A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

đại tâm, xu đại quả, tu đại hạnh, chứng đại đạo. Nhi tín giải phát tam, đệ nhất nguyện đại trung nhiếp. Xu giả, đệ tam thời đại trung nhiếp. Tu giả, đệ nhị hạnh đại trung nhiếp. Chứng giả, đệ tứ đức đại trung nhiếp.

(Diễn) Pháp Hoa lục đại hạ, tín đại pháp giả, tín nhất tâm Chân Như chi pháp. Giải đại nghĩa giả, giải nhất tâm tam đại chi nghĩa. Phát đại tâm giả, phát thượng cầu hạ hóa chi tâm. Thú đại quả giả, thú Vô Thượng Bồ Đề chi quả. Tu đại hạnh giả, tu tự lợi lợi tha chi hạnh. Chứng đại đạo giả, chứng Nhất Thừa vô thượng diệu đạo dã. Tín giải phát thị nguyện đại nhiếp giả, dĩ Bồ Tát phát nguyện, tất tín giải diệu lý, nhiên hậu phát tâm, đối Tam Bảo cảnh, phát Tứ Hoằng Thệ Nguyện dã. Thú thị thời đại trung nhiếp giả, bất lịch tam kỳ, bất tạo Nhất Thừa vô thượng quả cố. Chứng thị đức đại trung nhiếp giả, Nhất Thừa diệu đạo, tức Nhất Thừa chư công đức cố.

(鈔)法華六大者，信大法，解大義，發大心，趨大果，修大行，證大道。而信解發三，第一願大中攝。趨者，第三時大中攝。修者，第二行大中攝。證者，第四德大中攝。

(演)法華六大下，信大法者，信一心真如之法。解大義者，解一心三大之義。發大心者，發上求下化之心。趣大果者，趣無上菩提之果。修大行者，修自利利他之行。證大道者，證一乘無上妙道也。信解發是願大攝者，以菩薩發願，必信解妙理，然後發心，對三寶境，發四弘誓願也。趣是時大中攝者，不歷三祇，不造一乘無上果故。證是德大中攝者，一乘妙道，即一乘諸功德故。

(Sao: “Sáu nghĩa Đại trong Pháp Hoa”: Tin vào đại pháp, hiểu đại nghĩa, phát đại tâm, hướng đến đại quả, tu đại hạnh, chứng đại đạo. Nhưng [đem so với bốn nghĩa Đại của ngài Thanh Lương] thì “tín đại pháp, giải đại nghĩa, phát đại tâm” đã được bao gồm trong điều thứ nhất là nguyện đại, “hướng đến đại quả” được bao gồm trong điều thứ ba là thời đại, “tu đại hạnh” nằm trong điều thứ hai là hạnh đại, chứng đại đạo thuộc trong điều thứ tư, tức đức đại.

Diễn: Từ câu “sáu nghĩa Đại trong Pháp Hoa” trở đi, “tín đại pháp” là tin vào pháp nhất tâm Chân Như. “Giải đại nghĩa” là hiểu ý nghĩa “nhất tâm tam đại” (Thể, Tướng và Dụng của nhất tâm đều to lớn). “Phát đại tâm” là phát ra cái tâm thượng cầu hạ hóa. “Hướng đến đại quả”: Hướng đến quả Vô Thượng Bồ Đề. “Tu đại hạnh”: Tu hạnh tự lợi, lợi tha. “Chứng đại đạo”: Chứng diệu đạo vô thượng Nhất Thừa. “Tín, giải, phát được bao gồm trong nguyện đại”: Do Bồ Tát phát nguyện, ắt tin hiểu lý mầu, sau đấy phát tâm, đối trước cảnh Tam Bảo, phát ra bốn hoằng thệ nguyện. “Hướng đến đại quả được bao gồm trong thời đại”: Chẳng trải qua ba A tăng kỳ, chẳng tạo được quả Nhất Thừa vô thượng. “Chứng được bao gồm trong đức đại”: Nhất Thừa diệu đạo chính là các công đức của Nhất Thừa).

(Sao) Phật Địa tam đại giả: Nhất, số đại. Nhị, đức đại. Tam, nghiệp đại. Đức đại khả tri, số tức nguyện ý, nghiệp tức hạnh ý, cố vân bất xuất tứ ý dã.

(Diễn) Số đại, vị thệ nguyện hoằng thâm, như vô lượng, vô tác, nãi chí Phổ Hiền nguyện vương đẳng. Đức đại, vị vạn đức viên mãn, như Hoa Nghiêm Thập Địa, Thập Định, nãi chí Thập Nhẫn đẳng. Nghiệp đại, vị vạn hạnh cụ túc, như Hoa Nghiêm Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, nãi chí Phổ Hiền vạn hạnh đẳng. Số tức nguyện giả, như Dược Sư thập nhị đại nguyện, Di Đà tứ thập bát nguyện, Tỳ Lô nguyện lực châu hồ pháp giới. Pháp giới vô tận, tắc nguyện lực vô tận dã.

(鈔)佛地三大者：一、數大。二、德大。三、業大。德大可知，數即願意，業即行意，故云不出四意也。

(演)數大，謂誓願弘深，如無量無作，乃至普賢願王等。德大，謂萬德圓滿，如華嚴十地，十定，乃至十忍等。業大，謂萬行具足，如華嚴十行，十向，乃至普賢萬行等。數即願者，如藥師十二大願，彌陀四十八願，毘盧願力周乎法界。法界無盡，則願力無盡也。

(Sao: “Ba nghĩa Đại trong Phật Địa Luận” là: Một, số đại; hai, đức đại; ba, nghiệp đại. Đức đại dễ hiểu, Số có nghĩa là Nguyện, Nghiệp chính là Hạnh. Cho nên nói “chẳng ra ngoài bốn ý”.

Diễn: “Số đại” tức là thệ nguyện rộng sâu, như vô lượng, vô tác, cho đến Phổ Hiền nguyện vương v.v… “Đức đại” là muôn đức viên mãn, như Thập Địa, Thập Định, cho đến Thập Nhẫn v.v… [được nói trong kinh] Hoa Nghiêm. “Nghiệp đại” là muôn hạnh trọn đủ như Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, cho đến Phổ Hiền vạn hạnh v.v… trong kinh Hoa Nghiêm. “Số có nghĩa là nguyện” như mười hai đại nguyện của Phật Dược Sư, bốn mươi tám nguyện của Phật Di Đà, nguyện lực của Tỳ Lô Giá Na Phật trọn khắp pháp giới. Do pháp giới vô tận, nguyện lực bèn

vô tận).

(Sao) Giản phi tiểu giả, như Văn Thù, Di Lặc đẳng, giai thị Đẳng địa vị trung Bồ Tát, phi Sơ Tâm, Ngũ Phẩm, Tín, Trụ, Hạnh,

Hướng cố.

(Diễn) Ngũ Phẩm giả, tức Thiên Thai ngũ phẩm quán hạnh vị: Nhất, tùy hỷ phẩm, sơ tâm thuận lý, khánh kỷ, khánh nhân. Nhị, độc tụng phẩm, cổ giáo huân tâm, đạo nha tăng trưởng. Tam, thuyết pháp phẩm, cánh gia thuyết pháp, như thật diễn bố. Tứ, kiêm hành lục độ phẩm, chánh quán hữu lực, lục độ kiêm tu. Ngũ, chánh hành lục độ phẩm, quán hạnh lục độ, vô hữu nhị tướng.

(鈔)揀非小者，如文殊，彌勒等，皆是等地位中菩薩，非初心，五品，信，住，行，向故。

(演)五品者，即天台五品觀行位：一、隨喜品，初心順理，慶己，慶人。二、讀誦品，古教熏心，道芽增長。 三、說法品，更加說法，如實演布。四、兼行六度品，正觀有力，六度兼修。五、正行六度品，觀行六度，無有二相。

(Sao: “Nhằm phân biệt chẳng phải là tiểu Bồ Tát”, như Văn Thù, Di Lặc v.v... đều là các vị Bồ Tát thuộc địa vị Đẳng Giác, chẳng phải là Sơ Tâm, Ngũ Phẩm, Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng.

