư pháp Thật Tướng ngoại, dư giai ma sự dã. Thử ước sở thuyên chi Lý thích. Đương Lý chi ngôn, vô phi chi xưng, thị ước năng thuyên chi văn thích. Thuận cơ vi ứng giả, như kinh vân: “Vị ứng Thanh Văn nhân, thuyết ưng Tứ Đế pháp. Vị ứng Duyên Giác nhân, thuyết ưng Thập Nhị Nhân Duyên pháp. Vị ứng Bồ Tát nhân, thuyết ưng Lục Ba La Mật pháp dã”. Vô phi vi cảm giả, nhược chúng sanh cơ khí bất tịnh, bất năng cảm Phật, như trừng đàm thỉ năng hiện nguyệt, trược thủy bất năng hiện dã. Thử ước cảm ứng thích. Thỉ chung bất dị giả, Thật Tướng chi Lý, mê thời bất giảm, ngộ thời bất tăng, mê thời bất nhiễm, ngộ thời bất tịnh, như như bất động, cố danh Như dã. Như Lý nhi thuyết giả, vị như Thật Tướng lý, vị nhân diễn thuyết, vô biệt dị thuyết, cố viết Thị dã. Thử song ước năng thuyên, sở thuyên thích. Như vi Chân Không, Thị vi Diệu Hữu giả, tức Hữu chi Không, vi Chân Không. Thử phá hư vô chi Đoạn Kiến. Tức Không chi Hữu, vi Diệu Hữu, thử phá thật hữu chi Thường Kiến. Thử ước phá tà thích. Tịnh vô tương ngại giả, năng thuyên chi ngoại, vô sở thuyên nghĩa. Sở thuyên chi ngoại, vô năng thuyên văn, tắc năng thuyên bất ngại sở thuyên, sở thuyên bất ngại năng thuyên. Chúng sanh vô cơ, Phật bất thuyết pháp. Tịnh cơ cảm Phật, nãi hiển ngôn thuyên, tắc năng sở thuyên bất ngại cảm ứng, cảm ứng bất ngại năng sở thuyên. Hựu ứng cơ thuyết pháp, hiển thị chân tông, địch phá tà ngoại, tắc tiền nhị. Hựu bất ngại phá tà dã.

(鈔)多解者，有以聖人說法 ，但顯於如 ，唯如為是，

如劉虬所說。有以如者，當理之言；是者，無非之稱，如生公所說。有以如來順機為應，名如，眾生無非為感，名是，如融公所說。有以實相之理，始終不異名如，如理而說名是，如天台所說。有以如為真空，是為妙有，敵破外道斷常二見，如清涼折衷諸家所說。餘說尚多，恐繁不引。以上各有意義，小異大同，並無相礙。

(演)但顯於如，唯如為是者，除諸法實相外，餘皆魔事也。此約所詮之理釋。當理之言，無非之稱，是約能詮之文釋。順機為應者，如經云：為應聲聞人，說應四諦法。為應緣覺人，說應十二因緣法。為應菩薩人，說應六波羅密法也。無非為感者，若眾生機器不淨，不能感佛，如澄潭始能現月，濁水不能現也。此約感應釋。始終不異者，實相之理，迷時不減，悟時不增，迷時不染，悟時不淨，如如不動，故名如也。如理而說者，謂如實相理，為人演說，無別異說，故曰是也。此雙約能詮，所詮釋。如為真空，是為妙有者，即有之空，為真空。此破虛無之斷見。即空之有，為妙有，此破實有之常見。此約破邪釋。並無相礙者，能詮之外，無所詮義。所詮之外，無能詮文，則能詮不礙所詮，所詮不礙能詮。眾生無機，佛不說法。淨機感佛，乃顯言詮，則能所詮不礙感應，感應不礙能所詮。又應機說法，顯示真宗，敵破邪外，則前二。又不礙破邪也。

(Sao: “Có nhiều cách giải thích”: Có người cho rằng “thánh nhân thuyết pháp chỉ nhằm hiển lộ lý Như, chỉ có Như là Thị (đúng)” như ngài Lưu Cù đã nói. Có người cho rằng “Như là nói xứng Lý, còn Thị là nói không sai” như ngài Đạo Sanh đã nói. Có người cho rằng “Như Lai thuận theo căn cơ mà ứng thì gọi là Như; chúng sanh không gì chẳng cảm, nên gọi là Thị” như ngài Biến Dung đã nói. Có người coi “lý Thật Tướng từ đầu đến cuối chẳng sai khác là Như, nói đúng như Lý là Thị” như ngài Thiên Thai đã nói. Có người coi “Như là Chân Không, Thị là Diệu Hữu. Phá trừ hai kiến chấp Thường và Đoạn của ngoại đạo” như ngài Thanh Lương chọn lọc, dung hòa những thuyết của các vị ấy. Còn có rất nhiều thuyết khác, sợ rườm rà, nên chẳng dẫn ra đây. Các ý nghĩa được nhắc đến trên đây, khác nhau đôi chút, nói chung là tương đồng, trọn chẳng trở ngại lẫn nhau.

Diễn: “Chỉ hiển lộ Như, chỉ có Như là Thị”: Trừ Thật Tướng của các pháp ra, những thứ khác đều là ma sự. Đó là giải thích dựa theo Lý được diễn nói.

“Nói xứng theo Lý, không sai thì gọi là Thị”: Đấy là giải thích dựa theo lời kinh văn giảng giải về Lý.

“Thuận theo căn cơ mà ứng [thì gọi là Như]”: Như kinh dạy: “Nhằm thích ứng hàng Thanh Văn, bèn nói hãy nên hành pháp Tứ Đế. Nhằm thích ứng hàng Duyên Giác, bèn nói hãy nên hành pháp Thập Nhị Nhân Duyên. Nhằm thích ứng hàng Bồ Tát, bèn nói hãy nên hành pháp Lục Ba La Mật”. “Không gì chẳng cảm”: Nếu căn khí của chúng sanh bất tịnh, chẳng thể cảm Phật, như đầm nước trong lặng thì mới có thể hiện bóng trăng. Nước đục, sẽ chẳng thể hiện. Đấy là dựa theo cảm ứng để giải thích.

“Từ đầu đến cuối chẳng khác”: Lý Thật Tướng khi mê chẳng giảm, khi ngộ chẳng tăng, khi mê chẳng nhiễm, khi ngộ chẳng tịnh, như như bất động; vì thế gọi là Như. “Nói đúng như Lý”: Ý nói đúng như Lý Thật Tướng mà vì kẻ khác diễn nói, chẳng nói gì khác, cho nên bảo là Thị. Đấy là giải thích xét theo chủ thể diễn nói và pháp được diễn nói.

“Như là Chân Không, Thị là Diệu Hữu”: Cái Không ở ngay trong Hữu thì là Chân Không, điều này phá trừ Đoạn Kiến hư vô. Cái Hữu ở chính ngay nơi Không thì là Diệu Hữu, điều này phá trừ Thường Kiến thật hữu. Đấy là cách giải thích dựa theo sự phá tà.

“Trọn chẳng trở ngại lẫn nhau”: Ngoài chủ thể diễn nói, không có nghĩa lý được diễn nói. Ngoài điều được diễn nói, không có văn từ diễn nói, tức là chủ thể diễn nói chẳng trở ngại pháp được nói, pháp được nói chẳng trở ngại chủ thể diễn nói. Chúng sanh chẳng phải là căn cơ thì đức Phật chẳng thuyết pháp. Căn cơ thanh tịnh cảm Phật, bèn hiển thị ngôn từ diễn nói; tức là chủ thể diễn nói và pháp được diễn nói chẳng trở ngại cảm ứng, cảm ứng chẳng trở ngại chủ thể diễn nói và pháp được diễn nói. Hơn nữa, ứng theo căn cơ để thuyết pháp, tỏ rõ chân tông, phá trừ tà ngoại chính là hai điều trước, lại chẳng ngại phá tà).

(Sao) Dĩ Tông giản định giả, Như Thị nhị nghĩa, tùy Tông dĩ định. Kim thử kinh tông hồ nhất tâm; lương diêu chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn. Nhất tâm, tắc phi sanh, phi diệt, vô khứ, vô lai, trạm nhiên thường trụ, cố danh viết Như. Hựu thử nhất tâm, tứ quá ly, bách phi tuyệt, cố danh viết Thị. Dị thử sở minh, bất đắc xưng Thị.

(Diễn) Phi sanh phi diệt giả, vị bổn tự bất sanh, kim hà hữu diệt dã? Hựu Luận vân: “Tùy vọng chúng sanh, ước trị bất diệt, tu khởi bất sanh, xử nhiễm bất diệt”. Vô khứ vô lai giả, vị vô sở tùng lai, vô sở chí khứ dã. Hựu kinh vân: “Bất lai bất khứ, như thị nhi lai; bất động bất khởi, như thị nhi khứ”. Trạm nhiên giả, như tịnh lưu ly, nội ngoại minh triệt, tức sở vị “nhất đạo thanh tịnh, nhiễm ô bất đắc dã”. Thường trụ giả, bất thiên, bất biến, vô khởi, vô diệt, tức sở vị “chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng dã”. Tứ quá bách phi giả, hữu, vô, song diệc, song phi, vi tứ quá. Vu tứ cú trung, tùy cử nhất cú, phục cụ tứ cú, thành nhất thập lục cú, thông quá khứ, vị lai, tắc thành tứ thập bát cú. Hựu ước dĩ khởi, vị khởi, hợp vi cửu thập lục cú, liên căn bản tứ cú, cộng bách phi dã.

(鈔)以宗揀定者，如是二義，隨宗以定。今此經宗乎一心；良繇執持名號，一心不亂。一心，則非生非滅，無去無來，湛然常住，故名曰如。又此一心，四過離，百非絕，故名曰是。異此所明，不得稱是。

(演)非生非滅者，謂本自不生，今何有滅也？又論云：隨妄不生，約治不滅，修起不生，處染不滅。無去無來者，謂無所從來，無所至去也。又經云：不來不去，如是而來；不動不起，如是而去。湛然者，如淨琉璃，內外明徹，即所謂一道清淨，染污不得也。常住者，不遷不變，無起無滅，即所謂諸法從本來，常自寂滅相也。四過百非者，有，無，雙亦，雙非，為四過。于四句中，隨舉一句，復具四句，成一十六句，通過去未來，則成四十八句。又約已起，未起，合為九十六句，連根本四句，共百非也。

(Sao: “Dùng Tông của hành nhân đang tu tập để biện định, chọn lựa”: Ý nghĩa của hai chữ Như Thị sẽ tùy theo tông [ta đang tu học] để biện định ý nghĩa. Nay kinh này đề cao nhất tâm; bởi lẽ, chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn. Nhất tâm chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng đến, chẳng đi, trong lặng, thường trụ, cho nên gọi là Như. Lại nữa nhất tâm ấy lìa bốn lỗi, dứt trăm điều sai, cho nên gọi là Thị. Những gì khác với những điều được nêu lên ở đây sẽ chẳng được gọi là Thị.

Diễn: “Chẳng phải sanh, chẳng phải diệt”: Ý nói vốn tự chẳng sanh, nay lẽ nào có diệt? Luận lại nói: “Chúng sanh thuận theo vọng, xét theo sự đối trị thì bất diệt, khi dấy lên tu hành bèn chẳng sanh, ở trong ô nhiễm chẳng diệt”. “Chẳng đến, chẳng đi” tức là chẳng từ đâu đến, chẳng đi về đâu. Kinh lại nói: “Chẳng đến, chẳng đi, đến như thế đó. Chẳng động, chẳng dấy lên, đi như thế đó”.

“Trong lặng” là như lưu ly sạch, trong ngoài sáng suốt, tức là nói “nhất đạo thanh tịnh, chẳng bị nhiễm ô”. “Thường trụ”: Chẳng đổi dời, chẳng thay đổi, chẳng dấy lên, chẳng diệt mất, tức là nói “các pháp xét từ gốc, thường là tướng tịch diệt”.

“Tứ quá, bách phi”: Có, không, cũng có cũng không, chẳng phải có chẳng phải không thì là tứ quá. Trong bốn câu ấy, mỗi câu lại có đủ cả bốn câu, nên thành ra mười sáu câu (4x4=16). Thông với quá khứ, vị lai, [và hiện tại], thành bốn mươi tám câu (16x3=48). Lại xét theo dĩ khởi (đã dấy lên) và vị khởi (chưa dấy lên), hợp thành chín mươi sáu câu (48x2=96), cộng với bốn câu căn bản, sẽ tổng cộng là một trăm câu, tức bách phi).

(Sớ) Ngã văn giả, Văn Thành Tựu dã. Ngã giả, tự ngã. Văn giả, thân văn. Tự ngã thân văn, phi tư thục, phi độc cổ cố.

(Diễn) Độc cổ, Sớ Sao Sự Nghĩa trung tường minh.

(疏)我聞者，聞成就也。我者，自我。聞者，親聞。自我親聞，非私淑，非讀古故。

(演)讀古，疏鈔事義中詳明。

(Sớ: “Tôi nghe” là Văn Thành Tựu. Ngã là chính mình. “Nghe” là đích thân nghe, [ý nói] chính mình đích thân nghe, chẳng phải là do được nghe truyền lại, chẳng phải do đọc tác phẩm của cổ nhân.

Diễn: Chữ Độc Cổ được giảng giải cặn kẽ trong bộ Sớ Sao Sự Nghĩa).

(Sao) Tự ngã thân văn giả, tự giản phi kỷ, thân giản phi diện, cái thị kỷ cung diện thọ chi thuyết dã. Tư thục giả, Mạnh Tử vân: “Dư vị đắc vi Khổng Tử đồ dã, dư tư thục chư nhân dã”. Thích viết: “Dĩ Mạnh Tử phi thân kiến Khổng Tử, nãi thọ nghiệp Khổng Tử chi hậu nhân, nhi tư kỳ đạo, dĩ thiện kỳ thân giả dã”. Độc cổ giả, Tề Hoàn Công độc thư ư đường thượng, luân nhân dĩ vi “sở độc giả, cổ nhân chi tao phách nhĩ”. Dĩ Hoàn Công phi diện đối cổ nhân, cổ nhân dĩ vãng, vi đồ độc kỳ di ngôn giả dã. Kim A Nan cung phùng chí thánh, phi tư thục dã, hợp thượng tự ngã. A Nan nhĩ linh chí giáo, phi độc cổ dã, hợp thượng thân văn. Tự ngã thân văn, kim dĩ cáo chúng, tiện ưng tín thọ, cánh phục hà thuyết.

(鈔)自我親聞者，自揀非己，親揀非面，蓋是己躬面受之說也。私淑者，孟子云：予未得為孔子徒也，予私淑諸人也。釋曰：以孟子非親見孔子，乃受業孔子之後人，而私其道，以善其身者也。讀古者，齊桓公讀書於堂上，輪人以為所讀者，古人之糟粕耳。以桓公非面對古人，古人已往，為徒讀其遺言者也。今阿難躬逢至聖，非私淑也，合上自我。阿難耳聆至教，非讀古也，合上親聞。自我親聞，今以告眾，便應信受，更復何說。

(Sao: “Tự mình đích thân nghe”: Chữ Tự nhằm tách biệt với trường hợp chẳng phải do chính mình [nghe nhận], chữ Thân nhằm tách biệt với trường hợp vắng mặt (chỉ nghe nói lại), tức là chính mình đối trước mặt, vâng nhận lời dạy của [đức Thế Tôn].

“Tư thục”, Mạnh Tử nói: “Ta chưa được làm học trò Khổng Tử, ta học lại với các môn đệ của Ngài”. Giảng rằng: Do Mạnh Tử chẳng đích thân gặp Khổng Tử, mà theo học với hậu duệ của Khổng Tử, tự mình dùng đạo ấy để tu thân hòng trở thành tốt lành vậy.

“Đọc sách cổ”: Tề Hoàn Công đọc sách nơi nhà trên, người thợ làm bánh xe chê nhà vua đọc sách như vậy là nhai bã của cổ nhân. Bởi lẽ, Tề Hoàn Công chẳng gặp mặt cổ nhân, cổ nhân đã qua đời rồi, chỉ uổng công đọc di ngôn của họ. Nay ngài A Nan đích thân gặp gỡ bậc chí thánh, chẳng phải là “tư thục”, điều này phù hợp với ý nghĩa “tự ngã” trong phần trên. Ngài A Nan đích thân nghe giáo lý tột bậc, chẳng phải là đọc sách của cổ nhân, phù hợp với ý nghĩa “thân văn” trong phần trước. Do chính mình đích thân nghe, nay thuật lại với đại chúng, họ liền tin nhận, chẳng còn nói gì nữa!)

(Sớ) Thánh nhân vô ngã, kim hà xưng Ngã? Trí Luận hữu tam: Nhất, tùy thế gian cố. Nhị, phá tà kiến cố. Tam, bất trước Vô Ngã cố. Dĩ thị tam giả, bất ngại thuyết Ngã. Hựu Pháp Thân chân ngã, diệc

đắc xưng Ngã.

(Diễn) Thánh nhân vô ngã giả, ký danh viết thánh, tắc sanh, Phật, y, chánh dung dung, tổng nhiếp nhất thiết đối đãi, tận tịnh vô dư, hà đắc hữu Ngã?

(疏)聖人無我，今何稱我？智論有三：一、隨世間故。二、破邪見故。三、不著無我故。以是三者，不礙說我，又法身真我，亦得稱我。

(演)聖人無我者，既名曰聖，則生佛依正鎔融，總攝一切對待，盡淨無餘，何得有我？

(Sớ: Thánh nhân vô ngã, sao nay xưng là Ta? Đại Trí Độ Luận nêu ra ba điều: Một, do thuận theo thế gian. Hai, do phá tà kiến. Ba, do chẳng chấp trước Vô Ngã. Do ba điều ấy, chẳng ngại nói đến Ngã. Hơn nữa, Pháp Thân là Chân Ngã, cho nên cũng có thể nói Ngã.

Diễn: “Thánh nhân vô ngã”: Đã được gọi là Thánh tức là chúng sanh và Phật, y báo và chánh báo hòa tan vào nhau, nói chung là hết thảy đối đãi đều hết sạch, chẳng còn thừa sót, làm sao có Ngã cho được?)

(Sao) Thử hạ phục phân “ngã văn” vi nhị, ly thích đồng tiền. Nhất, vân tùy thế gian giả, vị thế pháp trung thuyết Ngã, phi Đệ Nhất Nghĩa trung thuyết Ngã. Tùy thuận thế gian nhi thuyết, vô hữu thật thể, tắc bất quai ư Đệ Nhất Nghĩa dã.

(Diễn) Phi Đệ Nhất Nghĩa trung thuyết Ngã giả, Đệ Nhất Nghĩa đối Nhị Đế thuyết. Nhất trần bất lập, Chân Đế dã. Vạn pháp tề chương, Tục Đế dã. Chân Tục bất nhị, Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế dã. Đệ Nhất Nghĩa trung, tứ tướng đốn không, hà hữu Ngã tướng nhi vân Ngã da?

