A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Diễn) Dĩ thất nhất thích cộng giả, thất chủng nhất cố, phương thành Cộng nghĩa dã. Phán dĩ thuộc sanh tô, thả tùng bổn thuyết. Thất tại Tam Tạng, đồng cảm Phật thời, đồng Lộc Uyển xử, đồng Nhất Thiết Trí tâm, đồng biệt thoát giới, đồng tam thập thất đạo, đồng vô lậu chánh kiến, đồng hữu dư giải thoát. Tích đồng thất giả, kim nhật đồng văn. Thiên vương kính ngưỡng giả, Phạm vương, sư Trần Như. Đế Thích, sư Ca Diếp đẳng. Nội điển, vị Tam Tạng thập nhị bộ. Ngoại tịch, vị Tứ Vi Đà, thập bát kinh đẳng.

(鈔)共義者，天台以七一釋共，謂處一，時一，心一，戒一，道一，見一，解脫一也。佛與大眾共居祇園，是經正意。廣之如上。揀小者，明非初心比丘，即下所稱長老等，是也。大多勝者，天王大人，所共敬仰，非小德也，名大。內典外籍，無不博通，非寡解也，名多。超出九十六種之上，非劣器也，名勝！皆小乘中極也。

(演)以七一釋共者，七種一故，方成共義也。判已屬生酥，且從本說。七在三藏，同感佛時，同鹿苑處，同一切智心，同別脫戒，同三十七道，同無漏正見，同有餘解脫。昔同七者，今日同聞。天王敬仰者，梵王，師陳如。帝釋，師迦葉等。內典，謂三藏十二部。外籍，謂四韋 馱，十八經等。

(Sao: Ngài Thiên Thai dùng bảy chữ Nhất để giải thích ý nghĩa chữ Cộng, chính là: Ở cùng một chỗ, cùng một thời, cùng một tâm, cùng một giới, cùng một đạo, cùng một kiến giải, cùng một giải thoát. Đức Phật và đại chúng cùng ở Kỳ Viên là ý nghĩa chánh yếu trong kinh này. Nói rộng ra thì như trên, nhằm phân biệt [những vị Thanh Văn tham dự pháp hội này] chẳng phải là nhỏ nhoi, cho thấy những vị ấy chẳng phải là tỳ kheo sơ tâm, mà là những vị được gọi là “các trưởng lão” trong phần tiếp theo.

“Đại, đa, thắng”: Trời, quốc vương, đại nhân đều cùng kính ngưỡng, chẳng phải là đức hạnh nhỏ nhoi, nên gọi là Đại. Kinh điển nhà Phật, sách vở thế gian, không gì chẳng thông suốt rộng rãi, chẳng phải là hiểu biết hạn hẹp, nên gọi là Đa. Vượt trội hơn chín mươi sáu thứ [ngoại đạo], chẳng phải là căn cơ kém hèn, nên gọi là Thắng. Các vị ấy đều là tột đỉnh trong hàng Tiểu Thừa.

Diễn: “Dùng bảy chữ Nhất để giải thích chữ Cộng”: Do bảy thứ Nhất thì mới hợp thành ý nghĩa của chữ Cộng. Phán định [như vậy do xét theo giáo nghĩa] thuộc vào thời sanh tô (thời A Hàm), hãy nói theo nghĩa gốc của chữ Thất trong Tam Tạng: [Các vị Thanh Văn ấy] cùng thời cảm Phật, cùng ở tại Lộc Uyển, cùng có cái tâm Nhất Thiết Trí, cùng thọ giới biệt thoát, cùng tu ba mươi bảy đạo phẩm, cùng có chánh kiến vô lậu, cùng đắc hữu dư giải thoát. Do xưa kia cùng có bảy điều ấy, nay bèn cùng nghe. “Thiên vương kính ngưỡng” có nghĩa là như Phạm Vương tôn ngài Trần Như làm thầy, Đế Thích thờ ngài Ca Diếp làm thầy v.v… Nội điển là Tam Tạng mười hai phần giáo. Ngoại tịch (sách vở ngoài đời) là Tứ Vi Đà (Vedas), mười tám kinh v.v…)

(Sao) Phật Địa tam nghĩa giả: Nhất, tối cực lợi căn, Ba La Mật Đa chủng tánh, cố danh vi Đại. Nhị, giai đắc Vô Học quả vị, cố danh vi Đại. Tam, giai đắc Tiểu Quả dĩ, xu đại Bồ Đề, cố danh vi Đại. Tắc thông Đại Thừa ngôn dã.

(Diễn) Ba La Mật Đa, thử vân Đáo Bỉ Ngạn. Tối hậu cực lợi căn, đáo bách hạnh chí cực chi xứ dã, như bố thí, tắc tài pháp, vô úy dĩ chí tam luân không tịch. Trì giới, tắc bất phá, bất lậu, nãi chí giới tướng đô không. Bát Nhã, tắc nhân pháp câu không, nãi chí không diệc bất lập. Thử Đại Thừa chủng tánh dã. Giai đắc Vô Học quả vị giả, nghiên chân, đoạn Hoặc, viết Học. Chân cùng vọng tận, viết Vô Học. Kim giai đắc A La Hán Vô Học quả vị dã. Giai đắc Tiểu Quả thú Đại Bồ Đề giả, ký thành Tứ Quả, phục hồi tâm hướng đại, phát đại Bồ Đề tâm dã. Tắc thông Đại Thừa ngôn giả, vị thượng đại đa thắng giả tam nghĩa, chỉ tựu Tiểu Thừa ngôn nhĩ. Kim Phật Địa tam nghĩa, tắc thị thông Đại Thừa ngôn dã.

(鈔)佛地三義者：一、最極利根，波羅密多種性，故名為大。二、皆得無學果位，故名為大。三、皆得小果已，趨大菩提，故名為大。則通大乘言也。

(演)波羅密多，此云到彼岸。今最極利根，到百行至極之處也，如布施，則財法，無畏以至三輪空寂。持戒，則不破，不漏，乃至戒相都空。般若，則人法俱空，乃至空亦不立。此大乘種性也。皆得無學果位者，研真斷惑，曰學。真窮妄盡，曰無學。今皆得阿羅漢無學果位也。皆得小果趣大菩提者，既成四果，復回心向大，發大菩提心也。則通大乘言者，謂上大多勝三義，止就小乘言耳。今佛地三義，則是通大乘言也。

(Sao: Ba ý nghĩa trong Phật Địa Luận: Một, lợi căn cùng tột, là chủng tánh Ba La Mật Đa, cho nên gọi là Đại. Hai, đều đã đắc quả vị Vô Học, nên gọi là Đại. Ba, đều đã đắc Tiểu Quả, hướng đến đại Bồ Đề, nên gọi là Đại, ý nói “thông với Đại Thừa”.

Diễn: Ba La Mật Đa, cõi này dịch Đáo Bỉ Ngạn (đến bờ bên kia).

Nay bậc lợi căn tối hậu đạt đến chỗ tột cùng của trăm hạnh, như bố thí thì tài, pháp, vô úy đều đã đạt đến mức tam luân không tịch. Trì giới bèn chẳng phá giới, chẳng sai sót, cho đến giới tướng đều Không. Bát Nhã thì nhân và pháp đều Không, cho đến Không cũng chẳng lập. Đấy là chủng tánh Đại Thừa. “Đều đắc quả vị Vô Học”: Nghiên tầm lẽ chân, đoạn trừ Hoặc thì gọi là Học. Chân cùng, vọng hết thì là Vô Học. Nay đều đắc quả vị A La Hán Vô Học. “Đều đắc Tiểu Quả, hướng đến Đại Bồ Đề”: Đã thành Tứ Quả, lại hồi tâm hướng đại, phát đại Bồ Đề tâm. “Ý nói thông với Đại Thừa”, ý nói ba nghĩa “đại, đa, thắng” chỉ nói về Tiểu Thừa mà thôi, nay ba nghĩa của Phật Địa Luận chính là thông với Đại Thừa).

(Sao) Tỳ kheo tam giả: Nhất, khất sĩ, vị khất thực, khất pháp. Khất thực, tắc ly tứ tà mạng, hợp tứ chánh mạng, vô sự kinh doanh, bất cần súc tích, vạn duyên đốn tức, nhất chí thanh tu. Tăng nghi dĩ thử hoạt mạng, cố viết “khất thực tư thân” dã. Khất pháp, tắc tham sư, phỏng hữu, khẩn khổ kiều thành, tuân cầu diệu pháp, kỳ thành thánh quả, cố viết “khất pháp tư tâm” dã. Nhị, bố ma giả, nhược nhân phát tâm xuất gia, Ma Vương văn chi, sanh đại bố úy, dĩ ma nhạo sanh tử. Xuất gia, ly dục, xu hướng Vô Sanh, ma thất đảng dữ, sanh bố úy cố. Tam, phá ác giả, năng phá phiền não cửu thập bát Sử, tất giai đoạn tuyệt cố. Hoặc gia tịnh giới, tịnh mạng, tắc thành ngũ nghĩa. Kim tam nghĩa giả, dĩ khất thực nhiếp tịnh mạng, dĩ phá ác nhiếp tịnh giới cố dã. Chúng hòa hợp giả, tứ nhân dĩ thượng, đa chí vô lượng, tất giai đồng nhất Yết Ma, bất tương vi tránh, như thủy nhũ hợp, danh Hòa Hợp Chúng.

(Diễn) Tứ tà mạng giả: Hợp dược, chủng thực, điền viên, danh Hạ Khẩu Thực. Ngưỡng quán tinh tú, danh Ngưỡng Khẩu Thực. Tứ phương xảo ngữ, danh Phương Khẩu Thực. Chú thuật, bốc toán, danh Duy Khẩu Thực. Tỳ kheo bất tác thử tứ, danh thanh tịnh khất sĩ dã. Cửu thập bát Sử giả, Kiến Tư Hoặc dã. Kiến Hoặc hữu bát thập bát Sử, dĩ ngũ độn, ngũ lợi. Đối Khổ đẳng Tứ Đế, Khổ hạ toàn cụ, Tập, Diệt trừ tam, vị Thân Kiến, Biên Kiến, Tà Kiến. Đạo trừ nhị, vị Thân Kiến, Biên Kiến, thượng giới bất hành Sân. Tư Hoặc hữu thập Sử, vị Dục Giới tham, sân, si, mạn, thượng nhị giới các hữu tham, si, mạn, cộng cửu thập bát dã. Yết ma: Thử vân tác pháp biện sự, vị hành trù tương hướng thuyết dã. Thủy nhũ chi nhũ, phi nhân nhũ, ngưu nhũ, thủy trung tự hữu nhũ, duy nga vương năng biện.

(鈔)比丘三者：一、乞士，謂乞食，乞法。乞食，則離四邪命，合四正命，無事經營，不勤畜積，萬緣頓息，一志清修。僧宜以此活命，故曰乞食資身也。乞法，則參師，訪友，懇苦翹誠，詢求妙法，期成聖果，故曰乞法資心也。二、怖魔者，若人發心出家，魔王聞之，生大怖畏，以魔樂生死。出家離欲，趨向無生，魔失黨與，生怖畏故。三、破惡者，能破煩惱九十八使，悉皆斷絕故。或加淨戒，淨命，則成五義。今三義者，以乞食攝淨命，以破惡攝淨戒故也。眾和合者，四人以上，多至無量，悉皆同一羯磨，不相違諍，如水乳合，名和合眾。

(演)四邪命者：合藥，種植，田園，名下口食。仰觀星宿，名仰口食。四方巧語，名方口食。咒術，卜算，名維口食。比丘不作此四，名清淨乞士也。九十八使者，見思惑也。見惑有八十八使，以五鈍，五利。對苦等四諦，苦下全具，集滅除三，謂身見，邊見，邪見。道除二，謂身見，邊見，上界不行嗔。思惑有十使，謂欲界貪嗔癡慢，上二界各有貪癡慢，共九十八也。羯磨，此云作法辦事，謂行籌相向說也。水乳之乳，非人乳牛乳，水中自有乳，唯鵝王能辨。

(Sao: Tỳ kheo gồm ba nghĩa:

Một là khất sĩ, ý nói khất thực và khất pháp. Khất thực là lìa bốn thứ tà mạng, phù hợp bốn thứ chánh mạng, chẳng chú trọng kinh doanh, chẳng siêng năng tích cóp, nhanh chóng dứt muôn duyên, một dạ thanh tu. Tăng nên sống theo cách này, nên nói “khất thực để nuôi thân”. Khất pháp là tham học với thầy, học hỏi nơi bạn, sốt sắng, siêng khổ, thành kính, cầu tìm diệu pháp, để mong thành thánh quả, nên nói là “khất pháp để nuôi nấng cái tâm”.

Hai là khiến cho ma sợ hãi. Nếu có người phát tâm xuất gia, Ma Vương nghe thấy, sẽ sanh lòng sợ hãi to lớn; vì ma ưa sanh tử, kẻ xuất gia lìa dục, tiến hướng Vô Sanh, sẽ khiến cho bè đảng của ma bị giảm thiểu, cho nên hắn sanh lòng sợ hãi.

Ba là phá ác, do có thể phá phiền não, tức chín mươi tám món

Sử thảy đều đoạn tuyệt. Hoặc có người thêm vào hai nghĩa tịnh giới và tịnh mạng thành năm nghĩa [của chữ tỳ kheo], nay nói ba nghĩa, vì khất thực bao gồm tịnh mạng, phá ác bao gồm tịnh giới.

“Chúng hòa hợp” là từ bốn người trở lên, [có thể] nhiều đến vô

lượng, thảy đều cùng Yết Ma, chẳng tranh chấp với nhau, như sữa hòa lẫn vào nước, gọi là Hòa Hợp Chúng.

Diễn: “Bốn tà mạng”: Pha chế thuốc, gieo trồng, làm ruộng, làm vườn, thì gọi là Hạ Khẩu Thực. Ngửa xem tinh tú thì gọi là Ngưỡng Khẩu Thực. Khéo hiểu ngôn ngữ bốn phương là Phương Khẩu Thực. Chú thuật, bói toán thì gọi là Duy Khẩu Thực. Tỳ kheo chẳng làm bốn chuyện ấy, gọi là thanh tịnh khất sĩ.

“Chín mươi tám món Sử” là Kiến Tư Hoặc. Kiến Hoặc có tám mươi tám Sử. Do năm Độn Sử và năm Lợi Sử đối ứng với Tứ Đế như Khổ v.v… Khổ Đế thì có trọn cả mười món Sử, Tập và Diệt thì bớt đi ba món, tức là [Tập Đế và Diệt Đế không có ba món] Thân Kiến, Biên Kiến, Tà Kiến. Đạo thì trừ đi hai món Sử, tức Thân Kiến và Biên Kiến. Hai giới trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới) không có Sân. Tư Hoặc gồm mười Sử, Dục Giới có tham, sân, si, mạn; hai giới trên, mỗi giới đều có tham, si, mạn, cộng thành chín mươi tám [món Sử]. “Yết ma”: Cõi này dịch là Tác Pháp Biện Sự, nghĩa là trù tính, bàn bạc với nhau. Chữ Nhũ trong Thủy Nhũ chẳng phải là sữa người hay sữa bò, mà là trong nước tự có sữa, chỉ có ngỗng chúa có thể nhận biết).

(Sao) Tam Ca Diếp giả: Nhất, Ưu Lâu Tần Loa, ư hỏa long quật, hữu ngũ bách đệ tử. Nhị, Già Da, ư Tượng Đầu sơn, hữu tam bách đệ tử. Tam, Na Đề, ư Hy Liên hà, hữu nhị bách đệ tử. Hậu giai quy Phật, cố hữu thiên chúng. Mục Liên, Xá Lợi giả, nhị nhân cộng hữu nhị bách ngũ thập đệ tử, diệc lai quy Phật, thành thiên nhị bách ngũ thập nhân dã. Nhất thuyết độ Da Xá đẳng ngũ thập nhân, cập Trần Như đẳng ngũ nhân, cộng thành thử số.

(Diễn) Ưu Lâu Tần Loa, thử vân Mộc Qua Lâm, vi Bình Sa vương sư, hữu ngũ bách đệ tử. Già Da, thử vân Thành. Na Đề, thử vân Giang. Nhị nhân cộng ngũ bách đệ tử. Phật nhập Ca Diếp quật, độc long phóng hỏa, Phật thâu độc long, trụ ư bát nội, nãi chí thập chủng thần biến. Ca Diếp tuy đổ, chấp do vị cải, viết: “Cù Đàm tuy thần, bất như ngã đạo chân”. Phật ngôn: “Nhữ nhược bất xả tà kiến, linh nhữ trường kiếp thọ khổ”. Văn dĩ, đầu diện lễ Phật cầu hối, nãi cáo đệ tử: “Các tùy sở nghi, ngã nguyện quy y Phật dã”. Nãi chí ngũ bách đệ tử giai văn Thiện Lai, tu phát tự lạc, đắc thành Sa môn, nãi các dĩ sự hỏa thuật cụ, đầu chi ư thủy, tùy lưu nhi hạ. Nhị đệ kiến chi, diệc giai quy Phật.

(鈔)三迦葉者：一、優樓頻螺，於火龍窟，有五百弟子。二、伽耶，於象頭山，有三百弟子。三、那提，於希連河，有二百弟子。後皆歸佛，故有千眾。目連，舍利者，二人共有二百五十弟子，亦來歸佛，成千二百五十人也。一說度耶舍等五十人，及陳如等五人，共成此數。

(演)優樓頻螺，此云木瓜林，為瓶沙王師，有五百弟子。伽耶，此云城。那提，此云江。二人共五百弟子。佛入迦葉窟，毒龍放火，佛收毒龍，住於缽內，乃至十種神變。迦葉雖覩，執猶未改，曰：瞿曇雖神，不如我道真。佛言：汝若不捨邪見，令汝長劫受苦。聞已，頭面禮佛求悔，乃告弟子：各隨所宜，我願皈依佛也。乃至五百弟子皆聞善來，鬚髮自落，得成沙門，乃各以事火術具，投之於水，隨流而下。二弟見之，亦皆皈佛。

(Sao: Ba vị Ca Diếp (Kāśyapa): Thứ nhất là Ưu Lâu Tần Loa (Uruvilvā Kāśyapa), ở hang rồng lửa, có năm trăm đệ tử. Thứ hai là Già Da (Gayā), ở núi Đầu Voi, có ba trăm đệ tử. Ba là Na Đề (Nadī), ở sông Hy Liên, có hai trăm đệ tử. Về sau, [ba anh em] đều quy y Phật, nên [chúng thánh Tăng] có một ngàn vị. Hai vị Mục Liên và Xá Lợi có tất cả hai trăm năm mươi đệ tử, cũng quy y Phật, [tổng cộng] thành một ngàn hai trăm năm mươi người. Một thuyết nói đức Phật độ nhóm ông Da Xá (Yasas) năm mươi người và nhóm Kiều Trần Như (Kauṇḍinya) năm người, cộng thành con số ấy.

Sao: Ưu Lâu Tần Loa, cõi này dịch là Mộc Qua Lâm (rừng đu đủ), là thầy của vua Bình Sa (vua Tần Bà Sa La, Bimbisāra), có năm trăm đệ tử. Già Đa cõi này dịch là Thành. Na Đề cõi này dịch là Giang. Hai người cộng lại có năm trăm đệ tử. Đức Phật vào hang Ca Diếp, rồng độc phun lửa. Đức Phật thâu rồng độc, để nó trong bát, cho đến thị hiện mười thứ thần biến. Ca Diếp tuy thấy, vẫn chẳng thay đổi lòng chấp trước, nói: “Cù Đàm tuy có thần thông, đạo chẳng chân thật như ta”. Đức Phật bảo: “Nếu ông chẳng bỏ tà kiến, nó sẽ khiến cho ông chịu khổ nhiều kiếp dài lâu”. Ca Diếp nghe xong, đầu mặt lễ Phật, cầu sám hối, rồi bảo các đệ tử: “Ai nấy hãy nên tùy ý [mà quyết định bỏ đi, hay theo thầy quy y Phật], ta nguyện quy y Phật”. Cho đến người đệ tử thứ năm trăm, [các học trò của ngài Ca Diếp] đều nghe [đức Phật bảo] “khéo đến”, râu tóc tự rụng, được trở thành Sa môn. Các ngài bèn đem những món đồ thờ lửa ném xuống nước. Chúng theo dòng trôi xuống hạ lưu. Hai em ngài Ca Diếp trông thấy, cũng quy y theo Phật).

(Sớ) Độc cử thiên nhị bách ngũ thập nhân giả, dĩ thường tùy cố.

(Sao) Thường tùy giả, vị Phật xuất thế gian, sở độ La Hán, tỳ kheo, thậm đa vô lượng, hà độc cử thử? Dĩ thử thiên nhị bách ngũ thập nhân giả, tối tiên quy Phật. Hựu thường bất ly Phật, trực chí Phật diệt, cố độc cử dã. Kỳ tha tán tại tứ phương, tuy thiên lý diện đàm, nhi cứ tích thành văn, thường pháp ưng nhĩ. Như Trọng Ni chi môn, hiền đạt chi sĩ, cái tam thiên yên, nhi độc cử thất thập tử giả, cửu tại Tứ Tân, tương y Trần, Sái, diệc thường tùy cố.

(Diễn) Thường bất ly Phật giả, dĩ thiên nhị bách ngũ thập nhân, vị kiến Phật tiền, các tu dị đạo, cửu thọ cần khổ, không vô sở hoạch. Nhất ngộ Như Lai, tiện đắc đạo quả, cảm Phật thâm ân, thường tùy thị Phật, vi đồng văn chúng dã. Thiên lý diện đàm giả, Đường Lý Thế Dân, vi Tần Vương thời, tại quân trung, sử Phòng Huyền Linh nhập triều tấu sự. Cao Tổ tiếu viết: “Huyền Linh vị ngô nhi tấu sự, do như diện đàm”. Tứ Tân vị Tứ Thủy chi tân, hữu hạnh đàn tại yên, thị Khổng Tử giảng học xứ. Cửu tại Tứ Tân giả, vị bình cư cộng sự. Tương y Trần, Sái giả, vị hoạn nạn bất ly dã.

(疏)獨舉千二百五十人者，以常隨故。

(鈔)常隨者，謂佛出世間，所度羅漢，比丘，甚多無量，何獨舉此？以此千二百五十人者，最先歸佛。又常不離佛，直至佛滅，故獨舉也。其他散在四方，雖千里面談，而據迹成文，常法應爾。如仲尼之門，賢達之士，蓋三千焉。而獨舉七十子者，久在泗濱，相依陳蔡，亦常隨故。

(演)常不離佛者，以千二百五十人，未見佛前，各脩異道，久受勤苦，空無所獲。一遇如來，便得道果，感佛恩深，常隨侍佛，為同聞眾也。千里面談者，唐李世民，為秦王時，在軍中，使房玄齡入朝奏事。高祖笑曰：玄齡為吾兒奏事，猶如面談。泗濱謂泗水之濱，有杏壇在焉，是孔子講學處。久在泗濱者，謂平居共事。相依陳蔡者，謂患難不離也。

(Sớ: Riêng nêu lên một ngàn hai trăm năm mươi người vì họ thường theo đức Phật.