Diễn: Ngũ Phẩm tức năm phẩm thuộc địa vị Quán Hạnh trong tông Thiên Thai: Một là tùy hỷ phẩm, sơ tâm thuận lý, mừng cho mình, mừng cho người. Hai là độc tụng phẩm, dùng giáo huấn của cổ nhân huân tập cái tâm, tăng trưởng mầm đạo. Ba là thuyết pháp phẩm, lại còn thuyết pháp, đúng như thật mà diễn bày. Bốn là kiêm hành lục độ phẩm, chánh quán đã có sức, bèn kiêm tu lục độ. Năm là chánh hành lục độ phẩm, quán hạnh lục độ, chẳng có hai tướng).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh chân vọng dung, thị Bồ Tát nghĩa.

(Diễn) Tự tánh chân vọng dung giả, giác thị chân, hữu tình thị vọng. Dung giả, dung thông dã; hựu dung hóa dã. Dung thông giả, vị chân ngoại vô vọng, vọng ngoại vô chân. Dĩ tức phiền não thị Bồ Đề, tức Tam Hoặc nhiễm vi Tam Đức bí tạng cố. Sở dĩ cổ nhân vân: “Đoạn trừ vọng tưởng trùng tăng bệnh. Xu hướng Chân Như diệc thị tà”. Dung hóa giả, vọng ký bất tồn, chân diệc bất lập. Dĩ Bồ Tát địa tận, bát thức tiêu dung, giác dữ bất giác, nhị câu hồn hóa cố. Sở dĩ Lăng Nghiêm vân: “Chân tánh hữu vi không, duyên sanh cố như huyễn. Vô vi, vô khởi diệt, bất thật như không hoa, ngôn vọng hiển chư chân, vọng chân đồng nhị vọng”.

(疏)稱理，則自性真妄融，是菩薩義。

(演)自性真妄融者，覺是真，有情是妄。融者，融通也；又融化也。融通者，謂真外無妄，妄外無真。以即煩惱是菩提，即三惑染為三德祕藏故。所以古人云：斷除妄想重增病。趨向真如亦是邪。融化者，妄既不存，真亦不立。以菩薩地盡，八識消融，覺與不覺，二俱渾化故。所以楞嚴云：真性有為空，緣生故如幻。無為無起滅，不實如空華，言妄顯諸真，妄真同二妄。

(Sớ: Nói theo Lý thì tự tánh chân và vọng dung thông là ý nghĩa của Bồ Tát.

Diễn: “Tự tánh chân vọng dung”: Giác là chân, hữu tình là vọng. “Dung” là dung thông, lại có nghĩa là dung hóa. “Dung thông” là ngoài chân không có vọng, ngoài vọng chẳng có chân. Do phiền não chính là Bồ Đề, Tam Hoặc nhiễm chính là Tam Đức bí tạng. Vì thế, cổ nhân nói: “Đoạn trừ vọng tưởng càng thêm bệnh, tiến hướng Chân Như vẫn là tà”. “Dung hóa”: Vọng đã chẳng còn, chân cũng chẳng lập. Do địa vị Bồ Tát đã trọn hết, tám thức tiêu tan, giác và bất giác hai thứ cùng tiêu mất. Do vậy, kinh Lăng Nghiêm nói: “Chân tánh hữu vi không, duyên sanh nên như huyễn. Vô vi, chẳng khởi diệt, chẳng thật như hoa đốm, nói vọng hiển lẽ chân, vọng chân đều cùng vọng”).

(Sớ) Chân bất biến nhi tùy duyên, thị chi vị Giác Hữu Tình. Vọng thành Sự nhi Thể không, thị chi vị Hữu Tình Giác. Chân vọng bất lập, duy thị nhất tâm, thành thử đại đạo tâm, hiệu viết Ma Ha Tát.

(Diễn) Chân bất biến nhi tùy duyên giả, Chân tức Chân Như; bất biến, vị vô hữu biến dị, bất khả phá hoại. Tùy duyên, vị tùy cửu pháp giới duyên. Vị chi Giác Hữu Tình giả, dĩ tức chân nhi vọng cố, thử ước bất biến tùy duyên thuyết dã. Vọng thành sự nhi thể Không giả, vọng tức nhất niệm vô minh. Thành sự, vị thành tam tế, lục thô, chủng chủng chư sự. Thể Không, vị thử Hoặc, Nghiệp, Khổ đương thể toàn Không, vị chi Hữu Tình Giác giả, dĩ tức vọng nhi chân cố. Thử ước tùy duyên bất biến thuyết dã. Ký tức vọng nhi chân, tắc chân bất lập. Ký tức chân nhi vọng, tắc vọng bất lập, tùng bổn dĩ lai, ly chư danh tướng, chân vọng bất lập dã. Chân vọng ký giai bất lập, tắc duy diệu giác minh, viên chiếu pháp giới, duy thị nhất tâm dã. Chí ư duy thị nhất tâm, thị chân thành đại đạo tâm dã, phi Ma Ha Tát nhi hà?

(疏)真不變而隨緣，是之謂覺有情。妄成事而體空，是之謂有情覺。真妄不立，唯是一心，成此大道心，號曰摩訶薩。

(演)真不變而隨緣者，真即真如；不變，謂無有變異，不可破壞。隨緣，謂隨九法界緣。謂之覺有情者，以即真而妄故，此約不變隨緣說也。妄成事而體空者，妄即一念無明。成事，謂成三細六麤，種種諸事。體空，謂此惑業苦當體全空，謂之有情覺者，以即妄而真故。此約隨緣不變說也。既即妄而真，則真不立。既即真而妄，則妄不立，從本以來，離諸名相，真妄不立也。真妄既皆不立，則唯妙覺明，圓照法界，唯是一心也。至於唯是一心，是真成大道心也，非摩訶薩而何？

(Sớ: Chân Như bất biến mà tùy duyên, nên gọi là Giác Hữu Tình. Hư vọng tạo thành Sự, nhưng Thể của nó là Không, bèn gọi là Hữu Tình Giác. Chân và vọng chẳng lập, chỉ là nhất tâm, thành tựu đại đạo tâm ấy, nên gọi là Ma Ha Tát.

Diễn: “Chân Như bất biến mà tùy duyên”: Chân tức là Chân Như. “Bất biến” là chẳng đổi khác, chẳng thể phá hoại. “Tùy duyên” là thuận theo các duyên của chín pháp giới. “Gọi là Giác Hữu Tình”: Do chân chính là vọng, đấy là nói theo bất biến tùy duyên.

“Hư vọng tạo thành sự, nhưng Thể của nó là Không”: “Vọng” chính là một niệm vô minh. “Thành sự” là thành ba tế tướng và sáu thô tướng, đủ mọi các sự. “Thể Không” nghĩa là bản thể của Hoặc, Nghiệp, và Khổ toàn bộ là Không.

“Gọi là Hữu Tình Giác”: Do vọng chính là chân, đây là nói theo tùy duyên bất biến. Vọng đã chính là chân, thì chân chẳng lập. Chân đã chính là vọng thì vọng chẳng lập. Xét tận gốc, lìa các danh tướng, chân lẫn vọng đều chẳng lập. Chân và vọng đã đều chẳng lập, vậy thì chỉ có diệu giác minh chiếu trọn khắp pháp giới, chỉ là nhất tâm. Còn như “chỉ là nhất tâm” thì đấy là chân thành đại đạo tâm, chẳng phải là Ma Ha Tát thì là gì nữa đây?)

Nhị, liệt danh.

(Kinh) Văn Thù Sư Lợi Pháp Vương Tử, A Dật Đa Bồ Tát, Càn Đà Ha Đề Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát.

(Sớ) Văn Thù Sư Lợi giả, thử vân Diệu Thủ, diệc vân Diệu Cát Tường, diệc vân Diệu Đức. Pháp Vương Tử giả, Phật vi Pháp Vương, Bồ Tát nhập pháp chánh vị, danh Pháp Vương Tử. Hựu thủ cử Văn Thù giả, lệ tiền Xá Lợi Phất nghĩa.

(Diễn) Phật vi pháp vương giả, Phật vi chư pháp trung vương, hựu dĩ pháp vương ư tam giới cố.

二、列名。

(經)文殊師利法王子，阿逸多菩薩，乾陀訶提菩薩，常精進菩薩。

(疏)文殊師利者，此云妙首，亦云妙吉祥，亦云妙德。法王子者，佛為法王，菩薩入法正位，名法王子。又首舉文殊者，例前舍利弗義。

(演)佛為法王者，佛為諸法中王，又以法王於三界故。

(Hai, nêu tên.