(鈔)此下復分我聞為二，離釋同前。一、云隨世間者，謂世法中說我，非第一義中說我，隨順世間而說，無有實體，則不乖於第一義也。

(演)非第一義中說我者，第一義對二諦說。一塵不立，真諦也。萬法齊彰，俗諦也。真俗不二，中道第一義諦也。第一義中，四相頓空，何有我相而云我耶？

(Sao: Dưới đây, lại chia “ngã văn” thành hai đoạn [Ngã và Văn] để giải thích từng điều [riêng rẽ] giống như [phương cách giải thích hai chữ Như Thị] trong phần trên. [Trước hết, nói về Ngã thì có ba ý]: Một là nói “tùy thuận thế gian”, có nghĩa là nói Ngã theo pháp thế gian, chẳng phải là nói Ngã như trong Đệ Nhất Nghĩa Đế. Tùy thuận thế gian mà nói thì [cái Ngã ấy] chẳng có thực thể, cho nên chẳng trái nghịch Đệ Nhất Nghĩa.

Diễn: “Chẳng phải là Ngã được nói theo Đệ Nhất Nghĩa Đế”: Đệ Nhất Nghĩa là so với Nhị Đế mà nói. Chẳng lập mảy trần là Chân Đế; muôn pháp đều hiện rõ là Tục Đế. Chân và Tục chẳng hai là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Trong Đệ Nhất Nghĩa, bốn tướng ngay lập tức rỗng rang, há có Ngã tướng để nói là Ngã nữa ư?)

(Sao) Nhị, vân phá tà kiến giả, vị Tà Ngã, Mạn Ngã, Danh Tự Ngã, thế tục nhân cụ tiền nhị ngã, học đạo nhân cụ hậu nhị ngã, thánh nhân duy tối hậu ngã. Thuận tục xưng ngã, đản thị danh tự, thật vô tà mạn, cố vô quá cữu.

(Diễn) Tà Ngã giả, hoặc kế tức sắc thị ngã, ly sắc thị ngã, ngã đại sắc tiểu, sắc tại ngã trung, sắc đại ngã tiểu, ngã tại sắc trung đẳng. Thử tùng tà sư huấn hối, vọng kế nhi sanh phân biệt ngã dã. Mạn Ngã, tắc bất nhân sư giáo nhi thành, sanh lai tức hữu, câu sanh ngã dã. Danh Tự Ngã giả, vị ký vô Kiến Ngã hoạnh kế chủ tể, phục vô Mạn Ngã câu sanh chủ tể, đản tùy thế lưu bố thuyết danh vi Ngã, tắc đản hữu danh tự, nhi vô thật thể dã. Thế tục nhân cụ tiền nhị ngã giả, dĩ vị đạt Ngã Không, vô danh tự cố. Học đạo nhân cụ hậu nhị ngã giả, kiến đạo học nhân tuy đoạn phân biệt tà ngã, ngã mạn do tồn. Nhược tận lý nhi ngôn, vị chí Bát Địa, câu sanh Ngã Chấp do hiện hành cố. Thánh nhân duy tối hậu ngã giả, thánh nhân đoạn tận nhị chướng, đạt nhị vô ngã lý cố. Thuận tục xưng ngã, đản thị danh tự giả, vị A Nan tôn giả, chí kết tập thời, thượng phá đồng thể kiến mạn chi Ngã, khởi hữu giới nội nhị chủng ngã da? Vị truyền hóa cố, nãi thuận thế tục, lập Danh Tự Ngã, hữu hà quá cữu?

(鈔)二、云破邪見者，謂邪我、慢我、名字我，世俗人具前二我，學道人具後二我，聖人唯最後我。順俗稱我，但是名字，實無邪慢，故無過咎。

(演)邪我者，或計即色是我，離色是我，我大色小，色在我中，色大我小，我在色中等。此從邪師訓誨，妄計而生分別我也。慢我，則不因師教而成，生來即有，俱生我也。名字我者，謂既無見我橫計主宰，復無慢我俱生主宰，但隨世流布說名為我，則但有名字，而無實體也。世俗人具前二我者，以未達我空，無名字故。學道人具後二我者，見道學人雖斷分別邪我，我慢猶存。若盡理而言，未至八地，俱生我執猶現行故。聖人唯最後我者，聖人斷盡二障，達二無我理故。順俗稱我，但是名字者，謂阿難尊者，至結集時，尚破同體見慢之我，豈有界內二種我耶？為傳化故，乃順世俗，立名字我，有何過咎？

(Sao: Hai, nói “phá tà kiến” là muốn nói tới Tà Ngã, Mạn Ngã,

và Danh Tự Ngã. Người thế tục có đủ hai thứ ngã đầu, người học đạo có đủ hai thứ ngã sau, thánh nhân chỉ có loại ngã cuối cùng. Thuận theo thế tục bèn xưng là “ta”, nhưng đó chỉ là danh tự, chứ thật sự chẳng có tà ngã hay mạn ngã, cho nên chẳng phạm lỗi gì!

Diễn: “Tà Ngã”: Hoặc so đo sắc là ngã, lìa sắc là ngã, ngã to sắc nhỏ, sắc ở trong ngã, sắc to ngã nhỏ, ngã ở trong sắc v.v… Những chấp trước này là do tà sư dạy dỗ, là cái ngã do lầm lạc so đo, phân biệt mà sanh. Mạn Ngã thì chẳng do thầy dạy mà thành, hễ sanh ra liền có, tức là cái ngã bẩm sanh. Danh Tự Ngã: Đã chẳng thấy ngã do chấp trước xằng bậy làm chủ tể, lại chẳng có cái Mạn Ngã bẩm sanh làm chủ tể, chỉ thuận theo cách nói phổ biến trong cõi đời mà gọi là Ngã, tức là nó chỉ có tên gọi, chẳng có thật thể!

“Người thế tục có đủ cả hai thứ ngã trước”: Do chưa đạt Ngã Không chẳng có danh tự. “Người học đạo có hai thứ ngã sau”: Người học đạo tuy đoạn tà ngã phân biệt, nhưng hãy còn ngã mạn. Nếu nói cùng tột Lý, hễ chưa đạt đến Bát Địa thì Ngã Chấp bẩm sanh vẫn còn hiện hành.

“Thánh nhân chỉ có loại ngã cuối cùng”: Thánh nhân đoạn hết hai thứ chướng (Phiền Não và Sở Tri), thấu đạt lý nhị vô ngã (Nhân Vô Ngã và Pháp Vô Ngã), thuận theo thế tục mà xưng là Ngã thì [cái Ngã đó] chỉ là danh tự, tức là đến lúc tôn giả A Nan kết tập kinh điển, cái ngã đồng thể với Kiến và Mạn đã phá rồi, làm sao Ngài có hai loại ngã trong tam giới cho được? Vì lưu truyền pháp hóa, Ngài bèn thuận theo thế tục, lập ra Danh Tự Ngã, há có lỗi lầm gì?)

(Sao) Tam, bất trước Vô Ngã giả, chư thánh nhân tri nhất thiết pháp Không, Thật Tướng Vô Ngã, nhi bất trước Không, bất trước Vô Ngã. Hựu Du Già hữu tứ ý, đại lược đồng thử. Đệ tam nghĩa ngôn: “Nhược định vô ngã, thùy vi tu học? Nhân tắc sanh bố, cố bất trước Vô Ngã”. Hựu Quán Kinh Sớ vân: “Vô ngã tắc vô văn, vô văn tắc hóa đạo tuyệt. Vị truyền hóa bất tuyệt, giả danh thuyết Ngã”.

(Diễn) Tri nhất thiết pháp không nhi bất trước Không giả, kinh vân: “Tuy nhạo viễn ly, nhi bất y thân tâm tận. Tuy hành vu Không, nhi thực chúng đức bổn”, thị dã. Tri Thật Tướng vô ngã nhi bất trước vô ngã giả, kinh vân: “Tuy hành chư pháp bất sanh bất diệt, nhi dĩ tướng hảo trang nghiêm kỳ thân. Tuy tùy chư pháp cứu cánh tịnh tướng, nhi tùy sở ưng vi hiện kỳ thân”, thị dã. Dẫn Du Già, Quán Kinh nhị đoạn, thị thuyết minh đệ tam bất trước vô ngã chi cố dã. Du Già ngôn: “Vô ngã tắc vô nhân tu học”, Quán Kinh ngôn: “Vô ngã tắc vô nhân truyền hóa”, tự lợi, lợi tha, nhị giai bất tựu. Cố bất trước vô ngã. Du Già hữu tứ nghĩa giả, Du Già đệ lục vân: “Lược do tứ nghĩa, cố xưng Ngã Văn. Nhất, vị thế gian ngữ tiện dị cố. Nhị, vị tùy thuận thế gian cố. Tam, vị đoạn trừ bố úy. Nhược định vô ngã, thùy vi tu học, nhân sanh bố úy cố. Tứ, vị tuyên thuyết tự tha đắc thất, linh sanh quyết định tín giải tâm cố”.

(鈔)三、不著無我者，諸聖人知一切法空，實相無我，而不著空，不著無我。又瑜伽有四意，大略同此。第三義言，若定無我，誰為修學？人則生怖，故不著無我。又觀經疏云：無我則無聞，無聞則化道絕，為傳化不絕，假名說我。

(演)知一切法空而不著空者，經云：雖樂遠離，而不依身心盡。雖行于空，而植眾德本，是也。知實相無我而不著無我者，經云：雖行諸法不生不滅，而以相好莊嚴其身。雖隨諸法究竟淨相，而隨所應為現其身，是也。引瑜伽，觀經二段，是證明第三不著無我之故也。瑜伽言：無我則無人修學，觀經言：無我則無人傳化，自利利他，二皆不就。故不著無我。瑜伽有四義者，瑜伽第六云：略由四義，故稱我聞。一、為世間語便易故。二、為隨順世間故。三、為斷除怖畏。若定無我，誰為修學，人生佈畏 故。四、為宣說自他得失，令生決定信解心故。

(Sao: “Ba là chẳng chấp trước Vô Ngã”: Các vị thánh nhân biết hết thảy các pháp là Không, Thật Tướng Vô Ngã, nhưng chẳng chấp trước Không, chẳng chấp trước Vô Ngã. Lại nữa, Du Già Sư Địa Luận [nói Ngã] có bốn ý, đại khái giống những điều đang được nói ở đây. [Trong bốn nghĩa ấy], nghĩa thứ ba là: “Nếu cứ khăng khăng vô ngã, ai sẽ tu học, người ta sẽ sanh lòng sợ hãi”. Vì thế, chẳng chấp trước Vô Ngã. Lại nữa, Quán Kinh Sớ viết: “Vô ngã thì không nghe, không nghe thì sự hóa độ tu học bị chấm dứt. Nhằm truyền thừa, hóa độ chẳng dứt, cho nên giả danh nói Ngã”.

Diễn: “Biết hết thảy các pháp là Không mà chẳng chấp trước Không”: Kinh nói: “Tuy ưa thích xa lìa, mà chẳng nương vào thân tâm tận hết. Tuy hành nơi Không, mà trồng các cội đức” là nói về chuyện này. “Biết Thật Tướng vô ngã mà chẳng chấp trước vô ngã”: Kinh dạy: “Tuy hành các pháp bất sanh bất diệt, mà dùng tướng hảo để trang nghiêm tấm thân. Tuy thuận theo tướng thanh tịnh rốt ráo của các pháp, nhưng tùy thuộc những gì đáng nên mà hiện thân hình” là nói về ý này. [Lời Sao] dẫn hai đoạn trong Du Già Sư Địa Luận và Quán Kinh để thuyết minh nguyên cớ của điều thứ ba “chẳng chấp vô ngã” này. Du Già Sư Địa Luận nói: “Không có Ngã thì không có người tu học”, Quán Kinh nói: “Vô ngã thì không có người để truyền trao, giáo hóa”, [tức là] cả hai điều tự lợi và lợi tha đều chẳng đạt được. Do vậy, chẳng vướng mắc nơi vô ngã.

“Du Già có bốn nghĩa”: Quyển thứ sáu của Du Già Sư Địa Luận viết: “Đại lược thì do bốn nghĩa mà nói là Ngã Văn: Một là vì lời lẽ thế gian tiện lợi, dễ dàng. Hai là vì tùy thuận thế gian. Ba là vì đoạn trừ lòng sợ hãi. Vì nếu nói chắc chắn là vô ngã, ai là người tu học, người ta sẽ sanh lòng sợ hãi. Bốn là vì tuyên nói sự được mất của mình lẫn người, khiến cho họ sanh tâm tín giải quyết định”).

(Sao) Pháp Thân chân ngã giả, ước bổn nhi ngôn, A Nan diệc thông Pháp Thân Ngã dã, dĩ vô ngã pháp trung, hữu chân ngã, tức Pháp Thân Ngã, như Niết Bàn Thường, Lạc, Ngã, Tịnh chi Ngã, hà ngại ư vô ngã?

(Diễn) A Nan diệc thông Pháp Thân Ngã giả, Pháp Hoa hữu Bổn Tích nhị môn. Nhược tựu Tích Môn, tắc A Nan đản chứng Thiên Chân; nhược ước Bổn Môn, tắc A Nan cửu chứng Pháp Thân. Kinh vân: “Nội bí Bồ Tát hạnh, ngoại hiện thị Thanh Văn, thiểu dục yếm sanh tử, thật tự tịnh Phật độ”, thị dã. Dĩ vô ngã trung hữu Chân Ngã giả, nhân nhị vô ngã, nãi đắc Chân Ngã, sở vị: “Duy tâm tướng diệt, tâm thể bất diệt, nhân diệt thị Sắc, hoạch đắc thường sắc dã”. Thường Lạc Ngã Tịnh giả, thị Niết Bàn tứ đức, bất thiên bất biến viết Thường, ly sanh tử khổ viết Lạc, cụ bát tự tại viết Ngã, tam Hoặc tịnh tận viết Tịnh.

(鈔)法身真我者，約本而言，阿難亦通法身我也，以無我法中，有真我，即法身我，如涅槃常樂我淨之我，何礙於無我？

(演)阿難亦通法身我者， 法華有本跡二門 。 若就跡

門，則阿難但證偏真；若約本門，則阿難久證法身。經云：內秘菩薩行，外現是聲聞，少欲厭生死，實自淨佛土，是也。以無我中有真我者，因二無我，乃得真我，所謂：唯心相滅，心體不滅，因滅是色，獲得常色也。常樂我淨者，是涅槃四德，不遷不變曰常，離生死苦曰樂，具八自在曰我，三惑淨盡曰淨。

(Sao: “Pháp Thân là Chân Ngã”, tức là nói theo phương diện bản thể. A Nan cũng thông suốt Pháp Thân Ngã, do trong pháp vô ngã có chân ngã, tức là Pháp Thân Ngã, như Ngã trong Thường Lạc Ngã Tịnh [được nói trong kinh] Niết Bàn, cho nên [nói Ngã Văn] há lẽ nào trở ngại vô ngã?

Diễn: “A Nan cũng thông suốt Pháp Thân Ngã”: Kinh Pháp Hoa có hai môn là Bổn và Tích. Nếu xét theo Tích Môn, ngài A Nan chỉ chứng Thiên Chân; nếu xét theo Bổn Môn, ngài A Nan chứng Pháp Thân đã lâu. Kinh chép: “Trong ẩn Bồ Tát hạnh, ngoài thị hiện Thanh Văn. Ít dục, chán sanh tử, thật tự tịnh cõi Phật” là nói về chuyện này.

“Do trong vô ngã có Chân Ngã”: Do hai thứ vô ngã bèn đắc Chân Ngã, tức là nói “do tướng duy tâm diệt, tâm thể bất diệt, do diệt Sắc này, bèn đạt được thường sắc”. Thường, Lạc, Ngã, Tịnh là bốn đức của Niết Bàn: Chẳng dời, chẳng thay đổi là Thường, lìa nỗi khổ sanh tử là Lạc, đủ tám đức tự tại là Ngã, hết sạch ba món Hoặc (tham, sân, si) là Tịnh).

(Sớ) Văn giả, nhĩ căn phát thức, phế biệt tùng tổng; cố vân “ngã văn”. Đại Thừa trung tam, Thỉ Giáo vô văn, Chung Giáo văn nhi bất văn, Đốn Giáo vô văn bất văn.

(Diễn) Nhĩ căn phát thức giả, nhĩ căn thị sắc pháp, tức đệ bát thân Tướng Phần, cụ chấp thọ nhị nghĩa, thị bạch tịnh vô ký tánh. Thức nãi tâm pháp, tức đệ bát Kiến Phần, tam tánh giai cụ, dữ căn bất đồng. Như Lăng Nghiêm dĩ môn dụ căn, dĩ nhân dụ thức, bất đồng minh hỹ. Phát giả, sanh khởi chi ý, cụ bát chủng duyên, phương đắc sanh khởi, tức sở vị: “Nhĩ thức duy tùng bát dã”. Bát giả, nhất không, nhị căn, tam cảnh, tứ tác ý, ngũ phân biệt y, lục nhiễm tịnh y, thất căn bản y, bát chủng tử dã. Phế biệt tùng tổng vân vân giả, vị Tiểu Giáo vân: “Văn giả, nhĩ căn phát thức, thanh tại khả văn xứ”. Thị tắc ưng vân “nhĩ văn”, hà vân “ngã văn” dã? Cái dĩ Ngã hữu chủ tể chi nghĩa, vi lục căn, lục thức chi tổng. Kim phế căn thức chi biệt, tùng chủ tể chi tổng, viết ngã văn dã. Thỉ Giáo vô văn tam cú, văn, tức thị hữu pháp, vô văn, tức thị không. Kim Thỉ Giáo thị đàm nhất thiết pháp không, cố vô văn. Chung Giáo song chiếu nhị biên, cố văn nhi bất văn. Thử xứ ảnh lược bất văn nhi văn cú, cái tức Hữu nhi Không, tức Không nhi Hữu, chánh thị song chiếu nhị biên Trung Đạo dã. Đốn Giáo song giá nhị biên, cố vô văn diệc vô bất văn. Vô văn, thị giá Hữu. Vô bất văn, thị giá Không, chánh thị song giá nhị biên Trung Đạo dã.

(疏)聞者，耳根發識，廢別從總；故云我聞。大乘中三，始教無聞，終教聞而不聞，頓教無聞不聞。

(演)耳根發識者，耳根是色法，即第八親相分，具執受二義，是白淨無記性。識乃心法，即第八見分，三性皆具，與根不同。如楞嚴以門喻根，以人喻識，不同明矣。發者，生起之意，具八種緣，方得生起，即所謂：耳識唯從八也。八者，一空。二根。三境。四作意。五分別依。六染淨依。七根本依。八種子也。廢別從總云云者，謂小教云：聞者，耳根發識，聲在可聞處。是則應云耳聞，何云我聞也？蓋以我有主宰之義，為六根，六識之總。今廢根識之別，從主宰之總，曰我聞也。始教無聞三句，聞、即是有法，無聞、即是空。今始教是談一切法空，故無聞。終教雙照二邊，故聞而不聞。此處影略不聞而聞句，蓋即有而空，即空而有，正是雙照二邊中道也。頓教雙遮二邊，故無聞亦無不聞。無聞 、是遮有 。無不聞 、是遮

空。正是雙遮二邊中道也。

(Sớ: “Văn’ (nghe) là nhĩ căn sanh ra nhĩ thức. Do bỏ biệt, theo tổng; cho nên nói là “ta nghe”. Trong Đại Thừa, có ba loại nghe: Thỉ Giáo không nghe, Chung Giáo nghe mà chẳng nghe, Đốn Giáo không có Nghe và Chẳng Nghe.