Sao: “Thường tùy” nghĩa là: Đức Phật xuất hiện trong thế gian, độ La Hán, tỳ kheo số nhiều đến vô lượng, cớ sao nêu riêng những vị này? Do một ngàn hai trăm năm mươi người này quy y đức Phật sớm nhất. Lại thường chẳng rời đức Phật, mãi cho đến khi đức Phật diệt độ, cho nên nêu riêng những vị này. Những vị khác rải rác khắp bốn phương, tuy cách xa ngàn dặm, vẫn giống như đích thân gặp mặt đàm luận, nhưng xét theo dấu vết để ghi chép, vẫn nên theo lệ thường như vậy. Như trong cửa Khổng, bậc hiền đạt có đến ba ngàn người, nhưng chỉ nhắc tới bảy mươi vị. [Do họ] ở Tứ Tân đã lâu, nương náu đất Trần, đất Sái, cũng là thường theo thầy.

Diễn: “Thường chẳng lìa Phật”: Do một ngàn hai trăm năm mươi người khi chưa gặp Phật, mỗi người tu theo dị đạo, chịu đựng siêng khổ đã lâu, trọn chẳng đạt được gì. Vừa gặp Như Lai bèn đắc đạo quả, cảm ân sâu của đức Phật, nên thường theo hầu đức Phật, làm đại chúng cùng nghe [giảng pháp].

“Thiên lý diện đàm”: Đời Đường, Lý Thế Dân khi làm Tần Vương, lúc cầm quân, sai Phòng Huyền Linh về triều đình tâu trình sự việc. Đường Cao Tổ (Lý Uyên) cười bảo: “Huyền Linh vì con ta tấu trình sự việc, [rõ ràng] như [con ta đang] nói chuyện ở ngay trước mặt”. Tứ Tân là bến sông Tứ Thủy, có Hạnh Đàn tại đó, chính là chỗ Khổng Tử dạy học. “Ở Tứ Tân đã lâu”: Ý nói thường ở chung, cùng làm việc với nhau. “Nương náu đất Trần, đất Sái” ý nói gặp hoạn nạn chẳng lìa [như khi Khổng Tử bị vây hãm tại đất Trần, đất Sái, các môn đệ dẫu đói khát gần chết, vẫn chẳng rời thầy]).

Nhị, biểu vị đức.

(Kinh) Giai thị đại A La Hán, chúng sở tri thức.

(Sớ) Thượng cú biểu vị, hạ cú biểu đức. Đại giả, giản dư tiểu Thanh Văn cố. Phạn ngữ A La Hán, thử hữu tam nghĩa: Nhất, Ứng Cúng. Nhị, Sát Tặc. Tam, Vô Sanh. Tức tiền khất sĩ, bố ma, phá ác quả dã. Tri thức giả, văn danh khâm đức viết Tri, đổ hình kính phụng viết Thức. Nhất vân kiến hình vi Tri, kiến tâm vi Thức; nhất vân Tri tức thị Thức, diệc khả chúng trung tri thức, vị chúng đạo cố.

(Sao) Giản dư giả, Sơ Quả chí Tứ Quả, giai Thanh Văn vị. Kim viết Đại A La Hán giả, biểu thị Tứ Quả Thanh Văn dã. Ứng Cúng giả, phàm phu vô đức; tiền tam quả hữu đức, nhi vị đại. Kim phạm hạnh dĩ lập, siêu xuất tam giới, ưng thọ nhân thiên cúng dường cố. Câu Xá vân: “Cúng dường A La Hán, đắc hiện tại phước báo, thị nhân thiên thực phước chi lương điền. Thọ thí vô tàm, cố viết Ứng Cúng”. Thỉ yên trì bát, kỳ phước chúng sanh. Kim dĩ chứng đạo, lý ưng thọ cúng, vân Khất Sĩ quả dã. Nhiên Phật diệc danh Ứng Cúng. La Hán cục ư nhân thiên; Phật, tắc nhân, thiên, Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát sở ứng cúng dã. Sát Tặc giả, phiền não kiếp công đức tài, thương trí huệ mạng. Tiền tam quả Kiến Hoặc tuy đoạn, Tư Hoặc thượng tồn; kim đoạn Tư Hoặc thất thập nhị phẩm câu tận, như loạn lưu tất điễn, thiên hạ thái bình, cố viết Sát Tặc. Thỉ yên dĩ ác vi địch, kim ác dĩ diệt, vân Phá Ác quả dã.

(Diễn) Đoạn Tư Hoặc thất thập nhị phẩm giả, Tư Hoặc phân tam giới cửu địa, cộng cửu cửu bát thập nhất phẩm. Nhược Sơ Quả tắc toàn vị đoạn, ư Đệ Nhị Hướng trung, đoạn Dục Giới tiền lục phẩm, tức chứng Nhị Quả. Ư Đệ Tam Hướng trung, đoạn Dục Giới hậu tam phẩm, tức chứng Tam Quả. Nhiên thượng hữu thượng bát địa thất thập nhị phẩm tại, phục ư Tứ Hướng trung đoạn tận, phương thành Tứ Quả A La Hán dã.

二、表位德。

(經)皆是大阿羅漢，眾所知識。

(疏)上句表位，下句表德。大者，揀餘小聲聞故。梵語阿羅漢，此有三義：一、應供。二、殺賊。三、無生。即前乞士，怖魔，破惡果也。知識者，聞名欽德曰知，睹形敬奉曰識。一云見形為知，見心為識；一云知即是識，亦可眾中知識，為眾導故。

(鈔)揀餘者，初果至四果，皆聲聞位。今曰大阿羅漢者，表是四果聲聞也。應供者，凡夫無德；前三果有德，而未大。今梵行已立，超出三界，應受人天供養故。俱舍云：供養阿羅漢，得現在福報，是人天植福之良田。受施無慚，故曰應供。始焉持缽，期福眾生。今已證道，理應受供，云乞士果也。然佛亦名應供。羅漢局於人天；佛，則人天，聲聞，緣覺，菩薩所應供也。殺賊者，煩惱劫功德財，傷智慧命。前三果見惑雖斷，思惑尚存；今斷思惑七十二品俱盡，如亂流悉殄，天下太平，故曰殺賊。始焉以惡為敵，今惡已滅，云破惡果也。

(演)斷思惑七十二品者，思惑分三界九地，共九九八十一品。若初果則全未斷，於第二向中，斷欲界前六品，即證二果。於第三向中，斷欲界後三品，即證三果。然尚有上八地七十二品在，復於四向中斷盡，方成四果阿羅漢也。

(Hai, biểu thị địa vị và phẩm đức.

Kinh: Đều là bậc đại A La Hán, được mọi người hay biết.

Sớ: Câu trên nói về địa vị, câu dưới biểu thị đức. “Đại” nhằm phân biệt [các Ngài] chẳng phải là hàng Thanh Văn Tiểu Thừa nào khác. Tiếng Phạn A La Hán, ở đây có ba nghĩa: Một là Ứng Cúng; hai là Sát Tặc; ba là Vô Sanh; tức là cái quả của khất sĩ, bố ma và phá ác trong phần trên. “Tri thức”: Nghe tiếng kính trọng, ngưỡng mộ đức là Tri, thấy mặt kính trọng, phụng sự là Thức. Có người nói thấy mặt là Tri, biết tâm là Thức; có người nói Tri chính là Thức, cũng có thể nói là bậc tri thức trong đại chúng, hướng dẫn đại chúng vậy.

Sao: “Phân biệt với những người khác”: Từ Sơ Quả cho đến Tứ Quả, đều thuộc địa vị Thanh Văn. Nay nói là Đại A La Hán, nhằm biểu thị Tứ Quả Thanh Văn.

“Ứng Cúng”: Phàm phu thiếu đức; ba quả trước có đức, nhưng đức chưa to lớn. Nay do phạm hạnh đã lập, vượt thoát tam giới, đáng nên nhận lãnh sự cúng dường của trời người. Luận Câu Xá nói: “Cúng dường A La Hán, đắc phước báo trong hiện tại, [vì A La Hán] là ruộng tốt lành để trời, người gieo phước. Do [xứng đáng] nhận bố thí không thẹn, nên gọi là Ứng Cúng”. Thoạt đầu là khất thực để chúng sanh cầu phước, nay đã chứng đạo, theo đúng lẽ, phải nên tiếp nhận cúng dường, nên nói [Ứng Cúng] là quả của Khất Sĩ. Nhưng Phật cũng gọi là Ứng Cúng, [bởi lẽ], La Hán hạn cuộc trong trời người, Phật là bậc đáng nên được trời, người, Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát cúng dường.

“Sát Tặc”: Phiền não cướp đoạt của cải công đức, tổn thương trí huệ mạng. Ba quả trước (từ Sơ Quả cho đến Tam Quả) tuy đoạn Kiến Hoặc, nhưng Tư Hoặc vẫn còn. Nay bảy mươi hai phẩm Tư Hoặc đều đoạn sạch, như diệt hết phường làm loạn, thiên hạ thái bình, cho nên nói là Sát Tặc. Thoạt đầu, coi những điều ác là địch; nay ác đã diệt, nên nói [Sát Tặc] là quả của sự phá ác.

Diễn: “Đoạn bảy mươi hai phẩm Tư Hoặc”: Tư Hoặc chia thành chín địa trong tam giới, tổng cộng là chín lần chín, thành tám mươi mốt phẩm. Nếu là Sơ Quả thì hoàn toàn chưa đoạn. Trong Đệ Nhị Hướng, đoạn sáu phẩm trước thuộc Dục Giới, liền chứng Nhị Quả. Trong Đệ Tam Hướng, đoạn ba phẩm sau của Dục Giới, liền chứng Tam Quả. Nhưng hãy còn bảy mươi hai phẩm thuộc tám địa trên, lại từ trong Đệ Tứ Hướng đoạn hết [những phẩm Tư Hoặc ấy] thì mới chứng Tứ Quả A La Hán).

(Sao) Vô sanh giả, phàm phu sanh tử vô lượng. Sơ Quả thất phản sanh tử, Nhị Quả nhất sanh Dục Giới, Tam Quả bất lai Dục Giới, do sanh Sắc Giới. Kim sanh duyên dĩ tận, bất thọ hậu hữu, cố viết Vô Sanh. Thỉ yên nguyện xuất sanh tử, linh ma khởi bố, kim chứng Vô Sanh, vân Bố Ma quả dã.

(Diễn) Sơ Quả thất phản, Nhị Quả nhất sanh giả, Dục Giới cửu phẩm Tư Hoặc. Thượng thượng phẩm, nhuận nhị phiên sanh tử, thượng trung, thượng hạ, trung thượng, tam phẩm các nhuận nhất sanh. Trung trung, trung hạ, nhị phẩm đồng nhuận nhất sanh. Hạ thượng, hạ trung, hạ hạ, tam phẩm đồng nhuận nhất sanh. Cố Sơ Quả thất phản sanh tử, Nhị Quả nhất sanh Dục Giới dã.

(鈔)無生者，凡夫生死無量。初果七返生死，二果一生欲界，三果不來欲界，猶生色界。今生緣已盡，不受後有，故曰無生。始焉願出生死，令魔起怖，今證無生，云怖魔果也。

(演)初果七返，二果一生者，欲界九品思惑。上上品，潤二番生死，上中，上下，中上，三品各潤一生。中中，中下，二品同潤一生。下上，下中，下下，三品同潤一生。故初果七返生死，二果一生欲界也。

(Sao: “Vô sanh”: Phàm phu sanh tử vô lượng. Sơ Quả bảy lần sanh tử, Nhị Quả một lần sanh trong Dục Giới, Tam Quả chẳng sanh vào Dục Giới, nhưng vẫn sanh trong Sắc Giới. Đời này duyên đã hết, chẳng còn thọ thân sau, cho nên nói là Vô Sanh. Thoạt đầu, nguyện xuất sanh tử khiến cho ma hoảng sợ; nay chứng Vô Sanh nên nói [Vô Sanh] là quả của Bố Ma vậy.

Diễn: “Sơ Quả bảy lần sanh tử, Nhị Quả một lần sanh trong Dục Giới”: Dục Giới có chín phẩm Tư Hoặc. Thượng thượng phẩm sẽ phải sanh tử hai lần. Thượng trung, thượng hạ, trung thượng, mỗi phẩm trong ba phẩm tạo một lần sanh tử. Hai phẩm trung trung và trung hạ cùng tạo thêm một lần sanh tử. Ba phẩm hạ thượng, hạ trung, hạ hạ cùng tạo thêm một lần sanh tử. Vì thế, Sơ Quả bảy lượt sanh tử, Nhị Quả sanh một lần trong Dục Giới).

(Sao) Văn danh đổ hình giả, thị thân sơ nhất đối. Tri giả, nhĩ văn tắc tư mộ, nguyện kiến. Thức giả, mục kích tắc phụng sự bất vi dã. Kiến hình, kiến tâm giả, thị thiển thâm nhất đối. Tri giả, tắc diện đối quang nghi. Thức giả, tắc thần giao ý địa dã. Như nhị tăng cận Phật, kỳ nhất đạo vong, Phật dĩ vong giả vi tiên kiến ngã, tức kiến tâm chi vị dã.

(Diễn) Nhị Tăng cận Phật giả, tích hữu nhị Tăng, tương kỳ cận Phật. Thời trị viêm thử, hành chí trung đồ, nhiệt khát dục tử, cộng mịch thủy ẩm. Kiến nhất thanh thủy khả cúc, nhi đa tế trùng. Nhất Tăng dĩ hữu trùng cố, bất ẩm nhi tử; nhất tăng tùng Quyền, nãi đắc kiến Phật, cụ bạch tiền sự. Phật ngôn: “Đạo vong giả vi tiên kiến ngã, dĩ tôn ngã giới luật, tức thân kiến Phật cố”.

(鈔)聞名睹形者，是親疏一對。知者，耳聞則思慕，願見。識者，目擊則奉事不違也。見形，見心者，是淺深一對。知者，則面對光儀。識者，則神交意地也。如二僧覲佛，其一道亡，佛以亡者為先見我，即見心之謂也。

(演)二僧覲佛者，昔有二僧，相期覲佛。時值炎暑，行至中途，熱渴欲死，共覓水飲。見一清水可掬，而多細蟲。一僧以有蟲故，不飲而死；一僧從權，乃得見佛，具白前事。佛言：道亡者為先見我，以尊我戒律，即親見佛故。

(Sao: “Nghe tiếng, thấy hình” là cặp ý nghĩa thân sơ. Tri (biết) là tai nghe bèn nghĩ nhớ, hâm mộ, mong được thấy. Thức là gặp gỡ bèn phụng sự chẳng trái nghịch. “Thấy mặt, thấy tâm” là một cặp ý nghĩa sâu và cạn. Tri là chỉ đối diện với hình dung. Thức là thấu hiểu tâm ý. Như có hai vị tăng muốn đến thân cận Phật, một vị vì đạo mà chết, đức Phật nói: “Vị Tăng đã mất thấy ta trước”, ý nói thấy tâm vậy.

Diễn: “Hai vị Tăng thân cận Phật”: Xưa kia, có hai vị Tăng mong mỏi thân cận đức Phật. Gặp phải lúc nắng gắt, đi được nửa đường, do nóng bức mà khát nước, sắp chết, cùng nhau tìm nước uống. Họ thấy một dòng nước trong có thể vốc lên uống, nhưng có nhiều trùng nhỏ [trong nước]. Một vị Tăng do thấy có trùng, chẳng uống nước, bèn chết. Một vị Tăng thuận theo lẽ quyền biến, bèn được thấy Phật, bạch rõ chuyện trước đó. Đức Phật bảo: “Người chết trên đường đi thấy ta trước, do tôn trọng giới luật của ta, tức là đích thân thấy Phật”).

(Sao) Tri tức thức giả, do ngôn “tương tri, tương thức” dã. Đức cao vọng trọng, danh mãn thiên hạ, nhân nhân tri chi, nhân nhân thức chi, cố viết “chúng sở tri thức” dã. Nhất thuyết cử chúng chi trung, thử vi đa tri đa thức, nhân thiên nhãn mục, vân chúng đạo dã. Kim nhân xưng thiện tri thức, diệc cụ nhị nghĩa. Nhất giả, đối ác nhi ngôn, dĩ ngã sở tri thức, hữu thiện, hữu ác, kim thị thiện chi tri thức cố. Nhị giả, thử nhân hữu liễu nhiên chi tri, trác nhiên chi thức, nhân sở bất cập, thị tri thức chi thiện cố.

(鈔)知即識者，猶言相知相識也。德高望重，名滿天下，人人知之，人人識之，故曰眾所知識也。一說舉眾之中，此為多知多識，人天眼目，云眾導也。今人稱善知識，亦具二義。一者，對惡而言，以我所知識，有善有惡，今是善之知識故。二者，此人有了然之知，卓然之識，人所不及，是知識之善故。

(Sao: Tri chính là Thức; giống như nói “tương tri, tương thức” vậy. Đức cao vọng trọng, tiếng tăm lừng lẫy thiên hạ, ai nấy đều biết, ai nấy đều hay, cho nên nói là “chúng sở tri thức”. Một thuyết khác là giữa đại chúng, những vị ấy được nhiều người hay biết, là mắt của trời người, cho nên gọi họ là “bậc hướng dẫn đại chúng” vậy. Nay người được gọi là “thiện tri thức”, cũng có hai ý nghĩa. Một là đối với kẻ ác mà nói, do bậc tri thức của ta có kẻ thiện, người ác, nay vị này là thiện tri thức. Hai là người hiểu biết thông suốt, kiến thức lỗi lạc, người khác chẳng sánh bằng, nên là bậc thiện tri thức).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vô lậu, thị La Hán nghĩa. Tự tánh vô

mê, thị tri thức nghĩa.

(Diễn) Tự tánh vô lậu giả, lậu hữu tam, vị dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Dục lậu, tức Dục Giới tham ái. Hữu lậu, tức thượng nhị giới tham ái. Vô minh, tức tam giới trung si. Thử Tiểu Thừa chi lậu. Nhược Đại Thừa chi lậu, bất duy tam giới tham si vi lậu; hữu Vô Minh Hoặc, bất cư Trung Đạo, lậu lạc nhị biên, diệc lậu dã. Kim tự tánh tùng bổn dĩ lai, vô hữu biến dị, bất khả phá hoại, hà lậu chi hữu? Luận vân: “Trí thể bất động, cụ túc vô lậu tánh công đức”, thị dã. Tự tánh vô mê giả, mê, hữu nhị, vị căn bản bất giác, chi mạt bất giác. Nhân nhất niệm vô minh vọng động, toại thành tam tế, lục thô, chủng chủng mê si cảnh giới. Nhiên tự tánh, tùng bổn dĩ lai, nhất thiết nhiễm pháp, sở bất năng nhiễm, hà mê chi hữu? Luận vân: “Nhất thiết nhiễm pháp bất tương ứng, cố danh Như Thật Không”, thị dã.

(疏)稱理，則自性無漏，是羅漢義。自性無迷，是知識義。

(演)自性無漏者，漏有三，謂欲漏，有漏，無明漏。欲漏，即欲界貪愛。有漏，即上二界貪愛。無明，即三界中癡。此小乘之漏。若大乘之漏，不唯三界貪癡為漏；有無明惑，不居中道，漏落二邊，亦漏也。今自性從本以來，無有變異，不可破壞，何漏之有？論云：智體不動，具足無漏性功德，是也。自性無迷者，迷，有二，謂根本不覺，枝末不覺。因一念無明妄動，遂成三細，六麤，種種迷癡境界。然自性，從本以來，一切染法，所不能染，何迷之有？論云：一切染法不相應，故名如實空，是也。

(Sớ: Xứng Lý, La Hán nghĩa là tự tánh vô lậu; tri thức nghĩa là tự tánh chẳng mê.

Diễn: “Tự tánh vô lậu”: Lậu có ba thứ là dục lậu, hữu lậu, và vô minh lậu. Dục lậu tức tham ái trong Dục Giới; hữu lậu là tham ái trong hai giới trên đó. Vô minh chính là Si trong trong tam giới. Đấy là Lậu của Tiểu Thừa. Nếu là Lậu trong Đại Thừa, không chỉ tham và si trong tam giới là Lậu; hễ có Vô Minh Hoặc, chẳng trụ trong Trung Đạo, rơi rớt vào hai bên (có và không) thì cũng là Lậu. Nay tự tánh từ trước đến nay chưa hề biến đổi, chẳng thể phá hoại, há có lậu gì? Luận nói: “Trí thể bất động, trọn đủ công đức vô lậu nơi tánh” là nói về ý này.

“Tự tánh chẳng mê”: Mê có hai thứ, tức là căn bản bất giác và

chi mạt bất giác (bất giác nơi cành nhánh). Do một niệm vô minh vọng động, bèn trở thành ba tướng tế, sáu tướng thô, đủ loại cảnh giới mê si; nhưng tự tánh vốn từ xưa đến nay, hết thảy các nhiễm pháp chẳng thể ô nhiễm tự tánh, há có mê gì? Luận nói: “Hết thảy các pháp chẳng tương ứng, vì thế gọi là Như Thật Không” chính là nói về ý này).

(Sao) Tâm nguyên bổn tịch, tắc chư Lậu toàn Không; tâm thể bổn minh, tắc quần mê an tại? Pháp Hoa vị “thị chân A La Hán”. Khởi Tín hiệu viết “chân thật thức tri”. Bỉ trầm không vi tịch, tác niệm nhi tri giả, danh tự La Hán, hư vọng tri thức dã. Thị cố, tà kiến dữ chánh kiến nhất thể, chúng diệu dữ chúng họa đồng môn. Tức tâm đạt bổn nguyên, thứ cơ khả dĩ vi sa môn hỹ.