Kinh: Văn Thù Sư Lợi Pháp Vương Tử, A Dật Đa Bồ Tát, Càn Đà Ha Đề Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát.

Sớ: Văn Thù Sư Lợi (Mañjuśrī), cõi này dịch là Diệu Thủ, còn dịch là Diệu Cát Tường, hoặc còn dịch là Diệu Đức. “Pháp Vương Tử”: Phật là Pháp Vương, Bồ Tát nhập chánh pháp vị, gọi là Pháp Vương Tử. Lại nữa, nêu tên ngài Văn Thù đầu tiên là do có ý nghĩa giống như Xá Lợi Phất trong phần trước.

Diễn: “Phật là Pháp Vương”: Phật là vua trong các pháp; Ngài lại là pháp vương trong tam giới).

(Sao) Văn Thù Sư Lợi, diệc vân Mạn Thù Thất Lợi, ngôn Diệu

Thủ đẳng giả. Chuẩn Hoa Nghiêm tông, biểu tam pháp môn, viết Tín, Hạnh, Trí. Diệu Thủ giả, Tín dã. Tín vi vạn hạnh vạn đức chi đầu thủ cố.

(Diễn) Tín vi hạnh đức chi thủ giả, Hạnh vị hạnh môn, Đức thị Thật Đức. Vạn hạnh như bố thí, trì giới, nãi chí Phổ Hiền vạn hạnh đẳng. Vạn đức như Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, thập lực, vô úy, thập bát bất cộng, nãi chí vô lượng bách thiên đà la ni đẳng. Phật pháp đại hải, Tín vi năng nhập. Kinh vân: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu”. Tín năng trưởng dưỡng chư thiện căn. Tín năng tất đáo Như Lai địa. Cố Tín vi vạn hạnh vạn đức chi đầu thủ.

(鈔)文殊師利，亦云曼殊室利，言妙首等者。準華嚴宗，表三法門，曰信行智。妙首者，信也。信為萬行萬德之頭首故。

(演)信為行德之首者，行謂行門，德是實德。萬行如布施持戒，乃至普賢萬行等。萬德如常，樂，我，淨，十力，無畏，十八不共，乃至無量百千陀羅尼等。佛法大海，信為能入。經云：信為道元，功德母。信能長養諸善根。信能必到如來地。故信為萬行萬德之頭首。

(Sao: Văn Thù Sư Lợi, còn gọi là Mạn Thù Thất Lợi, hoặc nói là Diệu Thủ v.v... Theo tông Hoa Nghiêm, [ba cách dịch ấy] biểu thị ba pháp môn là Tín, Hạnh, Trí. Diệu Thủ là Tín. Tín đứng đầu vạn hạnh, vạn đức.

Diễn: “Tín đứng đầu các hạnh đức”: Hạnh là hạnh môn, Đức là Thật Đức. Vạn hạnh như bố thí, trì giới, cho đến vạn hạnh của Phổ Hiền v.v… Vạn đức như Thường, Lạc, Ngã, Tịnh, thập lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng, cho đến vô lượng trăm ngàn đà la ni v.v… Biển cả Phật pháp, Tín có thể nhập. Kinh dạy: “Tín là nguồn đạo, mẹ công đức”. Tín có thể trưởng dưỡng thiện căn, do Tín sẽ ắt có thể đạt đến địa vị Như Lai. Vì thế, Tín đứng đầu vạn hạnh, vạn đức).

(Sao) Diệu Cát Tường giả, hạnh dã. Phật Địa Kinh ngôn: “Nhất thiết thế gian thân cận, cúng dường, tán thán, danh Diệu Cát Tường”. Hựu Chân Đế vân: “Ư oán thân trung, bình đẳng lợi ích, bất vi tổn não, danh Diệu Cát Tường”. Hựu sanh thời, hữu thập chủng thụy: Nhất, quang minh mãn thất, nãi chí thập tượng sanh lục nha, danh

Diệu Cát Tường. Thị tức Giải chi Hạnh cố.

(Diễn) Nhất thiết thân cận, cúng dường, tán thán, thị diệu đức cảm vật hạnh dã. Oán thân bình đẳng bất vi tổn não, thị đại bi bình đẳng hạnh dã. Sanh thời hữu thập chủng thụy, thị thắng phước thụy, ứng hạnh dã. Tức giải chi hạnh, tức hạnh chi giải, thị thích Diệu tự. Tức giải chi hạnh giả, như thượng chư hạnh, giai toàn tánh khởi tu, phi hữu vi hữu tác chi hạnh cố.

(鈔)妙吉祥者，行也。佛地經言：一切世間親近，供 養，讚歎，名妙吉祥。又真諦云：於怨親中，平等利益，不為損惱，名妙吉祥。又生時有十種瑞：一、光明滿室，乃至十象生六牙，名妙吉祥。是即解之行故。

(演)一切親近，供養，讚歎，是妙德感物行也。怨親平等不為損惱，是大悲平等行也。生時有十種瑞，是勝福瑞，應行也。即解之行，即行之解，是釋妙字。即解之行者，如上諸行，皆全性起修，非有為有作之行故。

(Sao: Diệu Cát Tường là Hạnh. Phật Địa Kinh nói: “Hết thảy thế gian thân cận, cúng dường, tán thán, cho nên gọi là Diệu Cát Tường”. Lại nữa, ngài Chân Đế nói: “Bình đẳng lợi ích kẻ oán, người thân, chẳng khiến họ bị phiền não, tổn hại, nên gọi là Diệu Cát Tường”. Lại nữa, lúc Ngài sanh ra có mười điềm lành: Một là quang minh ngập nhà, cho đến điều thứ mười là voi mọc sáu ngà, nên gọi là Diệu Cát Tường. Đấy là Hạnh ở ngay nơi Giải.

Diễn: “Hết thảy thân cận, cúng dường, tán thán” là hạnh của diệu đức cảm động chúng sanh. “Oán thân bình đẳng, chẳng gây phiền não, tổn hại” là hạnh đại bi bình đẳng. “Lúc Ngài sanh ra mười tướng lành” chính là phước thù thắng tương ứng với hạnh. Câu “hạnh ở ngay nơi giải, giải ở ngay nơi hạnh” nhằm giải thích chữ Diệu. “Hạnh từ ngay nơi giải”: Các hạnh như trên đều là toàn tánh khởi tu, chẳng phải là hạnh hữu vi).

(Sao) Diệu Đức giả, trí dã. Kinh vân: “Chư Phật chi mẫu, Thích Ca chi sư, khởi phi diệu đức?” Thị tức Hạnh chi Giải cố.

(Diễn) Diệu Đức thị Trí giả, Chủng Trí bất viên, bất thành Diệu Đức. Hoa Nghiêm vân: “Liễu liễu kiến Phật tánh, do như Diệu Đức đẳng”. Cố Diệu Đức giả, trí dã. Chư Phật chi mẫu giả, kinh vân: “Trí Độ Bồ Tát mẫu, phương tiện dĩ vi phụ. Nhất thiết chúng đạo sư, vô bất tùng thị sanh”. Thích Ca chi sư giả, kinh xưng Văn Thù vi thất Phật sư cố. Tức hạnh chi giải giả, như thượng chi giải, toàn tu tức tánh, phi không tri, không giải chi giải cố.

(鈔)妙德者，智也。經云：諸佛之母，釋迦之師，豈非妙德？是即行之解故。

(演)妙德是智者，種智不圓，不成妙德。華嚴云：了了見佛性，猶如妙德等。故妙德者，智也。諸佛之母者，經云：智度菩薩母，方便以為父。一切眾導師，無不從是生。釋迦之師者，經稱文殊為七佛師故。即行之解者，如上之解，全修即性，非空知，空解之解故。

(Sao: “Diệu Đức là trí”: Kinh dạy: “Mẹ của chư Phật, thầy của đức Thích Ca, há chẳng phải là Diệu Đức ư?” Đó là Hạnh mà chính là Giải vậy.