Diễn: “Nhĩ căn phát sanh ra thức”: Nhĩ căn là sắc pháp, tức Thân Tướng Phần của thức thứ tám, có hai nghĩa là chấp trì và tiếp nhận, có tánh chất trắng sạch vô ký (không thiện, không ác). Thức chính là tâm pháp, tức Kiến Phần của thức thứ tám, cả ba tánh (Biến Kế, Y Tha, và Viên Thành Thật) đều đủ, không giống như căn. Như kinh Lăng Nghiêm ví căn như cửa, ví thức như người, sự bất đồng đã rõ ràng! “Phát” có nghĩa là sanh khởi. Phải trọn đủ tám loại duyên thì mới có thể sanh khởi, tức là như câu nói “nhĩ thức tùy thuộc vào tám thứ”. Tám thứ thì một là không (hư không), hai là căn, ba là cảnh, bốn là tác ý, năm là phân biệt y, sáu là nhiễm tịnh y, bảy là căn bản y, tám là chủng tử.

“Phế biệt theo tổng v.v…” là như Tiểu Giáo nói: “Văn (nghe) là nhĩ căn sanh khởi thức, tiếng ở nơi có thể nghe”; đáng lẽ phải nói là “tai nghe”, sao lại nói là “ngã văn” (tôi nghe)? Ấy là vì Ngã có nghĩa là chủ tể, là danh xưng chung cho sáu căn và sáu thức. Nay gạt bỏ sự sai biệt giữa căn và thức, nói theo chủ thể tổng quát, nên bảo là “ngã văn”.

Đối với ba câu như “Thỉ Giáo không có nghe…”, Nghe chính là có pháp, không nghe là chẳng có pháp. Nay Thỉ Giáo đàm luận hết thảy các pháp là không, cho nên không nghe. Chung Giáo chiếu cả hai bên (có và không), nên là nghe mà chẳng nghe. Ở đây đã lược bớt câu “không nghe mà nghe”, vì từ ngay Có mà Không, từ ngay nơi Không mà Có, chính là Trung Đạo do chiếu cả hai bên. Đốn Giáo bèn ngăn dứt cả hai nên, vì thế nói “không nghe mà cũng chẳng phải là không nghe”. “Không nghe” là ngăn dứt Có. “Không chẳng nghe” là ngăn dứt Không, tức là Trung Đạo ngăn dứt cả hai bên).

(Sớ) Ước đương Tông, tắc truyền pháp thánh nhân, dĩ Ngã Vô Ngã bất nhị chi Chân Ngã, căn, cảnh phi nhất, dị chi diệu nhĩ, văn Sa Bà, Cực Lạc vô chướng ngại chi pháp môn dã.

(Diễn) Dĩ Ngã Vô Ngã bất nhị chi Chân Ngã giả, Ngã tức thị Hữu, Vô Ngã tức thị Không. Ngã, Vô Ngã bất nhị, thị tức Hữu nhi Không, tức Không nhi Hữu, tức nhị biên chi Trung Đạo dã. Hựu Không xứ toàn Hữu, Hữu xứ toàn Không, ly nhị biên chi Trung Đạo dã. Ly tức ly phi, thị Tức phi Tức, phi Pháp Thân Chân Ngã nhi hà? Căn, cảnh phi nhất, dị chi diệu nhĩ giả, căn, cảnh nhược dị, tắc lưỡng giai thị Hữu. Căn, cảnh nhược nhất, tắc nhị câu thành Không. Kim phi nhất, phi dị, tắc Không Hữu song khiển, tức thị Đốn Giáo song giá Trung Đạo dã. Nhiên phi nhất, tắc dị tồn, phi dị, tắc nhất tồn, tắc Không Hữu song tồn. Hựu tức thị Chung Giáo song chiếu Trung Đạo dã. Tịch nhi thường Chiếu, Chiếu nhi thường Tịch, phi diệu nhĩ nhi hà? Sa Bà, Cực Lạc vô chướng ngại chi pháp môn giả, Sa Bà thị thử ngạn, Cực Lạc thị bỉ ngạn. Nhược vô chướng ngại, tắc thử bất ngại bỉ, bỉ bất ngại thử, bỉ thử câu tồn. Thị vi song chiếu pháp môn, sở vị Cứu Cánh Tịch Quang, bất việt phàm phu nhất niệm, tam đồ kịch báo, toàn cư cực thánh tự tâm dã. Hựu nhược vô chướng ngại, tắc hà phần thử ngạn? Hà phần bỉ ngạn? Bỉ thử lưỡng vong, thị vi song giá pháp môn, sở vị Hắc Ám nữ, Công Đức Thiên, hữu trí chủ nhân, nhị câu bất thọ dã.

(疏)約當宗，則傳法聖人，以我無我不二之真我，根境非一異之妙耳，聞娑婆極樂無障礙之法門也。

(演)以我無我不二之真我者，我即是有，無我即是空。我無我不二，是即有而空，即空而有，即二邊之中道也。又空處全有，有處全空，離二邊之中道也。離即離非，是即非即，非法身真我而何？根境非一，異之妙耳者，根境若異，則兩皆是有。根境若一，則二俱成空。今非一非異，則空有雙遣，即是頓教雙遮中道也。然非一，則異存，非異，則一存，則空有雙存。又即是終教雙照中道也。寂而常照，照而常寂，非妙耳而何？娑婆極樂無障礙之法門者，娑婆是此岸，極樂是彼岸。若無障礙，則此不礙彼，彼不礙此，彼此俱存。是為雙照法門，所謂究竟寂光，不越凡夫一念，三塗劇報，全居極聖自心也。又若無障礙，則何分此岸？何分彼岸？彼此兩亡，是為雙遮法門，所謂黑暗女，功德天，有智主人，二俱不受也。

(Sớ: Nếu xét theo tông này, bậc thánh nhân truyền pháp lấy “Ngã và Vô Ngã chẳng hai” làm Chân Ngã, lấy “Căn và Cảnh chẳng một, chẳng khác” làm cái tai nhiệm mầu để nghe pháp môn chẳng chướng

ngại giữa Sa Bà và Cực Lạc.

Diễn: “Dùng Ngã và Vô Ngã chẳng hai làm Chân Ngã”: Ngã tức là Hữu, Vô Ngã tức là Không. Ngã và Vô Ngã chẳng hai, tức là ngay nơi Có mà Không, ngay nơi Không mà Có, tức là Trung Đạo nơi nhị biên. Lại nữa, nơi Không toàn là Có, nơi Có toàn là Không, tức là Trung Đạo do lìa hai bên. Lìa tức là chẳng phải lìa, tức chẳng phải là tức; đó chẳng phải là Chân Ngã Pháp Thân thì là gì vậy?

“Cái tai mầu nhiệm do Căn và Cảnh chẳng phải một, chẳng phải khác”: Căn và cảnh nếu khác thì cả hai đều là Có. Nếu căn và cảnh là một thì cả hai đều thành Không. Nay chẳng phải một, chẳng phải khác, Không và Có cùng mất, chính là Trung Đạo do ngăn dứt cả hai bên của Đốn Giáo. Nhưng “chẳng phải một” tức là “khác” tồn tại; “chẳng phải khác” thì là “một” tồn tại, tức là Không và Hữu cùng tồn tại. Đấy lại là Trung Đạo cùng chiếu cả hai bên của Chung Giáo. Tịch mà thường Chiếu, Chiếu mà thường Tịch, chẳng phải là “cái tai mầu nhiệm” thì là gì vậy?

“Pháp môn vô chướng ngại giữa Sa Bà và Cực Lạc”: Sa Bà là bờ này, Cực Lạc là bờ kia. Nếu không có chướng ngại, vậy thì đây chẳng ngại kia, kia chẳng ngại đây, đây và kia cùng tồn tại. Đấy là pháp môn chiếu cả hai bên, được gọi là Tịch Quang rốt ráo, chẳng vượt khỏi một niệm của phàm phu. Quả báo dữ dội trong tam đồ hoàn toàn ở trong tự tâm của bậc cực thánh. Lại nữa, nếu không có chướng ngại, phần nào là bờ này, phần nào là bờ kia? Đây và kia cùng mất, chính là pháp môn cùng ngăn dứt [cả hai bên], đó gọi là đối với Hắc Ám Nữ và Công Đức Thiên, vị chủ nhân có trí sẽ chẳng tiếp nhận cả hai!)

(Sao) Phế Biệt tùng Tổng giả, dĩ bất vân “nhĩ văn”, nhi vân “ngã văn”. Lương diêu Ngã tắc thống thâu chư căn thức đẳng, dĩ Tổng cai Biệt, cố vân “ngã văn”. Thỉ Giáo đẳng giả, nhược vân ngã ký vô ngã, văn diệc vô văn, thị Đại Thừa sơ môn, Thỉ Giáo ý dã.

(Diễn) Văn diệc vô văn thị Đại Thừa Thỉ Giáo giả, Đại Thừa Thỉ Giáo, đệ nhị thời Không Tông, y chư bộ Bát Nhã, đàm nhất thiết pháp Không, nội vô năng văn, ngoại vô sở văn, phương viết “chân văn”. Cố viết “tôn giả vô thuyết, ngã nãi vô văn, thị chân thuyết, chân văn dã”.

(鈔)廢別從總者，以不云耳聞，而云我聞。良繇我則統收諸根識等，以總該別，故云我聞 。始教等者 。若云我

既無我，聞亦無聞，是大乘初門，始教意也。

(演)聞亦無聞是大乘始教者，大乘始教，第二時空宗，依諸部般若，談一切法空，內無能聞，外無所聞，方曰真聞。故曰尊者無說，我乃無聞，是真說，真聞也。

(Sao: “Phế Biệt, theo Tổng”: Do chẳng nói “tai nghe” mà nói “ta nghe”, ấy là vì Ngã bao gồm các Căn, Thức v.v... cho nên dùng Tổng để bao gồm Biệt. Vì thế, nói “ta nghe”. Đối với các câu như “Thỉ Giáo…”: Nếu nói “Ngã đã là Vô Ngã, có nghe cũng như không nghe”, thì đó là ý nghĩa trong Thỉ Giáo, tức là bước đầu của Đại Thừa vậy.

Diễn: “Nghe mà cũng như không nghe là Đại Thừa Thỉ Giáo”: Đại Thừa Thỉ Giáo là thời thứ hai [trong năm thời thuyết pháp của đức Phật], là Không Tông, dựa trên các bộ Bát Nhã, đàm luận “hết thảy các pháp là Không”, trong thì không có chủ thể để nghe, ngoài thì không có cái được nghe, đó mới là thật sự nghe. Vì thế nói “tôn giả không nói, tôi bèn không nghe” thì mới là thật sự nói, thật sự nghe).

(Sao) Nhược vân tùng duyên cố Không, bất hoại giả danh, tức bất văn nhi văn, văn nhi bất văn, Chung Giáo ý dã.

(Diễn) Tùng duyên cố Không, bất hoại giả danh giả, nhân nội căn dẫn sanh ngoại trần, tắc trần vô tự tánh. Nhân ngoại trần dẫn sanh nội căn, tắc căn vô tự tánh. Tùng duyên cố Không dã. Kinh vân: “Do trần phát tri, nhân căn hữu tướng, tướng kiến vô tánh, đồng vu giao lư”, thị dã. Hựu nhân căn hữu trần, tắc bất hoại trần tướng. Nhân trần hữu căn, tắc bất hoại căn tướng, bất hoại giả danh dã. Như vân “như huyễn phi thật”, tắc tâm cảnh song vong, bất vô huyễn tướng, tắc bất hoại tâm cảnh, thị dã. Bất văn nhi văn, tức Không, tức Hữu; văn nhi bất văn, tức Hữu, tức Không. Trung Đạo chi nghĩa, thử Đại Thừa chí cực chi lý, viết Chung Giáo dã.

(鈔)若云從緣故空，不壞假名，即不聞而聞，聞而不聞，終教意也。

(演)從緣故空，不壞假名者，因內根引生外塵，則塵無自性。因外塵引生內根，則根無自性。從緣故空也。經云：由塵發知，因根有相，相見無性，同于交蘆，是也。又因根有塵，則不壞塵相。因塵有根，則不壞根相，不壞假名也。如云如幻非實，則心境雙忘，不無幻相，則不壞心境，是也。不聞而聞，即空即有；聞而不聞，即有即空。中道之義，此大乘至極之理，曰終教也。

(Sao: Nếu nói do các duyên nên là Không, chẳng hoại giả danh, tức là “chẳng nghe mà nghe, nghe nhưng chẳng nghe” sẽ là ý nghĩa trong Chung Giáo.

Diễn: “Do duyên cho nên Không, chẳng hoại giả danh”: Do nội căn dẫn sanh ngoại trần, cho nên trần không có tự tánh. Do ngoại trần dẫn sanh nội căn, cho nên căn không có tự tánh; do duyên cho nên là Không. Kinh dạy: “Do trần mà phát sanh sự hiểu biết, do căn mà có tướng, Tướng Phần và Kiến Phần không có tánh, giống như các cọng cỏ tranh giao nhau” là nói về ý này. Lại nữa, do căn mà có trần, tức là chẳng hoại trần tướng. Do trần mà có căn, tức là chẳng hoại căn tướng, chẳng hoại giả danh. Nếu nói “như huyễn chẳng thật” thì tâm lẫn cảnh cùng mất, không gì chẳng phải là huyễn tướng, cho nên chẳng hoại tâm cảnh, chính là nói về ý này. Chẳng nghe mà nghe, ngay nơi Không mà chính là Hữu; nghe mà chẳng nghe thì ngay nơi Hữu chính là Không. Nghĩa của Trung Đạo chính là lý tột bậc của Đại Thừa, cho nên gọi là Chung Giáo).

(Sao) Nhược vân năng sở song tịch, vô văn bất văn, ly niệm đốn hiển, Đốn Giáo ý dã.

(Diễn) Năng Sở song tịch vô văn bất văn giả, tùng duyên cố Không. Duyên sanh, hiển vô tánh dã. Duyên sanh vi năng hiển, vô tánh vi sở hiển, bất hoại giả danh. Vô tánh hiển duyên sanh dã. Vô tánh vi năng hiển, duyên sanh vi sở hiển. Duyên sanh vô tánh, dĩ vô tánh đoạt duyên sanh dã. Vô tánh sanh, dĩ duyên sanh đoạt vô tánh dã. Hỗ đoạt lưỡng vong, tắc Năng, Sở song tịch. Hựu duyên sanh đoạt vô tánh, bất văn bất khả đắc. Vô tánh đoạt duyên sanh, văn diệc bất khả đắc, tắc vô văn vô bất văn hỹ. Thử thị cựu giải. Kim phục giải vân: Năng tức thị đệ bát Chuyển Tướng, sở tức thị đệ bát Hiện Tướng. Dĩ nghiệp thức đốn không, cố song tịch. Văn dữ bất văn, giai sanh diệt tướng. Ký vô nghiệp thức khởi diệt, hà hữu văn dữ bất văn dã. Ly niệm đốn hiển giả, văn dữ bất văn giai vọng niệm phân biệt. Kim ký song giá, tắc nhất niệm bất sanh, toàn thể hiển hiện, bất lịch giai cấp tiệm thứ, Đốn Giáo ý dã. Thử thị cựu giải. Kim vân: Ly niệm đốn hiển hữu nhị nghĩa, nhược ly phân biệt thô niệm, dữ vô phân biệt trí tương ứng, đắc kiến Pháp Thân, danh Tùy Phần Giác. Nhược nhất niệm tương ứng, viễn ly vi tế niệm cố, tâm tức thường trụ, danh Cứu Cánh Giác. Cái dĩ Đốn Giáo tuy vô tiệm thứ, nhi bất vô tiền tâm, hậu tâm, tắc kỳ sở ly chi niệm, tự bất vô thô tế, nhi sở hiển chi Lý diệc bất vô phần mãn dã.

(鈔)若云能所雙寂，無聞不聞，離念頓顯，頓教意也。

(演)能所雙寂無聞不聞者，從緣故空。緣生，顯無性也。緣生為能顯，無性為所顯，不壞假名。無性顯緣生也。無性為能顯，緣生為所顯。緣生無性，以無性奪緣生也。無性生，以緣生奪無性也。互奪兩亡，則能所雙寂。又緣生奪無性，不聞不可得。無性奪緣生，聞亦不可得，則無聞無不聞矣。此是舊解。今復解云：能即是第八轉相，所即是第八現相。以業識頓空，故雙寂。聞與不聞，皆生滅相。既無業識起滅，何有聞與不聞也。離念頓顯者，聞與不聞皆妄念分別。今既雙遮，則一念不生，全體顯現，不歷階級漸次，頓教意也。此是舊解。今云：離念頓顯有二義，若離分別麤念，與無分別智相應，得見法身，名隨分覺。若一念相應，遠離微細念故，心即常住，名究竟覺。蓋以頓教雖無漸次，而不無前心後心，則其所離之念，自不無麤細，而所顯之理亦不無分滿也。

(Sao: Nếu nói Năng và Sở cùng vắng lặng, chẳng có Nghe và Không Nghe, ly niệm sẽ mau chóng hiện rõ, đó là ý nghĩa trong Đốn Giáo.

Diễn: “Năng và Sở cùng vắng lặng, chẳng có nghe và không nghe”: Do từ duyên nên là Không; do duyên sanh, vô tánh bèn hiển lộ. Duyên sanh là cái có thể hiển lộ, vô tánh là cái được hiển lộ, chẳng hoại giả danh vì vô tánh hiển thị duyên sanh. Vô tánh là cái có thể hiển lộ, duyên sanh là cái được hiển lộ. Duyên sanh vô tánh, vì vô tánh đoạt duyên sanh. Vô tánh sanh vì duyên sanh đoạt vô tánh. Đoạt lẫn nhau, hai đằng cùng mất, tức là Năng lẫn Sở đều vắng lặng. Lại nữa, do duyên sanh đoạt vô tánh, cho nên chẳng thể đạt được “không nghe”. Do vô tánh đoạt duyên sanh, “nghe” cũng chẳng thể được, tức là nghe và không nghe đều chẳng có! Đó là cách giải thích theo lối cũ.

Nay lại giải thích như sau: Năng chính là Chuyển Tướng của thức thứ tám, Sở là Hiện Tướng của thức thứ tám. Do nghiệp thức ngay lập tức là không, cho nên cả hai đằng (Năng và Sở) đều vắng lặng. Nghe và chẳng nghe đều là tướng sanh diệt. Đã chẳng có nghiệp thức dấy lên hay diệt mất, làm sao có Nghe và Không Nghe cho được?