(Diễn) Tâm nguyên giả, tâm vi vạn pháp chi nguyên dã. Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng, viết Bổn Tịch. Ký viết Bổn Tịch, tắc Dục, Hữu, vô minh, dĩ cập nhị biên đẳng lậu, hướng hà xứ trước cước? Cố viết toàn Không. Tâm thể giả, tâm vi pháp giới chi thể dã. Quang minh chiếu nhất thiết pháp giới tất thanh tịnh, viết Bổn Minh. Ký viết Bổn Minh, tắc Kiến Tư, Trần Sa, dĩ cập vô minh đẳng hoặc, hướng hà an lập? Cố vân “an tại”. Pháp Hoa vị chân A La Hán giả, Pháp Hoa kinh trung, Ca Diếp, Tu Bồ Đề đẳng, văn dụ thuyết nhất châu, khai Quyền hiển Thật, nãi vân: “Ngã đẳng kim giả chân thị Thanh Văn. Dĩ Phật đạo thanh, linh nhất thiết văn, ngã đẳng kim giả chân A La Hán, ưng thọ nhân thiên nhất thiết cúng dường” đẳng. Khởi Tín hiệu viết chân thật tri thức giả, Khởi Tín Luận vân: “Tùng bổn dĩ lai, tự tánh mãn túc nhất thiết công đức, sở vị tự thể, hữu đại trí huệ quang minh nghĩa cố, biến chiếu pháp giới nghĩa cố, chân thật thức tri nghĩa cố, nãi chí mãn túc vô hữu sở thiểu nghĩa cố. Trầm không vi tịch giả, Nhị Thừa khí Hữu, trước Không, đọa vô vi khanh, ẩm tam muội tửu, nãi Khô Tịch chi tịch, phi Bổn Tịch chi tịch dã, nãi danh tự La Hán, phi chân La Hán dã”. Tác niệm nhi tri giả, phàm phu sanh tâm động niệm, duyên nhi hậu chiếu, lự nhi hậu tri, nãi vọng tác chi tri, phi Bổn Minh chi tri dã, nãi hư vọng tri thức, phi chân thật thức tri dã. Thị cố hạ, kết khuyến. Trầm không chi tịch, vi tà kiến. Bổn Tịch chi tịch, vi chánh kiến. Cổ vân: “Ma giới dữ Phật giới, nhất giới, vô biệt giới”; cố viết: “Tà kiến dữ chánh kiến nhất thể”. Bổn Minh chi tri vi diệu môn, tác niệm chi tri vi họa môn. Kinh vân: “Tri kiến lập tri, tức vô minh bổn. Tri kiến vô kiến, tư tức Niết Bàn vô lậu chân tịnh; cố viết: “Chúng diệu dữ chúng họa đồng môn”. Tức tâm đạt bổn nguyên giả, cổ vân: “Tam giới hề nhiễu nhiễu, lục thú hề hôn hôn, tức tâm đạt bổn nguyên, cố hiệu vi Sa môn”. Kim tắc tức tà kiến chúng họa chi vọng tâm; đạt chánh kiến chúng diệu chi bổn nguyên, thứ kỷ khả dĩ vi sa môn hỹ!

(鈔)心源本寂，則諸漏全空；心體本明，則群迷安在？法華謂是真阿羅漢。起信號曰真實識知。彼沉空為寂，作念而知者，名字羅漢，虛妄知識也。是故，邪見與正見一體，眾妙與眾禍同門。息心達本源，庶幾可以為沙門矣。

(演)心源者，心為萬法之源也。諸法從本來，常自寂滅相，曰本寂。既曰本寂，則欲，有，無明，以及二邊等漏，向何處著腳？故曰全空。心體者，心為法界之體也。光明照一切法界悉清淨，曰本明。既曰本明，則見思，塵沙，以及無明等惑，向何安立？故云安在。法華謂真阿羅漢者，法華經中，迦葉，須菩提等，聞喻說一周，開權顯實，乃云：我等今者真是聲聞。以佛道聲，令一切聞，我等今者真阿羅漢，應受人天一切供養等。起信號曰真實識知者，起信論云：從本以來，自性滿足一切功德，所謂自體，有大智慧光明義故，遍照法界義故，真實識知義故，乃至滿足無有所少義故。沈空為寂者，二乘棄有，著空，墮無為坑，飲三昧酒，乃枯寂之寂，非本寂之寂也，乃名字羅漢，非真阿羅漢也。作念而知者，凡夫生心動念，緣而後照，慮而後知，乃妄作之知，非本明之知也，乃虛妄知識，非真實識知也。是故下，結勸。沈空之寂，為邪見。本寂之寂，為正見。古云：魔界與佛界，一界無別界；故曰：邪見與正見一體。本明之知為妙門，作念之知為禍門。經云：知見立知，即無明本。知見無見，斯即涅槃無漏真淨；故曰：眾妙與眾禍同門。息心達本源者，古云：三界兮擾擾，六趣兮昏昏，息心達本源，故號為沙門。今則息邪見眾禍之妄心；達正見眾妙之本源 ，庶幾可

以為沙門矣！

(Sao: Nguồn tâm vốn vắng lặng, cho nên toàn bộ các Lậu đều là Không. Tâm thể vốn sáng suốt, các thứ mê còn ở chỗ nào? Kinh Pháp Hoa nói [người ấy] là A La Hán thật sự. Luận Khởi Tín gọi vị ấy là chân thật tri thức, còn những kẻ đắm chấp nơi không tịch, hoặc phải khởi niệm mới biết, là danh tự La Hán, thì gọi là tri thức hư vọng. Do vậy, tà kiến và chánh kiến có cùng một Thể, các điều tốt lành và các tai họa cùng một môn. Lắng lòng đạt đến cội nguồn, ngõ hầu có thể làm bậc sa môn vậy.

Diễn: “Nguồn tâm”: Tâm là cội nguồn của vạn pháp. Các pháp từ trước đến nay vốn là tướng thường tự tịch diệt, được gọi là Bổn Tịch. Đã nói là Bổn Tịch thì các thứ lậu thuộc Dục, Hữu, vô minh, nhị biên v.v… sẽ hướng đến chỗ nào để đặt chân; cho nên nói toàn bộ là Không. “Tâm thể”: Tâm là cái Thể của pháp giới. Quang minh chiếu hết thảy pháp giới đều thanh tịnh, gọi là Bổn Minh. Đã nói là Bổn Minh, vậy thì các Hoặc như Kiến Tư, Trần Sa, cùng với vô minh v.v… hướng vào đâu để an lập? Vì thế nói là “an tại”.

“Pháp Hoa nói là A La Hán thật sự”: Trong kinh Pháp Hoa, các vị Ca Diếp, Tu Bồ Đề v.v… nghe lần thí dụ thứ nhất khai Quyền hiển Thật, bèn thưa: “Chúng con nay thật sự là Thanh Văn. Do âm thanh dạy đạo của đức Phật khiến cho hết thảy đều được nghe, nay chúng con thật sự là A La Hán, đáng nhận hết thảy cúng dường của trời người”.

“Khởi Tín gọi vị ấy là tri thức chân thật”: Khởi Tín Luận nói: “Từ trước đến nay, tự tánh vốn trọn đủ hết thảy các công đức, như là tự thể có ý nghĩa quang minh đại trí huệ, có ý nghĩa chiếu trọn khắp pháp giới, có ý nghĩa tri thức chân thật, cho đến ý nghĩa trọn đủ chẳng thiếu khuyết”. “Đắm chấp nơi không tịch”: Nhị Thừa bỏ Hữu chấp Không, rơi vào hầm vô vi, uống rượu tam muội, thì là tịch theo kiểu Khô Tịch, chẳng phải là tịch trong Bổn Tịch, là A La Hán chỉ có cái tên suông, chẳng phải là A La Hán thật sự.

“Dấy lên ý niệm để biết”: Phàm phu sanh tâm động niệm, duyên [theo cảnh] rồi sau đó mới chiếu, suy nghĩ rồi mới biết; đấy chính là cái hay biết do hư vọng tác ý, chẳng phải là cái biết của Bổn Minh, là tri thức hư vọng, chẳng phải là sự nhận biết chân thật. Từ chữ “do vậy” trở đi nhằm kết lại lời khuyên.

Cái tịch do chìm đắm trong Không thì là tà kiến, còn tịch do Bổn Tịch thì là chánh kiến. Cổ nhân nói: “Ma giới và Phật giới là một giới, chẳng khác”. Do đó nói: “Tà kiến và chánh kiến có cùng một Thể”. Cái hay biết nơi Bổn Minh là diệu môn, cái hay biết do dấy lên ý niệm là họa môn. Kinh dạy: “Từ nơi tri kiến mà lập ra một cái biết nữa, đấy chính là gốc của vô minh. Tri kiến mà chẳng có một cái biết [chồng lên trên ấy] thì chính là Niết Bàn vô lậu chân tịnh”. Vì thế nói: “Các điều tốt lành và tai họa là cùng một môn”.

“Từ ngay nơi cái tâm thấu đạt cội nguồn”: Cổ nhân nói: “Tam giới lăng xăng, sáu đường mờ mịt, từ nơi tâm mà thấu đạt cội nguồn, cho nên được gọi là Sa môn”. Nay thì dứt cái vọng tâm là nguyên do của tà kiến và các điều tai họa, thấu đạt cội nguồn của chánh kiến và các điều tốt lành, ngõ hầu có thể là bậc Sa môn vậy”).

Tam, xuất danh hiệu (nhị): Sơ, chúng danh. Nhị, tổng kết.

Sơ, chúng danh.

(Kinh) Trưởng lão Xá Lợi Phất, Ma Ha Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Diếp, Ma Ha Ca Chiên Diên, Ma Ha Câu Hy La, Ly Bà Đa, Châu Lợi Bàn Đà Già, Nan Đà, A Nan Đà, La Hầu La, Kiều Phạm Ba Đề, Tân Đầu Lô Phả La Đọa, Ca Lưu Đà Di, Ma Ha Kiếp Tân Na, Bạc Câu La, A Nậu Lâu Đà.

(Sớ) Trưởng lão giả, đức trưởng, lạp lão. Hựu đức lạp cụ nhất, diệc thông xưng trưởng lão, quán hạ thập lục tôn túc.

(Sao) Lạp giả, xuất gia nhất tuế danh nhất lạp. Châu tuế chi trung, duy nhất lạp cố. Diệc vân “nhất hạ”, ý chánh đồng dã. Thông xưng giả, thượng vân đức lạp câu tôn. Thử vị độc đức quán chúng, đơn lạp tiên nhân, diệc đắc danh vi “trưởng lão”. Như Tỳ Bà Sa Luận, Pháp Tánh Thượng Tọa, Sanh Niên Thượng Tọa chi loại, thị dã. Hựu Đường dịch Cụ Thọ, tắc song bị đức lạp. Ngụy dịch Huệ Mạng, tắc chuyên tựu đức ngôn. Tuy viết nhị khả thông xưng, vưu tất dĩ đức vi trọng. Kim kinh sở liệt, cái hữu hữu đức nhi vô lạp giả, vị hữu hữu lạp nhi vô đức giả dã. “Quán hạ” giả, trưởng lão chi xưng, bất độc Xá Lợi Phất, nãi chí A Nậu Lâu Đà, giai danh trưởng lão, giai thượng thủ đệ tử dã.

三、出名號(二)：初、眾名。二、總結。

初、眾名。

(經)長老舍利弗，摩訶目犍連，摩訶迦葉，摩訶迦旃延，摩訶俱絺羅，離婆多，周利槃陀伽，難陀，阿難陀，羅睺羅，憍梵波提，賓頭盧頗羅墮，迦留陀夷，摩訶劫賓那，薄拘羅，阿耨樓馱。

(疏)長老者，德長臘老。又德臘具一，亦通稱長老，貫下十六尊宿。

(鈔)臘者，出家一歲名一臘。周歲之中，惟一臘故。亦云一夏，意正同也。通稱者，上云德臘俱尊。此謂獨德冠眾，單臘先人，亦得名為長老。如毗婆沙論，法性上座，生年上座之類，是也。又唐譯具壽，則雙備德臘。魏譯慧命，則專就德言。雖曰二可通稱，尤必以德為重。今經所列，蓋有有德而無臘者，未有有臘而無德者也。貫下者，長老之稱，不獨舍利弗，乃至阿耨樓馱，皆名長老，皆上首弟子也。

(Ba, nêu danh hiệu (gồm hai phần): Một, nêu danh hiệu của thánh chúng; hai, tổng kết.

Thứ nhất, danh hiệu của thánh chúng.

Kinh: Trưởng lão Xá Lợi Phất, Ma Ha Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Diếp, Ma Ha Ca Chiên Diên, Ma Ha Câu Hy La, Ly Bà Đa, Châu Lợi Bàn Đà Già, Nan Đà, A Nan Đà, La Hầu La, Kiều Phạm Ba Đề, Tân Đầu Lô Phả La Đọa, Ca Lưu Đà Di, Ma Ha Kiếp Tân Na, Bạc Câu La, A Nậu Lâu Đà.

Sớ: “Trưởng lão”: Đức cao, tuổi hạ cao. Lại nữa, nếu giữa đức hạnh và tuổi hạ, chỉ hội đủ một thứ, cũng đều gọi là trưởng lão. Chữ “trưởng lão” dùng chung cho cả mười sáu vị tôn túc [được liệt kê trong đoạn chánh kinh trên đây].

Sao: “Lạp”: Xuất gia thì cứ tính mỗi năm là một lạp; bởi lẽ, trong một năm chỉ có một tháng Chạp. Còn nói là một Hạ, ý nghĩa tương đồng. “Gọi chung”: Trong phần trên đã nói là đức hạnh lẫn tuổi lạp đều đáng tôn trọng [mới được gọi là trưởng lão]. Ở đây có ý nói: Chỉ riêng đức hạnh đứng đầu đại chúng, hoặc chỉ tuổi hạ cao hơn người khác thì cũng được gọi là “trưởng lão”. Như trong luận Tỳ Bà Sa, phân loại Pháp Tánh Thượng Tọa và Sanh Niên Thượng Tọa là do ý nghĩa này. Lại nữa, bản Đường dịch [ghi trưởng lão] là Cụ Thọ, tức là đức lẫn tuổi Hạ đều cao. Bản dịch [kinh Vô Lượng Thọ] đời Ngụy ghi [trưởng lão] là Huệ Mạng, tức là chuyên nói về đức. Tuy nói cả hai loại này đều có thể gọi [là trưởng lão], nhưng ắt coi trọng đức hơn. Nay [mười sáu vị tôn giả] được nêu tên trong kinh này, có vị hữu đức thiếu lạp, nhưng chưa hề có vị nào có lạp thiếu đức. “Áp dụng chung” là danh xưng trưởng lão không chỉ gọi riêng ngài Xá Lợi Phất, mà cho đến ngài A Nậu Lâu Đà cũng đều gọi là trưởng lão, [vì các Ngài] đều là bậc thượng thủ trong các vị đệ tử.

(Sớ) Xá Lợi Phất giả, Phạn ngữ Xá Lợi, thử vân Thu Lộ. Phạn ngữ Phất, thử vân Tử, cố vân Thu Tử, diệc vân Thân Tử, diệc vân Châu Tử, cánh hữu đa hiệu, khủng phồn bất dẫn. Chư đệ tử trung, trí huệ đệ nhất. Xưng đệ nhất giả, cô hiển nhất đức, Ngữ vân: “Quân tử bất khí”, huống phục La Hán?

(Sao) Thu Tử giả, kỳ mẫu thân hình đoan chánh. Nhãn tịnh như Thu Lộ, liên mẫu đắc danh, vân thị Thu Lộ chi tử dã. Thân Tử tức thân đoan ý. Châu Tử tức nhãn tịnh ý. Cánh hữu đa hiệu, phi kim sở cấp, cố bất phồn dẫn. Hạ giai lệ thử. Trí huệ giả, tại mẫu thai thời, dĩ năng linh mẫu biện thắng kỳ cữu. Bát tuế đăng tòa, thập lục đại quốc, nghị luận vô song; thất nhật chi nội, biến đạt Phật pháp, cố viết trí huệ đệ nhất. Cô hiển nhất đức giả, minh phi Thân Tử chi ngoại, chư A La Hán giai vi liệt huệ. Diệc phi Thân Tử chỉ cụ trí huệ, dư tắc bất kiêm! Cái thị các cử nhất đức, dĩ biểu pháp môn vô lượng. Hựu dĩ dẫn chư thiên hảo nhĩ, như kinh ngôn: “Xá Lợi Phất yến tọa, Mục Liên dục khởi kỳ định, kiệt tận thần lực, bất năng động kỳ y chi nhất đới”. Thường ngôn Mục Liên thần thông đệ nhất, thục tri Xá Lợi Phất thần thông, nãi chí thị hồ!

(Diễn) Dẫn chư thiên hảo giả, chúng sanh chi cơ bất nhất, sở hảo chi pháp diệc bất nhất. Thị cố, hảo trí huệ giả, Xá Lợi dẫn chi. Hảo thần thông giả, Mục Liên dẫn chi. Nãi chí hảo đa văn giả, A Nan dẫn chi. Xá Lợi Phất yến tọa giả, Xá Lợi Phất yến tọa, Phật lệnh Mục Liên hoán chi. Xá Lợi vân: “Nhữ tiền khứ, ngô hậu chí”. Mục Liên dục khiên chi khứ, Xá Lợi tức giải y đới trước địa, ngữ Mục Liên viết: “Nhữ năng cử thử y đới, phương khả khiên ngã khứ”. Mục Liên kiệt tận thần lực bất năng động. Xá Lợi dĩ đới hệ Diêm Phù Đề thụ; thụ động, nhi đới bất động dã.

(疏)舍利弗者，梵語舍利，此云鶖鷺。梵語弗，此云子，故云鶖子，亦云身子，亦云珠子，更有多號，恐繁不引。諸弟子中，智慧第一。稱第一者 ，姑顯一德 ，語云：

君子不器，況復羅漢？

(鈔)鶖子者，其母身形端正。眼淨如鶖鷺，連母得名，云是鶖鷺之子也。身子即身端意。珠子即眼淨意。更有多號，非今所急，故不繁引。下皆例此。智慧者，在母胎時，已能令母辯勝其舅。八歲登座，十六大國，議論無雙；七日之內，遍達佛法，故曰智慧第一。姑顯一德者，明非身子之外，諸阿羅漢皆為劣慧。亦非身子止具智慧，餘則不兼！蓋是各舉一德，以表法門無量。又以引諸偏好耳，如經言：舍利弗晏座，目連欲起其定，竭盡神力，不能動其衣之一帶。常言目連神通第一，孰知舍利弗神通，乃至是乎！

(演)引諸偏好者，眾生之機不一，所好之法亦不一。是故，好智慧者，舍利引之。好神通者，目連引之。乃至好多聞者，阿難引之。舍利弗宴坐者，舍利宴坐，佛令目連喚之。舍利云：汝前去，吾後至。目連欲牽之去，舍利即解衣帶著地，語目連曰：汝能舉此衣帶，方可牽我去。目連竭盡神力不能動。舍利以帶繫閻浮提樹；樹動，而帶不動也。

(Sớ: Xá Lợi Phất (Śāriputra), tiếng Phạn Xá Lợi, cõi này dịch là Thu Lộ. Tiếng Phạn “Phất” (Putra), cõi này dịch là Tử (con), nên [Xá Lợi Phất] được dịch là Thu Tử, hoặc Thân Tử, hoặc còn dịch là Châu Tử, có nhiều danh hiệu, sợ rườm rà nên chẳng nêu ra. Trong các vị đệ tử, Ngài có trí huệ bậc nhất. Nói “đệ nhất” chỉ là hiển lộ một đức. Sách Luận Ngữ nói: “Quân tử chẳng chỉ có một tài nghệ”, huống hồ bậc La Hán ư?

Sao: Thu Tử: Mẹ Ngài thân hình đoan chánh, mắt trong như mắt chim Thu Lộ. Do mẹ mà Ngài có tên ấy, [Xá Lợi Phất] nghĩa là “con bà Thu Lộ”. Thân Tử: Ý nói thân thể đoan chánh. Châu Tử có nghĩa là mắt trong veo. Ngài còn có nhiều danh hiệu nữa, nhưng nay những điều ấy chẳng cần thiết, nên chẳng cần nêu ra để khỏi rườm rà. Những vị sau đó đều theo lệ này.

“Trí huệ”: Lúc còn ở trong thai mẹ, đã có thể khiến cho mẹ tranh

biện thắng cậu. Năm tám tuổi, Ngài lên giảng tòa, trong mười sáu nước lớn, không ai nghị luận bằng được Ngài. [Sau khi xuất gia với Phật], trong vòng bảy ngày, thông đạt trọn khắp Phật pháp, nên gọi là trí huệ bậc nhất.

“Chỉ hiển lộ một đức”: Nhằm chỉ rõ chẳng phải là ngoài ngài Xá Lợi Phất ra, các vị A La Hán khác đều là trí huệ kém cỏi; mà cũng chẳng phải là ngài Xá Lợi Phất chỉ có trí huệ, chẳng có những đức năng khác. Ấy là vì đối với mỗi vị, chỉ nêu một đức, nhằm biểu thị pháp môn vô lượng. Lại [nhằm dụng ý] tiếp dẫn những kẻ riêng ưa thích [một phẩm đức nào đó]. Như kinh đã nói: Ngài Xá Lợi Phật ngồi yên, Mục Liên muốn Ngài xuất Định, bèn dốc cạn thần lực, nhưng chẳng thể lay động cái đai buộc y của ngài [Xá Lợi Phất]. Thường nói “Mục Liên thần thông bậc nhất”, nào biết ngài Xá Lợi Phất thần thông đến thế!

Diễn: “Tiếp dẫn những kẻ có sự ưa thích riêng”: Căn cơ của chúng sanh khác nhau, pháp họ ưa chuộng cũng khác nhau. Do vậy, kẻ thích trí huệ thì ngài Xá Lợi Phất tiếp dẫn. Kẻ chuộng thần thông thì ngài Mục Liên tiếp dẫn. Cho đến kẻ chuộng đa văn thì ngài A Nan tiếp dẫn.

“Xá Lợi Phất ngồi yên”: Ngài Xá Lợi Phất đang tĩnh tọa, đức Phật sai ngài Mục Liên đến gọi. Ngài Xá Lợi Phất bảo: “Ông cứ đi trước, tôi sẽ đến sau”. Mục Liên cứ muốn lôi đi, ngài Xá Lợi bèn cởi cái đai buộc y đặt dưới đất, bảo ngài Mục Liên: “Nếu ông có thể động cái đai này thì mới có thể lôi tôi đi được!” Mục Liên dốc cạn thần lực mà chẳng thể động. Ngài Xá Lợi Phất buộc cái đai vào cây Diêm Phù Đề; cây động, nhưng đai chẳng động).

(Sao) Quân tử bất khí giả, Khổng Tử ngữ: “Như châu bất khả lục, xa bất khả thủy”, thị Khí dã. Quân tử cụ túc đa năng, bất trệ nhất khí, khởi đắc vị Nhan Mẫn vô văn, Du Hạ khuyết hạnh? Quân tử thượng nhĩ, huống siêu phàm nhập thánh, tam minh kiểu nhiên, lục thông thanh triệt, hiệu Lậu Tận A La Hán da? Cố viết “cô hiển nhất đức” dã.