Diễn: “Diệu Đức là trí”: Chủng Trí chẳng viên mãn, sẽ chẳng thành Diệu Đức. Kinh Hoa Nghiêm chép: “Thấy Phật tánh rành rành, ví như ngài Diệu Đức…” Vì thế, Diệu Đức là trí. “Mẹ của chư Phật”: Kinh dạy: “Trí Độ mẹ Bồ Tát, phương tiện để làm cha. Hết thảy các đạo sư, thảy đều sanh từ đó”. “Thầy của Phật Thích Ca”: Kinh xưng tụng ngài Văn Thù là thầy của bảy vị Phật. “Giải ở ngay nơi hạnh”: Đối với những kiến giải trên đây, toàn thể tu chính là tánh, chẳng phải là cái biết rỗng tuếch hay sự giải ngộ rỗng tuếch).

(Sao) Nhập pháp chánh vị giả, Như Lai cứ Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa, nhi Bồ Tát nhập ư thử địa, thị vị thiệu long Phật chủng, đương kế Phật vị. Như đại quân thể nguyên cư chánh, sở sanh vương tử, kim tại Đông Cung, đương thiệu vương vị, danh Pháp Vương Tử, hựu danh Phật Tử, kỳ ý diệc nhĩ.

(Diễn) Như Lai cứ Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa cú, thị xuất thoát Sớ trung Pháp tự, nhi Bồ Tát nhập ư thử địa cú, thị xuất thoát nhập tự, thị vị thiệu long Phật chủng nhị cú, thị xuất thoát chánh vị lưỡng tự, đản chánh tự thượng vị minh hiển, cố ước dụ thuyết, thể nguyên cư chánh dã. Cứ Trung Đạo giả, Nhị Thừa cứ Chân, Quyền Thừa cứ Tục, câu vi thiên vị. Như Lai cứ Trung Đạo, thị cư pháp chánh vị. Bồ Tát nhập ư thử địa, thị nhập pháp chánh vị dã. Đại quân thể nguyên cư chánh giả, thiên tử thể càn nguyên chi đức, cư cửu ngũ chánh vị. Vương tử tại Đông cung giả, Đông vi Chấn, Chấn vi Càn chi trưởng tử. Hựu đế xuất hồ ư Chấn, cố viết Đông Cung.

(鈔)入法正位者 ，如來據中道第一義 ，而菩薩入於此

地，是謂紹隆佛種，當繼佛位。如大君體元居正，所生王子，今在東宮，當紹王位，名法王子，又名佛子，其意亦爾。

(演)如來據中道第一義句，是出脫疏中法字，而菩薩入於此地句，是出脫入字，是謂紹隆佛種二句，是出脫正位兩字，但正字尚未明顯，故約喻說，體元居正也。據中道者，二乘據真，權乘據俗，俱為偏位。如來據中道，是居法正位。菩薩入於此地，是入法正位也。大君體元居正者，天子體乾元之德，居九五正位。王子在東宮者，東為震，震為乾之長子。又帝出乎於震，故曰東宮。

(Sao: “Nhập pháp chánh vị”: Như Lai ngự trong Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa, mà Bồ Tát nhập địa vị ấy; điều đó được gọi là “tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, sẽ kế tục địa vị Phật”, giống như hoàng đế nắm quyền, vương tử do nhà vua sanh ra nay đang ở Đông Cung, sẽ nối ngôi vua, nên gọi là Pháp Vương Tử. Lại còn gọi là Phật Tử, cũng có cùng một ý nghĩa.

Diễn: Câu “Như Lai ngự trong Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa” nhằm giải thích chữ Pháp trong lời Sớ, còn câu “Bồ Tát Tát nhập địa vị ấy” nhằm giải thích chữ Nhập. Hai câu “điều đó được gọi là tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật…” nhằm giải thích hai chữ Chánh Vị; nhưng chữ Chánh còn chưa rõ ràng, vì thế dùng thí dụ để nói, tức là nói [hoàng đế] “thể nguyên cư chánh”.

“Ngự trong Trung Đạo”: Nhị Thừa dựa vào Chân, Quyền Thừa dựa vào Tục, cả hai đều là những địa vị lệch lạc. “Như Lai ngự trong Trung Đạo” thì là “ngự nơi địa vị chánh đáng của pháp”. “Bồ Tát nhập địa vị ấy” tức là nhập pháp chánh vị.

“Đại quân thể nguyên cư chánh” [có nghĩa là] thiên tử thấu hiểu đức càn nguyên (đạo trời vô thỉ), ngự trên ngôi vị cửu ngũ chánh đáng. “Vương tử ở Đông Cung”: Phương Đông là quẻ Chấn, Chấn là trưởng tử của Càn, hoàng đế lại xuất phát từ phía Đông; vì thế nói là Đông Cung).

(Sao) Phàm Bồ Tát giai Pháp Vương Tử, độc xưng Văn Thù giả. Kinh Khê vân: “Ư vương tử trung, đức thôi Văn Thù”. Hựu chư kinh, Văn Thù thường vi nhất thiết Bồ Tát thượng thủ cố. Lệ Xá Lợi Phất giả, Thân Tử trí huệ đệ nhất, Văn Thù đại trí độc tôn. Như tiền sở minh “thử kinh duy trí phương năng tín thọ” cố. Hựu phân biệt nhi luận, tắc Thân Tử Quyền Trí, Văn Thù Thật Trí. Quyền Trí minh “hữu sanh Tịnh Độ”, Thật Trí minh “vô sanh Tịnh Độ”. Độn căn tắc tùng Quyền nhập Thật, lợi căn tắc Quyền Thật song dung. Nhược thôi bổn nhi luận, Bất Tư Nghị Cảnh Giới kinh vân: “Phục hữu bách thiên vạn ức Bồ Tát, hiện Thanh Văn hình, diệc lai tại tọa, kỳ danh viết Xá Lợi Phất đẳng”. Tắc Văn Thù, Thân Tử, đồng nhất thậm thâm trí huệ, ích tri thử kinh phi thiển trí sở năng tín hỹ.

(Diễn) Hựu phân biệt nhi luận giả, dĩ thượng văn do thị tổng luận, thượng vị phân biệt. Nhược hựu phân biệt nhi luận, tắc trí hựu hữu Quyền Thật bất đồng dã. Quyền Trí thị Tiểu Thừa thiên Không chi trí, bất xứng pháp tánh, cố viết Quyền. Thật Trí nãi Đại Thừa Trung Đạo chi trí, xứng hồ pháp tánh, cố viết Thật. Quyền Trí minh hữu sanh giả, Quyền Trí bất đạt Pháp Không, bất ngộ duy tâm, sanh Phật thiều nhiên, tịnh uế lịch nhiên, dĩ ngã chi sanh, cầu bỉ chi Phật, xả thử ngũ trược, vãng bỉ Tây Phương. Thật Trí minh vô sanh giả, Thật Trí liễu đạt Pháp Không, ngộ minh duy tâm, sanh Phật bất nhị, tịnh uế dung thông, tuy vân niệm Phật, tâm ngoại vô Phật. Tuy viết vãng sanh, thật nãi vô sanh. Độn căn hạ nhị cú, khủng hữu vấn vân: “Đồng nhất Tịnh Độ, phân hữu sanh, vô sanh nhị giả, hà dã?” Cố vân: Dĩ căn hữu lợi độn, bất đắc bất phân cố. Tùng Quyền nhập Thật, tắc thả tựu Sự Trì, tiệm tiệm nhập Lý. Quyền Thật song dung, tắc Lý ký bất mê, Sự diệc bất phế. Nhược thôi bổn nhi luận giả, dĩ thượng văn do thị phân biệt nhi luận, vị thị thôi bổn luận. Nhược thôi bổn nhi luận, tắc đồng nhất thậm thâm trí huệ dã.