“Ly niệm nhanh chóng hiển lộ”: Nghe và Không Nghe đều là vọng niệm phân biệt. Nay đã dứt bặt cả hai đằng thì một niệm chẳng sanh, toàn thể hiển hiện, chẳng trải qua tầng cấp theo thứ tự, đó là ý nghĩa của Đốn Giáo. Đó là cách giải thích theo lối cũ. Nay nói: “Ly niệm nhanh chóng hiển lộ” có hai nghĩa, nếu lìa thô niệm phân biệt, tương ứng với trí vô phân biệt, được thấy Pháp Thân, thì gọi là Tùy Phần Giác. Nếu một niệm tương ứng, xa lìa niệm vi tế, tâm chính là thường trụ, thì gọi là Cứu Cánh Giác. Ấy là vì Đốn Giáo tuy không có thứ tự tiến dần dần, nhưng chẳng phải là không có tiền tâm và hậu tâm, cho nên cái niệm bị lìa ấy tự nó chẳng phải là không có thô hay tế, mà Lý được hiển lộ cũng chẳng phải là không có vài phần hay viên mãn).

(Sao) Ngã Vô Ngã giả, sanh nhi bất sanh, bất sanh nhi sanh, tức Pháp Thân cố. Căn cảnh giả, văn thuyết A Di Đà Phật, năng văn, sở văn, phi nhất dị cố. Sa Bà, Cực Lạc giả, sở vị Sa Bà y chánh, toàn xử Cực Lạc chi tự tâm cố. Dĩ thử kinh phần nhiếp ư Viên, ưng quy Pháp Tánh cố.

(Diễn) Sanh nhi bất sanh, bất sanh nhi sanh giả, sanh tức Ngã, tức phàm phu chi Hữu. Bất sanh tức Vô Ngã, tức Nhị Thừa chi Không. Thử nhị bất nhị, tức Pháp Thân Chân Ngã cố. Năng văn, sở văn phi nhất dị cố giả, căn cảnh lịch nhiên, bất hoại Thế Đế, cố phi nhất. Căn trần đồng nguyên, đồng quy tánh hải, cố phi dị. Cổ vân: “Thông huyền phong đảnh, bất thị nhân gian. Tâm ngoại vô pháp, mãn mục thanh sơn”, thị dã. Sa Bà y chánh toàn xử Cực Lạc chi tự tâm giả, tự tâm tức thị pháp giới. Pháp giới chi trung, vô sở bất nhiếp, tắc Sa Bà y chánh nhiếp vô bất tận. Thiên Thai vân: “Dĩ đàn vi pháp giới, tắc nhất thiết pháp thú đàn. Y chánh chi nhiếp quy Cực Lạc, kỳ lý diệc nhiên”. Cổ vân: “A Tỳ y chánh, toàn xử cực thánh chi tự tâm. Tỳ Lô tâm độ, bất ly hạ phàm chi nhất niệm. Pháp giới viên dung, đầu đầu thiệp nhập, bất tương chướng ngại cố”. Phần nhiếp vu Viên, ưng quy Pháp Tánh giả, khủng hữu nạn vân: “Tiền thuyết ngũ tông, phân Hữu, Không, Pháp Tướng, Pháp Tánh, Viên Dung. Chung Đốn, phán quy Pháp Tánh Tông. Viên Giáo, phán thuộc Viên Dung Tông hỹ. Kim ký nhiếp vu Viên, ưng quy Viên Dung, hà cố quy Pháp Tánh da? Đáp: Thành như sở vấn, đản Pháp Tánh chi dữ Viên Dung, phân chi vi nhị, hợp chi vi nhất. Dĩ Sự Sự vô ngại chi Viên, tuy bất đồng Sự Lý vô ngại chi Chung Đốn, thật ly Sự Lý vô ngại chi Pháp Tánh ngoại, vô Sự Sự vô ngại chi viên dung, dĩ đồng nhất liễu nghĩa Đại Thừa, khả hợp, khả phân cố. Kim cứ khả hợp chi nghĩa, quy Pháp Tánh dã.

(鈔)我無我者，生而不生，不生而生，即法身故。根境者，聞說阿彌陀佛，能聞所聞，非一異故。娑婆極樂者，所謂娑婆依正，全處極樂之自心故。以此經分攝於圓，應歸法性故。

(演)生而不生，不生而生者，生即我，即凡夫之有。不生即無我，即二乘之空。此二不二，即法身真我故。能聞，所聞非一異故者，根境歷然，不壞世諦，故非一。根麈同源，同歸性海，故非異。古云：通玄峰頂，不是人間。心外無法，滿目青山，是也。娑婆依正全處極樂之自心者，自心即是法界。法界之中，無所不攝，則娑婆依正攝無不盡。天台云：以檀為法界，則一切法趣檀。依正之攝歸極樂，其理亦然。古云：阿鼻依正，全處極聖之自心。毘盧心土，不離下凡之一念。法界圓融，頭頭涉入，不相障礙故。分攝于圓，應歸法性者，恐有難云：前說五宗：分有，空，法相，法性，圓融。終頓，判歸法性宗。圓教，判屬圓融宗矣。今既攝于圓，應歸圓融，何故歸法性耶？答：誠如所問，但法性之與圓融，分之為二，合之為一。以事事無礙之圓，雖不同事理無礙之終頓，實離事理無礙之法性外，無事事無礙之圓融，以同一了義大乘，可合可分故。今據可合之義，歸法性也。

(Sao: “Ngã, vô ngã”: Sanh mà chẳng sanh, chẳng sanh nhưng sanh, tức là Pháp Thân. “Căn, cảnh”: Nghe nói A Di Đà Phật, cái có thể nghe và cái được nghe đều chẳng phải là một hay khác. “Sa Bà, Cực Lạc” ý nói: Y báo và chánh báo cõi Sa Bà hoàn toàn thuộc trong Cực Lạc nơi tự tâm. Do kinh này có đôi phần thuộc vào Viên, cho nên phải thuộc về Pháp Tánh.

Diễn: “Sanh mà chẳng sanh, chẳng sanh mà sanh”: Sanh tức là Ngã, tức là Hữu của phàm phu. “Bất sanh” là Vô Ngã, tức Không của Nhị Thừa. Hai thứ bất nhị ấy (sanh và bất sanh) là Pháp Thân Chân Ngã. “Do cái có thể nghe và cái được nghe chẳng phải là một hay khác”: Căn và cảnh rành rành, chẳng hư hoại Thế Đế; do vậy, chẳng phải là một. Căn và trần có cùng nguồn, cùng quy vào biển tánh, cho nên chẳng phải là khác. Cổ nhân nói: “Đỉnh núi thông huyền chẳng phải là nhân gian, ngoài tâm không có pháp, núi biếc đầy mắt” chính là nói về ý này.

“Y báo và chánh báo của cõi Sa Bà hoàn toàn thuộc vào Cực Lạc nơi tự tâm”: Tự tâm chính là pháp giới. Trong pháp giới, không gì chẳng gồm thâu, cho nên y báo và chánh báo của Sa Bà được thâu nhiếp chẳng có cùng tận. Ngài Thiên Thai (Trí Giả đại sư) nói: “Coi Đàn (Bố Thí) là pháp giới, hết thảy các pháp sẽ hướng vào Đàn. Y báo và chánh báo nhiếp vào Cực Lạc, lý ấy cũng thế”. Cổ nhân nói: “Y báo và chánh báo của A Tỳ hoàn toàn ở trong tự tâm của bậc cực thánh. Cõi tâm của Tỳ Lô Giá Na Phật chẳng lìa một niệm của phàm phu hạ căn”. Pháp giới viên dung, chuyện gì cũng xen lẫn vào nhau mà chẳng hề chướng ngại!

“Có đôi phần thuộc vào Viên, quy vào Pháp tánh”: Sợ có kẻ bắt bẻ: “Trên kia đã nói năm tông, chia thành Hữu, Không, Pháp Tướng, Pháp Tánh, và Viên Dung. Phán định Chung Giáo và Đốn Giáo thuộc về Pháp Tánh Tông, phán định Viên Giáo thuộc vào Viên Dung Tông. Nay đã nhiếp thuộc Viên, lẽ ra phải quy vào Viên Dung, sao lại nói quy vào Pháp Tánh vậy?” Đáp: Đúng như lời hỏi, nhưng Pháp Tánh và Viên Dung tách ra thì là hai, hợp lại bèn thành một. Do Viên mà thuộc Sự Sự vô ngại tuy chẳng giống Chung Giáo và Đốn Giáo thuộc Sự Lý vô ngại; nhưng thật sự lìa ngoài Pháp Tánh của Sự Lý vô ngại, sẽ chẳng có Sự Sự vô ngại viên dung! Bởi lẽ, cùng là một liễu nghĩa Đại Thừa, có thể hợp lại, có thể tách ra! Nay xét theo ý nghĩa “có thể hợp lại” bèn quy vào Pháp Tánh).

(Sớ) Hoặc nghi Phật thành đạo cửu, A Nan phương thỉ xuất gia, hà đắc câu ngôn “ngã văn”? Cổ vị hữu tứ nghĩa cố, viết “văn” vô ngại. Hựu A Nan hữu tam, hoặc văn, bất văn, diệc vô ngại cố.

(Sao) Nghi giả, Phật thành đạo dĩ lịch niên nhị thập, A Nan xuất gia. Hựu thập niên, phương mạng vi thị giả. Tuy thân thị Phật, nhi tam thập niên tiền, Phật sở thuyết kinh, hà đắc câu xưng “ngã văn”? Cổ đáp tứ nghĩa giả, nhất, triển chuyển văn. Như Báo Ân kinh ngôn: “A Nan sở bất văn kinh, tùng chư tỳ kheo biên văn, hoặc chư thiên tử thuyết”. Như Niết Bàn Kinh, nãi Hoằng Quảng Bồ Tát chi sở lưu thông cố.

(Diễn) Hoằng Quảng Bồ Tát chi sở lưu thông giả, Niết Bàn đệ tứ thập vân: “Phật cáo Văn Thù, A Nan tỳ kheo thị ngã chi đệ, cấp sự ngã lai nhị thập dư niên, sở khả văn pháp cụ túc thọ trì, dụ như tả thủy, trí chi nhất khí. Thị cố, ngã kim cố vấn A Nan vi tại hà sở, dục linh thọ trì thị Niết Bàn kinh. Thiện nam tử! Ngã Niết Bàn hậu, A Nan tỳ kheo sở vị văn pháp, Hoằng Quảng Bồ Tát đương năng lưu bố”.

(疏)或疑佛成道久，阿難方始出家，何得俱言我聞？古謂有四義故，曰聞無礙。又阿難有三，或聞不聞，亦無礙故。

(鈔)疑者，佛成道已歷年二十，阿難出家。又十年，方命為侍者。雖親侍佛，而三十年前，佛所說經，何得俱稱我聞？古答四義者，一、展轉聞。如報恩經言：阿難所不聞經，從諸比丘邊聞，或諸天子說。如涅槃經，乃弘廣菩薩之所流通故。

(演)弘廣菩薩之所流通者，涅槃第四十云：佛告文殊，阿難比丘是我之弟，給事我來二十餘年，所可聞法具足受持，喻如瀉水，置之一器。是故，我今顧問阿難為在何所，欲令受持是涅槃經。善男子！我涅槃後，阿難比丘所未聞法，弘廣菩薩當能流布。

(Sớ: Hoặc nghi là Phật thành đạo đã lâu, A Nan mới xuất gia, lẽ đâu [đầu các kinh] đều nói là “ta nghe”? Cổ nhân nói do có bốn nghĩa, cho nên nói là Nghe chẳng trở ngại gì. Lại nữa, có đến ba vị A Nan, nên dù nghe hay không nghe, cũng chẳng trở ngại gì.

Sao: “Nghi”: Đức Phật thành đạo đã hai mươi năm, A Nan mới xuất gia, lại còn mười năm sau đó, mới được [thánh chúng vâng theo ý Phật] sai làm thị giả. Tuy đích thân hầu Phật, nhưng đối với những kinh đức Phật đã nói trong ba mươi năm trước đó, vì sao đều nói là “tôi nghe”? Cổ nhân trả lời nghi vấn ấy bằng bốn nghĩa; một là lần lượt nghe lại. Như kinh Báo Ân chép: “Những kinh A Nan chưa được nghe, sẽ nghe từ nơi các tỳ kheo, hoặc từ các thiên tử nói lại”. Như kinh Niết

Bàn là do Hoằng Quảng Bồ Tát lưu thông.

Diễn: “Hoằng Quảng Bồ Tát lưu thông”: Kinh Niết Bàn quyển thứ bốn mươi chép: “Đức Phật bảo ngài Văn Thù: Tỳ kheo A Nan là em trai của ta, hầu hạ ta hơn hai mươi năm. Đối với những pháp được nghe, ông ta thọ trì trọn đủ như rót nước vào một đồ đựng. Vì thế, nay ta hỏi A Nan đang ở nơi đâu, vì muốn ông ta thọ trì kinh Niết Bàn này. Thiện nam tử! Những pháp mà tỳ kheo A Nan chưa nghe, Hoằng Quảng Bồ Tát sẽ có thể lưu truyền”).

(Sao) Nhị giả, Phật trùng thuyết, như Báo Ân Kinh ngôn: “A Nan nhân Phật mạng vi thị giả, nãi cầu tam nguyện. Kỳ tam, sở vị văn kinh, thỉnh Phật trùng thuyết cố”.

(Diễn) A Nan cầu tam nguyện giả, nhất nguyện bất thọ Phật cố y, nhị nguyện bất tùy Phật thọ biệt thỉnh, tam nguyện, nhị thập niên tiền sở vị văn kinh, thỉnh Phật trùng thuyết.

(鈔)二者，佛重說，如報恩經言：阿難因佛命為侍者，乃求三願。其三，所未聞經，請佛重說故。

(演)阿難求三願者，一願不受佛故衣，二願不隨佛受別請，三願，二十年前所未聞經，請佛重說。

(Sao: Hai là do đức Phật nói lại, như kinh Báo Ân có chép: A Nan do được đức Phật sai làm thị giả, bèn xin được thỏa ba nguyện. Nguyện thứ ba là đối với những kinh chưa được nghe, xin đức Phật nhắc lại.

Diễn: A Nan xin ba điều nguyện: “Một là nguyện chẳng nhận lấy y cũ của đức Phật; hai là nguyện chẳng theo Phật khi Ngài được thỉnh [đến thọ trai] riêng, ba là nguyện những pháp chưa được nghe trong hai mươi năm trước, xin đức Phật nhắc lại”).

(Sao) Tam giả, A Nan tự thông. Như Kim Cang Hoa Kinh ngôn: “A Nan đắc Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội, sở vị văn kinh, tự năng ức trì”. Niết Bàn diệc vân: “Nhược tại, nhược bất tại, tự nhiên năng giải liễu cố”.

(Diễn) Đắc Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội giả, giác liễu Pháp Tánh, tùng tánh khởi giác dã. Pháp Tánh thụ triệt tam tế, tam tế chi pháp vô bất giác. Pháp Tánh hoành biến thập phương, thập phương chi pháp vô bất giác. Vu pháp tánh hải trung, phổ giác nhất thiết, đắc đại tự tại, viết Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội dã. Niết Bàn hạ, dẫn chứng khả tri.

(鈔)三者，阿難自通。如金剛華經言：阿難得法性覺自在三昧，所未聞經，自能憶持。涅槃亦云：若在，若不在，自然能解了故。

(演)得法性覺自在三昧者，覺了法性，從性起覺也。法性豎徹三際，三際之法無不覺。法性橫遍十方，十方之法無不覺。于法性海中，普覺一切，得大自在，曰法性覺自在三昧也。涅槃下，引證可知。

(Sao: Ba là A Nan tự thông hiểu, như kinh Kim Cang Hoa chép: “A Nan đắc Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội; đối với những kinh chưa nghe, tự mình có thể nhớ giữ”. Kinh Niết Bàn cũng nói: “Dù hiện diện hay không, cũng tự nhiên có thể hiểu thấu suốt”.

Diễn: “Đắc Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội”: Giác ngộ, hiểu rõ Pháp Tánh, từ tánh mà dấy lên sự giác ngộ. Pháp Tánh theo chiều dọc thấu triệt ba đời, pháp trong ba đời không gì chẳng giác. Pháp Tánh theo chiều ngang trọn khắp mười phương, pháp trong mười phương không gì chẳng giác. Trong biển pháp tánh, giác trọn khắp hết thảy, đắc đại tự tại, thì gọi là Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội. Từ “kinh Niết Bàn” trở đi là lời dẫn chứng, dễ hiểu!)

(Sao) Tứ giả, Thanh Lương chiết trung thượng tam, ngôn A Nan nãi đại quyền Bồ Tát, ảnh hưởng hoằng truyền. Như Bất Tư Nghị Cảnh Giới Kinh ngôn: Xá Lợi, Mục Liên, nãi chí A Nan đẳng, giai đại quyền Bồ Tát, hiện Thanh Văn thân, hà trệ ư tích, ngôn bất văn dã.

(Diễn) Ảnh hưởng hoằng truyền giả, Thiên Thai thích Pháp Hoa kinh, ngôn: “Văn kinh chúng hữu phát khởi, đương cơ, kết duyên, ảnh hưởng, tứ chúng. Ảnh hưởng chúng giả, vị vãng cổ chư Phật, Bồ Tát, ẩn kỳ viên cực chi quả, diệc đồng cơ chúng, khuông phụ pháp vương, như ảnh chi tùy hình, hưởng chi ứng thanh dã”.

(鈔)四者，清涼折衷上三，言阿難乃大權菩薩，影響弘傳。如不思議境界經言：舍利，目連，乃至阿難等，皆大權菩薩，現聲聞身，何滯於迹，言不聞也。

(演)影響弘傳者，天台釋法華經，言：聞經眾有發起，當機，結緣，影響，四眾。影響眾者，謂往古諸佛菩薩，隱其圓極之果，亦同機眾，匡輔法王，如影之隨形，響之應聲也。

(Sao: Bốn, ngài Thanh Lương dung hội ba nghĩa trên đây, nói A Nan là bậc đại quyền Bồ Tát, [thị hiện trong thế giới Sa Bà] để tạo ảnh hưởng, hoằng truyền. Như kinh Bất Tư Nghị Cảnh Giới đã nói những vị như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, cho đến A Nan v.v... đều là đại quyền Bồ Tát hiện thân Thanh Văn, há bị vướng mắc nơi hình tích, mà nói là [ngài A Nan] chẳng nghe ư?

Diễn: “Ảnh hưởng hoằng truyền”: Ngài Thiên Thai chú thích

kinh Pháp Hoa, nói: “Đại chúng nghe kinh có bốn loại là phát khởi, đương cơ, kết duyên, và ảnh hưởng. Ảnh hưởng chúng là chư Phật, Bồ Tát [đã chứng quả] từ xa xưa, ẩn tàng cái quả viên mãn tột bậc của chính mình để phù tá đấng pháp vương, như bóng theo hình, như tiếng vang ứng theo âm thanh”).