(Diễn) Nhan Mẫn vô văn giả, Nhan Mẫn liệt tại đức hạnh khoa, Du Hạ liệt tại văn học khoa cố. Tam minh lục thông giả, Tam Minh tức quá khứ Túc Mạng Minh, hiện tại Thiên Nhãn Minh, vị lai Lậu Tận Minh, gia Thiên Nhĩ, Tha Tâm, Thần Túc, tức danh Lục Thông. Tiền tam, song cụ thông minh, hậu tam chỉ vi thông giả, dĩ đản tri túc thế thọ sanh chi sự, thị danh Túc Mạng Thông. Phục tri túc thế bách thiên vạn sanh, như thị tánh danh, như thị thọ khổ lạc đẳng sự, giai tất năng tri, thị danh Túc Mạng Minh. Đản kiến tử thử, sanh bỉ, danh Thiên Nhãn Thông. Phục kiến ngã cập chúng sanh tử thời, sanh thời, cập sở tác thiện ác chi hạnh, hoặc sanh thiện đạo, ác đạo, giai tất năng kiến, thị danh Thiên Nhãn Minh. Chúng sanh nhân tam giới Kiến Tư chi Hoặc, đọa lạc sanh tử, cố danh vi Lậu. Duy La Hán đoạn Kiến Tư tận, nhi đắc thần thông, danh Lậu Tận Thông. Phục tri Lậu Tận dĩ hậu, cánh bất thọ ư sanh tử, thị danh Lậu Tận Minh. Hậu tam vô thử phân biệt, cố duy danh Thông dã.

(鈔)君子不器者，孔子語：如舟不可陸，車不可水，是器也。君子具足多能，不滯一器，豈得謂顏閔無文，游夏缺行？君子尚爾，況超凡入聖，三明皎然，六通清徹，號漏盡阿羅漢耶？故曰姑顯一德也。

(演)顏閔無文者，顏閔列在德行科，游夏列在文學科故。三明六通者，三明即過去宿命明，現在天眼明，未來漏盡明，加天耳，他心，神足，即名六通。前三，雙具通明，後三止為通者，以但知宿世受生之事，是名宿命通。復知宿世百千萬生，如是姓名，如是受苦樂等事，皆悉能知，是名宿命明。但見死此，生彼，名天眼通。復見我及眾生死時，生時，及所作善惡之行，或生善道，惡道，皆悉能見，是名天眼明。眾生因三界見思之惑，墮落生死，故名為漏。唯羅漢斷見思盡，而得神通，名漏盡通。復知漏盡以後，更不受於生死，是名漏盡明。後三無此分別，故唯名通也。

(Sao: “Quân tử bất khí” là lời Khổng Tử nói: “Như thuyền chẳng thể lướt trên mặt đất, xe chẳng thể chạy dưới nước”, đó là Khí (một công dụng chuyên biệt). Quân tử trọn đủ nhiều tài năng, chẳng vướng mắc nơi một tài năng nào. Há có thể nói Nhan Hồi và Mẫn Tử Khiên chẳng hiểu văn chương, Tử Du (Ngôn Yển) và Tử Hạ (Bốc Thương) thiếu đức hạnh ư? Quân tử còn như thế, huống bậc siêu phàm nhập thánh, tam minh rạng ngời, lục thông thấu suốt, được gọi là Lậu Tận A La Hán ư? Vì thế, nói “chỉ hiển thị một đức”.

Diễn: “Nhan Hồi và Mẫn Tử Khiên chẳng hiểu văn chương”:

[Khi chép về các môn đệ của Khổng Tử], cổ nhân xếp Nhan Hồi và Mẫn Tử Khiên vào loại đức hạnh, còn Tử Du và Tử Hạ được xếp vào lại có tài trong văn học.

Tam Minh Lục Thông: Tam Minh chính là quá khứ Túc Mạng Minh, hiện tại Thiên Nhãn Minh, và vị lai Lậu Tận Minh, cộng thêm Thiên Nhĩ, Tha Tâm, và Thần Túc, bèn gọi là Lục Thông. Ba món đầu có đủ cả Thông và Minh, ba món sau chỉ có Thông. Chỉ biết chuyện thọ sanh trong đời quá khứ, thì gọi là Túc Mạng Thông. Lại biết trăm ngàn vạn đời trong quá khứ, tên họ như thế, hứng chịu những chuyện khổ vui như thế v.v… thảy đều có thể biết. Đó gọi là Túc Mạng Minh. Chỉ thấy chết đây sanh kia, thì gọi là Thiên Nhãn Thông. Lại thấy ta và chúng sanh lúc chết, lúc sống, làm các hạnh thiện ác, hoặc sanh trong đường lành hay đường ác, thảy đều có thể trông thấy. Đó gọi là Thiên Nhãn Minh. Chúng sanh do Kiến Hoặc và Tư Hoặc trong tam giới mà đọa lạc trong sanh tử; vì thế, chúng được gọi là Lậu. Chỉ có La Hán đoạn hết Kiến Tư bèn đắc thần thông, gọi là Lậu Tận Thông. Lại biết sau khi Lậu đã tận, chẳng còn hứng chịu sanh tử nữa. Đó gọi là Lậu Tận Minh. Ba món sau không có sự phân biệt như thế ấy; vì thế, chỉ gọi là Thông).

(Sớ) Thủ cử Xá Lợi Phất, dĩ thử kinh duy trí sở giải cố.

(Sao) Kinh trung, Phật vị chúng sanh thuyết thử nan tín chi pháp; nan tín, tắc duy trí huệ thâm viễn giả, thỉ tín bất nghi. Thị dĩ thủ cử. Hoặc nạn: “Bát Nhã Tâm Kinh, độc cáo Thân Tử, tắc tri Thân Tử chi trí, tại hồ giải Không, bất tại Tịnh Độ!” Y! Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc, độc bất viết Tịnh Độ tức Không, Không tức Tịnh Độ hồ? Nhược bát Tịnh Độ, tắc phi Chân Không. Bất giải Chân Không, tắc phi chánh trí; Thân Tử chi trí, tất bất như thị.

(Diễn) Sắc tức thị Không giả, Sắc tức thập nhất sắc pháp. Thử Sắc phàm phu kế vi thật hữu, tam thừa kế vi hư huyễn, bất tri toàn thể thị diệu sắc dã. Diệu sắc tức thị Chân Không, cố vân “Sắc tức thị Không”. Kinh vân: “Quán tướng nguyên vọng, quán tánh nguyên chân, tức thị Bồ Đề diệu tịnh minh thể”, thị dã. Không tức thị Sắc giả, Không tức Đệ Nhất Nghĩa Không. Thử Không bất thị tà ngoại sở kế đoạn Không, Tiểu Thừa sở chấp Thiên Không, nãi thị Chân Không dã. Chân Không tức thị diệu sắc, cố vân “Không tức thị Sắc”. Kinh vân: “Như Lai Tạng trung, tánh Sắc chân Không, tánh Không chân Sắc, thanh tịnh bổn nhiên, châu biến pháp giới”, thị dã. Tịnh Độ tức Không giả, Tịnh Độ y chánh trang nghiêm, vô phi diệu sắc. Diệu sắc ký tức Chân Không, Tịnh Độ khởi bất tức không dã? Không tức Tịnh Độ giả, tự tánh thanh tịnh, danh Như Thật Không, nhi Như Thật Không, tức Như Thật Bất Không. Ly nhất thiết tướng xứ, nguyên tự tịnh pháp mãn túc, Không khởi bất tức Tịnh Độ hồ? Nhược bát Tịnh Độ, tắc thị Ngoan Không, Thiên Không, phi tức Sắc chi Chân Không. Bất giải Chân Không, tắc thị phàm ngoại tà trí; Nhị Thừa tiểu trí, phi Đại Thừa chánh trí. Thân Tử chi trí bất như thị giả, dĩ Thân Tử dĩ phát đại tâm, nãi ư Bát Nhã hội thượng, thịnh đàm Bát Nhã, đào thải chấp tình, dĩ cụ Đại Thừa chánh trí. Ký cụ chánh trí, tất giải Chân Không, bất bát Tịnh Độ. Tịnh Độ chi cáo, bất cáo Thân Tử, nhi thùy cáo da?

(疏)首舉舍利弗，以此經惟智所解故。

(鈔)經中，佛為眾生說此難信之法；難信，則惟智慧深遠者，始信不疑。是以首舉。或難：般若心經，獨告身子，則知身子之智，在乎解空，不在淨土！噫！色即是空，空即是色，獨不曰淨土即空，空即淨土乎？若撥淨土，則非真空。不解真空，則非正智；身子之智，必不如是。

(演)色即是空者，色即十一色法。此色凡夫計為實有，三乘計為虛幻，不知全體是妙色也。妙色即是真空，故云色即是空。經云：觀相元妄，觀性元真，即是菩提妙淨明體，是也。空即是色者，空即第一義空。此空不是邪外所計斷空，小乘所執偏空，乃是真空也。真空即是妙色，故云空即是色。經云：如來藏中，性色真空，性空真色，清淨本然，周遍法界，是也。淨土即空者，淨土依正莊嚴，無非妙色。妙色既即真空，淨土豈不即空也？空即淨土者，自性清淨，名如實空，而如實空，即如實不空。離一切相處，元自淨法滿足，空豈不即淨土乎？若撥淨土，則是頑空，偏空，非即色之真空。不解真空，則是凡外邪智；二乘小智，非大乘正智。身子之智不如是者，以身子已發大心，乃於般若會上，盛談般若，淘汰執情，已具大乘正智。既具正智 ，必解真空 ，不撥淨土 。淨土之

告，不告身子，而誰告耶？

(Sớ: Nêu tên ngài Xá Lợi Phất đầu tiên vì chỉ có người trí mới hiểu kinh này.

Sao: Trong kinh, đức Phật vì chúng sanh mà nói pháp khó tin này. Khó tin thì chỉ có người trí huệ sâu xa mới tin tưởng chẳng nghi; vì thế, nêu tên Ngài đầu tiên. Nếu cật vấn: “Bát Nhã Tâm Kinh chỉ nói riêng với ngài Xá Lợi Phất, cho nên biết trí của ngài Xá Lợi Phất chú trọng nơi giải Không, chẳng tại Tịnh Độ!” Ôi! Sắc chính là Không, Không chính là Sắc, lẽ nào chẳng phải “Tịnh Độ chính là Không, Không chính là Tịnh Độ” hay sao? Nếu bài bác Tịnh Độ thì sẽ chẳng phải là Chân Không. Chẳng hiểu Chân Không, sẽ chẳng phải là Chánh Trí! Trí của ngài Xá Lợi Phất quyết chẳng phải là như thế.

Diễn: “Sắc chính là Không”: Sắc là mười một sắc pháp. Sắc ấy phàm phu chấp là thật sự có, tam thừa chấp là hư huyễn, chẳng biết toàn thể là diệu sắc. Diệu sắc chính là Chân Không; vì thế nói: “Sắc chính là Không”. Kinh nói: “Quán tướng vốn là vọng, quán tánh vốn là chân, tức là cái thể sáng sạch mầu nhiệm của Bồ Đề” là nói về chuyện này.

“Không chính là Sắc”: Không tức là Đệ Nhất Nghĩa Không. Cái Không này chẳng phải là Đoạn Không như tà kiến, ngoại đạo chấp trước, chẳng phải là Thiên Không như Tiểu Thừa chấp trước, mà là Chân Không. Chân Không chính là diệu sắc; vì thế nói: “Không chính là Sắc”. Kinh dạy: “Trong Như Lai Tạng, tánh Sắc chân Không, tánh Không chân Sắc, vốn sẵn thanh tịnh trọn khắp pháp giới” là nói về chuyện này.

“Tịnh Độ tức là Không”: Y báo và chánh báo trang nghiêm của Tịnh Độ không gì chẳng phải là diệu sắc. Diệu sắc đã chính là Chân Không, há Tịnh Độ chẳng phải chính là Không ư? “Không chính là Tịnh Độ”: Tự tánh thanh tịnh, gọi là Như Thật Không, nhưng Như Thật Không chính là Như Thật Bất Không. Lìa nơi hết thảy tướng, tịnh pháp vốn trọn đủ, há Không chẳng phải chính là Tịnh Độ ư? Nếu bài bác Tịnh Độ là cái Không trơ trơ hay cái Không lệch lạc, sẽ chẳng phải là “Sắc chính là Chân Không”. Chẳng hiểu Chân Không, sẽ là tà trí của ngoại đạo, phàm phu, hoặc tiểu trí của Nhị Thừa, chẳng phải là chánh trí của Đại Thừa. Trí của ngài Thân Tử chẳng phải là như vậy, do ngài Thân Tử đã phát đại tâm, trong hội Bát Nhã, đàm luận Bát Nhã cặn kẽ, đảo thải tình kiến chấp trước, đã trọn đủ chánh trí Đại Thừa. Đã có chánh trí, ắt hiểu Chân Không, chẳng bài bác Tịnh Độ. Dạy bảo pháp Tịnh Độ mà chẳng nói với ngài Thân Tử thì nói với ai đây?)

(Sớ) Ma Ha Mục Kiền Liên giả, Ma Ha, thử vân Đại. Mục Kiền Liên, thử vân Thái Thục Thị, nhất vân Lai Bặc, thần thông đệ nhất.

(Sao) Mục Kiền Liên, tánh dã, danh Câu Luật Đà. Câu Luật Đà giả, thụ danh; đảo thụ thần nhi sanh, nhân dĩ vi danh. Kỳ tộc chúng đa, cố biệt dĩ Đại. Thần thông giả, như Phật thăng Đao Lợi, độc long chướng Phật. Chư tỳ kheo thỉnh hàng long, Phật giai bất hứa. Mục Liên hóa thân đại tiểu, long cụ toại phục. Hựu như ngoại đạo di sơn, chế chi bất động. Nhất thành Thích Chủng, cử chi Phạm Thiên, cập chỉ xa, thiêu đường đẳng. Cố vân thần thông đệ nhất.

(Diễn) Mục Liên hóa thân đại tiểu giả, Nan Đà, Bạt Nan Đà long, huynh đệ cư Tu Di Sơn biên. Phật thường phi không, thượng Đao Lợi Thiên, vị mẫu thuyết pháp. Long tiện sân hận, thổ hắc vân, ám vụ, ẩn ế tam quang, dĩ thân nhiễu Tu Di thất táp. Vĩ đà hải thủy, đầu chẩm sơn đảnh. Mục Liên nãi bội hiện kỳ thân, nhiễu Tu Di thập tứ táp, vĩ đà hải ngoại, đầu chẩm Phạm cung. Long do sân thậm, vũ kim cang sa. Mục Liên biến sa dĩ vi bảo hoa, khinh nhuyễn khả ái. Do sân bất dĩ, Liên nãi hóa vi tế thân, nhập long thân nội, nhãn nhập nhĩ xuất, nhĩ nhập tỵ xuất, long thọ khổ thống, kỳ tâm nãi phục. Ngoại đạo di sơn giả, ngoại đạo sư đồ ngũ bách, dụng chú di sơn, kinh nhất nguyệt nhật, sơn căn dĩ động, Mục Liên niệm ngôn: “Thử sơn nhược di, đa sở tổn hại”; tức ư sơn đảnh, kết già phu tọa. Sơn hoàn bất động. Ngoại đạo tương vị: “Ngã pháp động sơn, kế nhật tất di, vân hà an cố, hoàn nhược như sơ? Tất thị sa môn, sử nhĩ như thị”. Tự tri lực nhược, quy tâm Phật pháp. Cử chi Phạm Thiên giả, Lưu Ly đại vương diệt Thích Ca chủng. Mục Liên dục cứu, Phật dĩ định nghiệp nan đào, bất doãn kỳ thỉnh. Liên dĩ thần lực, tương bát thịnh ngũ bách Thích chủng, thác chi Phạm Thiên. Diệt Thích chi hậu, cử bát thị chi, duy huyết thủy nhi dĩ. Cố tri nghiệp lực, Phật diệc bất năng cứu dã. Chỉ xa giả, Kỳ Bà thiện y, dĩ sanh Đao Lợi; Liên nhân tỳ kheo bệnh, thừa thông vãng vấn. Trị chư thiên xuất du, Kỳ Bà thừa xa bất hạ, đản hiệp chưởng nhi dĩ. Liên dĩ thần lực, chỉ trụ kỳ xa, Kỳ Bà phương hạ xa vấn tấn: “Dục hà sở vi?” Liên nãi cụ thuyết lai ý, đáp vân: “Đoạn thực vi yếu”. Mục Liên phóng chi, thỉ đắc tiền mại. Thiêu đường giả, Đế Thích tạo Đắc Thắng Đường, trang nghiêm kỳ lệ. Mục Liên vãng khán. Chư thiên nữ giai ẩn tỵ bất xuất. Liên niệm Đế Thích trước lạc, bất tu đạo bổn, nãi dĩ thần thông, thiêu Đắc Thắng Đường hách nhiên băng hoại, nhưng vị Đế Thích, thuyết vô thường đẳng ngữ. Đế Thích hoan hỷ, hậu đường nghiễm nhiên, vô hôi yên sắc.

(疏)摩訶目犍連者，摩訶，此云大。目犍連，此云采菽氏，一云萊菔，神通第一。

(鈔)目犍連，姓也，名拘律陀。拘律陀者 ，樹名 ；禱

樹神而生，因以為名。其族眾多，故別以大。神通者，如佛昇忉利，毒龍障佛。諸比丘請降龍，佛皆不許。目連化身大小，龍懼遂服。又如外道移山，制之不動。一城釋種，舉之梵天，及止車燒堂等。故云神通第一。

(演)目連化身大小者，難陀，跋難陀龍，兄弟居須彌山邊。佛常飛空，上忉利天，為母說法。龍便嗔恨，吐黑雲，暗霧，隱翳三光，以身遶須彌七匝。尾拖海水，頭枕山頂。目連乃倍現其身，遶須彌十四匝，尾拖海外，頭枕梵宮。龍猶嗔甚，雨金剛砂。目連變砂以為寶花，輕軟可愛。猶嗔不已，連乃化為細身，入龍身內，眼入耳出，耳入鼻出，龍受苦痛，其心乃服。外道移山者，外道師徒五百，用咒移山，經一月日，山根已動，目連念言：此山若移，多所損害；即於山頂，結跏趺坐。山還不動。外道相謂：我法動山，計日必移，云何安固，還若於初？必是沙門，使爾如是。自知力弱，歸心佛法。舉之梵天者，琉璃大王滅釋迦種。目連欲救，佛以定業難逃，不允其請。連以神力，將缽盛五百釋種，託之梵天。滅釋之後，畢缽視之，唯血水而已。故知業力，佛亦不能救也。止車者，耆婆善醫，已生忉利；連因比丘病，乘通往問。值諸天出游，耆婆乘車不下，但合掌而已。連以神力，止住其車，耆婆方下車問訊：欲何所為？連乃具說來意，答云：斷食為要。目連放之，始得前邁。燒堂者，帝釋造得勝堂，莊嚴奇麗。目連往看。諸天女皆隱避不出。連念帝釋著樂，不修道本，乃以神通，燒得勝堂赫然崩壞，仍為帝釋 ，說

無常等語。帝釋歡喜，後堂儼然，無灰煙色。

(Sớ: Ma Ha Mục Kiền Liên, Ma Ha, cõi này dịch là Đại. Mục Kiền Liên, cõi này dịch là Thái Thục Thị, còn dịch là Lai Bặc, thần thông bậc nhất.

Sao: Mục Kiền Liên (Maudgalyāyana) là họ, tên Ngài là Câu Luật Đà (Kolita). Câu Luật Đà là tên một loài cây, do [cha mẹ] cầu đảo thần cây mà sanh Ngài, cho nên đặt tên như vậy. Dòng họ Ngài đông đúc, nhằm phân biệt nên gọi là Đại. “Thần thông” như đức Phật lên cõi trời Đao Lợi, độc long chướng ngại đức Phật. Các tỳ kheo xin phép hàng phục rồng, đức Phật đều không cho. Ngài Mục Liên hóa thân to, nhỏ, rồng sợ hãi liền hàng phục. Lại như ngoại đạo dời núi, Ngài ngăn trở chẳng cho lay động. Đem những người họ Thích trong cả một thành lên cõi Phạm Thiên, và ngăn xe, đốt điện đường v.v... cho nên nói là “thần thông bậc nhất”.

Diễn: “Mục Liên hóa thân lớn nhỏ”: Anh em rồng Nan Đà và Bạt Nan Đà sống bên sườn núi Tu Di. Đức Phật thường bay lên hư không để lên trời Đao Lợi vì mẹ thuyết pháp. Rồng bèn sân hận, phun mây đen, sương tối che lấp tam quang (ánh sáng của mặt trời, mặt trăng và tinh tú), dùng thân quấn quanh núi Tu Di bảy vòng, đuôi kéo đến tận biển, đầu gối lên đỉnh núi. Mục Liên bèn hiện thân to gấp bội, quấn quanh Tu Di mười bốn vòng, đuôi vượt ra khỏi biển, đầu gối lên cung điện của Phạm Thiên. Rồng càng hết sức giận dữ, tuôn cát kim cang. Ngài Mục Liên biến cát thành hoa báu, mềm nhẹ, đáng yêu. Rồng vẫn sân không thôi, ngài Mục Liên bèn hiện thân vi tế, chui vào thân rồng, từ đằng mắt vào, từ tai chui ra, từ tai chui vào, từ mũi chui ra. Rồng chịu đau khổ, cái tâm mới chịu phục.

“Ngoại đạo dời núi”: Thầy trò ngoại đạo năm trăm người dùng chú để dời núi. Trải qua thời gian một tháng, gốc núi đã động. Ngài Mục Liên nghĩ: “Nếu núi này bị dời đi, sẽ có nhiều tổn hại”. Ngài liền ngồi xếp bằng tĩnh tọa trên đỉnh núi; núi lại bất động. Ngoại đạo bảo nhau: “Pháp của ta lay động núi, ngày hôm sau ắt dời đi. Sao núi lại yên ắng trở lại y như cũ? Ắt là vị sa môn này khiến cho nó như vậy”. Họ tự biết sức yếu, tâm bèn quy hướng Phật pháp.

“Đưa lên Phạm Thiên”: Đại vương Lưu Ly (Virūḍhaka) diệt dòng họ Thích Ca. Ngài Mục Liên muốn cứu, nhưng đức Phật cho rằng định nghiệp khó trốn, chẳng chấp thuận lời thỉnh. Ngài Mục Liên dùng thần lực, lấy bát đựng năm trăm người họ Thích, cất lên Phạm Thiên. Sau khi dòng họ Thích Ca bị diệt, Ngài nâng bát ra xem, chỉ thấy máu mà thôi.

Vì thế, Ngài biết là nghiệp lực thì Phật cũng chẳng thể cứu được!

“Ngăn xe”: Kỳ Bà (Jīvaka) giỏi nghề thuốc, đã sanh lên trời Đao Lợi. Do một vị tỳ kheo mắc bệnh, ngài Mục Liên nương thần thông lên đó hỏi. Gặp lúc chư thiên ra ngoài chơi, Kỳ Bà ngồi trên xe, không xuống, chỉ chắp tay mà thôi! Ngài Mục Liên dùng thần lực chặn đứng chiếc xe. Kỳ Bà mới xuống xe, chào Hỏi: “Ngài muốn làm gì?” Ngài Mục Liên bèn nói rõ vì sao mà đến. Kỳ Bà Đáp: “Nhịn ăn là cần thiết”.