(鈔)凡菩薩皆法王子，獨稱文殊者。荊溪云：於王子中，德推文殊。又諸經，文殊常為一切菩薩上首故。例舍利弗者，身子智慧第一，文殊大智獨尊。如前所明此經惟智方能信受故。又分別而論，則身子權智，文殊實智。權智明有生淨土，實智明無生淨土。鈍根則從權入實，利根則權實雙融。若推本而論，不思議境界經云：復有百千萬億菩薩，現聲聞形，亦來在坐 ，其名曰舍利弗等 。則文殊

身子，同一甚深智慧，益知此經非淺智所能信矣。

(演)又分別而論者，以上文猶是總論，尚未分別。若又分別而論，則智又有權實不同也。權智是小乘偏空之智，不稱法性，故曰權。實智乃大乘中道之智，稱乎法性，故曰實。權智明有生者，權智不達法空，不悟唯心，生佛迢然，淨穢歷然，以我之生，求彼之佛，捨此五濁，往彼西方。實智明無生者，實智了達法空，悟明唯心，生佛不二，淨穢融通，雖云念佛，心外無佛。雖曰往生，實乃無生。鈍根下二句，恐有問云：同一淨土：分有生無生二者何也？故云：以根有利鈍，不得不分故。從權入實，則且就事持，漸漸入理。權實雙融，則理既不迷，事亦不廢。若推本而論者，以上文猶是分別而論，未是推本論。若推本而論，則同一甚深智慧也。

(Sao: Phàm các vị Bồ Tát đều là Pháp Vương Tử, nhưng riêng gọi ngài Văn Thù bằng danh từ này. Ngài Kinh Khê nói: “Trong các vị vương tử, ngài Văn Thù phẩm đức cao nhất”. Lại nữa, trong các kinh, ngài Văn Thù thường là thượng thủ của hết thảy các vị Bồ Tát. “Như ngài Xá Lợi Phất”: Thân Tử trí huệ bậc nhất, Văn Thù đại trí độc tôn, như trong phần trước đã nói: “Chỉ có người trí huệ mới có thể tin nhận [pháp môn] này”.

Lại nữa, nói phân biệt thì Thân Tử là Quyền Trí, Văn Thù là Thật Trí. Quyền Trí nói rõ “có sanh Tịnh Độ”, Thật Trí nói rõ “chẳng sanh Tịnh Độ”. Độn căn bèn từ Quyền nhập Thật, lợi căn thì Quyền và Thật cùng viên dung. Nếu luận theo căn bản (Bổn) thì kinh Bất Tư Nghị Cảnh Giới nói: “Lại có trăm ngàn vạn ức Bồ Tát, hiện thân Thanh Văn, cũng đến trong hội này, tên các Ngài là Xá Lợi Phất v.v...”, vậy thì Văn Thù và Thân Tử có cùng một trí huệ rất sâu, vậy thì càng biết kẻ trí cạn sẽ chẳng thể tin kinh này.

Diễn: “Lại phân biệt để luận”: Do đoạn văn trước đó vẫn là tổng luận, còn chưa phân biệt. Nếu lại phân biệt để luận định thì trí có Quyền và Thật khác nhau. Quyền Trí là trí Thiên Không của Tiểu Thừa, chẳng xứng hợp pháp tánh; vì thế nói là Quyền. Thật Trí là trí Đại Thừa Trung Đạo, xứng hợp pháp tánh, nên nói là Thật. “Quyền Trí nói có sanh”: Quyền Trí chẳng thấu đạt Pháp Không, chẳng ngộ duy tâm, [thấy có] chúng sanh và Phật rạch ròi, tịnh và uế rành rành, cho là có cái ta để vãng sanh, cầu đức Phật ấy, bỏ cõi ngũ trược này, về cõi Tây Phương kia. “Thật Trí nói vô sanh”: Thật Trí liễu đạt Pháp Không, ngộ rõ duy tâm, biết chúng sanh và Phật chẳng hai, tịnh và uế dung thông; tuy nói là niệm Phật, nhưng ngoài tâm không có Phật. Tuy nói “vãng sanh”, thật sự là vô sanh.

Từ hai câu “độn căn…” trở đi là vì sợ có kẻ Hỏi: “Cùng là một Tịnh Độ, chia thành hai loại có sanh và vô sanh là do lẽ nào?” Vì thế nói: Do căn cơ có lợi và độn, chẳng thể nào không chia ra. “Từ Quyền nhập Thật”: Hãy hành sự trì, dần dần nhập Lý. “Quyền Thật cùng dung hội”: Lý đã chẳng mê thì Sự cũng chẳng phế. “Nếu suy tận gốc để luận”: Do phần văn trên đây vẫn là phân biệt để luận định, chưa phải là suy tận gốc để luận. Nếu suy tận gốc để luận, ắt sẽ cùng là trí huệ rất sâu bậc nhất).

(Sớ) A Dật Đa giả, thử vân Vô Năng Thắng, tức Di Lặc Bồ Tát dã.

(Sao) Di Lặc, thử vân Từ Thị, tánh dã; A Dật Đa, danh dã. Cụ túc đương vân Từ Vô Năng Thắng, dĩ tại mẫu thai trung, tức hữu từ tâm, cố dĩ danh tộc. Hựu quá khứ sanh trung, ngộ Đại Từ Như Lai, nguyện đồng thử hiệu, tức đắc từ tâm tam muội. Hựu tích vi Bà La Môn, hiệu Nhất Thiết Trí, ư bát thiên tuế, tu tập từ hạnh. Hựu Phất Sa Phật thời, dữ Thích Ca Như Lai đồng phát Bồ Đề tâm, thường tập từ định. Hựu Tư Ích Kinh vân: “Chúng sanh kiến giả, tức đắc từ tâm tam muội”. Hựu Bi Hoa Kinh vân: “Phát nguyện ư đao binh kiếp trung, ủng hộ chúng sanh”. Thị tắc từ long tức thế, bi trăn hậu kiếp, chí cực chi từ, siêu xuất phàm, tiểu, cố Vô Năng Thắng.

(Diễn) Từ Vô Năng Thắng giả, Từ hữu tam chủng: Nhất, chúng sanh duyên từ, vô tâm ban duyên nhất thiết chúng sanh, nhi ư chúng sanh, tự nhiên hiện ích. Như Niết Bàn vân: “Ngã thật bất vãng, từ thiện căn lực, năng linh chúng sanh kiến như tư sự”. Nhị, pháp duyên từ. Vô tâm quán pháp, nhi ư chư pháp tự nhiên phổ chiếu, như nhật chiếu vật, vô sở phân biệt. Tam, vô duyên từ, vô tâm quán lý, nhi ư bình đẳng Đệ Nhất Nghĩa trung, tự nhiên an trụ. Dĩ vô duyên từ, nhiếp chư chúng sanh. Từ vô năng thắng giả, chỉ thử tam từ dã. Văn trung sở dẫn, hữu tam thế nhị lợi bất đồng. Đệ nhất, tại mẫu thai trung, tức hữu từ tâm, thị hiện tại từ. Hựu thị tự lợi từ dã. Đệ nhị, quá khứ sanh trung. Đệ tam, hựu tích vi Bà La Môn. Đệ tứ, hựu Phất Sa Phật thời, giai thị quá khứ từ. Hựu giai tự lợi từ dã. Đệ ngũ, hựu Tư Ích kinh, thị hiện tại từ. Đệ lục, hựu Bi Hoa kinh, thị vị lai từ, diệc thị lợi tha từ dã.

(疏)阿逸多者，此云無能勝，即彌勒菩薩也。

(鈔)彌勒，此云慈氏，姓也；阿逸多，名也。具足當云慈無能勝，以在母胎中，即有慈心，故以名族。又過去生中，遇大慈如來，願同此號，即得慈心三昧。又昔為婆羅門，號一切智，於八千歲，修習慈行。又弗沙佛時，與釋迦如來同發菩提心，常習慈定。又思益經云：眾生見者，即得慈心三昧。又悲華經云：發願於刀兵劫中，擁護眾生。是則慈隆即世，悲臻後劫，至極之慈，超出凡小，故無能勝。

(演)慈無能勝者，慈有三種：一、眾生緣慈，無心扳緣一切眾生，而於眾生，自然現益。如涅槃云：我實不往，慈善根力，能令眾生見如斯事。二、法緣慈。無心觀法，而於諸法自然普照，如日照物，無所分別。三、無緣慈，無心觀理，而於平等第一義中，自然安住。以無緣慈，攝諸眾生。慈無能勝者，指此三慈也。文中所引，有三世二利不同。第一，在母胎中，即有慈心，是現在慈。又是自利慈也。第二，過去生中。第三，又昔為婆羅門。第四，又弗沙佛時，皆是過去慈。又皆自利慈也。第五，又思益經，是現在慈。第六，又悲華經，是未來慈，亦是利他慈也。

(Sớ: A Dật Đa (Ajita), cõi này dịch là Vô Năng Thắng, tức là Di Lặc Bồ Tát.