(Sao) Tam A Nan giả. Nhất, danh Hoan Hỷ, kết Thanh Văn Tạng. Nhị, danh Hỷ Hiền, kết Duyên Giác Tạng. Tam, danh Hỷ Hải, kết Bồ Tát Tạng. Tắc A Nan dĩ đại thần lực, tùy cơ thị giáo, thị tri nhất đại thời giáo, thử A Nan bất văn giả, bỉ A Nan văn chi, hựu hà văn dữ bất văn nhi vi ngại dã?

(Diễn) Tam A Nan giả, thánh nhân vô danh, danh nhân sự lập. Thanh Văn đoạn Kiến Tư chánh sử, đắc xuất tam giới, đắc đại hoan hỷ. Cố kết Thanh Văn Tạng, danh viết Hoan Hỷ. Duyên Giác tấn xâm tập khí, hiền vu Thanh Văn. Cố kết Duyên Giác Tạng, danh viết Hỷ Hiền. Bồ Tát tấn đoạn vô minh, ngộ nhập pháp hải. Cố kết Bồ Tát Tạng, danh viết Hỷ Hải.

(鈔)三阿難者。一、名歡喜，結聲聞藏。二、名喜賢，結緣覺藏。三、名喜海，結菩薩藏。則阿難以大神力，隨機示教，是知一代時教，此阿難不聞者，彼阿難聞之，又何聞與不聞而為礙也？

(演)三阿難者，聖人無名，名因事立。聲聞斷見思正使，得出三界，得大歡喜。故結聲聞藏，名曰歡喜。緣覺進侵習氣，賢于聲聞。故結緣覺藏，名曰喜賢。菩薩進斷無明，悟入法海。故結菩薩藏，名曰喜海。

(Sao: “Ba vị A Nan”. Vị thứ nhất tên là Hoan Hỷ, kết tập Thanh

Văn Tạng. Vị thứ hai là Hỷ Hiền, kết tập Duyên Giác Tạng. Vị thứ ba tên là Hỷ Hải, kết Bồ Tát Tạng. A Nan dùng đại thần lực, tùy theo căn cơ mà chỉ bày giáo pháp. Vì thế, biết: Đối với giáo pháp trong cả một đời đức Phật, nếu ngài A Nan này không nghe, thì ngài A Nan khác nghe, há còn trở ngại vì “nghe” hay “chẳng nghe” nữa ư?

Diễn: “Ba vị A Nan”: Thánh nhân vô danh, tên được đặt theo sự. Thanh Văn đoạn chánh sử thuộc Kiến Tư, được thoát khỏi ba cõi, đắc đại hoan hỷ. Vì thế, vị kết tập Thanh Văn Tạng tên là Hoan Hỷ. Duyên Giác tiến hơn, đoạn trừ tập khí, hiền đức hơn Thanh Văn. Vì thế, vị kết tập Duyên Giác Tạng tên là Hỷ Hiền. Bồ Tát tiến hơn nữa, đoạn vô minh, ngộ nhập biển pháp. Vì thế, vị kết Bồ Tát Tạng tên là Hỷ Hải).

(Sớ) Nhất thời giả, Thời Thành Tựu dã. Sư tư tương hợp, đương thời thuyết thính sự tất, tức danh “nhất thời”, dĩ thuyết thính vô định cố. Bất ngôn mỗ niên nguyệt nhật giả, thập phương thời phần bất nhất, lưỡng độ chánh sóc bất đồng cố. Ước đương Tông, tắc tức thuyết thính khoảnh, tâm cảnh mẫn, phàm thánh hội, y chánh dung, nhất đa đẳng. Thử chư nhị pháp, giai nhất chi thời, danh nhất thời dã.

(Diễn) Cổ nhân thích nhất thời, đô vị cơ ứng hợp nhất chi thời, diệc thị Đế Trí hợp nhất chi thời. Cố vân “nhất thời”. Kim sư tư tương hợp hạ, thị ngôn cơ ứng hợp nhất chi thời. Ước đương tông hạ, thị minh Đế Trí hợp nhất chi thời dã. Tâm cảnh mẫn giả, vị tâm cảnh song tiêu, quy Thánh Hiện Lượng, nhiên phàm thánh do phân dã. Phàm thánh hội giả, thánh phàm tình tận, duy diệu giác minh, nhiên y chánh do nhị dã. Y chánh dung giả, tình khí thể dung, đồng quy pháp giới, nhiên nhất đa do tại dã. Nhất đa đẳng giả, nhất đa tương tức, vô ngại viên dung, cứu cánh viên mãn hỹ. Dĩ thượng, tùng hiệp chí quảng, dung thành nhất vị, vi nhất thời dã.

(疏)一時者，時成就也。師資相合，當時說聽事畢，即名一時，以說聽無定故。不言某年月日者，十方時分不一，兩土正朔不同故。約當宗，則即說聽頃，心境泯，凡聖會，依正融，一多等。此諸二法，皆一之時，名一時也。

(演)古人釋一時，都謂機應合一之時，亦是諦智合一之時。故云一時。今師資相合下，是言機應合一之時。約當宗下，是明諦智合一之時也。心境泯者，謂心境雙消，歸聖現量，然凡聖猶分也。凡聖會者，聖凡情盡，唯妙覺明，然依正猶二也。依正融者，情器體融，同歸法界，然一多猶在也。一多等者，一多相即，無礙圓融，究竟圓滿矣。以上從狹至廣，融成一味，為一時也。

(Sớ: “Nhất thời” là Thời Thành Tựu. Thầy trò tương hợp, trong lúc ấy, nói và nghe xong xuôi, bèn gọi là “nhất thời”; bởi lẽ, nói và nghe bất định. Chẳng nói năm, tháng, ngày nào, vì cách phân định thời gian trong mười phương khác nhau, [cách chọn lựa] ngày đầu năm giữa hai cõi (Trung Hoa và Ấn Độ) khác nhau. Ước theo tông này thì trong khoảng thời gian nói và nghe, tâm lẫn cảnh đều mất, phàm và thánh dung hội, y báo và chánh báo hòa nhập vào nhau, một và nhiều như nhau v.v… Lúc các pháp có đối lập ấy đều là một, thì gọi là “nhất thời”.

Diễn: Cổ nhân giải thích “nhất thời” đều bảo là “lúc cơ cảm và ứng hiện hợp nhất”, mà cũng là “lúc Đế và Trí hợp nhất”. Vì thế, gọi [khi ấy] là “nhất thời”. Từ “nay thầy trò tương hợp” trở đi là nói lúc cơ cảm và ứng hiện hợp nhất. Từ “ước theo tông này” trở đi là nói đến khi Đế và Trí hợp nhất.

“Tâm lẫn cảnh đều mất”: Tâm và cảnh cùng tiêu, quy vào Thánh Hiện Lượng, nhưng phàm và thánh vẫn còn tách biệt. “Phàm và thánh dung hội”: Tình kiến về thánh và phàm đã tận, chỉ có diệu giác sáng ngời, nhưng y báo và chánh báo vẫn còn là hai. “Y báo và chánh báo hòa nhập vào nhau”: Cái Thể của hữu tình và khí thế gian hòa nhập vào nhau, cùng quy vào pháp giới, nhưng một và nhiều vẫn còn. “Một và nhiều như nhau”: Một chính là nhiều, nhiều chính là một, vô ngại viên dung, rốt ráo viên mãn. Trên đây, dung hợp từ hẹp tới rộng thành một vị, một thời).

(Sao) Thuyết thính vô định giả, hoặc thuyết giả đắc đà la ni, nhất sát na khoảnh, nhất tự chi trung, thuyết nhất thiết pháp môn. Hoặc thính giả đắc tịnh nhĩ căn, ư nhất sát na, văn nhất tự thời, ư dư nhất thiết, tất vô chướng ngại. Hoặc thuyết giả thời thiểu, thính giả thời đa, hoặc thuyết giả thời đa, thính giả thời thiểu. Thuyết giả thần lực diên xúc tùy nghi, thính giả căn khí lợi độn bất nhất. Cổ vị tam thừa phàm thánh, sở kiến Phật thân báo hóa, niên tuế đoản trường, thành Phật cửu cận, các các bất đồng cố. Kim chỉ thủ Phật cập đệ tử, sư tư cơ cảm tương ngộ chi khoảnh, thuyết thính sự tất, tiện danh “nhất thời” dã.

(Diễn) Đà la ni thử phiên Tổng Trì, hữu đa tự, nhất tự, vô tự chi biệt. Đa tự như chư kinh mật chú. Nhất tự như Án tự, vô tự tức vô tướng diệu tâm. Kim chi sở vân, chỉ vô tự dã. Nhất sát na khoảnh, nhất tự chi trung giả, dĩ ký đắc vô tướng diệu tâm, sát na phổ dung tam tế, nhất tự nhiếp pháp vô di, nhất thiết pháp môn thuyết vô bất tận dã. Đắc tịnh nhĩ căn giả, chúng sanh tuần thanh lưu chuyển, phân biệt ngoại trần, uế nhĩ căn dã. Thánh nhân thoát niêm, nội phục, phát bổn minh diệu, tịnh nhĩ căn dã. Ư nhất sát na, tất vô chướng ngại giả, dĩ ký tịnh nhĩ căn, tắc tâm văn đỗng triệt thập phương, đỗng triệt tam tế, nhất thiết tức nhất, nhất tức nhất thiết, vô bất tri dã. Cổ vân: “Tại nhãn thời, như thiên nhật; vạn tượng bất năng đào ảnh tích. Tại nhĩ thời, như u cốc; đại tiểu âm thanh vô bất túc”, thị dã. Thuyết giả thần lực diên xúc nhị cú, xuất thượng văn thuyết thính đa thiểu chi sở dĩ. Thuyết giả diên nhất nhật vi nhất kiếp, tắc thuyết giả thời thiểu, thính giả thời đa. Thuyết giả xúc nhất kiếp vi nhất nhật, tắc thuyết giả thời đa, thính giả thời thiểu. Hựu thính giả căn lợi, tắc thuyết giả thời đa, thính giả thời thiểu. Dĩ nhất tâm nhập ư ngữ nghĩa, bất giác thời trường cố. Thính giả căn độn, tắc thuyết giả thời thiểu, thính giả thời đa; dĩ bất đắc pháp vị, thân thể tại tòa, đa hữu bì quyện, giác thời trường cố. Cổ vị hạ, dẫn lệ. Phàm phu, Nhị Thừa, cập tam hiền Bồ Tát, dĩ sự thức kiến Phật, cố kiến Ứng Thân, niên tuế tắc đoản, tại thế bát tuần, tức nhập Niết Bàn. Thành đạo dĩ lai, thỉ kinh tứ thập dư niên. Đăng địa Bồ Tát dĩ nghiệp thức kiến Phật, cố kiến Báo Thân vĩnh bất diệt độ. Thành đạo dĩ lai, kinh trần điểm kiếp, các các bất đồng cố.

(鈔)說聽無定者，或說者得陀羅尼，一剎那頃，一字之中，說一切法門。或聽者得淨耳根，於一剎那，聞一字時，於餘一切，悉無障礙。或說者時少，聽者時多，或說者時多，聽者時少。說者神力延促隨宜，聽者根器利鈍不一。古謂三乘凡聖，所見佛身報化，年歲短長，成佛久近，各各不同故。今止取佛及弟子，師資機感相遇之頃，說聽事畢，便名一時也。

(演)陀羅尼此翻總持，有多字，一字，無字之別。多字如諸經密咒。一字如唵字，無字即無相妙心。今之所云，指無字也。一剎那頃，一字之中者，以既得無相妙心，剎那普融三際，一字攝法無遺，一切法門說無不盡也。得淨耳根者，眾生循聲流轉，分別外塵，穢耳根也。聖人脫粘內伏，發本明耀，淨耳根也。於一剎那，悉無障礙者，以既淨耳根，則心聞洞徹十方，洞徹三際，一切即一，一即一切，無不知也。古云：在眼時，如千日；萬象不能逃影跡。在耳時，如幽谷；大小音聲無不足，是也。說者神力延促二句，出上文說聽多少之所以。說者延一日為一劫，則說者時少，聽者時多。說者促一劫為一日，則說者時多，聽者時少。又聽者根利，則說者時多，聽者時少。以一心入於語義，不覺時長故。聽者根鈍，則說者時少，聽者時多；以不得法味，身體在座，多有疲倦，覺時長故。古謂下，引例。凡夫，二乘，及三賢菩薩，以事識見佛，故見應身，年歲則短，在世八旬，即入涅槃。成道以來，始經四十餘年。登地菩薩以業識見佛，故見報身永不滅度。成道以來，經塵點劫，各各不同故。

(Sao: “Người nói và kẻ nghe bất định”: Hoặc là người nói đắc đà la ni, trong một sát na, trong một chữ, nói hết thảy pháp môn. Hoặc người nghe đắc nhĩ căn thanh tịnh, trong một sát na, lúc nghe một chữ, bèn đối với hết thảy những điều khác đều chẳng chướng ngại. Hoặc là người nói trong khoảng thời gian ngắn, mà người nghe cảm thấy thời gian rất lâu; có lúc người nói trong thời gian rất lâu mà người nghe cảm thấy thời gian rất ngắn. Người nói có thần lực, cho nên có thể kéo dài hay rút ngắn [thời gian] tùy nghi, căn khí của người nghe là lợi căn hay độn căn bất nhất. Cổ nhân nói: “Phàm phu và thánh nhân trong tam thừa thấy thân báo hóa của đức Phật có tuổi thọ dài hay ngắn khác nhau, thành Phật gần đây hay đã lâu xa, mỗi người thấy mỗi khác”. Nay chỉ lấy khoảng thời gian đức Phật và các đệ tử thầy trò cơ cảm gặp gỡ, nói và nghe xong xuôi, bèn gọi là “một thời”.

Diễn: Đà la ni được cõi này dịch là Tổng Trì, có [các loại]: Nhiều chữ, một chữ, không có chữ khác nhau. “Nhiều chữ” là như mật chú trong các kinh. “Một chữ” là như chữ Án. “Không có chữ” tức là vô tướng diệu tâm. Nay nói đến Tổng Trì chính là nói đến loại không có chữ. Do đã đắc vô tướng diệu tâm, trong sát na, bèn dung nạp trọn khắp ba đời, một chữ thâu nhiếp các pháp chẳng sót, hết thảy các pháp môn không gì chẳng nói trọn hết.

“Đắc nhĩ căn thanh tịnh”: Chúng sanh theo tiếng mà lưu chuyển, phân biệt ngoại trần, ô uế nhĩ căn! Thánh nhân tháo gỡ niêm khằn, trong tâm chế phục [phiền não], phát khởi sự sáng suốt nhiệm mầu sẵn có, nhĩ căn thanh tịnh.

“Trong một sát na đều chẳng có chướng ngại”: Nhĩ căn đã tịnh, cái tâm để nghe bèn rỗng rang, thấu suốt mười phương, rỗng rang thấu suốt ba đời, hết thảy chính là một, một chính là hết thảy, không gì chẳng biết. Cổ nhân nói: “Khi ở mắt thì như ngàn mặt trời, muôn hình tượng chẳng thể giấu diếm bóng dáng được. Khi ở tai thì như hang thẳm, âm thanh lớn hay nhỏ đều chẳng đủ” là nói về ý này.

Hai câu “người nói do thần lực bèn kéo dài hay rút ngắn…” phát xuất từ nguyên do “kẻ nói, người nghe nhiều hay ít” trong phần trên. Người nói kéo dài một ngày thành một kiếp, tức là người nói thì thời gian ít, mà người nghe thì thời gian nhiều. Người nói rút ngắn một kiếp thành một ngày, tức là người nói thời gian nhiều, người nghe thời gian ít. Lại còn người nghe là lợi căn, thì người nói thời gian nhiều, người nghe thời gian ít. Do vì [người nghe] nhất tâm nhập vào ý nghĩa của lời nói, chẳng cảm thấy thời gian dài lâu. Người nghe là độn căn, thì người nói thời gian ít, người nghe thời gian nhiều, do [người nghe] chẳng đạt được pháp vị, thân thể ngồi đó, lắm nỗi mệt mỏi, cảm thấy thời gian dài dằng dặc.

“Cổ nhân nói” là dẫn thí dụ. Phàm phu, Nhị Thừa, và tam hiền Bồ Tát dùng sự thức để thấy Phật, cho nên thấy Ứng Thân, năm tháng ngắn ngủi, [thấy đức Phật] tại thế tám mươi năm liền nhập Niết Bàn. Từ khi Ngài thành đạo đến nay, mới hơn bốn mươi năm. Đăng địa Bồ Tát dùng nghiệp thức để thấy Phật. Vì thế, thấy Báo Thân vĩnh viễn chẳng diệt độ; thấy đức Phật từ khi thành đạo đến nay đã trải qua số kiếp nhiều như bụi bặm, mỗi người mỗi khác!)

(Sao) Thập phương thời phần giả, dĩ thập phương biến ư hoành thụ, thụ tắc cai hồ thiên thượng. Tứ Thiên nhất nhật, nhân thọ ngũ tuần. Hoành tắc biến hồ tứ châu, Thiệm Bộ tam canh, Câu Lô nhật ngọ, bất khả định dã. Lưỡng độ chánh sóc giả, tuế thủ chi nhật, danh vi Chánh Sóc. Chấn Đán, Ngũ Thiên, bất tương thống thuộc. Châu chánh kiến Tý, Hạ chánh kiến Dần. Bỉ thời Chấn Đán thuộc Châu, nhi Phật tại Xá Vệ, Xá Vệ kiến Dần, nãi dụng Hạ chánh. Tắc Ngũ Thiên chánh nguyệt, Chấn Đán tam nguyệt, Ngũ Thiên nhị nguyệt, Chấn Đán tứ nguyệt dã, diệc bất khả định. Cố chỉ ngôn nhất thời dã.

(Diễn) Châu chánh kiến Tý, Hạ chánh kiến Dần giả, vị Châu thời dĩ Đẩu bính sơ hôn, kiến Tý chi nguyệt vi tuế thủ. Hạ thời dĩ Đẩu bính sơ hôn, kiến Dần chi nguyệt vi tuế thủ dã. Nhất thủ thiên khai ư Tý chỉ nghĩa, nhất thủ nhân sanh ư Dần chi nghĩa.

(鈔)十方時分者，以十方遍於橫豎，豎則該乎天上。四天一日，人壽五旬。橫則遍乎四洲，贍部三更，俱盧日午，不可定也。兩土正朔者，歲首之日，名為正朔。震旦五天，不相統屬。周正建子，夏正建寅。彼時震旦屬周，而佛在舍衛，舍衛建寅，乃用夏正。則五天正月，震旦三月，五天二月，震旦四月也，亦不可定。故止言一時也。

(演)周正建子，夏正建寅者，謂周時以斗柄初昏，建子之月為歲首。夏時以斗柄初昏，建寅之月為歲首也。一取天開於子之義，一取人生於寅之義。

(Sao: “Phân định thời gian trong mười phương”: Do mười phương trọn khắp chiều ngang lẫn chiều dọc. Chiều dọc bao gồm cả cõi trời. Một ngày trên cõi trời Tứ Thiên bằng năm mươi năm trong nhân gian. Theo chiều ngang thì trọn khắp bốn đại châu, Nam Thiệm Bộ Châu là canh ba thì Bắc Câu Lô Châu đã là giữa trưa, cho nên [thời gian] chẳng thể nhất định.