Ngài Mục Liên bèn thả cho đi, xe mới tiến lên trước được.

“Đốt điện đường”: Đế Thích tạo Đắc Thắng Đường, trang nghiêm đẹp đẽ lạ lùng. Ngài Mục Liên tới xem, các thiên nữ đều lánh mặt không ra. Ngài Mục Liên nghĩ Đế Thích đắm chấp lạc thú, chẳng tu gốc đạo, bèn dùng thần thông thiêu Đắc Thắng Đường cháy rừng rực, hư nát. Còn nói với Đế Thích những lời như vô thường v.v… Đế Thích hoan hỷ. Sau đó, điện đường vẫn y hệt như cũ, chẳng có dấu vết tro, khói).

(Sớ) Ma Ha Ca Diếp giả, thử vân Đại Quy Thị, nhất vân Ẩm Quang, Đầu Đà đệ nhất.

(Sao) Đại Quy giả, tiên thế học đạo, hữu linh quy phụ đồ nhi xuất, nhân dĩ vi tánh. Danh Tất Bát La, diệc thụ dã. Xưng Đại, dĩ biệt đồng danh, như tam Ca Diếp đẳng. Ẩm Quang giả, diêu túc sanh vi dã kim sư, dữ nhất nữ nhân, đồng dĩ kim nghiêm Phật tượng, toại cảm thế thế thân như kim sắc. Kim sắc hoảng diệu, thôn hồ dư sắc, danh Ẩm Quang dã. Đầu Đà giả, Phạn ngữ, thử vân Đẩu Tẩu, hoặc vân Đào Thải. Hữu thập nhị hạnh, vị nhất A Lan Nhã, nhị thường khất thực, nãi chí thập nhị đản tam y. Dĩ tư khổ hạnh, tảo trừ trần lụy, trừng tịnh thân tâm dã. Ca Diếp niên lão, bất xả Đầu Đà, Phật mẫn kỳ suy, khuyến linh hưu tức, Ca Diếp Đầu Đà như cố. Phật nãi thâm tán: “Hữu Đầu Đà hạnh, ngã pháp cửu tồn”. Cố vân Đầu Đà đệ nhất.

(Diễn) Đẩu Tẩu giả, đẩu tẩu trần lao, tức hạ tảo trừ trần lụy dã. Đào thải giả, đào thải tập khí, tức hạ trừng tịnh thân tâm dã.

(疏)摩訶迦葉者，此云大龜氏，一云飲光，頭陀第一。

(鈔)大龜者，先世學道，有靈龜負圖而出，因以為姓。名畢鉢羅，亦樹也。稱大，以別同名，如三迦葉等。飲光者，繇宿生為冶金師，與一女人，同以金嚴佛像，遂感世世身如金色。金色晃耀，吞乎餘色，名飲光也。頭陀者，梵語，此云抖擻，或云淘汰。有十二行，謂一阿蘭若，二常乞食，乃至十二但三衣。以斯苦行，掃除塵累，澄淨身心也。迦葉年老，不捨頭陀，佛憫其衰，勸令休息，迦葉頭陀如故。佛乃深讚：有頭陀行，我法久存，故云頭陀第一。

(演)抖擻者，抖擻塵勞，即下掃除塵累也。淘汰者，淘汰習氣，即下澄淨身心也。

(Sớ: Ma Ha Ca Diếp (Mahākāśyapa), cõi này dịch là Đại Quy Thị, còn dịch là Ẩm Quang, Đầu Đà bậc nhất.

Sao: Đại Quy: Tổ tiên Ngài học đạo, có con rùa thiêng đội đồ hình xuất hiện; do vậy, lấy [Đại Quy] làm họ. Tên Ngài là Tất Bát La, cũng là tên một loài cây. Gọi là Đại nhằm phân biệt với các vị cùng tên, như ba anh em Ca Diếp v.v... “Ẩm Quang”: Do đời trước làm thợ kim hoàn, Ngài đã cùng với một người nữ dùng vàng trang nghiêm tượng Phật, cho nên cảm quả báo đời đời thân như sắc vàng ròng. Sắc vàng chói ngời, nuốt mất các sắc khác, nên gọi là Ẩm Quang.

Đầu Đà (Dhūta) là tiếng Phạn, cõi này dịch là Đẩu Tẩu, hoặc dịch là Đào Thải. Có mười hai hạnh, nghĩa là: Một, trụ trong A Lan Nhã, hai là thường khất thực, cho đến hạnh thứ mười hai là chỉ có ba y. Dùng các khổ hạnh ấy để trừ trần lụy, lắng trong thân tâm. Ngài Ca Diếp tuổi già chẳng bỏ hạnh Đầu Đà, đức Phật thương xót Ngài suy yếu, khuyên hãy nghỉ ngơi, Ca Diếp vẫn hành Đầu Đà như cũ. Đức Phật hết sức tán tHán: “Có hạnh Đầu Đà, pháp của ta tồn tại lâu dài”. Vì thế, nói Ngài là Đầu Đà bậc nhất.

Diễn: Đẩu Tẩu là công kích trần lao, tức là ngay lập tức dẹp trừ các trần lụy. Đào Thải: Trừ bỏ tập khí, ngay lập tức lắng trong thân tâm).

(Sớ) Ma Ha Ca Chiên Diên, tánh dã, thử vân Văn Sức, nhất vân Bất Định, nhất vân Phiến Thằng, nhất vân Ly Hữu Vô đẳng. Nam Thiên Trúc Bà La Môn tộc dã. Luận nghị đệ nhất.

(Sao) Văn Sức giả, văn thái tu sức dã. Phàm nhân luận nghị, tâm tuy hiểu liễu thử lý, nhược trực toại nhi bất văn, hãn mạn nhi bất sức, tắc từ bất đạt ý, phi thiện ư luận nghị giả dã. Bất Định giả, tung hoành thiện xảo, thị thiện luận nghị ý. Phiến Thằng giả, tử hệ mẫu cố, hựu phá nhiệt đàn khúc vi Phiến Thằng. Bất đọa đoạn thường, phát huy Trung Đạo, vi Ly Hữu Vô dã. Như ngoại đạo vấn: “Nhân tử bất hoàn, tri vô tha thế. Vị nhân tử thọ khổ, ưng đương hồi hoàn, cam thọ bất hoàn, cố vô tha thế”. Đáp ngôn: “Như thế tội nhân, bị trú lao ngục, ninh đắc quy phủ?” Hựu vấn: “Thiên hà diệc bất quy?” Đáp ngôn: “Đọa xí đắc xuất, khẳng tái nhập phủ?” Như thị chủng chủng diệu thuyết chư nghĩa, Tăng Nhất A Hàm tán vân: “Thiện phân biệt nghĩa,

phu diễn giáo đạo, cố viết luận nghị đệ nhất”.

(Diễn) Tung hoành thiện xảo giả, vị hoành thuyết, thụ thuyết, tảo đãng thuyết, kiến lập thuyết đẳng. Phá nhiệt đàn khúc giả, dĩ kỳ luận nghị, năng phá tà kiến chi nhiệt, năng đàn tà kiến chi khúc dã. Tử hệ mẫu giả, tôn giả ấu táng phụ, kỳ mẫu dục cải thích, nhân tử hệ cố, bất toại kỳ tâm, do thằng hệ phiến, cố viết Phiến Thằng. Thiện phân biệt nghĩa, tức thị Nghĩa Vô Ngại Biện, phu diễn giáo đạo, tức thị Pháp Vô Ngại Biện, đắc đại biện tài, cố nghị luận đệ nhất dã.

(疏)摩訶迦旃延，姓也，此云文飾，一云不定，一云扇繩，一云離有無等。南天竺婆羅門族也。論議第一。

(鈔)文飾者，文采修飾也。凡人論議，心雖曉了此理，若直遂而不文，汗漫而不飾，則辭不達意，非善於論議者也。不定者，縱橫善巧，是善論議意。扇繩者，子繫母故，又破熱彈曲為扇繩。不墮斷常，發揮中道，為離有無也。如外道問：人死不還，知無他世。謂人死受苦，應當回還，甘受不還，故無他世。答言：如世罪人，被駐牢獄，寧得歸否？又問：天何亦不歸？答言：墮廁得出，肯再入否？如是種種妙說諸義，增一阿含讚云：善分別義，敷演教道，故曰論議第一。

(演)縱橫善巧者，謂橫說，豎說，掃蕩說，建立說等。破熱彈曲者，以其論議，能破邪見之熱，能彈邪見之曲也。子繫母者，尊者幼喪父，其母欲改適，因子繫故，不遂其心，猶繩繫扇，故曰扇繩。善分別義，即是義無礙辯，敷演教道，即是法無礙辯，得大辯才，故議論第一也。

(Sớ: Ma Ha Ca Chiên Diên (Mahā Kātyāyana), là họ, cõi này dịch là Văn Sức, hoặc dịch là Bất Định, hoặc dịch là Phiến Thằng, hoặc dịch là Ly Hữu Vô v.v... Ngài thuộc chủng tộc Bà La Môn ở Nam Thiên Trúc; luận nghị bậc nhất.

Sao: Văn Sức là văn vẻ, chải chuốt, bóng bảy. Phàm là người luận nghị, tâm tuy hiểu rõ lý ấy, nhưng nếu nói thẳng thừng, lời lẽ chẳng tao nhã, câu chữ lan man, chẳng trau chuốt, ắt lời lẽ chẳng thể diễn đạt ý tưởng, chẳng phải là người luận nghị giỏi. Bất Định là ngang dọc khéo léo, ý nói khéo luận nghị. Phiến Thằng: Do con ràng buộc mẹ, lại do phá nhiệt não, trừ bỏ những lý lẽ cong vạy, nên gọi là Phiến Thằng. Chẳng đọa vào đoạn kiến hay thường kiến, nêu rõ Trung Đạo, là Ly Hữu Vô.

Như ngoại đạo Hỏi: “Người chết rồi chẳng trở về, nên biết là không có đời khác. Bởi lẽ, con người chết đi, chịu khổ, phải nên quay về; nay cam chịu, chẳng quay về, cho nên không có đời khác”. Ngài Đáp: “Như tội nhân trong cõi đời, bị giam trong ngục, có trở về được chăng?” Lại Hỏi: “[Kẻ sanh lên] cõi trời sao cũng không trở về?” Đáp rằng: “Té xuống hầm cầu, được thoát ra rồi có chịu trở vào hay chăng?” Đủ mọi cách khéo nói các nghĩa như thế, kinh Tăng Nhất A Hàm khen ngợi: “Khéo phân biệt nghĩa, diễn bày giáo đạo, nên nói là luận nghị bậc nhất”.

Diễn: “Ngang dọc khéo léo”: Tức là nói ngang, nói dọc, nói phá sạch, nói kiến lập v.v… “Phá nhiệt não, trừ bỏ những sự cong vạy”: Do sự luận nghị của Ngài có thể phá sự nóng bức của tà kiến, có thể bắn tan sự cong vạy của tà kiến. “Con ràng buộc mẹ”: Tôn giả mồ côi cha từ bé, mẹ Ngài muốn tái giá, do con ràng buộc, nên chẳng được thỏa lòng, giống như sợi dây buộc cái quạt; cho nên nói là Phiến Thằng. “Khéo phân biệt nghĩa”: Tức là Nghĩa Vô Ngại Biện. Diễn bày giáo đạo chính là Pháp Vô Ngại Biện, đắc đại biện tài; cho nên là bậc nghị luận đệ nhất).

(Sớ) Ma Ha Câu Hy La, thử vân Đại Tất; Xá Lợi Phất cữu, đáp vấn đệ nhất.

(Sao) Đại Tất giả, tùng trạng đắc danh. Cữu giả, dữ Thân Tử mẫu, thị tỷ đệ cố. Vãng luận thắng tỷ; tỷ hoài Thân Tử, cơ biện tấn phát, đệ bất năng cập. Phát phẫn du học, thệ bất tiễn trảo, độc thập bát chủng kinh. Đáp vấn giả, diêu tinh cần cố, đắc tứ biện tài, xúc vấn năng đáp; cố vân đáp vấn đệ nhất.

(疏)摩訶俱絺羅，此云大膝；舍利弗舅，答問第一。

(鈔)大膝者，從狀得名。舅者，與身子母，是姊弟故。往論勝姊；姊懷身子，機辯迅發，弟不能及。發憤遊學，誓不剪爪，讀十八種經。答問者，繇精勤故，得四辯才，觸問能答；故云答問第一。

(Sớ: Ma Ha Câu Hy La (Mahā Kausthila), cõi này dịch là Đầu Gối To; là cậu của ngài Xá Lợi Phất, trả lời câu hỏi bậc nhất.

Sao: Do hình trạng mà có tên là Đại Tất. “Cậu”: Ngài với mẹ ngài Xá Lợi Phất là chị em. Ngài thường tranh luận thắng chị. Chị có mang Xá Lợi Phất, khả năng tranh biện cao hẳn lên, em trai chẳng thể sánh bằng. Ngài phát phẫn du học, thề chẳng cắt móng tay, đọc mười tám loại kinh. “Đáp vấn”: Do siêng năng chuyên ròng cầu học, đạt được bốn món biện tài, hễ được hỏi liền có thể đáp ngay, cho nên gọi là đáp vấn bậc nhất).

(Sớ) Ly Bà Đa giả, thử vân Tinh Tú, nhất vân Thất Tú, vô đảo loạn đệ nhất.

(Sao) Tinh Tú giả, tùng tinh khất tử nhi sanh, nhân dĩ vi danh. Thất Tú giả, Thất vi nhị thập bát tú trung, đệ thập tam tú, hoặc đảo thử tinh cố. Vô đảo loạn giả, tâm chánh, cố bất điên đảo; tâm định, cố bất tán loạn, cố vân “vô đảo loạn đệ nhất”.

(疏)離婆多者，此云星宿，一云室宿，無倒亂第一。

(鈔)星宿者，從星乞子而生，因以為名。室宿者，室為二十八宿中，第十三宿，或禱此星故。無倒亂者，心正，故不顛倒；心定，故不散亂，故云無倒亂第一。

(Sớ: Ly Bà Đa (Revata), cõi này dịch là Tinh Tú, hoặc dịch là Thất Tú (sao Thất), không điên đảo, loạn tưởng bậc nhất.

Sao: Tinh Tú là do cha mẹ cầu đảo nơi ngôi sao mà sanh ra, nên đặt tên như thế. “Thất Tú”: Sao Thất là ngôi sao thứ mười ba trong Nhị Thập Bát Tú, chắc là cầu đảo ngôi sao này. Vô đảo loạn là tâm chánh, nên chẳng điên đảo; tâm định nên chẳng tán loạn. Vì thế nói là chẳng đảo loạn bậc nhất).

(Sớ) Châu Lợi Bàn Đà Già giả, thử vân Kế Đạo, nhất vân Đại Lộ Biên, cẩn trì bán kệ, đắc ngộ chứng quả.

(Sao) Kế Đạo giả, kỳ mẫu dựng thời hoàn gia, ư trung lộ đản tử, kế tục ư đồ lộ chi gian, cố vân Kế Đạo. Đại Lộ giả, mẫu sanh nhị tử, giai ư lộ biên, ngôn đại dĩ biệt tiểu dã. Bán kệ giả, xuất gia ngu ám, cửu vô sở giải. Huynh tiên nhập đạo, quái kỳ vô tri, khiển sử quy tục, ỷ Phật tự môn, ta thán, lưu thế. Phật liên nhi lục chi, sử tụng “tảo trửu”, mỗi nhật tụng chi. Ký nhất, vong nhất, cửu chi hốt ngộ, cấu tịnh hoặc trừ, đắc A La Hán.

(疏)周利槃陀伽者，此云繼道 ，一云大路邊 ，僅持半

偈，得悟證果。

(鈔)繼道者，其母孕時還家，於中路誕子，繼續於途路之間，故云繼道。大路者，母生二子，皆於路邊，言大以別小也。半偈者，出家愚暗，久無所解。兄先入道，怪其無知，遣使歸俗，倚佛寺門，嗟歎，流涕。佛憐而錄之，使誦掃箒，每日誦之。記一，忘一，久之忽悟，垢淨惑除，得阿羅漢。

(Sớ: Châu Lợi Bàn Đà Già (Ksudrapanthaka), cõi này dịch là Kế Đạo, còn dịch là Đại Lộ Biên, chỉ trì nửa bài kệ, đắc ngộ, chứng quả.

Sao: Kế Đạo: Mẹ Ngài lúc mang thai, trở về nhà [mẹ đẻ], sanh con giữa đường. Sau đó, [sanh ra Ngài] cũng trên đường, nên đặt tên là Kế Đạo. Đại Lộ: Mẹ sanh hai con đều ở bên đường, nói Đại nhằm phân biệt với Tiểu.

“Nửa bài kệ”: Ngài xuất gia, căn tánh ngu độn, tối tăm, tu học đã lâu mà chẳng hiểu biết gì. Anh Ngài đã nhập đạo trước, quở Ngài vô tri, đuổi Ngài hoàn tục, Ngài đứng dựa cửa chùa, than khóc, trào lệ. Đức Phật thương xót, giữ lại, bảo tụng câu “chổi quét”, mỗi ngày tụng đọc. Ngài nhớ được chữ này, quên chữ kia, lâu ngày bỗng ngộ, cấu sạch, Hoặc trừ, đắc A La Hán).

(Sớ) Nan Đà giả, thử vân Thiện Hoan Hỷ, Phóng Ngưu Nan Đà dã.

(Diễn) Phóng ngưu, tức mục ngưu ý.

(Sao) Phóng Ngưu Nan Đà giả, Nan Đà hữu tam: A Nan Đà, Tôn Đà La Nan Đà, kiêm thử vi tam, dĩ Phóng Ngưu biệt dư nhị dã.

(疏)難陀者，此云善歡喜，放牛難陀也。

(演)放牛，即牧牛意。

(鈔)放牛難陀者，難陀有三：阿難陀，孫陀羅難陀，兼此為三，以放牛別餘二也。

(Sớ: Nan Đà (Nanda), cõi này dịch là Thiện Hoan Hỷ, tức Phóng Ngưu Nan Đà.

Diễn: Phóng Ngưu có nghĩa là chăn trâu.

Sao: Phóng Ngưu Nan Đà: Có ba vị Nan Đà, tức A Nan Đà, Tôn Đà La Nan Đà, và vị này là ba. Gọi là Phóng Ngưu để phân biệt với hai vị kia).

(Sớ) A Nan Đà giả, thử vân Khánh Hỷ, hựu vân Vô Nhiễm, Phật chi tùng đệ, đa văn đệ nhất. Tựu đương kinh, tắc A Nan dữ chúng, đồng văn Tịnh Độ chi giáo, nhi độc dĩ tổng trì lực, ức niệm bất vong, thành kết tập dã.

(Sao) Khánh Hỷ giả, Phật thành đạo nhật đản sanh. Vương cập thần dân, ký văn thái tử thành Phật; hựu văn cung trung đản tử. Song mỹ nhị nan, nhất thời tất cụ, cử quốc hãn khánh, nhân dĩ lập danh. Hựu kiến kỳ tướng giả, văn kỳ thanh giả, đổ kỳ oai nghi giả, vô bất hoan hỷ cố. Vô Nhiễm giả, tùy Phật nhập thiên cung, long cung, tâm vô nhạo trước, diệc kỳ sự dã. Phật tùng đệ giả, Phật, Tịnh Phạn vương tử; A Nan, Bạch Phạn vương tử, nhị vương côn quý cố. Đa văn giả, A Nan thị Phật nhị thập ngũ niên. Phật sở thuyết pháp, bất vong nhất tự, Niết Bàn xưng A Nan đa văn sĩ. Hựu Ca Diếp tán viết: “Phật pháp đại hải thủy, lưu nhập A Nan tâm”. Đồng văn độc ức giả, chánh biểu cường ký siêu hồ đẳng di dã. Cố viết đa văn đệ nhất.

(Diễn) Ca Diếp tán giả, Phật diệt độ hậu, A Nan thăng tòa, Ca Diếp dữ chúng tán viết: “Diện như tịnh mãn nguyệt, mục như thanh liên hoa, Phật pháp đại hải thủy, lưu nhập A Nan tâm”, thị dã.

(疏)阿難陀者，此云慶喜，又云無染，佛之從弟，多聞第一。就當經，則阿難與眾，同聞淨土之教，而獨以總持力，憶念不忘，成結集也。

(鈔)慶喜者，佛成道日誕生。王及臣民，既聞太子成佛；又聞宮中誕子。雙美二難，一時畢具，舉國忻慶，因以立名。又見其相者，聞其聲者，睹其威儀者，無不歡喜故。無染者，隨佛入天宮，龍宮，心無樂著，亦其事也。佛從弟者，佛，淨飯王子；阿難，白飯王子，二王昆季故。多聞者，阿難侍佛二十五年。佛所說法，不忘一字，涅槃稱阿難多聞士。又迦葉讚曰：佛法大海水，流入阿難心。同聞獨憶者，正表強記超乎等夷也。故曰多聞第一。

(演)迦葉讚者，佛滅度後，阿難升座，迦葉與眾讚曰：面如淨滿月，目如青蓮花，佛法大海水，流入阿難心，是也。

(Sớ: A Nan Đà (Ānanda), cõi này dịch là Khánh Hỷ, còn dịch là Vô Nhiễm, là em họ đức Phật, đa văn bậc nhất. Chính trong kinh này, ngài A Nan và đại chúng cùng nghe giáo pháp Tịnh Độ, nhưng riêng Ngài do sức tổng trì nên nhớ nghĩ chẳng quên, mới kết tập thành kinh điển.

Sao: Khánh Hỷ là vì Ngài hạ sanh nhằm ngày Phật thành đạo. Vua và thần dân nghe tin thái tử thành Phật, lại nghe trong cung sanh hoàng tử. Hai điều tốt đẹp, hai điều khó khăn mà nay cùng lúc đạt được, cả nước vui mừng; do vậy, đặt tên cho Ngài là [A Nan]. Lại nữa, do người thấy hình tướng Ngài, nghe tiếng Ngài, thấy oai nghi của Ngài, không ai chẳng hoan hỷ. Vô Nhiễm: Ngài theo đức Phật vào cung trời hoặc cung rồng, tâm chẳng ham đắm, cũng do chuyện ấy [mà được gọi là Vô Nhiễm]. “Em họ của Phật”: Đức Phật là con vua Tịnh Phạn (Śuddhodana), A Nan là con vua Bạch Phạn (Śuklodana), hai vua là anh em. “Đa văn”: A Nan hầu Phật hai mươi lăm năm; những pháp do đức Phật thuyết, Ngài chẳng quên một chữ. Kinh Niết Bàn gọi A Nan là “bậc đa văn”. Lại nữa, ngài Ca Diếp khen ngợi: “Nước biển cả Phật pháp, chảy vào tâm A Nan”. “Cùng nghe, riêng nhớ”: Biểu thị Ngài có trí nhớ mạnh mẽ vượt trội hơn đồng bạn, cho nên nói là đa văn bậc nhất.