Sao: Di Lặc (Maitreya) cõi này dịch là Từ Thị, đó là họ. A Dật Đa là tên. Nói đầy đủ, sẽ là Từ Vô Năng Thắng, do khi Ngài còn ở trong thai mẹ, bèn có từ tâm; vì thế, lấy họ như thế. Lại nữa, trong đời quá khứ, Ngài gặp Đại Từ Như Lai, nguyện có cùng danh hiệu ấy, liền đắc từ tâm tam muội. Lại nữa, xưa kia Ngài là Ba La Môn, hiệu là Nhất Thiết Trí, trong tám ngàn năm, tu tập hạnh từ bi. Lại nữa, thời Phất Sa Phật, Ngài cùng phát Bồ Đề tâm với Thích Ca Mâu Ni Phật, thường tu tập Từ định. Lại nữa, kinh Tư Ích nói: “Chúng sanh trông thấy Ngài, liền đắc từ tâm tam muội”. Lại nữa, kinh Bi Hoa nói: “Phát nguyện ủng hộ chúng sanh trong lúc đao binh kiếp”. Do vậy, lòng Từ chan chứa đời này, lòng Bi thấm tới kiếp sau, lòng Từ đạt tới tột bậc, vượt hơn phàm phu và Tiểu

Thừa, nên gọi là Vô Năng Thắng.

Diễn: “Từ Vô Năng Thắng”: Từ có ba loại:

Một, chúng sanh duyên từ: Không có tâm nắm níu hết thảy chúng sanh, nhưng đối với chúng sanh, tự nhiên hiện lợi ích. Như kinh Niết Bàn nói: “Ta thật sự chẳng đến, nhưng do sức thiện căn của lòng Từ, có thể khiến cho chúng sanh thấy những chuyện như thế”.

Hai, pháp duyên từ: Vô tâm quán pháp, nhưng đối với các pháp, tự nhiên chiếu trọn khắp như mặt trời chiếu mọi vật chẳng có phân biệt.

Ba là vô duyên từ: Vô tâm quán lý, nhưng tự nhiên an trụ trong Đệ Nhất Nghĩa bình đẳng. Dùng vô duyên từ nhiếp thọ các chúng sanh. Từ Vô Năng Thắng là nói đến ba loại từ ấy. Những điều được trích dẫn trong lời Sao có ba đời và hai thứ lợi khác nhau. Điều thứ nhất, ở trong thai mẹ, liền có từ tâm, đó là lòng Từ trong hiện tại; lại còn là lòng từ tự lợi. Điều thứ hai là trong đời quá khứ. Điều thứ ba là xưa kia lại làm Bà La Môn. Điều thứ tư là vào thời đức Phật Phất Sa, [ba điều ấy] đều là lòng Từ trong thời quá khứ, lại còn là lòng Từ tự lợi. Điều thứ năm, [lời Sao] lại dẫn kinh Tư Tích, đó là lòng Từ trong hiện tại. Điều thứ sáu, lại dẫn kinh Bi Hoa. Đó lòng Từ trong vị lai, mà cũng là lòng Từ lợi tha).

(Sớ) Hựu Di Lặc ký văn thử kinh, Long Hoa tất thuyết thử kinh, đương tri thử kinh lưu thông vô tận.

(Sao) Vấn: “Hà tri tất nhĩ?” Đáp: Pháp Hoa xưng cổ Phật phóng quang, vị thuyết thử kinh. Kim Phật phóng quang, tri tất thuyết thử, tắc Phật Phật thuyết Pháp Hoa dã. Nhi thử kinh giả, độ sanh tối cấp, chư Phật cộng tán. Ký vị chư Phật cộng tán, tất vị chư Phật sở thuyết. Long Hoa chi hội, tất thuyết thử kinh, hà nghi chi hữu?

(Diễn) Pháp Hoa xưng cổ Phật phóng quang vị thuyết thử kinh giả, Thế Tôn ư Pháp Hoa hội thượng, phóng mi gian bạch hào tướng quang, chiếu Đông phương vạn bát thiên độ. Quang trung viên hiện pháp giới sự tướng, sanh Phật thỉ chung. Ư thị, Di Lặc đằng nghi, Văn Thù thù đáp. Đáp trung vân: “Quá khứ Nhật Nguyệt Đăng Minh Phật phóng tư quang dĩ, tức thuyết Diệu Pháp Hoa kinh. Kim Phật hiện quang, diệc ưng thuyết thử kinh” đẳng.

(疏)又彌勒既聞此經，龍華必說此經，當知此經流通無盡。

(鈔)問：何知必爾 ？ 答 ： 法華稱古佛放光 ， 為說此

經。今佛放光，知必說此，則佛佛說法華也。而此經者，度生最急，諸佛共讚。既為諸佛共讚，必為諸佛所說，龍華之會，必說此經，何疑之有？

(演)法華稱古佛放光為說此經者，世尊於法華會上，放眉間白毫相光，照東方萬八千土。光中圓現法界事相，生佛始終。於是，彌勒騰疑，文殊酬答。答中云：過去日月燈明佛放斯光已，即說妙法華經。今佛現光，亦應說此經等。

(Sớ: Lại nữa, ngài Di Lặc đã nghe kinh này, ắt trong hội Long Hoa sẽ nói kinh này. Cho nên biết kinh này lưu thông vô tận.

Sao: Hỏi: “Vì sao biết ắt sẽ phải là như vậy?” Đáp: Kinh Pháp Hoa nói cổ Phật phóng quang để nói kinh này. Nay đức Phật phóng quang, ta biết là đức Phật ắt nói kinh ấy, tức là đức Phật nào cũng đều nói kinh Pháp Hoa. Nay kinh này độ chúng sanh cấp thiết nhất, được chư Phật cùng khen ngợi. Đã được chư Phật cùng khen ngợi, ắt sẽ được chư Phật nói. Hội Long Hoa ắt nói kinh này, há còn ngờ chi?

Diễn: “Kinh Pháp Hoa nói cổ Phật phóng quang để thuyết kinh này”: Trong hội Pháp Hoa, đức Thế Tôn phóng quang minh từ tướng bạch hào giữa hai mày, chiếu thấu tới một vạn tám ngàn cõi ở phương Đông. Trong quang minh, hiện trọn vẹn sự tướng của pháp giới, chúng sanh và Phật từ đầu đến cuối.

Do vậy, ngài Di Lặc dấy lòng nghi, ngài Văn Thù đáp lời. Trong lời đáp, có nói: “Đức Nhật Nguyệt Đăng Minh Phật phóng quang minh ấy rồi, liền nói kinh Diệu Pháp Liên Hoa. Nay đức Phật hiện quang, cũng phải nên nói kinh ấy” v.v…)

(Sớ) Càn Đà Ha Đề, thử vân Bất Hưu Tức.

(Sao) Bất Hưu Tức giả, hành chư phạm hạnh, lịch Hằng sa kiếp. Nhiên hậu thọ ký, kinh thử đa kiếp, tằng bất hưu tức cố.

(疏)乾陀訶提，此云不休息。

(鈔)不休息者，行諸梵行，歷恆沙劫 。然後授記 ，經

此多劫，曾不休息故。

(Sớ: Càn Đà Ha Đề (Gandhahastin), cõi này dịch là Bất Hưu Tức.

Sao: Bất Hưu Tức là hành các phạm hạnh trải Hằng sa kiếp, rồi mới được thọ ký. Trải qua nhiều kiếp như vậy, chưa từng nghỉ ngơi).

(Sớ) Thường Tinh Tấn giả nhị nghĩa. Nhất giả, Thiên Thai vân: “Kiến Pháp Tánh thường trụ, hành vô tác Chánh Cần cố”. Nhị giả, Bảo Tích Kinh vân: “Thử Bồ Tát vị nhất chúng sanh, kinh vô lượng kiếp, tùy trục bất xả, do bất thọ hóa, tằng vô nhất niệm khí xả chi tâm, nãi tinh tấn chi chí cực dã”.