“Ngày Chánh Sóc hai cõi khác nhau”: Ngày đầu năm gọi là Chánh Sóc. Trung Hoa và năm xứ Thiên Trúc [ấn định ngày đầu năm] chẳng giống nhau. Đời Châu, ấn định tháng Tý là tháng Giêng. Nhà Hạ ấn định tháng Giêng nhằm tháng Dần. Khi ấy, Chấn Đán thuộc nhà Châu, nhưng đức Phật ở thành Xá Vệ, Xá Vệ lấy tháng Dần làm tháng Giêng, tức là dùng theo Chánh Sóc của nhà Hạ. Cho nên Ngũ Thiên Trúc là tháng Giêng thì Trung Hoa đã là tháng Ba, Ấn Độ là tháng Hai thì Trung Hoa đã là tháng Tư, cho nên cũng không thể nói nhất định được. Do vậy, chỉ nói “nhất thời”.

Diễn: “Đời Châu, ấn định tháng Tý là tháng Giêng. Nhà Hạ định tháng Giêng nhằm tháng Dần”: Thời Châu do căn cứ đuôi sao Bắc Đẩu chỉ vào phương vị nào vào lúc trời vừa sập tối mà lấy tháng thuộc phương vị đó làm tháng Giêng. Nhà Hạ cũng căn cứ phương vị chuôi sao Bắc Đẩu chỉ vào khi trời sập tối mà lấy tháng thuộc phương vị đó làm tháng Giêng. Một đằng là dựa theo nghĩa trời mở mang vào tháng Tý, một đằng dựa theo nghĩa người sanh vào tháng Dần).

(Sao) Tâm cảnh giả, nhất tâm bất loạn, vô năng niệm, sở niệm cố. Phàm thánh giả, dữ chư thượng thiện nhân đồng hội nhất xứ cố. Y chánh giả, Phật cập thủy, điểu, thụ lâm, đồng thuyết diệu pháp cố. Nhất đa giả, nhất Phật thuyết kinh, lục phương tề tán cố. Như thượng chủng chủng nhị pháp, giai thành nhất vị, tức dĩ thử thời vi nhất thời dã.

(Diễn) Tâm cảnh giả hạ, ước đương Tông, dĩ “nhất tâm bất loạn” vi Tông, tắc nội vô năng niệm chi tâm, ngoại vô sở niệm chi cảnh. Năng Sở song tiêu, mẫn nhiên vô tích cố. Chư thượng thiện nhân đồng hội nhất xứ giả, nhất xứ chỉ nhất tâm dã. Nhược thánh, nhược phàm, toàn quy nhất tâm, vô hữu cao hạ cố. Phật cập thủy, điểu, đồng thuyết diệu pháp giả, dĩ nhất tâm trung, tình dữ vô tình, đồng thành Chánh Giác. Xí nhiên thuyết, vô gián yết, nhất thuyết, nhất thiết thuyết cố. Nhất Phật thuyết kinh, lục phương tề tán giả, dĩ nhất tâm trung, bất kiến bỉ Phật, thử Phật, nhất tức thị đa, đa tức thị nhất, đồng nhất Pháp Tánh cố.

(鈔)心境者，一心不亂，無能念，所念故。凡聖者，與諸上善人同會一處故。依正者，佛及水鳥樹林，同說妙法故。一多者，一佛說經，六方齊讚故。如上種種二法，皆成一味，即以此時為一時也。

(演)心境者下，約當宗，以一心不亂為宗，則內無能念之心，外無所念之境。能所雙消，泯然無跡故。諸上善人同會一處者，一處指一心也。若聖若凡，全歸一心，無有高下故。佛及水鳥，同說妙法者，以一心中，情與無情，同成正覺。熾然說，無間歇，一說，一切說故。一佛說經，六方齊讚者，以一心中，不見彼佛此佛，一即是多，多即是一，同一法性故。

(Sao: “Tâm cảnh”: Nhất tâm bất loạn, do không có năng niệm và sở niệm. “Phàm thánh”: Ở cùng một chỗ với các bậc thượng thiện nhân. “Y báo, chánh báo”: Phật và nước, chim, rừng cây, cùng nói diệu pháp. “Một, nhiều”: Một vị Phật nói kinh, sáu phương cùng ca ngợi. Các thứ có hai pháp [đối lập] như trên đây đều thành một vị, cho nên coi lúc ấy là “nhất thời” vậy.

Diễn: Từ “tâm cảnh giả” trở đi, xét theo Tông này, lấy “nhất tâm bất loạn” làm Tông, tức là trong không có cái tâm năng niệm, ngoài không có cái cảnh sở niệm (cảnh để niệm). Năng và Sở cùng mất, mất tăm, không dấu vết! “Các vị thượng thiện nhân ở cùng một chỗ”: “Một chỗ” là nói đến nhất tâm. Dù thánh hay phàm, hoàn toàn quy vào nhất tâm, chẳng có cao hay thấp. “Phật và nước, chim, cùng nói diệu pháp”: Do trong nhất tâm, hữu tình và vô tình cùng thành Chánh Giác. Hừng hực nói, nói không gián đoạn, không ngưng nghỉ, một thứ nói, hết thảy đều nói. “Một vị Phật nói kinh, sáu phương đều tán thán”: Do trong nhất tâm, chẳng thấy vị Phật kia hay vị Phật này, một chính là nhiều, nhiều chính là một, vì cùng một Pháp Tánh).

(Sớ) Phật giả, Chủ Thành Tựu dã. Phật nghĩa giải kiến tiền văn, dĩ thị nhất kỳ chúng sanh sở cộng tông cố, danh chi viết Chủ. Hựu lục chủng thành tựu trung, tối vi Chủ cố.

(Sao) Cộng tông giả, Phật xuất thế vi nhất kỳ. Nhất kỳ chi trung, lục phàm, tam thánh, nhất thiết chúng sanh, đồng sở tông chủ; như vạn tánh bách tích, quy nhất nhân cố. Lục thành tựu trung Chủ giả, vọng tiền, tắc tế Chủ chi hội thành Thời, linh Chủ chi ngữ thành Văn, thọ Chủ chi giáo thành Tín. Vọng hậu, tắc Chủ chi sở cư thành Xứ, Chủ chi sở hóa thành Chúng. Thị lục chủng cộng thành, nhi quy trọng ư Phật, diệc “ngôn Phật tiện châu” ý dã.

(Diễn) Tế Chủ chi hội thành Thời giả, Thời, phi biệt thời, Pháp Vương khải vận, gia hội chi thời dã. Pháp vương bất tác, gia hội nan thành, bất đắc thành Thời cố. Linh Chủ chi ngữ thành Văn giả, nhĩ văn pháp âm, tâm khế diệu lý, viết Văn. Huệ nhật bất thăng, viên âm bất diễn, chúng sanh khoáng kiếp giai thành lung cổ, bất đắc thành Văn cố. Thọ Chủ chi giáo thành Tín giả, ư Thật Đức Năng, thâm nhẫn, nhạo dục, viết Tín. Phật bất thùy giáo, tâm mê trần cảnh, Tín tự hà sanh? Túng hữu tín tùng, giai đọa tà kiến, phi chánh tín cố. Chủ chi sở cư thành Xứ giả, xứ phi tha xứ, nãi Pháp Vương chuyển pháp luân chi xứ dã. Thánh nhân đáo xứ, thành ấp, thành đô. Pháp Vương bất trụ, bất thành trụ xứ cố. Chủ chi sở hóa thành Chúng giả, văn kinh chi chúng, hiền thánh chi chúng dã. Phật vị xuất thời, các thú dị đạo, tận đọa tà tông, nhân mông Phật giáo, chuyển tà quy chánh, phương thành thánh chúng cố.

(疏)佛者，主成就也。佛義解見前文，以是一期眾生所共宗故，名之曰主。又六種成就中，最為主故。

(鈔)共宗者，佛出世為一期 。一期之中 ，六凡三聖，

一切眾生，同所宗主；如萬姓百辟，歸一人故。六成就中主者，望前，則際主之會成時，聆主之語成聞，受主之教成信。望後，則主之所居成處，主之所化成眾。是六種共成，而歸重於佛，亦言佛便周意也。

(演)際主之會成時者，時，非別時，法王啟運，嘉會之時也。法王不作，嘉會難成，不得成時故。聆主之語成聞者，耳聞法音，心契妙理，曰聞。慧日不升，圓音不演，眾生曠劫皆成聾瞽，不得成聞故。受主之教成信者，於實德能，深忍樂欲，曰信。佛不垂教，心迷塵境，信自何生？縱有信從，皆墮邪見，非正信故。主之所居成處者，處非他處，乃法王轉法輪之處也。聖人到處，成邑成都。法王不住，不成住處故。主之所化成眾者，聞經之眾，賢聖之眾也。佛未出時，各趣異道，盡墮邪宗，因蒙佛教，轉邪歸正，方成聖眾故。

(Sớ: Phật là Chủ Thành Tựu. Xem lời giải thích ý nghĩa của chữ Phật trong phần trước. Do được chúng sanh cùng tôn sùng trong một thời kỳ, nên gọi là Chủ. Lại nữa, trong sáu thứ thành tựu, Chủ là trọng yếu nhất.

Sao: “Cùng tôn sùng”: Phật xuất thế là “một kỳ”. Trong một kỳ, lục phàm, tam thánh, hết thảy chúng sanh đều cùng tôn sùng vị Chủ, như vạn họ, trăm quan đều thuộc về một người. Đối với Chủ trong sáu thứ thành tựu, nếu xét những điều trước thì lúc gặp gỡ Chủ sẽ thành Thời, nghe lời Chủ nói sẽ thành Văn, nhận lãnh lời dạy của Chủ thành Tín. Nhìn vào những điều sau, nơi Chủ ở là Xứ, kẻ được Chủ hóa độ là Chúng. Thế nên, sáu thứ cùng được hình thành, nhưng đều quy kết Phật là trọng yếu nhất. Do vậy, cũng là ý nghĩa “hễ nói Phật thì đều trọn đủ”.

Diễn: “Gặp gỡ Chủ sẽ thành Thời”: Thời chẳng phải là thời nào khác, mà là lúc đấng Pháp Vương mở ra pháp vận, hội quý hình thành. Pháp Vương chẳng làm như vậy, hội quý khó thành, chẳng thành Thời được!

“Nghe lời dạy của Chủ bèn thành Văn”: “Văn” là tai nghe pháp âm, tâm khế nhập diệu lý, thì là Văn. Mặt trời trí huệ chẳng mọc, chẳng diễn nói viên âm, chúng sanh bao kiếp dài lâu đều thành đui điếc, chẳng được thành tựu Văn.

“Nhận lãnh lời dạy của Chủ bèn thành Tín”: Đối với Thật, Đức, Năng mà tin nhận sâu xa, ưa thích, ham muốn thì là Tín. Phật chẳng dạy dỗ, tâm [chúng sanh] sẽ mê nơi trần cảnh, Tín sanh từ chỗ nào đây? Dẫu có tin theo, đều đọa trong tà kiến, chẳng phải là chánh tín.

“Chỗ Chủ ở sẽ thành Xứ”: Xứ chẳng phải là chỗ nào khác, mà là

chỗ đấng Pháp Vương chuyển pháp luân. Thánh nhân đến nơi nào, nơi đó sẽ là thành thị, trở thành đô thị. Pháp Vương chẳng ở, sẽ chẳng thành trụ xứ.

“Những người được Chủ giáo hóa sẽ thành Chúng”: [Chúng] là đại chúng nghe kinh, là các vị hiền thánh. Lúc đức Phật chưa xuất thế, mỗi người theo một đường khác nhau, đọa hết vào trong tà tông. Do được Phật giáo hóa, bèn chuyển tà quy chánh, mới trở thành thánh chúng).

(Sớ) Tại Xá Vệ quốc, Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên giả, Xứ Thành Tựu dã. Tại giả, Thiên Thai vị “tại tức trụ ý”. Biệt chi hữu tứ viết: Thiên trụ, phạm trụ, thánh trụ, Phật trụ. Tùy nghi Phật trụ, nãi chí thiên trụ, thật tắc Phật thân vô tại, vô bất tại.

(Diễn) Biệt chi hữu tứ giả, nhược cứ kinh văn, đản vân Phật trụ, Thiên Thai nãi biệt chi vi tứ giả, lược hữu nhị nghĩa: Nhất giả, dục hiển năng trụ tâm pháp cố, vị tha nhân duy luận thân trụ, bất minh năng trụ tâm pháp, tắc ức cực thánh đồng phàm phu trụ, nhi huống phục phàm thánh các các hữu ư năng trụ chi pháp, bất khả bất tri giả. Nhị giả, dục hiển Như Lai vô pháp bất trụ cố, vị Phật trụ ký thắng, tắc vô pháp bất trụ. Vị dẫn vật cố, thả tựu thế thiện, lược chỉ định tán, thâu nhất thiết thiện, cố ngôn thiên phạm. Ư xuất thế trung, lược chỉ tiểu đại nhiếp nhất thiết pháp, cố ngôn thánh Phật dã.

(疏)在舍衛國，祇樹給孤獨園者，處成就也。在者，天台謂在即住意。別之有四曰：天住，梵住，聖住，佛 住。隨宜佛住，乃至天住，實則佛身無在，無不在。

(演)別之有四者，若據經文，但云佛住，天台乃別之為四者，略有二義：一者，欲顯能住心法故，謂他人唯論身住，不明能住心法，則抑極聖同凡夫住，而況復凡聖各各有於能住之法，不可不知也。二者，欲顯如來無法不住故，謂佛住既勝，則無法不住。為引物故，且就世善，略指定散，收一切善，故言天梵。於出世中，略指小大攝一切法，故言聖佛也。

(Sớ: “Tại nước Xá Vệ, Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên” là Xứ Thành Tựu. “Tại”: Tông Thiên Thai nói “tại” có nghĩa là “trụ”. Nói tách biệt thì có bốn loại là thiên trụ, phạm trụ, thánh trụ, và Phật trụ. Tùy thời tiết, căn cơ thích hợp, mà có Phật trụ cho đến thiên trụ, nhưng thật ra, thân Phật không ở một nơi nào nhất định, mà cũng không nơi nào chẳng hiện diện.

Diễn: “Nói tách biệt thì có bốn loại”: Nếu dựa theo kinh văn chỉ nói là “Phật trụ”, nhưng tông Thiên Thai bèn tách ra thành bốn loại, nói đại lược thì có hai nghĩa:

Một là vì muốn hiển thị pháp để có thể trụ trong tâm; tức là người khác chỉ luận về thân trụ, chẳng biết pháp để có thể trụ bằng tâm, tức là đã chèn ép bậc cực thánh phải trụ như phàm phu. Huống hồ phàm hay thánh ai nấy đều có pháp để có thể trụ, chớ nên không biết.

Hai là vì muốn hiển thị Như Lai không có pháp nào chẳng trụ, tức là Phật đã trụ thù thắng, cho nên không pháp nào chẳng trụ. Vì hướng dẫn muôn loài, mà Ngài bèn theo điều thiện thế gian, nêu đại lược định thiện và tán thiện để gồm thâu hết thảy các thiện pháp, cho nên nói ra thiên trụ và phạm trụ. Đối với pháp xuất thế, nhằm đại lược chỉ ra Đại Thừa và Tiểu Thừa thâu nhiếp hết thảy các pháp, cho nên nói thánh trụ và Phật trụ).

(Sao) Tại tức trụ trước, Đại Phẩm luận: “Minh Phật tại mỗ sở, dĩ nhi ngôn tạm tại cửu trụ, tổng thành tại ý”. Kim vị vô luận cửu tạm, đản tựu đương thời thuyết kinh chi xứ, tức danh vi Tại, như thiên tử sở chí, tức danh “hành tại” dã. Tứ trụ giả, Phật nhiếp chúng sanh, tùy nghi nhi trụ. Hoặc hiện thiên trụ, vị Lục Dục thiên nhân, tức dĩ Thí, Giới thiện tâm trụ. Hoặc hiện Phạm trụ, vị Sơ Thiền chí Phi Tưởng nhân, tức dĩ Tứ Vô Lượng Tâm trụ. Hoặc hiện thánh trụ, vị tam thừa nhân, tức dĩ tam tam muội trụ. Hoặc hiện Phật trụ, tức dĩ Thủ Lăng Nghiêm bách bát tam muội, lực, vô úy, bất cộng trụ. Thượng tam tùy tha ý trụ, hậu nhất tùy tự ý trụ.

(Diễn) Hoặc hiện thiên trụ hạ, tứ trụ trung giai minh nhân quả, nhi sở trụ pháp, chánh tại ư nhân. Sở vị Như Lai dĩ nhiếp vật cố, thị hiện Thí, Giới, cập Thập Thiện tâm. Thử tức Phật dĩ Dục Thiên chi pháp, trụ Xá Vệ thành, vị vật thị hiện tứ vô lượng tâm, thị tam tam muội, tức Phạm pháp, thánh pháp, trụ Xá Vệ thành. Thử giai Như Lai tùy tha ý trụ. Nhược tùy tự ý, tức dĩ Lăng Nghiêm chí bất cộng đẳng, trụ Xá Vệ dã. Sơ Thiền chí Phi Tưởng thị quả, Tứ Thiền bát định thị nhân, nhi vân tứ vô lượng tâm trụ giả, dĩ đơn Thiền tu Bát Định, bất sanh Sắc, Vô Sắc Giới, tất dụng tứ tâm vi huân Thiền công đức. Định dữ công đức cụ túc, phương sanh bát thiên, cố vân tứ tâm dã. Tam tam muội giả, tức Không, Vô Tướng, Vô Tác dã. Bách bát tam muội, tức Thủ Lăng Nghiêm tam muội, Bảo Ấn tam muội, Sư Tử Du Bộ tam muội, nãi chí bách bát Ly Trước Hư Không Bất Nhiễm tam muội, tường như Trí Độ Luận thuyết. Thập Lực giả: Nhất, thị xứ phi xứ như thật lực. Nhị, nghiệp trí lực. Tam, định lực. Tứ, căn lực. Ngũ, dục lực. Lục, tánh lực. Thất, chí xứ lực. Bát, túc mạng lực. Cửu, thiên nhãn lực. Thập, lậu tận lực. Tứ vô úy giả: Nhất, đắc tổng trì vô úy. Nhị, đắc tri căn vô úy. Tam, đắc quyết nghi vô úy. Tứ, đắc đáp báo vô úy. Thập bát bất cộng giả, nhất thân nghiệp vô thất, nhị khẩu nghiệp vô thất, tam ý nghiệp vô thất, nãi chí thập bát tri vị lai vô ngại. Vị chi bất cộng giả, bất dữ Nhị Thừa cộng dã.