Diễn: “Ca Diếp tán thán”: Chính là sau khi đức Phật diệt độ, ngài A Nan thăng tòa [kết tập kinh điển], ngài Ca Diếp và đại chúng nói: “Mặt như trăng tròn sạch, mắt như hoa sen xanh, nước biển cả Phật pháp, rót vào tâm A Nan”).

(Sớ) La Hầu La giả, thử vân Phú Chướng, hoặc viết Chấp Nhật, mật hạnh đệ nhất.

(Sao) Phú Chướng giả, bổn A Tu La danh, khả dĩ thủ chướng nhật nguyệt, cố danh Phú Chướng, diệc viết Chấp Nhật. Chướng hữu nhị nghĩa. Nhất vân Phật vị sở chướng, bất tức xuất gia, dĩ vị hữu tử, phụ vương bất hứa xuất gia. Hậu dĩ chỉ phúc hoài nhâm, phương toại bổn chí, tắc Phật bị kỳ chướng dã. Nhất vân lục niên tại thai. Dĩ túc sanh tằng tắc thử huyệt, u chi lục nhật, kim báo lục niên, tắc kỷ tự bị chướng dã. Mật hạnh giả, kinh vân: “La Hầu La mật hạnh, duy ngã năng tri chi”. Duy Phật năng tri, tắc Bồ Tát, Thanh Văn giai sở bất tri, huống phàm phu hồ. Tích hạnh nhi nhân bất tri, cố viết mật hạnh đệ nhất.

(疏)羅睺羅者，此云覆障，或曰執日，密行第一。

(鈔)覆障者，本阿脩羅名，能以手障日月，故名覆障，亦曰執日。障有二義。一云佛為所障，不即出家，以未有子，父王不許出家。後以指腹懷姙，方遂本志，則佛被其障也。一云六年在胎。以宿生曾塞鼠穴，幽之六日，今報六年，則己自被障也。密行者，經云：羅睺羅密行，惟我能知之。惟佛能知，則菩薩聲聞皆所不知，況凡夫乎。積行而人不知，故曰密行第一。

(Sớ: La Hầu La (Rāhula), cõi này dịch là Phú Chướng, hoặc là Chấp Nhật, mật hạnh bậc nhất.

Sao: Phú Chướng (ngăn lấp) vốn là tên của một vị A Tu La vì vị ấy có thể dùng tay che lấp mặt trời hay mặt trăng, nên gọi là Phú Chướng hoặc Chấp Nhật (Nắm Mặt Trời). Chướng có hai nghĩa: Một thuyết nói đức Phật bị Ngài chướng ngại, chẳng thể xuất gia ngay. Do chưa có con, nên phụ vương chẳng chấp thuận cho Phật xuất gia. Về sau, [Thái Tử] chỉ vào bụng [vương phi] khiến [bà ta] hoài thai thì mới được toại chí, tức là đức Phật bị chuyện này ngăn trở vậy. Thuyết khác thì nói ngài La Hầu La ở trong thai sáu năm. Do đời trước từng lấp hang chuột, khiến [chuột] bị nhốt trong hang sáu ngày, nay mắc quả báo [ở trong thai] sáu năm, tức là chính mình bị chướng lấp. “Mật hạnh” là như kinh nói: “Mật hạnh của La Hầu La, chỉ mình ta có thể biết”. Chỉ mình Phật có thể biết, thì Bồ Tát, Thanh Văn thảy đều chẳng biết, huống hồ phàm phu! Tích lũy công hạnh, nhưng người khác chẳng biết, nên gọi là “mật hạnh đệ nhất”).

(Sớ) Kiều Phạm Ba Đề giả, thử vân Ngưu Ty, thọ thiên cúng dường đệ nhất.

(Sao) Ngưu Ty giả, quá khứ thế trung, khinh lộng sa môn, kim báo ngưu ty. Hựu ngũ bách thế, tằng vi ngưu cố. Ngưu tuy bất thực, hằng sự hư tiếu, dư báo vị tận, cố xưng thử danh. Thiên cúng giả, mã mạch chi báo, bỉ độc ư thiên thượng Thi Lợi Sa viên thọ cúng. Hựu phàm phu đổ hình, bất tri quán đức, khủng nhân cơ tiếu tao khiên, thường cư thiên thượng, chư thiên kính phụng, cố vân thọ thiên cúng dường đệ nhất.

(Diễn) Mã mạch chi báo giả, Phật dữ đệ tử, tam nguyệt tại Tỳ Lan ấp thực mã mạch, dĩ thường túc báo, độc Kiều Phạm ư thiên thượng thọ cúng.

(疏)憍梵波提者，此云牛呞，受天供養第一。

(鈔)牛呞者，過去世中，輕弄沙門，今報牛呞。又五百世，曾為牛故。牛雖不食，恆事虛哨，餘報未盡，故稱此名。天供者，馬麥之報，彼獨於天上尸利沙園受供。又凡夫睹形，不知觀德，恐人譏笑遭愆，常居天上，諸天敬奉，故云受天供養第一。

(演)馬麥之報者，佛與弟子，三月在毘蘭邑食馬麥，以償宿報，獨憍梵於天上受供。

(Sớ: Kiều Phạm Ba Đề (Gavāmpati), cõi này dịch là Ngưu Ty, được chư thiên cúng dường bậc nhất.

Sao: Ngưu Ty (trâu nhơi): Trong đời quá khứ, Ngài đã trót khinh mạn, bỡn cợt sa môn, đời này mắc quả báo nhai nhóp nhép như trâu nhơi. Lại từng làm trâu năm trăm đời. Trâu tuy chẳng ăn, vẫn luôn nhơi nhóp nhép, do dư báo [của Ngài] chưa hết, nên được gọi bằng tên ấy. “Chư thiên cúng dường”: Trong quả báo [Phật và tăng đoàn] phải ăn lúa mạch của ngựa, riêng Ngài ngự trên vườn Thi Lợi Sa cõi trời nhận cúng dường. Lại do phàm phu nhìn hình tướng, chẳng biết quán đức, sợ người ta sẽ chê cười, chuốc lấy tội khiên, nên Ngài thường ngự trên cõi trời, chư thiên tôn kính, phụng sự. Vì thế nói là được chư thiên cúng dường bậc nhất.

Diễn: “Quả báo phải ăn lúa mạch”: Đức Phật và các đệ tử ba tháng ở ấp Tỳ Lan ăn lúa mạch dành cho ngựa để đền bồi quả báo trong đời trước. Riêng ngài Kiều Phạm Ba Đề nhận cúng dường trên cõi trời).

(Sớ) Tân Đầu Lô Phả La Đọa, thượng tam tự, thử vân Bất Động, danh dã; hạ tam tự, thử vân Lợi Căn, tánh dã.

(Sao) Tiên danh hậu tánh giả, kỳ tộc phàm thập bát, xưng danh tại tiền, biệt kỳ dư dã. Nại Da Luật vân: Thụ Đề trưởng giả, dĩ chiên đàn bát trí sát đảnh thượng, hiệu ư chúng vân: “Thần lực năng thủ giả, tức dữ”. Tôn giả hiện thông thủ bát. Phật ha trách dĩ, sắc linh bất đắc nhập diệt, lưu thân cửu trụ, ứng mạt thế cúng, vi đại phước điền dã.

(疏)賓頭盧頗羅墮，上三字，此云不動，名也；下三字，此云利根，姓也。

(鈔)先名後姓者，其族凡十八，稱名在先，別其餘也。奈耶律云：樹提長者，以栴檀缽置剎頂上，號於眾云：神力能取者，即與。尊者現通取缽。佛呵責已，敕令不得入滅，留身久住，應末世供，為大福田也。

(Sớ: Tân Đầu Lô Phả La Đọa (Pindola bhāradvāja), ba chữ đầu cõi này dịch là Bất Động, là tên; ba chữ sau, cõi này dịch là Lợi Căn, là họ.

Sao: “Nêu tên trước họ”: Dòng họ ấy có đến mười tám người [nổi tiếng], nên nêu tên trước họ để phân biệt với những vị khác. Nại Da Luật chép: “Trưởng giả Thụ Đề (Jyotis), đem bát bằng chiên đàn đặt trên đầu cột phướn, rồi bảo đại chúng: “Ai có thần lực có thể lấy được thì sẽ tặng cho người đó”. Tôn giả hiện thần thông, lấy bát. Đức Phật quở trách, truyền Ngài chẳng được nhập diệt, lưu thân ở mãi trên thế gian để nhận cúng dường [của chúng sanh] trong đời Mạt, làm đại phước điền vậy).

(Sớ) Ca Lưu Đà Di, thử vân Hắc Quang.

(Sao) Hắc Quang giả, nhan dung thô hắc cố, hựu hắc sắc quang diệu, dị thường hắc cố, dạ hành khất thực, nhân kiến kinh hãi. Phật cấm dạ hành, diêu thử chế dã.

(疏)迦留陀夷，此云黑光。

(鈔)黑光者，顏容粗黑故，又黑色光耀，異常黑故，夜行乞食，人見驚駭。佛禁夜行，繇此制也。

(Sớ: Ca Lưu Đà Di (Kālodāyin), cõi này dịch là Hắc Quang.

Sao: Hắc Quang là dung mạo thô kệch, đen đúa. Lại do sắc đen chói ngời, do đen đúa dị thường, ban đêm đi khất thực, người khác trông thấy kinh hãi. Đức Phật cấm [tỳ kheo] đi ban đêm, cũng là do chuyện này mà chế định).

(Sớ) Ma Ha Kiếp Tân Na giả, thử vân Phòng Tú, tri tinh tú đệ

nhất.

(Sao) Phòng Tú giả, nhị thập bát tú trung, đệ tứ tú dã. Phụ mẫu đảo thử tinh nhi sanh tử. Nhất vân sơ xuất gia thời, tương dục nghệ Phật. Trung lộ trị vũ, ký thực đào xá, nga hữu tỳ kheo lai cộng túc chỉ. Bỉ tỳ kheo giả, tức Phật hóa hiện, văn pháp đắc đạo. Tắc Phòng Tú giả, dĩ ư đào gia phòng xá nhi lữ túc cố, diệc nhất nghĩa dã. Tri tinh tú giả, bất giả cơ hành, thông hiểu thiên tượng, cố vân tri tinh tú đệ nhất.

(Diễn) Cơ hành giả, vị tuyền cơ ngọc hành dã. Chú: Tuyền, mỹ châu dã. Cơ, cơ dã. Dĩ tuyền sức cơ, sở dĩ tượng thiên chi thể chuyển vận dã. Hành, hoành dã, vị hành tiêu dã. Dĩ ngọc vi quản, hoành nhi thiết chi. Sở dĩ khuy cơ, nhi tề thất chánh chi vận hành, do kim chi hỗn thiên nghi dã.

(疏)摩訶劫賓那者，此云房宿，知星宿第一。

(鈔)房宿者，二十八宿中，第四宿也。父母禱此星而生子。一云初出家時，將欲詣佛。中路值雨，寄食陶舍，俄有比丘來共宿止。彼比丘者，即佛化現，聞法得道。則房宿者，以於陶家房舍而旅宿故，亦一義也。知星宿者，不假璣衡，通曉天象，故云知星宿第一。

(演)璣衡者，謂璿璣玉衡也。註：璿，美珠也。璣，機也。以璿飾璣，所以象天之體轉運也。衡，橫也，謂衡簫也。以玉為管，橫而設之。所以窺璣，而齊七政之運行，猶今之渾天儀也。

(Sớ: Ma Ha Kiếp Tân Na (Mahākalpina), cõi này dịch là Phòng Tú, biết tinh tú bậc nhất.

Sao: Phòng Tú là ngôi sao thứ tư trong Nhị Thập Bát Tú. Cha mẹ cầu đảo ngôi sao này mà sanh ra Ngài. Có thuyết nói lúc Ngài mới xuất gia, sắp đến chỗ Phật. Giữa đường mắc mưa, phải ở nhờ nhà người thợ gốm. Chợt có một vị tỳ kheo đến đó, cùng nghỉ lại. Vị tỳ kheo ấy chính là đức Phật hóa hiện. Tôn giả nghe pháp đắc đạo, nên [gọi là] Phòng Tú, tức là do nghỉ chân nơi nhà của người thợ gốm, đây cũng là một ý nghĩa. “Tri tinh tú”: Chẳng nhờ vào các dụng cụ thiên văn, mà thông hiểu các hiện tượng thiên văn, cho nên nói là “tri tinh tú bậc nhất”.

Diễn: “Cơ hành” ý nói “tuyền cơ ngọc hành”. Chú: Tuyền là một loại hạt châu đẹp. Cơ là máy móc. Dùng hạt châu Tuyền để trang sức máy móc, nhằm biểu thị sự chuyển động của các thiên thể. Hành là ngang, tức là nói “hành tiêu” (ống sáo nằm ngang); Dùng ngọc làm ống, thiết kế đặt nằm ngang, để quan sát sự vận hành của thất chánh (mặt trời, mặt trăng, và năm ngôi sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), giống như hỗn thiên nghi (Armillary sphere) trong hiện thời).

(Sớ) Bạc Câu La giả, thử vân Thiện Dung, thọ mạng đệ nhất.

(Sao) Thiện Dung giả, nhan mạo đoan chánh cố. Thọ mạng giả, thọ mạng bách hữu lục thập, cố vân Thọ Mạng đệ nhất. Diêu tích trì bất sát giới, cửu thập nhất kiếp, thọ bất trung yểu. Hựu tích tằng thí nhất bệnh tăng Ha Lê Lặc quả, cảm ngũ bất tử. Sơ sanh hiện dị, mẫu dĩ vi quái, trí chi ngao bàn, bất tử. Phục trí phủ trung, bất tử. Phục trí thủy trung, cự ngư thôn chi; ngư vi nhân hoạch, đao phá, tử hiện, nhất vô sở tổn. Hỏa bất năng pháo, thang bất năng chử, thủy bất năng yêm, ngư bất năng phệ, đao bất năng cát, danh ngũ bất tử. Hựu nhàn tĩnh, thiểu dục, thâu nhiếp lục căn. Diệt độ chi hậu, tháp do khước bối. Cố thường nhạo nhàn cư, bất xử chúng trung, diệc xưng đệ nhất.

(Diễn) Tháp do khước bối giả, A Dục vương lễ chư La Hán tháp, thứ chí Bạc Câu La tháp, nhi thuyết kệ ngôn: “Tuy tự luyện vô minh, ư thế thiểu lợi ích”. Nhân cúng nhị thập bối tử, nhi bối tử tùng tháp phi xuất, lai trước vương túc. Chư thần kinh quái, sở dĩ nhiên giả? Lương do tôn giả bình sanh, nhàn tĩnh, thiểu dục, kỳ tháp do hữu thị lực.

(疏)薄拘羅者，此云善容，壽命第一。

(鈔)善容者，顏貌端正故。壽命者，壽命百有六十，故云壽命第一。繇昔持不殺戒，九十一劫，壽不中夭。又昔曾施一病僧訶梨勒果，感五不死。初生現異，母以為怪，置之熬盤，不死。復置釜中，不死。復置水中，巨魚吞之；魚為人獲，刀破子現，一無所損。火不能炮，湯不能煮，水不能淹，魚不能噬，刀不能割，名五不死。又閒靜少欲，收攝六根。滅度之後，塔猶却貝。故常樂閒居，不處眾中，亦稱第一。

(演)塔猶卻貝者，阿育王禮諸羅漢塔，次至薄拘羅 塔，而說偈言：雖自煉無明，於世少利益。因供二十貝子，而貝子從塔飛出，來著王足。諸臣驚怪 ，所以然者？

良由尊者平生，閒靜少欲，其塔猶有是力。

(Sớ: Bạc Câu La (Vakkula), cõi này dịch là Thiện Dung, thọ mạng bậc nhất.

Sao: Thiện Dung là vẻ mặt đoan chánh. “Thọ mạng”: Tuổi thọ đến một trăm sáu mươi, nên nói là thọ mạng bậc nhất. Do kiếp xưa, Ngài giữ giới chẳng giết, cho nên chín mươi mốt kiếp, sống thọ, chẳng chết yểu. Lại do xưa kia từng bố thí một vị tăng mắc bệnh một trái Ha Lê Lặc, cảm được năm loại không chết. Lúc mới sanh, Ngài hiện tướng lạ, mẹ cho là yêu quái, bỏ trong mâm đem nướng, chẳng chết. Lại bỏ trong nồi [đem nấu], không chết. Lại quăng xuống nước, cá to nuốt lấy; cá bị kẻ khác bắt được, dùng dao mổ cá, con hiện ra, chẳng bị tổn hại gì! Lửa chẳng nướng được, nước sôi chẳng thể nấu được, nước chẳng nhấn chìm được, cá chẳng cắn xé được, dao chẳng cắt được, nên gọi là Ngũ Bất Tử. Lại nữa, Ngài nhàn tĩnh, ít ham muốn, thâu nhiếp sáu căn. Sau khi diệt độ, tháp của Ngài còn từ chối [tiền bằng] vỏ sò [do nhà vua dâng cúng]. Do thường thích nhàn cư, chẳng thích ở trong đại chúng, cũng gọi là đệ nhất.

Diễn: “Tháp do khước bối”: Vua A Dục lễ tháp của các vị La Hán. Kế đó, lễ đến tháp của ngài Bạc Câu La, bèn nói kệ rằng: “Tuy tự nung vô minh, ít làm lợi cho đời”. Nhân đó, bèn dâng cúng hai mươi vỏ sò; nhưng vỏ sò từ tháp bay ra, dính vào chân vua. Các quan đều kinh ngạc, lấy làm lạ. Vì cớ sao vậy? Ấy là do tôn giả bình sanh nhàn tĩnh, thiểu dục, tháp của Ngài còn có sức như thế).

(Sớ) A Nậu Lâu Đà giả, nhất danh A Na Luật Đà, thử vân Vô Bần, diệc vân Vô Diệt, diệc vân Như Ý, Thiên Nhãn đệ nhất.

(Sao) Vô Bần giả, tích ư cơ thế, tằng dĩ tắc phạn thí Bích Chi Phật, cửu thập nhất kiếp, tư dụng sung túc. Chí kim bất diệt, sở cầu như ý, cố hữu Vô Bần đẳng tam dịch. Thiên Nhãn đệ nhất giả, xuất gia hỷ miên. Phật thuyết pháp thời, hôn thụy bất giác. Phật nãi ha trách, tỷ chi loa cáp. Phát phẫn tinh tấn, kinh thất trú dạ, nhãn bất giao tiệp, thất kỳ song mục. Phật giáo tu tập Nhạo Kiến Chiếu Minh Kim Cang tam muội, toại đắc Thiên Nhãn, quán đại thiên giới như đổ chưởng quả.

(Diễn) Tư dụng sung túc giả, tức đệ nhất danh nghĩa. Chí kim bất diệt, tức đệ nhị danh nghĩa. Sở cầu như ý, tức đệ tam danh nghĩa. Tỷ chi loa cáp giả, tôn giả thính pháp chi thứ, đa hôn thụy, Phật trách vân: “Đốt đốt hà vi thụy? Loa si bạng cáp loại, nhất thụy, thụy thiên niên, bất văn Phật danh tự”. Nhạo Kiến Chiếu Minh Kim Cang tam muội giả, chú tâm dục kiến, chiếu minh vạn pháp chi kiến tánh, danh Nhạo Kiến Chiếu Minh. Thử tam muội năng hoại vạn pháp, vạn pháp bất năng hoại thử tam muội, cố danh Kim Cang.

(疏)阿耨樓馱者，一名阿那律陀，此云無貧，亦云無滅，亦云如意，天眼第一。

(鈔)無貧者，昔於饑世，曾以稷飯施辟支佛，九十一劫，資用充足。至今不滅，所求如意，故有無貧等三譯。天眼第一者，出家喜眠。佛說法時，昏睡不覺。佛乃呵責，比之螺蛤。發憤精進，經七晝夜，眼不交睫，失其雙目。佛教修習樂見照明金剛三昧，遂得天眼，觀大千界如睹掌果。

(演)資用充足者，即第一名義。至今不滅，即第二名義。所求如意，即第三名義。比之螺蛤者，尊者聽法之次，多昏睡，佛責云：咄咄何為睡？螺螄蚌蛤類，一睡，一千年，不聞佛名字。樂見照明金剛三昧者，注心欲見，照明萬法之見性，名樂見照明。此三昧能壞萬法，萬法不能壞此三昧，故名金剛。

(Sớ: A Nậu Lâu Đà (Aniruddha), còn gọi là A Na Luật Đà, cõi này dịch là Vô Bần, cũng gọi là Vô Diệt, hoặc còn gọi là Như Ý, Thiên Nhãn đệ nhất.

Sao: Vô Bần: Xưa kia trong đời đói kém, Ngài từng đem cơm bằng gạo Tắc thí cho một vị Bích Chi Phật, nên chín mươi mốt kiếp tiêu dùng sung túc. Đến nay bất diệt, sở cầu như ý, cho nên mới có ba cách dịch như Vô Bần v.v... Thiên Nhãn bậc nhất, Ngài xuất gia, thích ngủ. Lúc đức Phật thuyết pháp, tôn giả ngủ mê mệt, chẳng tỉnh. Phật bèn quở trách, sánh ví như ốc, hàu. Ngài phát phẫn tinh tấn, trải qua bảy ngày đêm, mắt chẳng nhắm lại, cho nên mù cả hai mắt. Đức Phật dạy Ngài tu tập Nhạo Kiến Chiếu Minh Kim Cang tam muội, bèn đắc Thiên Nhãn. Nhìn cõi đại thiên như thấy trái cây đang nắm trong tay.

Diễn: “Tiêu dùng sung túc” chính là ý nghĩa của tên gọi thứ nhất (Vô Bần). Đến nay chẳng diệt là ý nghĩa của tên gọi thứ hai (Vô Diệt). Điều mong cầu như ý, tức là ý nghĩa của tên gọi thứ ba (Như Ý). “Giống như ốc, hàu”: Mỗi lần tôn giả nghe pháp, phần nhiều ngủ mê. Đức Phật quở trách: “Chao ôi! Cớ sao ngủ? Giống ốc, nghêu, sò, hàu. Hễ ngủ, ngủ ngàn năm, chẳng nghe danh tự Phật”. Nhạo Kiến Chiếu Minh Kim Cang tam muội: Chú tâm muốn thấy, kiến tánh soi tỏ vạn pháp, được gọi là Nhạo Kiến Chiếu Minh. Tam nuội ấy có thể phá hoại vạn pháp, nhưng vạn pháp chẳng thể phá hoại tam muội ấy. Cho nên gọi là Kim Cang).