(Sao) Nhị nghĩa giả, nhất thị tự lợi, vị sanh thiện tăng trưởng, dĩ sanh thiện bảo trì, vị sanh ác dự phòng, dĩ sanh ác tốc diệt, danh Tứ Chánh Cần. Nhi ngôn kiến tánh vô tác, tắc liễu tri Pháp Tánh bổn phi thiện, phi ác. Tuy vân tu thiện, bất tu nhi tu; tuy vân khử ác, bất khử nhi khử. Sở vị “nhất niệm bất sanh”, thị chân tinh tấn cố.

(Diễn) Liễu tri Pháp Tánh bổn phi thiện ác giả, dĩ thuận ích nhị thế giả vi thiện, vi tổn nhị thế giả vi ác. Pháp Tánh bổn vô vi thuận, diệc vô tổn ích. Hựu thiện ác giả, đối đãi chi pháp, Pháp Tánh tuyệt chư đối đãi, cố phi thiện ác dã. Tuy vân tu thiện bất tu nhi tu giả, Pháp Tánh bổn vô thiện, hữu thiện khả tu, thị vi Pháp Tánh, thị tu ác, phi tu thiện dã. Đương tri vô thiện khả tu, thị chân tu thiện. Tuy vân khử ác bất khử nhi khử giả, Pháp Tánh bổn vô ác, hữu ác khả khử, thị bội Pháp Tánh, thị khử thiện, phi khử ác dã. Liễu tri vô ác khả khử, thị chân khử ác. Nhất niệm bất sanh thị chân tinh tấn giả, cổ vân: “Nhược khởi tinh tấn tâm, thị vọng phi tinh tấn, nhược năng tâm bất vọng, tinh tấn vô hữu nhai”.

(疏)常精進者二義：一者，天台云：見法性常住，行無作正勤故。二者，寶積經云：此菩薩為一眾生，經無量劫，隨逐不捨，猶不受化，曾無一念棄捨之心，乃精進之至極也。

(鈔)二義者，一是自利，未生善增長，已生善保持，未生惡預防，已生惡速滅，名四正勤。而言見性無作，則了知法性本非善非惡。雖云修善，不修而修；雖云去惡，不去而去。所謂一念不生，是真精進故。

(演)了知法性本非善惡者，以順益二世者為善，違損二世者為惡。法性本無違順，亦無損益。又善惡者，對待之法，法性絕諸對待，故非善惡也。雖云修善不修而修者，法性本無善，有善可修，是違法性，是修惡，非修善也。當知無善可修，是真修善。雖云去惡不去而去者，法性本無惡，有惡可去，是背法性，是去善，非去惡也。了知無惡可去，是真去惡。一念不生是真精進者，古云：若起精進心，是妄非精進，若能心不妄，精進無有涯。

(Sớ: Thường Tinh Tấn có hai nghĩa, một là như ngài Thiên Thai nói: “Thấy Pháp Tánh thường trụ, hành Chánh Cần vô tác”. Hai là như kinh Bảo Tích dạy: “Vị Bồ Tát này vì một chúng sanh mà trải qua vô lượng kiếp theo sát kẻ ấy chưa hề buông bỏ, dẫu kẻ ấy chẳng tiếp nhận sự giáo hóa, Bồ Tát vẫn không có một niệm tâm buông bỏ; đấy là tinh tấn tới tột bậc vậy”.

Sao: “Hai nghĩa”: Một là tự lợi, điều thiện chưa sanh phải tăng trưởng, điều thiện đã sanh phải gìn giữ, điều ác chưa sanh phải ngăn ngừa sẵn, điều ác đã sanh phải nhanh chóng diệt, đó gọi là Tứ Chánh Cần. Nhưng nói kiến tánh vô tác, tức là hiểu rõ Pháp Tánh vốn chẳng thiện, chẳng ác. Tuy nói tu thiện, nhưng chẳng tu mà tu; tuy nói trừ ác, nhưng không trừ mà trừ. Đó gọi là “nhất niệm chẳng sanh”, là tinh tấn thật sự.

Diễn: “Biết rõ Pháp Tánh vốn chẳng phải là thiện hay ác”: Do thuận tùng, tạo lợi ích cho hai đời (hiện tại và vị lai) là thiện, trái nghịch và tổn hại hai đời thì là ác. Pháp Tánh vốn chẳng có trái nghịch hay thuận tùng, mà cũng chẳng có tổn hại hay lợi ích. Hơn nữa, thiện ác là pháp đối đãi, Pháp Tánh dứt bặt các đối đãi; cho nên chẳng phải là thiện hay ác.

Tuy nói “tu thiện, chẳng tu mà tu”, Pháp Tánh vốn vô thiện. Hễ có điều thiện để có thể tu thì sẽ trái nghịch Pháp Tánh, sẽ là tu ác, chẳng phải là tu thiện. Hãy nên biết: Không có thiện để có thể tu thì là thật sự tu thiện. Tuy nói “khử ác, chẳng khử mà khử”, Pháp Tánh vốn không có điều ác, hễ có điều ác để có thể khử, sẽ trái nghịch Pháp Tánh, đó là khử thiện, chẳng phải là khử ác. Biết rõ chẳng có điều ác nào để có thể khử thì là “thật sự khử ác”.

“Một niệm chẳng sanh là chân tinh tấn”: Cổ nhân nói: “Nếu dấy

tâm tinh tấn, đó là vọng, chẳng phải là tinh tấn. Nếu tâm chẳng có vọng, sẽ là tinh tấn không ngằn mé”).

(Sao) Nhị thị lợi tha, vị đa chúng sanh, do vị vi nan. Kim viết vị nhất chúng sanh, thiểu thời vị nhất chúng sanh, do vị vi nan. Kim viết vô lượng kiếp, đa kiếp nhi dị khả hóa độ, diệc vị vi nan. Kim viết do bất thọ hóa nhi bất khí xả, bất khí xả, do vị vi nan. Kim viết vô nhất niệm khí xả, như thị tinh tấn, cánh vô thoái đọa, cố danh viết Thường. Hựu Bất Hưu Tức, tất Thường Tinh Tấn; Thường Tinh Tấn, tất Bất Hưu Tức. Thử nhị Bồ Tát, diệc danh thù nhi đức nhất giả dã.

(鈔)二是利他，為多眾生，猶未為難。今曰為一眾生，少時為一眾生，猶未為難。今曰無量劫，多劫而易可化度，亦未為難。今曰猶不受化而不棄捨，不棄捨，猶未為難。今曰無一念棄捨，如是精進，更無退墮，故名曰常。又不休息，必常精進；常精進，必不休息。此二菩薩，亦名殊而德一者也。

(Sao: Hai là lợi tha, độ nhiều chúng sanh, vẫn chưa phải là khó khăn. Nay nói độ một chúng sanh, dành một thời gian ngắn cho một chúng sanh thì vẫn chưa phải là khó khăn. Nay nói trong vô lượng kiếp hoặc nhiều kiếp mà dễ hóa độ thì vẫn chưa phải là khó. Nay nói do kẻ ấy chẳng tiếp nhận sự giáo hóa mà chẳng buông bỏ, chẳng buông bỏ thì vẫn chưa phải là khó. Nay nói là chẳng có một niệm nào buông bỏ, tinh tấn như thế, càng chẳng lui sụt, nên gọi là Thường. Lại nữa, Bất Hưu Tức, ắt Thường Tinh Tấn; Thường Tinh Tấn, ắt Bất Hưu Tức (chẳng ngơi nghỉ). Hai vị Bồ Tát này cũng là tên khác nhau, nhưng đức là một).

Tam, tổng kết.

(Kinh) Dữ như thị đẳng chư đại Bồ Tát.

(Sớ) Kết thượng lệ dư đồng tiền, tựu đương kinh, tắc biểu Tín, Hạnh, Nguyện tam, thành Tịnh Độ nhân cố.

(Sao) “Đồng tiền” giả, kết thượng Văn Thù, Di Lặc đẳng. “Lệ dư”, tắc Phổ Hiền, Quán Âm nhất thiết Bồ Tát dã. Tín, Hạnh, Nguyện giả, Diệu Thủ biểu tín. Cầu sanh Tịnh Độ, Tín vi tối tiên, kinh vân “nhược hữu tín giả”, thị dã. Tinh Tấn biểu nguyện hạnh, tinh giả bất tạp. Tấn giả, bất thoái. Bất tạp giả, kinh vân “nhất tâm bất loạn”. Bất thoái giả, kinh vân “bất thoái chuyển Bồ Đề”, thị dã. Bất Hưu Tức giả, tức Bất Thoái nghĩa. Hựu Di Lặc từ hạnh, Càn Đà phạm hạnh. Quán Kinh vân: “Từ tâm bất sát, cụ chư giới hạnh”, thị dã. Thành Tịnh Độ nhân, tắc liệt chư Bồ Tát, phi vô nhân cố.