(鈔)在即住著，大品論：明佛在某所，已而言暫在久住，總成在意。今謂無論久暫，但就當時說經之處，即名為在，如天子所至，即名行在也。四住者，佛攝眾生，隨宜而住。或現天住，謂六欲天因，即以施戒善心住。或現梵住，謂初禪至非想因，即以四無量心住。或現聖住，謂三乘因，即以三三昧住。或現佛住，即以首楞嚴百八三昧，力無畏不共住。上三隨他意住，後一隨自意住。

(演)或現天住下，四住中皆明因果，而所住法，正在於因。所謂如來以攝物故，示現施戒，及十善心。此即佛以欲天之法，住舍衛城，為物示現四無量心，示三三昧，即梵法聖法，住舍衛城。此皆如來隨他意住。若隨自意，即以楞嚴至不共等，住舍衛也。初禪至非想是果，四禪八定是因，而云四無量心住者，以單禪修八定，不生色無色界，必用四心為熏禪功德。定與功德具足，方生八天，故云四心也。三三昧者，即空，無相，無作也。百八三昧，即首楞嚴三昧，寶印三昧，師子遊步三昧，乃至百八離著虛空不染三昧，詳如智度論說。十力者：一、是處非處如實力。二、業智力。三、定力。四、根力。五、欲力。 六、性力。七、至處力。八、宿命力。九、天眼力。十、漏盡力。四無畏者：一、得總持無畏。二、得知根無畏。三、得決疑無畏。四、得答報無畏。十八不共者，一身業無失，二口業無失，三意業無失，乃至十八知未來無礙。謂之不共者，不與二乘共也。

(Sao: “Tại” là ở lại. Kinh Đại Phẩm [Bát Nhã] luận định: “Nói rõ Phật ở chỗ nào, nói Tại mang ý nghĩa tạm thời, nói Trụ mang ý nghĩa lâu dài, nhưng đều là ý nghĩa của chữ Tại”. Nay bất luận là lâu dài hay tạm thời, hễ là lúc ở chỗ nào thuyết kinh, bèn nói là “tại” [nơi đó], như thiên tử đi tới đâu thì nơi đó được gọi là “hành tại”.

“Bốn loại trụ”: Đức Phật nhiếp thọ chúng sanh, thuận theo cơ nghi để trụ, hoặc hiện thiên trụ, nghĩa là do cái nhân sanh vào cõi trời Lục Dục, bèn trụ trong thiện tâm Thí, Giới. Hoặc hiện Phạm trụ, nghĩa là do cái nhân sanh từ Sơ Thiền cho đến cõi trời Phi Tưởng mà trụ trong Tứ Vô Lượng Tâm. Hoặc hiện thánh trụ, nghĩa là do cái nhân tam thừa, cho nên trụ trong ba thứ tam muội. Hoặc hiện Phật trụ, tức là dùng Thủ Lăng Nghiêm, một trăm lẻ tám tam muội, lực, vô úy, bất cộng để trụ. Ba món “tùy” trước là thuận theo ý của người khác mà trụ, món “tùy” sau cùng là Ngài tự trụ.

Diễn: Từ câu “hoặc hiện thiên trụ” trở đi, trong [mỗi trụ của] tứ trụ, đều nói rõ nhân quả, nhưng pháp để trụ phụ thuộc vào cái nhân. Tức là: Như Lai vì nhiếp thọ muôn loài bèn thị hiện Thí, Giới, và tâm Thập Thiện. Đấy chính là đức Phật dùng pháp thuộc về Dục Giới Thiên để trụ tại thành Xá Vệ. Vì chúng sanh mà thị hiện Tứ Vô Lượng Tâm, chỉ dạy ba môn tam muội, tức là dùng Phạm pháp và thánh pháp để trụ tại thành Xá Vệ. Những pháp này là đức Như Lai thuận theo ý của người khác mà trụ. Nếu thuận theo ý mình, Ngài bèn dùng các pháp từ Lăng Nghiêm cho đến các pháp như bất cộng v.v… để trụ trong thành Xá Vệ.

Từ Sơ Thiền cho đến cõi trời Phi Tưởng là quả, Tứ Thiền bát định là nhân; nhưng nói trụ trong Tứ Vô Lượng, tức là chỉ dùng Thiền để tu Bát Định, sẽ chẳng sanh vào Sắc Giới và Vô Sắc Giới được, ắt phải dùng bốn tâm [vô lượng] để huân tu công đức của Thiền. Định và công đức đã trọn đủ thì mới sanh vào tám tầng trời [thuộc Sắc Giới và Vô Sắc Giới], cho nên nói bốn tâm.

“Ba tam muội” là Không, Vô Tướng, Vô Tác. Một trăm lẻ tám môn tam muội, tức là Thủ Lăng Nghiêm tam muội, Bảo Ấn tam muội, Sư Tử Du Bộ tam muội, cho đến môn thứ một trăm lẻ tám là Ly Trước Hư Không Bất Nhiễm tam muội, nói cặn kẽ [các môn tam muội ấy] thì như trong Trí Độ Luận. “Mười Lực”: Một là thị xứ phi xứ như thật lực, hai là nghiệp trí lực, ba là định lực, bốn là căn lực, năm là dục lực, sáu là tánh lực, bảy là chí xứ lực, tám là túc mạng lực, chín là thiên nhãn lực, mười là lậu tận lực. “Tứ vô úy”: Một là đắc tổng trì vô úy, hai là đắc tri căn vô úy, ba là đắc quyết nghi vô úy, bốn là đắc đáp báo vô úy. “Mười tám pháp bất cộng”: Một là thân nghiệp chẳng sai sót, hai là khẩu nghiệp chẳng sai sót, ba là ý nghiệp chẳng sai sót, cho đến pháp bất cộng thứ mười tám là biết vị lai vô ngại. Gọi là “bất cộng” vì hàng Nhị Thừa chẳng có những pháp này).

(Sao) Vấn: “Phật hà dĩ thiên trụ?” Đáp: Khuất chí tôn tại chí liệt xứ, vị độ sanh cố dã. Vô tại, vô bất tại giả, Thể tịch liêu, cố vô tại. Thể viên thông, cố vô bất tại. Hoa Nghiêm vân: “Phật thân phi chí, phi bất chí. Hà dĩ cố? Hư không vô thân cố, Như Lai diệc nhĩ, biến nhất thiết pháp, biến nhất thiết chúng sanh, quốc độ”. Phi chí, phi bất chí, tức thử ý dã. Nhiên tắc Phật tại Xá Vệ, dĩ tựu liệt cơ, cố danh “thiên trụ”. Như thật nhi luận, tức Xá Vệ danh Phạm trụ, thánh trụ, Phật trụ, diệc hà bất khả!

(鈔)問：佛何以天住？答：屈至尊在至劣處，為度生故也。無在無，不在者，體寂寥，故無在。體圓通，故無不在。華嚴云：佛身非至，非不至。何以故？虛空無身故，如來亦爾，遍一切法，遍一切眾生，國土。非至，非不至，即此意也。然則佛在舍衛，以就劣機，故名天住。如實而論，即舍衛名梵住，聖住，佛住，亦何不可！

(Sao: Hỏi: “Vì sao Phật thiên trụ?” Đáp: Khuất thân cao quý nhất nơi thấp hèn nhất để độ sanh. “Vô tại, vô bất tại”: Do Thể vắng lặng, cho nên chẳng hiện diện. Do Thể viên thông, nên không đâu chẳng tồn tại. Kinh Hoa Nghiêm nói: “Thân Phật chẳng đến, mà cũng không đâu chẳng đến. Vì cớ sao? Do hư không chẳng có thân, Như Lai cũng giống như vậy, trọn khắp hết thảy các pháp, trọn khắp hết thảy chúng sanh, cõi nước”. [Nói] “chẳng tới, chẳng không tới”, chính là [nói đến] ý này vậy. Nhưng đức Phật ngự tại Xá Vệ nhằm thích ứng với căn cơ kém hèn, cho nên gọi là “thiên trụ”. Nếu nói đúng theo sự thật thì [đức Phật ngự tại] Xá Vệ vẫn có thể gọi là Phạm trụ, thánh trụ, hoặc Phật trụ, cũng đều chẳng có gì là không được!)

(Sớ) Xá Vệ, Phạn ngữ, diệc vân Thất La Phiệt Tất Để. Hoa ngôn Văn Vật, dĩ đức danh cố; nhất vân văn giả, dĩ nhân danh cố.

(Sao) Đức giả, dĩ quốc phong tứ đức: Nhất giả, trần đức, ngũ trần chi cảnh, đa mỹ lệ cố. Nhị giả, tài đức, thất bảo trân kỳ, vô phất hữu cố. Tam giả, thánh đức, Tam Tạng thánh pháp, giai cụ túc cố. Tứ giả, giải thoát đức, nhân đa giải thoát, bất nhiễm dục cố. Dĩ thị, dự động Ngũ Thiên, danh Văn Vật dã. Dĩ nhân danh giả, đa hiền nhân cố, quốc dĩ nhân vi trọng cố.

(疏)舍衛，梵語，亦云室羅筏悉底。華言聞物，以德名故；一云聞者，以人名故。

(鈔)德者，以國豐四德：一者，塵德，五塵之境，多美麗故。二者，財德，七寶珍奇，無弗有故。三者，聖德，三藏聖法，皆具足故。四者，解脫德，人多解脫，不染欲故。以是，譽動五天，名聞物也。以人名者，多賢人故，國以人為重故。

(Sớ: Xá Vệ, tiếng Phạn, còn dịch âm là Thất La Phiệt Tất Để (Śrāvastī). Tiếng Hán dịch là Văn Vật, đặt tên [nước ấy] dựa theo phẩm đức. Dịch chữ thứ nhất là Văn (được nghe danh khắp nơi) là do [trong nước ấy] có nhiều người nổi tiếng.

Sao: “Đức”: Do nước giàu có, hội đủ bốn đức. Một là trần đức (ưu điểm về mặt ngũ trần), do [xét theo] cảnh Ngũ Trần, [Xá Vệ] rất xinh đẹp. Hai là tài đức (ưu điểm về mặt tài chánh), do bảy báu quý lạ, chẳng thiếu món gì. Ba là thánh đức (ưu điểm về mặt thánh giáo), do Tam Tạng thánh pháp đều trọn đủ. Bốn là giải thoát đức, do có nhiều người giải thoát, chẳng nhiễm dục. Do vậy, lừng danh năm xứ Thiên Trúc, cho nên gọi là Văn Vật. “Do có nhiều người nổi tiếng”: Do có nhiều người hiền, vì đất nước tôn trọng con người).

(Sớ) Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên giả, Phạn ngữ Kỳ Đà, diệc vân Thệ Đa. Ngôn Kỳ giả, tỉnh văn dã. Thử vân Chiến Thắng. Cấp Cô, biểu đức, tức Tu Đạt Đa. Viên giả, Phạn ngữ Tăng già lam ma, thử vân Chúng Viên, an chúng Tăng cố. Cái Kỳ Đà thí thụ, Cấp Cô mãi

viên, kiêm nhị vi danh, cố vân Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên dã.

(Sao) Chiến Thắng giả, Ba Tư Nặc vương Thái Tử sanh thời, vương dữ ngoại quốc giao chiến đắc thắng, hỷ nhi lập danh. Tu Đạt Đa giả, Phạn ngữ, thử vân Nhạo Thí, Thắng Quân vương đại thần dã. Hỷ nhạo hành thí, toại thành lệnh danh. Cấp Cô Độc giả, ấu nhi vô phụ viết Cô, lão nhi vô tử viết Độc. Kim đản vô ỷ, vô dưỡng, tức danh Cô Độc. Thiên ngôn Cô Độc giả, khổng ân châu cấp, kỳ chánh tiên quỳnh, phi bất phổ từ, hữu hoãn cấp cố. Chúng cư viết Viên giả, lâm ấm thanh u, học đạo chi nhân, ưng thê chỉ cố. Thí thụ mãi viên giả, Niết Bàn Kinh thuyết: “Tu Đạt trưởng giả, bổn Xá Vệ nhân, sơ vị tri Phật, vị phinh phụ cố, nhập Vương Xá thành. Nhân San Đàn Na, kiến Phật sanh tín, thỉnh quy Xá Vệ. Phật lệnh Thân Tử tuyển chúng cư xứ. Đắc Kỳ Đà viên, trưởng giả vấn giá, Thái Tử hý Đáp: ‘Kim bố địa mãn, tức đương mại dữ’. Trưởng giả bố kim, Thái Tử cảm thán, toại dữ dịch địa. Địa sở hữu thụ, tịnh dĩ thí Phật, nhân lập tinh xá”. Trưởng giả, Thái Tử giao tương phát tâm, thành thử mỹ sự, cố song tiêu dã.

(疏)祇樹給孤獨園者，梵語祇陀，亦云逝多。言祇者，省文也。此云戰勝。給孤，表德，即須達多。園者，梵語僧伽藍摩，此云眾園，安眾僧故。蓋祇陀施樹，給孤買園，兼二為名，故云祇樹給孤獨園也。

(鈔)戰勝者，波斯匿王太子生時，王與外國交戰得勝，喜而立名。須達多者，梵語，此云樂施，勝軍王大臣也。喜樂行施，遂成令名。給孤獨者，幼而無父曰孤，老而無子曰獨。今但無倚無養，即名孤獨。偏言孤獨者，孔恩周急，岐政先煢，非不普慈，有緩急故。眾居曰園者，林蔭清幽，學道之人，應棲止故。施樹買園者，涅槃經說：須達長者，本舍衛人，初未知佛，為娉婦故，入王舍城。因珊檀那，見佛生信，請歸舍衛。佛令身子選眾居處。得祇陀園，長者問價，太子戲答：金布地滿，即當賣與。長者布金，太子感歎，遂與易地。地所有樹，并以施佛，因立精舍。長者太子交相發心，成此美事，故雙標也。

(Sớ: Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên: Kỳ Đà (Jetakumāra) trong tiếng

Phạn còn dịch là Thệ Đa. Nói “Kỳ” [trong Kỳ viên] là tỉnh lược. Cõi này dịch [Kỳ Đà] là Chiến Thắng. Cấp Cô, biểu thị đức hạnh, tức ông Tu Đạt Đa (Sudatta).

“Viên”: Tiếng Phạn là Tăng già lam ma (Sanghārāma), cõi này dịch là Chúng Viên vì để chư tăng an trụ. Ấy là do Kỳ Đà thí cây, ông Cấp Cô Độc mua vườn, nên gộp chung tên hai người để gọi. Vì thế nói

là Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên.

Sao: Chiến Thắng: Khi vua Ba Tư Nặc sanh Thái Tử, vua cùng nước ngoài giao chiến thắng trận, cho nên vui mừng đặt tên như vậy. Tu Đạt Đa là tiếng Phạn, cõi này dịch là Nhạo Thí. Ông là đại thần của vua Thắng Quân, ưa thích bố thí, cho nên thành mỹ danh. Cấp Cô Độc: Trẻ thơ không cha gọi là Cô, già cả không con là Độc. Nay chỉ những kẻ không người nương cậy, không ai nuôi nấng, liền gọi là Cô Độc. Riêng nói về Cô Độc, là vì châu cấp có chọn lựa như Khổng Tử [chẳng giúp đỡ kẻ giàu được giàu thêm], cai trị bằng lòng nhân như Văn Vương giúp người đơn côi trước, chẳng phải là lòng Từ không trọn khắp, nhưng chuyện cứu tế có hoãn đãi hay gấp rút khác biệt.

Chỗ nhiều người ở gọi là Viên. Nhiều cây cối xum xuê, thanh vắng, là nơi đáng để cho người học đạo ở. “Thí cây, mua vườn”: Kinh Niết Bàn nói: “Trưởng giả Tu Đạt vốn là người Xá Vệ, thoạt đầu chưa biết Phật. Vì cưới dâu mà vào thành Vương Xá. Do ông San Đàn Na chỉ dẫn, ông được gặp Phật, sanh lòng tin. Ông thỉnh Phật đến Xá Vệ, đức Phật sai ngài Xá Lợi Phất chọn lựa chỗ cư trụ cho chúng tăng. Tìm được vườn cây của Kỳ Đà, trưởng giả hỏi giá, Thái Tử nói đùa: “Đem vàng lót khắp đất, ta liền bán cho ông”. Trưởng giả trải vàng, Thái Tử cảm thán, bèn giao đất, những cây mọc trên đất đều cúng dường Phật. Do vậy, lập tinh xá. Trưởng giả và Thái Tử cùng nhau phát tâm thành tựu chuyện tốt đẹp này, nên gọi nơi ấy bằng tên của hai người”).

(Sớ) Nhược dụ đương kinh giáo lý, các hữu sở biểu, như Pháp Hoa, Hoa Nghiêm thích lệ.

(Sao) Dụ đương kinh giả, như Xá Vệ quốc, quốc chi thắng, biểu thử Tịnh Độ pháp môn, quảng đại hoằng viễn, pháp chi tối thượng cố. Tức Từ Ân ngôn: “Vương Xá thành, thành chi thắng. Thành thắng dư thành, biểu Pháp Hoa pháp thắng dư pháp cố”, hạ giai lệ thử. Kỳ Thụ, thụ chi thắng, biểu Tịnh Độ ấm cái chúng sanh, vĩnh ly nhiệt não cố. Cấp Cô Viên, viên chi thắng, biểu Tịnh Độ an ổn chúng sanh, hằng thọ chư lạc cố. Kỳ Đà Thái Tử, chủng chi thắng, biểu Tịnh Độ sanh giả, tất cánh thành Phật, thiệu long Phật chủng cố. Tu Đạt trưởng giả, nhân chi thắng, biểu Tịnh Độ sanh giả, nhập Chánh Định Tụ, câu thượng thiện nhân cố. Như Hoa Nghiêm chủng chủng biểu pháp, dĩ hiển nhất tâm, giai thử ý dã.

(Diễn) Pháp Hoa pháp thắng dư pháp giả, ngũ thời cực xướng, tối hậu cực đàm, phi kiêm đản đối đới, thuần nhất Viên Giáo cố. Xá Vệ quốc chi thắng giả, dĩ quốc phong tứ đức, dự động Ngũ Thiên. Tịnh Độ pháp môn, quảng đại hoằng viễn giả, bình bao u hiển, thống quát thánh phàm, quốc phong vạn đức, thanh chấn thập phương cố. Kỳ Thụ, thụ chi thắng giả, dĩ phù sơ sướng mậu, ấm cái thanh lương. Tịnh Độ chúng sanh vĩnh ly nhiệt não giả, Phật dĩ đại từ, phổ phú nhất thiết, ly sanh tử não, vĩnh đắc thanh lương cố. Cấp Cô Viên chi thắng giả, dĩ thọ dụng tự tại, thích duyệt nhân tâm, Tịnh Độ an ổn thọ lạc giả, hàn thử bất thiên, thọ mạng vô lượng, Niết Bàn tịch tĩnh, đắc đại giải thoát cố. Kỳ Đà chủng chi thắng giả, dĩ vị siêu bách liêu, thiệu cư cửu ngũ. Tịnh Độ thiệu long Phật chủng giả, giai bất thoái chuyển, đa hữu Bổ Xứ, bất trệ hóa thành, trực chí thành Phật cố. Tu Đạt nhân chi thắng giả, dĩ năng cụ thập đức, túc dĩ trưởng nhân. Tịnh Độ nhập thượng thiện hội giả, vĩnh ly phàm, ngoại, tà định, bất định, đắc nhập Chánh Định hiền thánh đẳng lữ cố.