Nhị, tổng kết

(Kinh) Như thị đẳng chư đại đệ tử.

(Sớ) Như thị giả, kết thượng. Đẳng giả, lệ dư. Đại giả, thâu tiền Đại nghĩa. Đệ tử giả, học tại sư hậu viết Đệ; giải tùng sư sanh viết Tử. Như tư thắng hội, khả vị “nan đệ, nan huynh, thiện tác, thiện thuật”.

(Diễn) Nan đệ nan huynh giả, Đông Hán Thái Khâu trưởng Trần Thật, sanh nhị tử, trưởng viết Nguyên Phương, thứ viết Quý Phương, câu hữu tuấn tài. Nhị tử chi tử, các luận phụ công đức, nghệ tổ quyết kỳ ưu liệt. Thật viết: “Nguyên Phương nan vi huynh, Quý Phương nan vi đệ”.

二、總結。

(經)如是等諸大弟子。

(疏)如是者，結上。等者，例餘。大者，收前大義。弟子者，學在師後曰弟；解從師生曰子。如斯勝會，可謂難弟難兄，善作善述。

(演)難弟難兄者，東漢太丘長陳寔，生二子，長曰元方，次日季方，俱有俊才。二子之子，各論父功德，詣祖決其優劣。寔曰：元方難為兄，季方難為弟。

(Hai, tổng kết.

Kinh: Các vị đại đệ tử như thế.

Sớ: “Như thị” nhằm kết lại phần trên. “Đẳng” là nói đến những vị khác. “Đại” gồm thâu ý nghĩa của chữ Đại trong phần trên. “Đệ tử”: Học sau thầy, nên gọi là Đệ; sự hiểu biết do thầy mà sanh ra, nên gọi là Tử. Hội thù thắng như thế, có thể nói “em khó có, mà anh cũng khó có, khéo làm, khéo thuật”.

Diễn: “Em khó có mà anh cũng khó có”: Đời Đông Hán, người đứng đầu xứ Thái Khâu là Trần Thật sanh ra hai người con, trưởng là Nguyên Phương, thứ là Quý Phương, đều là bậc tài cao. Con của hai ông ấy khi luận định công đức của cha, bèn tìm đến ông nội để cụ phán định ai hơn, ai kém. Trần Thật nói: “Nguyên Phương là anh khó có, mà Quý Phương làm em cũng khó có”).

(Sao) “Kết thượng, lệ dư” giả, tiền kết thập lục tôn giả, hậu lệ thiên nhị bách nhân dã. “Thâu tiền Đại nghĩa” giả, thử đại đệ tử, tức tiền đại tỳ kheo, đại A La Hán, dĩ nhất Đại tự nhiếp tiền nhị dã. “Học tại sư hậu” giả, tiên giác, hậu giác, như huynh tiên, đệ hậu cố. “Giải tùng sư sanh” giả, khải phát, dục dưỡng, nhi thành pháp khí, sở vị: “Tùng Phật khẩu sanh, đương thiệu Phật chủng”, như phụ mẫu sanh tử cố. “Nan đệ, nan huynh” giả, cổ xưng Nguyên Phương nan vi huynh, Quý Phương nan vi đệ, ngôn huynh hào đệ tuấn, vô khả ưu liệt. Kim bất thủ bỉ ý, lược dụ Phật vi huynh, chư A La Hán vi đệ, nhị câu nan đắc cố. “Thiện tác, thiện thuật” giả, cổ xưng Văn Vương dĩ Vương Quý vi phụ, phụ tác ư tiền, dĩ Vũ Vương vi tử, tử thuật ư hậu. Kim diệc bất thủ bỉ ý. Lược dụ Phật vi phụ, chư A La Hán vi tử, sư tư đạo hiệp cố.

(鈔)結上例餘者，前結十六尊者，後例千二百人也。收前大義者，此大弟子，即前大比丘，大阿羅漢，以一大字攝前二也。學在師後者，先覺後覺，如兄先弟後故。解從師生者，啟發育養，而成法器，所謂：從佛口生，當紹佛種，如父母生子故。難弟難兄者，古稱元方難為兄，季方難為弟，言兄豪弟俊，無可優劣。今不取彼意，略喻佛為兄，諸阿羅漢為弟，二俱難得故。善作善述者，古稱文王以王季為父，父作於前，以武王為子，子述於後。今亦不取彼意。略喻佛為父，諸阿羅漢為子，師資道協故。

(Sao: “Kết phần trước, nói đến những người khác” là tiểu kết [phần kinh văn nói về] mười sáu vị tôn giả trong phần trước, sau đó nhắc tới một ngàn hai trăm vị [Thường Tùy Chúng] cũng theo lệ ấy. “Gồm thâu ý nghĩa chữ Đại trong phần trên”: Các vị đại đệ tử ấy, chính là đại tỳ kheo, đại A La Hán trong phần trước, dùng một chữ Đại để gồm trọn hai ý nghĩa được nói trong phần trên.

“Học sau thầy” là tiên giác và hậu giác, như anh trước, em sau. “Sự hiểu biết do thầy mà sanh” là khơi gợi, phát khởi, vun bồi, biến thành pháp khí, cho nên gọi là “sanh từ miệng Phật, sẽ nối tiếp dòng giống Phật”, giống như cha mẹ sanh ra con cái. “Em khó có mà anh cũng khó có”, cổ nhân nói Nguyên Phương khó thể làm anh, Quý Phương khó thể làm em, ý nói anh em đều tài trí, chẳng thể nói ai hơn, ai kém. Ở đây, không dùng ý nghĩa ấy, chỉ tạm sánh ví Phật là anh, các A La Hán là em; vì cả hai đều khó có.

“Khéo làm, khéo thuật” là cổ nhân nói tới Văn Vương, do cha Văn Vương là Vương Quý đã làm từ trước (sáng lập công nghiệp), con Văn Vương là Vũ Vương kế tục công nghiệp; nay cũng chẳng dùng ý nghĩa này, mà nhằm sánh ví đại lược, Phật là cha, các vị A La Hán là con, do thầy trò giúp đạo cho nhau vậy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vương số dung thông, thị Phật dữ đệ tử câu nghĩa.

(Diễn) Vương số dung thông giả, vương ngoại vô số, số ngoại vô vương, nhất tâm dung thông. Cố vương sở dung thông.

(疏)稱理，則自性王數融通，是佛與弟子俱義。

(演)王數融通者，王外無數，數外無王，一心融通。故王所融通。

(Sớ: Xứng Lý thì tâm vương, tâm số (tâm sở) trong tự tánh dung thông chính là ý nghĩa Phật và đệ tử cùng tụ hội.

Diễn: “Tâm vương, tâm số dung thông”: Ngoài tâm vương không có tâm số, ngoài tâm số không có tâm vương, nhất tâm dung thông. Do vậy, tâm vương và tâm sở dung thông).

(Sao) Thai giáo vân, “tâm vương Như Lai, tâm số đệ tử”. Kim thích vị vương giả, bát thức dã. Thử bát thức giả, thiện ác luân chuyển, diêu chi chủ tể, như vương ngự thần, như sư suất đệ tử cố.

(Diễn) Thiện ác luân chuyển diêu chi chủ tể giả, dĩ tiền lục thức, thông thiện, ác, vô ký tam tánh, năng tạo hữu lậu tam nghiệp, năng chiêu khổ lạc nhị báo. Thất thức thị hữu phú vô ký tánh, hằng dữ ngã si, ngã kiến, ngã ái, ngã mạn, bát đại tương ứng, niệm niệm chấp đệ bát thức Kiến Phần vi Ngã. Duy đệ bát thức thị vô phú vô ký tánh, bất tạo thiện, ác đẳng nghiệp, nãi nhất kỳ tổng báo chủ cố.

(鈔)台教云，心王如來，心數弟子。今釋謂王者，八識也。此八識者，善惡輪轉，繇之主宰 ，如王御臣 ，如師

率弟子故。

(演)善惡輪轉繇之主宰者，以前六識 ，通善惡無記三

性，能造有漏三業，能招苦樂二報。七識是有覆無記性，恒與我癡，我見，我愛，我慢，八大相應，念念執第八識見分為我。唯第八識是無覆無記性，不造善惡等業，乃一期總報主故。

(Sao: Theo giáo nghĩa của tông Thiên Thai, tâm vương là Như Lai, tâm số là đệ tử. Nay giải thích, nói đến Vương là nói tới tám thức. Tám thức ấy làm chủ tể của sự luân chuyển trong đường thiện, nẻo ác, như vua cai trị bầy tôi, như thầy dẫn dắt trò.

Diễn: “Làm chủ thể của sự luân chuyển trong đường thiện, nẻo ác”: Do sáu thức trước thông với ba tánh thiện, ác, vô ký (không thiện không ác), có thể tạo ba nghiệp hữu lậu, có thể chiêu cảm hai quả báo khổ và lạc. Thức thứ bảy có tánh chất hữu phú vô ký, thường tương ứng với ngã si, ngã kiến, ngã ái, ngã mạn, và tám đại. Trong mỗi niệm đều chấp Kiến Phần của thức thứ tám làm Ngã. Thức thứ tám trong Duy Thức có tánh chất vô phú vô ký, chẳng tạo các nghiệp thiện, ác chính là tổng báo chủ trong một kỳ hạn sanh tử).

(Sao) Số giả, ngũ thập nhất tâm sở dã. Thử ngũ thập nhất, nhất tắc hằng y tâm khởi, nhị tắc dữ tâm tương ứng, tam tắc hệ thuộc ư tâm. Kỳ ư bát thức, như thần hướng quân, như đệ tử phụng sư cố.

(Diễn) Ngũ thập nhất tâm sở giả, Biến Hành hữu ngũ, Biệt Cảnh hữu ngũ, Thiện hữu thập nhất, Căn Bản Phiền Não hữu lục, Tùy Phiền Não nhị thập, Bất Định hữu tứ. Hằng y tâm khởi tam nghĩa, thị thích danh vi tâm sở chi nghĩa. Hằng y tâm khởi giả, tâm vương bất khởi, tâm sở bất khởi dã. Dữ tâm tương ứng giả, hằng dữ tâm vương tương ứng bất ly dã. Hệ thuộc ư tâm giả, tâm sở hệ thuộc tâm vương, như bát thức hữu ngũ Biến Hành, thất thức hữu thập bát, tiền ngũ tam thập tứ, lục thức cụ túc ngũ thập nhất dã.

(鈔)數者，五十一心所也。此五十一，一則恆依心起，二則與心相應，三則係屬於心。其於八識，如臣向君，如弟子奉師故。

(演)五十一心所者，遍行有五，別境有五，善有十一，根本煩惱有六，隨煩惱二十，不定有四。恒依心起三義，是釋名為心所之義。恒依心起者，心王不起，心所不起也。與心相應者，恒與心王相應不離也。係屬於心者，心所係屬心王，如八識有五遍行，七識有十八，前五三十四，六識具足五十一也。

(Sao: “Số” là năm mươi mốt tâm sở. Năm mươi mốt món ấy, một là luôn nương vào tâm để sanh khởi, hai là tương ứng với tâm, ba là phụ thuộc vào tâm. Đối với tám thức, các tâm sở giống như bầy tôi hướng về vua, như đệ tử phụng sự thầy.

Diễn: “Năm mươi mốt tâm sở”: [Bao gồm] năm món Biến Hành, năm món Biệt Cảnh, mười một món Thiện, sáu món Căn Bản Phiền Não, hai mươi món Tùy Phiền Não, và bốn món Bất Định. “Do ba nghĩa luôn y tâm mà dấy lên” chính là giải thích ý nghĩa vì sao gọi là “tâm sở”.

“Luôn nương vào tâm để sanh khởi”: Nếu tâm vương chẳng dấy lên, tâm sở sẽ chẳng sanh khởi. “Tương ứng với tâm”: Luôn tương ứng với tâm vương, chẳng rời lìa. “Phụ thuộc vào tâm”: Tâm sở phụ thuộc tâm vương, như thức thứ tám có năm món Biến Hành, thức thứ bảy có mười tám món [tâm sở], năm thức trước, mỗi thứ có ba mươi bốn [tâm sở], thức thứ sáu có đủ năm mươi mốt [tâm sở]).

(Sao) Hựu Trí Giác vân: “Thập đại Thanh Văn, giai thị tự tâm thập thiện pháp số”. Tỳ Đàm kệ vân: “Dục, Tưởng, Cánh Nhạo, Huệ, Niệm, Tư, cập Giải Thoát, Tác Ý ư cảnh giới, Tam ma đề dĩ Thống”.

(Diễn) Trí Giác, tức Vĩnh Minh Thọ thiền sư. Dục, tưởng, cánh nhạo đẳng giả, Dục tức Biệt Cảnh trung Dục, ư sở nhạo cảnh hy vọng vi tánh, cần y vi nghiệp. Tưởng tức Biến Hành trung Tưởng, ư cảnh thủ tướng vi tánh, thi thiết chủng chủng danh ngôn vi nghiệp. Cánh Nhạo tức Biến Hành trung Xúc, linh tâm, tâm sở xúc cảnh vi tánh, Thọ, Tưởng, Tư đẳng sở y vi nghiệp. Huệ tức Biệt Cảnh trung Huệ, ư sở quán cảnh giản trạch vi tánh, đoạn nghi vi nghiệp. Niệm tức Biệt Cảnh trung Niệm, ư tằng tập cảnh, linh tâm minh ký vi tánh, Định y vi nghiệp. Tư tức Biến Hành trung Tư, linh tâm tạo tác vi tánh, ư thiện phẩm đẳng dịch tâm vi nghiệp. Giải Thoát tức Biệt Cảnh trung Giải Thoát, ư quyết định cảnh ấn trì vi tánh, bất khả dẫn chuyển vi nghiệp. Tác ý, tức Biến Hành trung Tác Ý, năng cảnh tâm vi tánh, ư sở duyên cảnh dẫn tâm vi nghiệp. Tam Ma Đề tức Biệt Cảnh trung Định, ư sở quán cảnh linh tâm chuyên chú bất tán vi tánh, trí y vi nghiệp. Thống tức Biến Hành trung Thọ, lãnh nạp vi thuận phi tha cảnh tướng vi

tánh, khởi dục vi nghiệp.

(鈔)又智覺云：十大聲聞 ，皆是自心十善法數 。毗曇

偈云：欲想更樂，慧念思及解脫，作意於境界，三摩提以痛。

(演)智覺，即永明壽禪師。欲想更樂等者，欲即別境中欲，於所樂境希望為性，勤依為業。想即遍行中想，於境取相為性，施設種種名言為業。更樂即遍行中觸，令心，心所觸境為性，受想思等所依為業。慧即別境中慧，於所觀境揀擇為性，斷疑為業。念即別境中念，於曾習境，令心明記為性，定依為業。思即遍行中思，令心造作為性，於善品等役心為業。解脫即別境中勝解，於決定境印持為性，不可引轉為業。作意即遍行中作意，能警心為性，於所緣境引心為業。三摩提即別境中定，於所觀境令心專注不散為性，智依為業。痛即遍行中受，領納違順非他境相為性，起欲為業。

(Sao: Lại nữa, ngài Trí Giác dạy: “Mười vị đại Thanh Văn đều là mười thiện tâm sở trong tự tâm”. A Tỳ Đàm Luận có bài kệ: “Dục, Tưởng, Cánh Nhạo, Huệ; Niệm, Tư và Giải Thoát; Tác Ý nơi cảnh giới; Tam ma đề và Thọ”.

Diễn: Trí Giác tức thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ. “Dục, Tưởng, Cánh Nhạo v.v…”: Dục tức là Dục trong Biệt Cảnh Tâm Sở, có tánh chất mong mỏi đối với cảnh ưa thích, có nghiệp (tác dụng) siêng năng nương tựa. Tưởng tức là Tưởng trong Biến Hành Tâm Sở, có tánh chất chấp tướng nơi cảnh, có tác dụng lập bày đủ mọi danh từ, ngôn ngữ. Cánh Nhạo tức Xúc trong Biến Hành, có tánh chất khiến cho tâm và tâm sở tiếp xúc cảnh, có tác dụng làm chỗ nương tựa cho Thọ, Tưởng, Tư v.v… Huệ tức là Huệ trong Biệt Cảnh, có tánh chất chọn lựa, phân biệt cảnh được quán, có tác dụng đoạn nghi. Niệm tức là Niệm trong Biệt Cảnh, có tánh chất khiến cho cái tâm ghi nhớ rõ ràng những cảnh đã từng trải qua, có tác dụng nương nhờ chắc chắn. Tư tức Tư trong Biến Hành, có tánh chất tâm tạo tác, có tác dụng chú tâm nơi các thiện phẩm v.v… Giải Thoát tức là Giải Thoát trong Biệt Cảnh, có tánh chất in hằn, gìn giữ đối với cảnh quyết định, có tác dụng chẳng thể dẫn khởi, chuyển biến. Tác Ý chính là Tác Ý trong Biến Hành Tâm Sở, có tánh chất là tâm cảnh tỉnh, có tác dụng chẳng thể dẫn chuyển. Tác Ý chính là Tác Ý trong Biệt Cảnh, có tánh chất cảnh giác của tâm, có tác dụng làm đối tượng duyên theo cảnh để dẫn khởi cái tâm. Tam Ma Đề chính là Định trong Biệt Cảnh, có tánh chất khiến cho cái tâm chuyên chú, chẳng tán loạn đối với cảnh được quán, có tác dụng nương vào trí. Thống là Thọ trong Biến Hành, có tánh chất nhận lãnh các cảnh tướng trái nghịch hay tùy thuận đối với chính mình, có tác dụng dấy lên lòng ham muốn).

(Sao) Thị tri Đại Ca Diếp giả, tâm Dục số, dĩ chí tồn xuất yếu, thiện dục tâm phát, xả thế ác dục cố. Phú Lâu Na giả, tâm Tưởng số, dĩ tưởng tắc phân biệt, biện tài vô ngại cố. Ca Chiên Diên giả, Cánh Nhạo số, dĩ vấn đáp vãng phục, cánh tương thiệp nhập, luận nghị bất cùng cố. Nãi chí Huệ Xá Lợi Phất, Niệm Ưu Ba Ly, Tư La Hầu La, Giải Thoát Thiện Cát, Tác Ý Na Luật, Tam ma Mục Liên, Thống A Nan đẳng. Thống giả, Thọ dã, lãnh nạp ý dã. Vương tất cụ số, số tất quy vương, thử nhị tương phù, nhi thủ khai ngộ. Nhược vương, nhược số, bất xuất tự tâm; đản đắc nhất tâm, vương số câu tận.

(Diễn) Ca Diếp, tâm Dục số giả, Ca Diếp tu hành thập nhị Đầu Đà khổ hạnh, nhạo siêu tam giới, nhạo chứng Niết Bàn, xả ly thế gian ngũ dục, như khí thế thổ cố. Phú Lâu Na tâm Tưởng số giả, Phú Lâu Na thuyết pháp đệ nhất, diễn thuyết Khổ, Không, thâm đàm Thật Tướng, duy Tưởng vi tiên; dĩ Tưởng năng quán cơ thuyết pháp, Tứ Biện tuyên diễn cố. Ca Chiên Diên, Cánh Nhạo số giả, Chiên Diên nghị luận đệ nhất. Dĩ nghị luận thời, tân chủ vấn đáp, chủng chủng diệu nghĩa, xúc cảnh nhi sanh, cánh hỗ thiệp nhập, bỉ thử giai đắc pháp lạc cố. Huệ, Xá Lợi Phất giả, Thu Tử trí huệ đệ nhất, đắc vô nghi giải thoát, chánh hợp đoạn nghi vi nghiệp cố. Niệm, Ưu Ba Ly giả, Ba Ly trì giới đệ nhất, dĩ do hằng trì chánh niệm, minh ký bất vong, phương năng kiểm thúc thân tâm, vô phạm hủy cố. Tư, La Hầu La giả, La Hầu mật hạnh đệ nhất, bí mật chi hạnh, phi chánh tư duy, bất năng thành tựu cố. Giải Thoát, Thiện Cát giả, Thiện Cát giải Không đệ nhất, thắng giải ấn trì, bất khả dẫn chuyển, giải thoát nhất thiết hữu vi cố. Tác Ý, Na Luật giả, Na Luật thiên nhãn đệ nhất, dĩ Tiểu Thừa thiên nhãn nãi tác ý thông, tác ý năng kiến đại thiên. Nhược bất tác ý, bất năng xuyên châm cố. Tam ma, Mục Liên giả, Mục Liên thần thông đệ nhất. Thông do Định phát, tịnh cực quang thông cố. Thống, A Nan giả, A Nan đa văn đệ nhất, đắc văn tự tổng trì, lãnh thọ bất thất cố. Thử nhị tương phù, nhi thủ khai ngộ cố. Số nhược phi vương, tùng thùy dẫn khởi? Dữ thùy tương ứng? Hệ thuộc ư thùy? Như thần thất quân, đệ tử vô sư, vô sở y cố, hà do khai ngộ? Thị tất tu vương phù số dã. Vương nhược phi số, tắc sổ đẳng thập thiện pháp số bất sanh, bất năng dẫn tâm xúc cảnh, lãnh nạp tiền cảnh, nãi chí chánh niệm, định, huệ, nhất thiết giai vô, diệc bất năng khai ngộ. Thị tất tu số phù vương dã. Nhược vương, nhược số tứ cú, thỉ do nhất niệm vô minh, mê tự tâm nguyên, nhi thành bát thức. Tùng bát thức tâm vương, dẫn sanh tâm sở. Như không sanh vân vụ, hải khởi ba đào. Kim vương số tương phù, khai ngộ tự tâm, tắc nùng vân bạc vụ, tổng tác tình không, cự lãng vi ba, hàm thành chỉ thủy, tận pháp giới duy nhất chân tâm, cánh vô vương số khả đắc dã.