(疏)若喻當經教理，各有所表，如法華，華嚴釋例。

(鈔)喻當經者，如舍衛國，國之勝，表此淨土法門，廣大宏遠，法之最上故。即慈恩言：王舍城，城之勝。城勝餘城，表法華法勝餘法故，下皆例此。祇樹，樹之勝，表淨土蔭蓋眾生，永離熱惱故。給孤園，園之勝，表淨土安穩眾生，恆受諸樂故。祇陀太子，種之勝，表淨土生者，畢竟成佛，紹隆佛種故。須達長者，人之勝，表淨土生者，入正定聚，俱上善人故。如華嚴種種表法，以顯一心，皆此意也。

(演)法華法勝餘法者，五時極唱，最後極談，非兼但對帶，純一圓教故。舍衛國之勝者，以國豐四德，譽動五天。淨土法門，廣大宏遠者，帡包幽顯，統括聖凡，國豐萬德，聲震十方故。祇樹，樹之勝者，以扶疎暢茂，蔭蓋清涼。淨土眾生永離熱惱者，佛以大慈，普覆一切，離生死惱，永得清涼故。給孤園之勝者，以受用自在，適悅人心，淨土安隱受樂者，寒暑不遷，壽命無量，涅槃寂靜，得大解脫故。祇陀種之勝者，以位超百寮，紹居九五。淨土紹隆佛種者，皆不退轉，多有補處，不滯化城，直至成佛故。須達人之勝者，以能具十德，足以長人。淨土入上善會者，永離凡外，邪定，不定，得入正定賢聖等侶故。

(Sớ: Nếu dựa theo những điều được sánh ví về giáo lý trong kinh này, mỗi điều đều có ý nghĩa biểu thị pháp, giống như cách giải thích kinh Pháp Hoa và Hoa Nghiêm.

Sao: “Dựa theo những sánh ví trong kinh này”, như nước Xá Vệ là nước thù thắng nhất trong các nước, biểu thị pháp môn Tịnh Độ này rộng lớn, thênh thang, là pháp tối thượng. Chính là như ngài Từ Ân (Khuy Cơ đại sư) đã nói: “Thành Vương Xá là thành thù thắng. Thành ấy thù thắng hơn các thành khác, biểu thị giáo pháp Pháp Hoa thù thắng hơn các pháp khác”. Những điều sau đây đều tuân theo lệ này. “Cây của Thái Tử Kỳ Đà”: Cây thù thắng, biểu thị Tịnh Độ che rợp chúng sanh, do vĩnh viễn lìa khỏi nóng bức. Vườn của ông Cấp Cô Độc là vườn thù thắng, biểu thị Tịnh Độ an ổn chúng sanh, luôn hưởng các niềm vui. Thái Tử Kỳ Đà dòng dõi thù thắng, biểu thị sanh về Tịnh Độ sẽ rốt ráo thành Phật, tiếp nối hưng thịnh dòng giống nhà Phật. Trưởng giả Tu Đạt là người thù thắng, biểu thị người sanh về Tịnh Độ, nhập Chánh Định Tụ, đều là thượng thiện nhân. Như kinh Hoa Nghiêm có các thứ biểu thị pháp nhằm chỉ rõ nhất tâm, đều nhằm ý này vậy.

Diễn: “Pháp Hoa là pháp vượt trội hơn các pháp khác” do là pháp được tuyên xướng cùng tột trong năm thời, là lời đàm luận tột bậc cuối cùng, là pháp Viên Giáo thuần nhất, không nói kèm theo, không chỉ nói cục bộ, không đối ứng với vọng, không đèo thêm ba giáo khác. Nước Xá Vệ thù thắng do nước ấy giàu có, trọn đủ bốn đức, danh tiếng vang rền năm xứ Thiên Trúc. Pháp môn Tịnh Độ rộng lớn, sâu thẳm, bao trùm u hiển, gồm trọn thánh phàm, nước giàu muôn đức, tiếng rền mười phương. Cây của Thái Tử Kỳ Đà vượt trội hơn các thứ cây, do cành lá tươi tốt, chỉnh tề, tỏa rợp mát mẻ. Chúng sanh trong cõi Tịnh Độ vĩnh viễn lìa nhiệt não, do đức Phật dùng lòng đại từ, che chở khắp hết thảy lìa khỏi khổ não sanh tử, vĩnh viễn được thanh lương. Vườn Cấp Cô Độc thù thắng do thọ dụng tự tại, vui sướng tâm người. Tịnh Độ hưởng vui an ổn là vì lạnh nóng chẳng thay đổi, thọ mạng vô lượng, Niết Bàn tịch tĩnh, đắc đại giải thoát. Kỳ Đà có dòng dõi thù thắng, do địa vị vượt trội trăm quan, nối ngôi cửu ngũ. Tịnh Độ tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, [ai nấy] đều là bất thoái chuyển, có nhiều vị Bổ Xứ, chẳng vướng mắc nơi hóa thành, mà thẳng tiến mãi cho đến khi thành Phật. Ông Tu Đạt Đa thù thắng trong loài người, vì có thể trọn đủ mười đức, đáng đứng đầu người khác. Tịnh Độ thì dự vào hội của bậc thượng thiện, vĩnh viễn lìa khỏi phàm phu, ngoại đạo, tà định, bất định, được dự vào trong số các vị hiền thánh Chánh Định).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh đỗng triệt thập phương, thị A Nan văn Phật nghĩa. Tự tánh bất ly đương xứ, thị Phật tại Kỳ Viên nghĩa.

(Diễn) Tự tánh đỗng triệt thập phương giả, nhược vân A Nan văn Phật, tắc chúng sanh giai bối Phật. Nhược vân Phật tại Kỳ Viên, tắc tự kỷ khước thành ma, phi chân văn Phật dã, phi chân Phật tại dã. Kim thập phương thị Phật Pháp Thân, tự tánh đỗng triệt thập phương, tắc nhất đại thời giáo vô hữu bất văn, thị chân văn dã. Đương xứ, tức kim hiển hiện tự tánh, bất ly đương xứ, tắc pháp tánh trạm nhiên, bất thiên, bất biến, thị chân Phật tại dã.

(疏)稱理，則自性洞徹十方，是阿難聞佛義。自性不離當處，是佛在祇園義。

(演)自性洞徹十方者，若云阿難聞佛，則眾生皆背佛。若云佛在祇園，則自己卻成魔，非真聞佛也，非真佛在也。今十方是佛法身，自性洞徹十方，則一代時教無有不聞，是真聞也。當處，即今顯現自性，不離當處，則法性湛然，不遷，不變，是真佛在也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh thấu suốt rỗng rang mười phương là ý nghĩa A Nan nghe đức Phật thuyết pháp. Tự tánh chẳng rời khỏi ngay chỗ ấy là ý nghĩa Phật ngự tại Kỳ Viên.

Diễn: “Tự tánh thấu suốt rỗng rang mười phương”: Nếu nói A Nan nghe đức Phật giảng thì chúng sanh đều trái nghịch Phật. Nếu nói Phật tại Kỳ Viên, chính mình đã thành ma, chẳng phải là thật sự nghe đức Phật nói. Nay mười phương là Pháp Thân của Phật, tự tánh thấu suốt rỗng rang mười phương thì giáo pháp suốt một đời đức Phật không gì chẳng nghe. Đó là thật sự nghe. Ngay nơi đây nay đang hiển hiện tự tánh, chẳng lìa chỗ này mà Pháp Tánh lặng trong, chẳng dời, chẳng biến, đó là Phật đang thật sự hiện diện vậy).

(Sao) Tâm văn đỗng thập phương, tắc Khánh Hỷ hiện kim phương kết tập. Chân Phật ốc lý tọa, tắc Thích Ca nguyên bất trụ Tây Càn. Phản văn tự văn, phản Phật tự Phật, đương tri Kỳ Viên nhất hội, nghiễm nhiên vị tán, khởi độc Linh Sơn?

(Diễn) Kinh vân: “Tâm văn đỗng thập phương, sanh ư đại nhân lực”. Cổ vân: “Kim Phật bất độ lô, mộc Phật bất độ hỏa, nê Phật bất độ thủy, chân Phật ốc lý tọa”. Phản văn tự văn giả, dĩ chúng sanh tuần thanh lưu chuyển, hướng ngoại bôn trì cố. Phản Phật tự Phật giả, dĩ chúng sanh dĩ sắc kiến ngã, âm thanh cầu ngã cố. Nghiễm nhiên vị tán giả, Trí Giả đại sư tụng Pháp Hoa kinh, chí Dược Vương Bổn Sự Phẩm, “thị chân tinh tấn, thị danh chân pháp cúng dường Như Lai xứ”, thân kiến Linh Sơn nhất hội, nghiễm nhiên vị tán.

(鈔)心聞洞十方，則慶喜現今方結集。真佛屋裏坐，則釋迦原不住西乾。反聞自聞，反佛自佛，當知祇園一會，儼然未散，豈獨靈山？

(演)經云：心聞洞十方，生於大因力。古云：金佛不度爐，木佛不度火，泥佛不度水，真佛屋裏坐。反聞自聞者，以眾生循聲流轉，向外奔馳故。反佛自佛者，以眾生以色見我，音聲求我故。儼然未散者，智者大師誦法華經，至藥王本事品，是真精進，是名真法供養如來處，親見靈山一會，儼然未散。

(Sao: Tâm nghe thấu suốt mười phương, nên ngài A Nan thị hiện kết tập [kinh điển] ở phương này. Vị Phật thật sự ngồi trong nhà, nên Phật Thích Ca vốn chẳng trụ ở Tây Càn (Ấn Độ). Xoay trở lại cái Nghe để nghe chính mình, xoay trở lại quán sát Phật để nhận biết vị Phật của chính mình. Hãy nên biết: Hội Kỳ Viên vẫn nghiễm nhiên chưa tan, há riêng mình hội Linh Sơn!

Diễn: Kinh dạy: “Tâm nghe rỗng rang mười phương, sanh từ nơi sức lực của bậc đại nhân”. Cổ nhân nói: “Phật vàng không qua lò, Phật gỗ không chịu lửa, Phật đất chẳng chịu nước, Phật thật ngồi trong nhà”.

“Xoay trở lại cái Nghe để nghe chính mình”: Do chúng sanh ruổi theo âm thanh mà lưu chuyển, hướng ra ngoài rong ruổi. “Xoay trở lại quán sát Phật để nhận biết vị Phật của chính mình”: Do chúng sanh dùng sắc để thấy ta, dùng âm thanh cầu ta.

“Nghiễm nhiên chưa tan”: Trí Giả đại sư tụng kinh Pháp Hoa, đến câu “là chân tinh tấn, là chân pháp cúng dường Như Lai” trong phẩm Dược Vương Bổn Sự, đích thân thấy hội Linh Sơn nghiễm nhiên chưa tan).

Nhị, liệt chúng chứng (tam): Sơ, Thanh Văn chúng. Nhị, Bồ Tát chúng. Tam, thiên nhân chúng.

Sơ, Thanh Văn chúng (tam): Sơ, minh loại số. Nhị, biểu vị đức. Tam, xuất danh hiệu.

Sơ, minh loại số.

(Kinh) Dữ đại tỳ kheo tăng, thiên nhị bách ngũ thập nhân câu.

(Sớ) Tự thử nhi hạ, chí “chư thiên đại chúng câu”, Chúng Thành Tựu dã. Dữ giả, cộng nghĩa. Đại giả, giản tiểu. Cụ hữu tam nghĩa, vị đại, đa, thắng, dị dư tỳ kheo cố. Phật Địa diệc cụ tam nghĩa. Tỳ kheo, Phạn ngữ, thử vân hữu tam: Nhất, khất sĩ. Nhị, bố ma. Tam, phá ác. Tăng giả, Phạn ngữ, cụ vân Tăng Già. Bất ngôn Già giả, tỉnh văn dã. Thử vân Chúng Hòa Hợp. Thiên nhị bách ngũ thập nhân giả, tam Ca Diếp, Mục Liên, Xá Lợi, ngũ nhân đệ tử, cộng hợp thành cố. Thượng minh loại thuộc Thanh Văn, hạ minh số hữu nhược can dã. Câu giả, hợp thượng Cộng nghĩa.

(Diễn) Cụ hữu tam nghĩa giả, cái dĩ Hoa ngôn đại giả, Phạn viết Ma Ha, nãi hàm tam nghĩa, vị đại, đa, thắng. Cố tu tựu bổn tam nghĩa thích chi. Tăng già hữu tứ chủng: Nhất, hữu tu tăng, trì giới vô vi. Nhị, vô tu tăng, tam nghiệp bất tịnh, chư ác tịnh hành. Tam, vô tri tăng, tuy bất phá giới, căn độn, vô huệ, bất tri khinh, trọng. Tứ, chân thật tăng, Tứ Quả, Tứ Hướng, Học, Vô Học nhân dã. Hữu tu chân thật, đắc cộng Yết ma, đồng văn chứng tín, duy thủ vô học. Chúng Hòa Hợp giả, vi giới hòa đồng tu, kiến hòa đồng giải, thân hòa đồng trụ, khẩu hòa vô tránh, ý hòa đồng duyệt, lợi hòa đồng quân. Tam Ca Diếp, thị huynh đệ tam nhân, tích cộng khởi sát, kim liên chi dã. Mục Kiền Liên, thử vân Lai Phục Căn, tánh dã. Xá Lợi Phất, thử vân Thân Tử, danh dã, tánh Câu Lật Đà.

二、列眾證(三)：初、聲聞眾。二、菩薩眾。三、人天眾。

初、聲聞眾(三)：初、明類數。二、表位德。三、出名號。

初、明類數。

(經)與大比丘僧，千二百五十人俱。

(疏)自此而下，至諸天大眾俱，眾成就也。與者，共義。大者，揀小。具有三義，謂大、多、勝、異餘比丘故。佛地亦具三義。比丘，梵語，此云有三：一、乞士。二、怖魔。三、破惡。僧者，梵語，具云僧伽。不言伽者，省文也。此云眾和合。千二百五十人者，三迦葉，目連，舍利，五人弟子，共合成故。上明類屬聲聞，下明數有若干也。俱者，合上共義。

(演)具有三義者，蓋以華言大者，梵曰摩訶，乃含三義，謂大，多，勝。故須就本三義釋之。僧伽有四種： 一、有羞僧，持戒無違。二、無羞僧，三業不淨，諸惡並行。三、無知僧，雖不破戒，根鈍無慧，不知重輕。四、真實僧，四果四向，學無學人也。有羞真實，得共羯磨。同聞證信，唯取無學。眾和合者，謂戒和同修，見和同解，身和同住，口和無諍，意和同悅，利和同均。三迦葉，是兄弟三人，昔共起剎，今連枝也。目犍連，此云萊茯根，姓也。舍利弗，此云身子，名也，姓拘栗陀。

(Hai, liệt kê đại chúng để làm chứng (gồm ba phần): Một, đại chúng Thanh Văn; hai, đại chúng Bồ Tát; ba, đại chúng trời người.

Một, đại chúng Thanh Văn (gồm ba phần): Một, nêu rõ loại số; hai, biểu thị địa vị và phẩm đức; ba, nêu ra danh hiệu.

Trước hết là nêu rõ loại số.

Kinh: Cùng với các đại tỳ kheo tăng, một ngàn hai trăm năm mươi người.

Sớ: Từ đây trở xuống, cho đến đoạn “chư thiên đại chúng cùng tham dự” là Chúng Thành Tựu. “Dữ” có nghĩa là “cùng”. “Đại”, nhằm phân biệt chẳng phải là Tiểu, trọn đủ ba ý nghĩa là lớn, nhiều, và thù thắng, do chẳng giống các tỳ kheo khác. Phật Địa Luận cũng nói [Đại] có ba nghĩa. Tỳ kheo (Bhiksu) là tiếng Phạn, [dịch sang tiếng] cõi này thì có ba nghĩa: Một là khất sĩ, hai là làm cho ma sợ hãi, ba là phá ác. Tăng là tiếng Phạn, nói đầy đủ là Tăng Già; không nói chữ Già là vì tỉnh lược. Cõi này dịch là Chúng Hòa Hợp. “Một ngàn hai trăm năm mươi người”. Đệ tử của năm vị là [đệ tử của] ba anh em Ca Diếp, Mục Liên, và Xá Lợi cùng hợp thành [con số một ngàn hai trăm năm mươi người]. Trước là nói tới thính chúng thuộc hàng Thanh Văn, sau là nói họ gồm có bao nhiêu người. Chữ Câu xứng hợp với ý nghĩa của chữ Cộng trước đó.

Diễn: “Có đủ ba nghĩa” là vì tiếng Hoa nói là Đại, tiếng Phạn là Ma Ha, bao gồm ba nghĩa là đại, đa, thắng (vượt trội hơn). Do đó, cần phải dựa theo ba nghĩa gốc để giải thích. Tăng già có bốn loại: Một là tăng có tu, trì giới không trái nghịch. Hai là tăng không tu, ba nghiệp bất tịnh, hành đủ các ác. Ba là vô tri tăng, tuy chẳng phá giới, độn căn, không có trí huệ, chẳng biết nặng, nhẹ! Bốn là chân thật tăng, [tức những vị xuất gia đã đắc] Tứ Quả, Tứ Hướng, Học, Vô Học. Những vị hữu tu chân thật, được phép cùng nhau Yết ma, cùng nghe [kinh này] để chứng tín, kinh chỉ nhắc tới những vị thuộc địa vị Vô Học.

Chúng Hòa Hợp là [những vị tuân thủ Lục Hòa Kính] tức giới hòa hợp cùng tu, kiến giải hòa hợp, cùng chia sẻ [nhận thức chung], thân hòa hợp ở cùng một chỗ, nói năng hòa hợp không tranh cãi, ý hòa hợp cùng vui vẻ, lợi hòa hợp chia sẻ đồng đều.

“Ba Ca Diếp” là ba anh em. Xưa kia họ đã cùng nhau dựng chùa, nên nay sanh làm anh em ruột. Mục Kiền Liên, cõi này dịch là Lai Phục Căn, là họ của Ngài. Xá Lợi Phất cõi này dịch là Thân Tử, đó là tên, họ của Ngài là Câu Lật Đà).

(Sao) Cộng nghĩa giả, Thiên Thai dĩ thất nhất thích Cộng, vị Xứ nhất, Thời nhất, Tâm nhất, Giới nhất, Đạo nhất, Kiến nhất, Giải Thoát nhất dã. Phật dữ đại chúng cộng cư Kỳ Viên, thị kinh chánh ý. Quảng chi như thượng. Giản tiểu giả, minh phi sơ tâm tỳ kheo, tức hạ sở xưng “trưởng lão” đẳng, thị dã. Đại, đa, thắng giả, thiên vương, đại nhân, sở cộng kính ngưỡng, phi tiểu đức dã, danh Đại. Nội điển, ngoại tịch, vô bất bác thông, phi quả giải dã, danh Đa. Siêu xuất cửu thập lục chủng chi thượng, phi liệt khí dã, danh Thắng; giai Tiểu Thừa trung cực dã.