(鈔)是知大迦葉者，心欲數，以志存出要，善欲心發，捨世惡欲故。富樓那者，心想數，以想則分別，辯才無礙故。迦旃延者，更樂數，以問答往復，更相涉入，論議不窮故。乃至慧舍利弗，念優波離，思羅睺羅，解脫善吉，作意那律，三摩目連，痛阿難等。痛者，受也，領納意也。王必具數，數必歸王，此二相扶，而取開悟。若王若數，不出自心；但得一心，王數俱盡。

(演)迦葉，心欲數者，迦葉修行十二頭陀苦行，樂超三界，樂證涅槃，捨離世間五欲，如棄涕吐故。富樓那心想數者，富樓說法第一，演說苦空，深談實相，唯想為先；以想能觀機說法，四辯宣演故。迦旃延，更樂數者，旃延議論第一。以議論時，賓主問答，種種妙義，觸境而生，更互涉入，彼此皆得法樂故。慧，舍利弗者，鶖子智慧第一，得無疑解脫，正合斷疑為業故。念，優波離者，波離持戒第一，以由恒持正念，明記不忘，方能檢束身心，無犯毀故。思，羅喉羅者，羅喉密行第一，祕密之行，非正思惟，不能成就故。解脫，善吉者，善吉解空第一，勝解印持，不可引轉，解脫一切有為故。作意，那律者，那律天眼第一，以小乘天眼乃作意通，作意能見大千。若不作意，不能穿針故。三摩，目連者，目連神通第一。通由定發，淨極光通故。痛，阿難者，阿難多聞第一，得文字總持，領受不失故。此二相扶，而取開悟者。數若非王，從誰引起？與誰相應？係屬於誰？如臣失君，弟子無師，無所依故，何由開悟？是必須王扶數也。王若非數，則數等十善法數不生，不能引心觸境，領納前境，乃至正念定慧，一切皆無，亦不能開悟。是必須數扶王也。若王，若數四句，始由一念無明，迷自心源，而成八識。從八識心王，引生心所。如空生雲霧，海起波濤。今王數相扶，開悟自心，則濃雲薄霧，總作晴空，巨浪微波，咸成止水，盡法界唯一真心，更無王數可得也。

(Sao: Do vậy biết ngài Đại Ca Diếp chính là Dục tâm sở, bởi tâm chuyên chú nơi đạo xuất thế trọng yếu, tâm ham muốn điều lành dấy lên, bỏ ác dục thế gian. Ngài Phú Lâu Na là Tưởng tâm sở, do Tưởng nên phân biệt, biện tài vô ngại. Ngài Ca Chiên Diên là Xúc tâm sở, do hỏi đáp qua lại, thâm nhập lẫn nhau, luận nghị chẳng cùng tận. Cho đến Xá Lợi Phất là Huệ, Ưu Ba Ly là Niệm, La Hầu La là Tư, Thiện Cát (Tu Bồ Đề) là Giải Thoát, A Na Luật là Tác Ý, Mục Liên là Tam ma đề, A Nan là Thống. Thống là Thọ, mang ý nghĩa nhận lãnh. Tâm vương ắt có tâm sở, tâm sở ắt quy vào tâm vương. Hai thứ ấy nâng đỡ lẫn nhau, sẽ đạt được khai ngộ. Dù tâm vương hay tâm sở, đều chẳng ra ngoài tự tâm. Chỉ cần đắc nhất tâm thì tâm vương lẫn tâm sở đều mất.

Diễn: “Ngài Ca Diếp là Dục tâm sở”: Ngài Ca Diếp tu mười hai khổ hạnh Đầu Đà, thích vượt thoát tam giới, thích chứng Niết Bàn, lìa bỏ ngũ dục của thế gian như vứt bỏ đờm, rãi. “Ngài Phú Lâu Na là Tưởng tâm sở”: Ngài Phú Lâu Na thuyết pháp bậc nhất. Để diễn thuyết Khổ, Không, đàm luận sâu xa Thật Tướng, chỉ có Tưởng đứng đầu, bởi do Tưởng mà có thể quan sát căn cơ hòng thuyết pháp [phù hợp], dùng bốn thứ vô ngại biện tài để tuyên diễn. “Ngài Ca Chiên Diên là Cánh Nhạo tâm sở”: Ngài Ca Chiên Diên nghị luận bậc nhất. Do lúc nghị luận, chủ và khách hỏi đáp, các thứ diệu nghĩa sẽ do tiếp xúc với cảnh mà sanh, dung nhập lẫn nhau, đôi bên đều đắc pháp lạc.

“Ngài Xá Lợi Phất là Huệ”: Ngài Thu Tử (Xá Lợi Phất) trí huệ bậc nhất, đạt được môn giải thoát chẳng nghi ngờ, rất phù hợp tác dụng đoạn nghi. “Ngài Ưu Ba Ly là Niệm”: Ngài Ưu Ba Ly trì giới bậc nhất, do luôn giữ chánh niệm, nhớ rõ chẳng quên, mới có thể kềm giữ thân tâm, chẳng hủy phạm. “Ngài La Hầu La là Tư”: Ngài La Hầu La mật hạnh bậc nhất. Hạnh bí mật mà nếu không có chánh tư duy, sẽ chẳng thể thành tựu. “Ngài Thiện Cát là Giải Thoát”: Ngài Thiện Cát (Tu Bồ Đề) hiểu Không bậc nhất. Do kiến giải thù thắng gìn giữ như được in sâu vào tâm, chẳng thể lay chuyển, thoát khỏi hết thảy các pháp hữu vi. “Ngài A Na Luật là Tác Ý”: Ngài A Na Luật thiên nhãn bậc nhất. Do thiên nhãn của Tiểu Thừa là thứ thần thông cần phải tác ý, có tác ý thì mới có thể thấy tam thiên đại thiên thế giới. Nếu chẳng tác ý, sẽ chẳng thể xỏ kim. “Ngài Mục Liên là Tam ma đề”: Ngài Mục Liên thần thông bậc nhất. Thần thông do Định phát sanh, vì tịnh đến cùng cực sẽ sáng suốt. “Ngài A Nan là Thọ”: Ngài A Nan đa văn bậc nhất, đạt được văn tự tổng trì, lãnh nhận chẳng bị mất đi.

“Hai pháp ấy giúp đỡ lẫn nhau hòng đạt được khai ngộ”: Nếu tâm sở chẳng có tâm vương, nó sẽ phát sanh từ đâu? Tương ứng với gì? Phụ thuộc vào gì? Như bầy tôi mất vua, như học trò không thầy, không có nơi nương cậy, nhờ đâu mà khai ngộ? Do vậy, tâm vương ắt cần phải phù trợ tâm sở. Tâm vương nếu chẳng có tâm sở, thì các tâm sở như mười thiện pháp tâm sở v.v… sẽ chẳng sanh, chẳng thể dẫn khởi tâm tiếp xúc cảnh, nhận lãnh tiền cảnh, cho đến chánh niệm, định, huệ, hết thảy đều không, cũng chẳng thể khai ngộ. Do vậy, tâm sở ắt cần phù trợ tâm vương.

Bốn câu “dù tâm vương hay tâm số…”: Thoạt đầu là do một niệm vô minh, mê mất nguồn tâm của chính mình, bèn thành tám thức. Từ tám thức tâm vương, dẫn sanh tâm sở, như hư không sanh mây mù, biển dậy sóng cuồn cuộn. Nay tâm vương và tâm số giúp đỡ lẫn nhau, khai ngộ tự tâm, mây dầy sương mỏng đều thành trời quang. Sóng to, sóng nhỏ đều thành nước lặng, trọn hết pháp giới là chân tâm duy nhất, chẳng còn tâm vương và tâm số để có thể đạt được nữa).

Nhị, Bồ Tát chúng (tam): Sơ, minh loại. Nhị, liệt danh. Tam, tổng kết.

Sơ, minh loại.

(Kinh) Tịnh chư Bồ Tát Ma Ha Tát.

(Sớ) Tịnh giả, thừa tiền, ngôn Phật thuyết thử kinh, bất đản Thanh Văn dự hội, đại sĩ diệc sở đồng văn dã. Bồ Tát giả, Phạn ngữ, cụ vân Bồ Đề Tát Đỏa, kim cử nhị tự, tỉnh văn dã. Thử vân Giác Hữu Tình. Giác Tình phục hữu tam nghĩa, hựu dũng mãnh cầu nghĩa. Ma Ha Tát giả, thử vân Đại Đạo Tâm Chúng Sanh, dĩ cụ tứ chủng đại cố. Hựu Pháp Hoa lục đại, Phật Địa tam đại, bất xuất tứ cố. Bồ Tát Ma Ha Tát, do vân Bồ Tát trung Đại Bồ Tát dã, giản phi chư tiểu Bồ Tát

cố.

(Sao) Bất đản Thanh Văn giả, ngôn Tiểu Thừa, Đại Thừa, nhất thiết hiền thánh, cộng văn thử kinh, vô vị Tịnh Độ vi Bồ Tát sở bất tiết dã. Giác Hữu Tình giả, đồng Phật sở chứng chi vị Giác, vô minh vị tận chi vị Tình dã.

(Diễn) Vô vị Tịnh Độ Bồ Tát bất tiết giả, Tiết giả, khiết dã. Bất khiết giả, bất dĩ kỳ pháp vi khiết, nhi viễn ly chi dã. Hữu dĩ niệm Phật cầu sanh, đản hóa ngu phu, phi Đại Thừa Bồ Tát sự! Tắc kim thử kinh, bất ưng Bồ Tát đồng văn dã. Ký thị đồng văn, khởi khả dĩ Tịnh Độ, vị Bồ Tát sở bất tiết?

二、菩薩眾(三)： 初、明類。二、列名。三、總結。

初、明類。

(經)並諸菩薩摩訶薩。

(疏)並者，承前，言佛說此經，不但聲聞與會，大士亦所同聞也。菩薩者，梵語，具云菩提薩埵，今舉二字，省文也。此云覺有情。覺情復有三義，又勇猛求義。摩訶薩者，此云大道心眾生，以具四種大故。又法華六大，佛地三大，不出四故。菩薩摩訶薩，猶云菩薩中大菩薩也，揀非諸小菩薩故。

(鈔)不但聲聞者，言小乘，大乘，一切賢聖，共聞此經，毋謂淨土為菩薩所不屑也。覺有情者，同佛所證之謂覺，無明未盡之謂情也。

(演)毋謂淨土菩薩不屑者，屑者，潔也。不潔者，不以其法為潔，而遠離之也。有以念佛求生，但化愚夫，非大乘菩薩事！則今此經，不應菩薩同聞也。既是同聞，豈可以淨土，為菩薩所不屑？

(Hai, các vị Bồ Tát (gồm ba phần): Một, nói rõ loại. Hai, kể tên. Ba, tổng kết.

Một, nói rõ loại.

Kinh: Và các vị Bồ Tát Ma Ha Tát.

Sớ: Chữ “Tịnh” tiếp nối phần trước, nhằm nói đức Phật thuyết kinh này, không chỉ Thanh Văn tham dự mà các vị đại sĩ cũng cùng nghe. Bồ Tát là tiếng Phạn, nói đủ là Bồ Đề Tát Đỏa, nay nêu hai chữ [Bồ Tát] là nói gọn. Phương này dịch là Giác Hữu Tình. Giác Hữu Tình lại có ba nghĩa, lại có nghĩa là “dũng mãnh mong cầu”. Cõi này dịch Ma Ha Tát là Đại Đạo Tâm Chúng Sanh do trọn đủ bốn nghĩa Đại. Lại nữa, sáu nghĩa Đại trong kinh Pháp Hoa, ba nghĩa Đại trong Phật Địa Luận đều không ra ngoài bốn thứ Đại ấy. [Xưng tụng một vị Bồ Tát là] Bồ Tát Ma Ha Tát giống như nói Ngài là bậc Đại Bồ Tát trong các vị Bồ Tát, nhằm phân biệt các Ngài chẳng phải là các tiểu Bồ Tát.

Sao: “Không chỉ Thanh Văn”: Ý nói Tiểu Thừa, Đại Thừa, hết thảy hiền thánh cùng nghe kinh này, chớ nói Bồ Tát coi rẻ Tịnh Độ. Giác Hữu Tình: Sở chứng giống như chư Phật là Giác, vô minh chưa hết là Tình.

Diễn: “Đừng nói Bồ Tát coi rẻ Tịnh Độ”: Tiết là sửa trị. “Bất khiết” là chẳng dùng pháp ấy để sửa trị chính mình, mà xa lìa nó. Có kẻ coi niệm Phật cầu vãng sanh chỉ dùng để giáo hóa kẻ ngu, chẳng phải là chuyện của hàng Đại Thừa Bồ Tát! [Nếu đúng là như vậy thì] kinh này lẽ ra chẳng nên có hàng Bồ Tát cùng nghe! Đã là cùng nghe, há có thể nào coi Tịnh Độ là pháp bị Bồ Tát coi rẻ ư?)

(Sao) Phục hữu tam nghĩa giả: Nhất, bi trí sở duyên nghĩa. Ngôn Giác thị sở tu Phật đạo, Tình thị sở hóa chúng sanh; thượng dĩ trí cầu, hạ dĩ bi độ dã. Nhị, năng sở hợp mục nghĩa, ngôn Giác thị sở cầu chi quả, Hữu Tình thị năng cầu chi nhân; dĩ kỷ chi tâm, ngộ Phật chi Lý dã. Tam, lợi sanh vi cấp nghĩa, ngôn quảng giác nhất thiết hữu tình, sở vị “vị năng tự độ, tiên năng độ nhân”, thị dã.

(Diễn) Phục hữu tam nghĩa giả: Sơ, thị song ước nhị lợi thuyết. Thứ, đơn ước tự lợi thuyết. Tam, thị đơn ước lợi tha thuyết. Bi trí sở duyên giả, bi thị tam duyên bi, trí thị thập chủng trí. Bi trí thị năng duyên, Phật đạo, chúng sanh thị sở duyên dã. Thượng dĩ trí cầu giả, vô trí bất năng thượng cầu, vô bi vô dĩ hạ độ. Sở vị “tiên ngộ Tỳ Lô pháp giới, hậu tu Phổ Hiền hạnh môn. Tiên cụ đồng thể đại bi, nhiên hậu biến nhập trần lao” dã. Năng Sở hợp mục giả, hữu tình vi Năng, giác vi sở. Hợp thử Năng Sở, nhi danh mục chi, viết Giác Hữu Tình dã. Tâm thị năng duyên chi trí, cố thuộc Năng. Lý thị sở duyên chi cảnh, cố thuộc Sở. Lợi sanh vi cấp giả, sơ phát tâm thời, tiện phổ vị ân hữu pháp giới chúng sanh. Ký chứng quả hậu, thượng lưu Hoặc nhuận sanh, bất thủ diệt độ, thị Bồ Tát dĩ lợi sanh vi cấp dã. Quảng giác nhất thiết giả, tức chúng sanh vô tận, ngã nguyện vô tận. Hữu nhất chúng sanh bất thành Phật, ngã thệ bất thủ Chánh Giác đẳng.

(鈔)復有三義者：一、悲智所緣義。言覺是所修佛道，情是所化眾生；上以智求，下以悲度也。二、能所合目義，言覺是所求之果，有情是能求之人；以己之心，悟佛之理也。三、利生為急義，言廣覺一切有情，所謂未能自度，先能度人，是也。

(演)復有三義者：初、是雙約二利說。次、是單約自利說。三、是單約利他說。悲智所緣者，悲是三緣悲，智是十種智。悲智是能緣，佛道，眾生是所緣也。上以智求者，無智不能上求，無悲無以下度。所謂先悟毘盧法界，後修普賢行門。先具同體大悲，然後遍入塵勞也。能所合目者，有情為能，覺為所。合此能所，而名目之，曰覺有情也。心是能緣之智，故屬能。理是所緣之境，故屬所。利生為急者，初發心時，便普為恩有法界眾生。既證果後，尚留惑潤生，不取滅度，是菩薩以利生為急也。廣覺一切者，即眾生無盡，我願無盡。有一眾生不成佛，我誓不取正覺等。

(Sao: “Lại có ba nghĩa”: Nghĩa thứ nhất là bi trí sở duyên. Ý nói, Giác là Phật đạo để [Bồ Tát] tu tập, Tình là chúng sanh được hóa độ [bởi Bồ Tát]. Trên là dùng trí để cầu, dưới là dùng lòng bi để hóa độ. Nghĩa thứ hai là gộp chung Năng và Sở để gọi, ý nói Giác là cái quả để cầu, [đó là Sở]; hữu tình là người cầu [cái quả giác ngộ ấy], dùng cái tâm của mình để ngộ Lý của Phật, [hữu tình cầu giác ngộ là Năng]. Nghĩa thứ ba là gấp gáp lợi lạc chúng sanh, ý nói giác ngộ rộng rãi hết thảy hữu tình. Nói “chưa thể tự độ mà đã độ kẻ khác trước” chính là [nói đến] ý nghĩa này.

Diễn: “Lại có ba nghĩa”: Nghĩa đầu tiên là nói theo hai thứ lợi. Kế đó là chỉ nói theo khía cạnh tự lợi. Thứ ba là chỉ nói theo khía cạnh lợi tha.

“Bi trí sở duyên” (đối tượng để bi và trí duyên theo): Bi là ba thứ duyên bi, trí là mười loại trí. Bi và trí là năng duyên (chủ thể để duyên), Phật đạo và chúng sanh là sở duyên (đối tượng bị duyên). “Trên là dùng trí để cầu”: Không có trí thì trên là sẽ chẳng thể cầu; không có bi thì dưới là không có gì để độ. Đó gọi là “trước hết ngộ Tỳ Lô pháp giới, sau tu Phổ Hiền hạnh môn. Trước là trọn đủ đồng thể đại bi, sau đấy vào khắp trần lao”.

“Gộp chung Năng và Sở để gọi”: Hữu tình là chủ thể, còn giác là

đối tượng bị động. Gộp chung chủ thể và đối tượng bị động ấy để đặt tên thì gọi là Giác Hữu Tình (tức là chúng sanh đã giác ngộ). Tâm là cái trí để có thể duyên theo, cho nên thuộc về chủ thể (Năng). Lý là cái được duyên theo, cho nên thuộc về đối tượng bị động (Sở).

“Gấp gáp lợi lạc chúng sanh”: Lúc mới phát tâm bèn khắp vì chúng sanh trong pháp giới mà báo ân. Sau khi đã chứng quả, vẫn còn lưu lại phiền não (không đoạn hết) để làm lợi cho chúng sanh, chẳng giữ lấy sự diệt độ. Đấy là Bồ Tát coi chuyện độ sanh là gấp rút. “Giác ngộ rộng rãi hết thảy [hữu tình]”: Tức là chúng sanh vô tận, nguyện của tôi vô tận. Có một chúng sanh chưa thành Phật, tôi thề chẳng giữ lấy ngôi Chánh Giác v.v…)

(Sao) Dũng mãnh cầu giả, Thanh Văn xu tịch tự an, danh vi giải đãi; đại sĩ khắc chí Bồ Đề, sở vị đại cường tinh tấn dũng mãnh dã.

(Diễn) Xu tịch tự an giả, tức tự vị dĩ đắc Niết Bàn, vô sở kham nhậm, đản niệm Không, Vô Tướng, Vô Tác, ư Bồ Tát pháp, tâm bất hỷ nhạo dã. Đại cường tinh tấn giả, tức sở vị “giả sử nhiệt thiết luân, tại ngã đảnh thượng toàn, chung bất dĩ thử khổ, thoái thất Bồ Đề tâm”.

(鈔)勇猛求者，聲聞趨寂自安，名為懈怠；大士剋志菩提，所謂大強精進勇猛也。

(演)趨寂自安者，即自謂已得涅槃，無所堪任，但念空，無相，無作，於菩薩法，心不喜樂也。大強精進者，即所謂假使熱鐵輪，在我頂上旋，終不以此苦，退失菩提心。

(Sao: “Dũng mãnh cầu”: Thanh Văn hướng về sự tịch tĩnh để tự an nhàn, cho nên gọi là giải đãi (biếng nhác); đại sĩ quyết chí đạt được Bồ Đề, nên gọi là đại cường, tinh tấn, dũng mãnh.

Diễn: “Hướng về sự tịch tĩnh, tự an nhàn”, tức là tự nhủ: “Ta đã đắc Niết Bàn, chẳng còn gì để phải cáng đáng nữa”, chỉ nghĩ đến Không, Vô Tướng, Vô Tác, đối với pháp Bồ Tát, tâm chẳng vui thích. “Đại cường tinh tấn” chính là như nói: “Dẫu cho vòng sắt nóng, xoay trên đỉnh đầu tôi, trọn chẳng vì khổ ấy, thoái thất tâm Bồ Đề”).

(Sao) Đại hữu tứ nghĩa giả, Thanh Lương Sớ vị: Nhất giả, nguyện đại, cầu Đại Bồ Đề cố. Nhị giả, hạnh đại, nhị lợi thành tựu cố. Tam giả, thời đại, kinh tam vô số kiếp cố. Tứ giả, đức đại, cụ túc Nhất

Thừa chư công đức cố.

(Diễn) Cầu đại Bồ Đề giả, bất cầu nhân thiên phước báo, Thanh Văn, Duyên Giác đẳng, nãi nguyện dữ pháp giới chúng sanh, nhất thời đồng đắc Bồ Đề cố. Tam vô số kiếp giả, thử phi Tạng Giáo tam A tăng kỳ dã. Như Khởi Tín Luận: “Kinh nhất vạn kiếp, phương đắc tín thành tựu phát tâm; phục kinh tam A tăng kỳ kiếp, nãi chí Bồ Tát cứu cánh địa” đẳng. Cụ túc chư công đức giả, như Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, thanh lương bất biến, chân thật thức tri, nãi chí thập lực, tứ vô sở úy, thập bát bất cộng đẳng.

(鈔)大有四義者，清涼疏謂：一者，願大，求大菩提故。二者，行大，二利成就故。三者，時大，經三無數劫故。四者，德大，具足一乘諸功德故。

(演)求大菩提者，不求人天福報，聲聞緣覺等，乃願與法界眾生，一時同得菩提故。三無數劫者，此非藏教三阿僧祇也。如起信論：經一萬劫，方得信成就發心；復經三阿僧祇劫，乃至菩薩究竟地等。具足諸功德者，如常樂我淨，清涼不變，真實識知，乃至十力，四無所畏，十八不共等。

(Sao: “Đại có bốn nghĩa”: Thanh Lương Sớ giảng, một là nguyện đại, do cầu Đại Bồ Đề; hai là hạnh đại, vì thành tựu tự lợi và lợi tha; ba là thời đại, do phải trải qua ba vô số kiếp; bốn là đức đại, do trọn đủ các công đức Nhất Thừa.

Diễn: “Cầu đại Bồ Đề”: Chẳng cầu phước báo trong đường trời người, Thanh Văn, Duyên Giác v.v… mà là nguyện cùng pháp giới chúng sanh cùng lúc đắc Bồ Đề. “Ba vô số kiếp” chẳng phải là ba A tăng kỳ như trong Tạng Giáo. Như trong Khởi Tín Luận [đã nói] “trải qua một vạn kiếp thì mới đắc tín thành tựu phát tâm, lại trải qua ba A tăng kỳ kiếp mới đạt đến địa vị rốt ráo của hàng Bồ Tát”. “Trọn đủ các công đức”: Như Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, thanh lương chẳng biến đổi, thật sự nhận biết, cho đến thập lực, tứ vô sở úy, mười tám pháp bất cộng v.v…)

(Sao) Pháp Hoa lục đại giả, tín đại pháp, giải đại nghĩa, phát