(Diễn) Tinh Tấn biểu Nguyện Hạnh giả, Tín nhi hậu Nguyện. Nguyện giả, Tín lực chi Tinh Tấn dã. Nguyện nhi hậu Hạnh. Hạnh giả, Nguyện lực chi Tinh Tấn dã.

三、總結。

(經)與如是等諸大菩薩。

(疏)結上例餘同前，就當經，則表信行願三，成淨土因故。

(鈔)同前者，結上文殊，彌勒等。例餘，則普賢，觀音一切菩薩也。信行願者，妙首表信。求生淨土，信為最先，經云若有信者，是也。精進表願行，精者不雜。進 者，不退。不雜者，經云一心不亂。不退者，經云不退轉菩提，是也。不休息者，即不退義。又彌勒慈行，乾陀梵行。觀經云：慈心不殺，具諸戒行，是也。成淨土因。則列諸菩薩，非無因故。

(演)精進表願行者，信而後願。願者，信力之精進也。願而後行。行者，願力之精進也。

(Ba, tổng kết.

Kinh: Cùng với các vị đại Bồ Tát giống như vậy.

Sớ: Kết lại [ý nghĩa biểu pháp của] những vị trên đây và các vị Bồ Tát khác giống như trong phần trên, kinh này biểu thị ba thứ Tín, Hạnh, Nguyện, tạo thành cái nhân Tịnh Độ.

Sao: “Giống như trên” là lời kết luận về các vị Văn Thù, Di Lặc v.v... [đã nói trong] phần trên. “Các vị Bồ Tát khác” là như Phổ Hiền, Quán Âm, hết thảy các vị Bồ Tát. “Tín, Hạnh, Nguyện”: Diệu Thủ biểu thị Tín. Cầu sanh về Tịnh Độ thì lòng tin là [điều kiện cần phải hội đủ] trước hết. Kinh nói “nếu kẻ nào có lòng tin” chính là nói về điều này. Tinh Tấn biểu thị Nguyện và Hạnh, Tinh là chẳng xen tạp, Tấn là chẳng lui sụt. “Chẳng tạp”, kinh nói “nhất tâm bất loạn”. “Bất thoái”: Kinh nói “chẳng thoái chuyển Bồ Đề” là nói tới điều này. Bất Hưu Tức có nghĩa là Bất Thoái. Lại nữa, Di Lặc là từ hạnh, Càn Đà Ha Đề là phạm hạnh. Quán Kinh nói: “Từ tâm chẳng giết, đủ các giới hạnh” là nói đến ý nghĩa này. “Thành cái nhân Tịnh Độ” tức là chẳng phải vô duyên cớ mà kể tên các vị Bồ Tát.

Diễn: “Tinh Tấn biểu thị Nguyện và Hạnh”: Đã có Tín rồi mới có Nguyện. Nguyện là sự tinh tấn từ Tín lực. Đã có Nguyện rời mới có Hạnh. Hạnh là sự tinh tấn nơi Nguyện lực).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vô bất chiếu, thị Văn Thù trí nghĩa; tự

tánh vô bất dung, thị Di Lặc từ nghĩa; tự tánh vô cùng vô tận, thị Bất Hưu Tức, Thường Tinh Tấn nghĩa. Dư khả loại tri.

(Diễn) Văn Thù chi trí, thị Nhất Thiết Chủng Trí vô sở bất chiếu giả, kim tự tánh huy thiên giám địa, diệu cổ đằng kim, vô bất chiếu dã. Di Lặc chi Từ thị tam duyên đại từ vô sở bất dung giả, kim tự tánh nang quát hư không, bao la pháp giới, vô bất dung dã.

(疏)稱理，則自性無不照，是文殊智義；自性無不容，是彌勒慈義；自性無窮無盡，是不休息，常精進義。餘可類知。

(演)文殊之智，是一切種智無所不照者，今自性輝天鑑地，耀古騰今，無不照也。彌勒之慈是三緣大慈無所不容者，今自性囊括虛空，包羅法界，無不容也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh không đâu chẳng chiếu là ý nghĩa trí huệ của Văn Thù; tự tánh không gì chẳng bao dung là ý nghĩa lòng Từ của Di Lặc; tự tánh vô cùng, vô tận là ý nghĩa Bất Hưu Tức và Thường Tinh Tấn. Những điều khác có thể suy theo đó mà biết.

Diễn: Trí Văn Thù là Nhất Thiết Chủng Trí không gì chẳng chiếu. Nay tự tánh rạng trời soi đất, chói xưa ngời nay, không gì chẳng chiếu. Lòng Từ của ngài Di Lặc là lòng đại từ ba duyên (chúng sanh duyên, pháp duyên, và vô duyên từ), không gì chẳng dung nạp. Nay tự tánh chứa trọn hư không, bao trùm trọn khắp pháp giới, không gì chẳng dung).

(Sao) Loại tri giả, tự tánh quảng đại thị Phổ Hiền nghĩa. Tự tánh viên thông thị Quán Âm nghĩa. Như thượng tùy cử nhất môn, dĩ tiêu danh tự. Nhược các cụ giả, tức danh tự hỗ thông, cố vị tâm tức danh dã. Như thị giải giả, tức ư chánh quán tâm trung, kiến nhất thiết Bồ Tát dã. Kim kiến phàm phu, bất kiến Bồ Tát giả, dĩ thất chánh quán cố. Cố viết: “Bồ Tát thanh lương nguyệt, thường du tất cánh

không, chúng sanh tâm cấu tịnh, Bồ Đề ảnh hiện trung”.

(Diễn) Tự tánh quảng đại thị Phổ Hiền nghĩa giả, hạnh di pháp giới viết Phổ, vị lân cực thánh viết Hiền; hữu quảng đại nghĩa. Kim tự tánh thụ cùng hoành biến, vô hữu biên tế cố. Tự tánh viên thông thị Quán Âm nghĩa giả, tu nhĩ căn viên thông, duyên tâm tự tại, thị viên thông nghĩa. Kim tự tánh viên dung thông đạt, vô hữu chướng ngại cố. Nhược các cụ tức danh tự hỗ thông giả, như vô bất chiếu, tức vô bất dung, Văn Thù thông Di Lặc, quảng đại cụ viên thông, tức Phổ Hiền thông Quán Âm đẳng. Tâm tức danh giả, Bồ Tát vô danh. Danh giả, nhân nhân tự tâm. Ly tự tâm, biệt cầu Bồ Tát, thị hành tà đạo, bất kiến Bồ Tát dã. Chánh quán tâm trung kiến nhất thiết Bồ Tát giả, đạt tự tâm vô bất chiếu, tắc Văn Thù hiện tiền. Đạt tự tánh vô bất dung, tắc Di Lặc xuất thế. Đạt tự tánh chi quảng đại, tắc thường đổ Phổ Hiền. Đạt tự tánh chi viên thông, tắc thời thân Tự Tại. Kim kiến phàm phu bất kiến Bồ Tát giả, dĩ ngã đẳng chung nhật mê tâm trục cảnh, tạo chư ác nghiệp, vô hữu quán lực. Túng hoặc tu giới thiện cập chư Thiền Định, đản thiệp hữu vi, tịnh phi chánh quán. Chánh quán giả, tức trực tâm chánh niệm Chân Như. Ước đương kinh, tức thị hệ duyên pháp giới, chuyên xưng danh tự, sở vị ly tứ cú niệm Phật dã. Nhược đắc thử Chánh Quán, tắc Văn Thù, Di Lặc, Phổ Hiền, Quán Âm, vô bất cụ túc, thị kiến nhất thiết Bồ Tát dã. Hựu tức phổ kiến nhất thiết chúng sanh giai thành Chánh Giác, thị bất kiến phàm phu dã. Kim kiến phàm phu, bất kiến Bồ Tát, dĩ thất chánh quán cố.

(鈔)類知者，自性廣大是普賢義。自性圓通是觀音義。如上隨舉一門，以標名字。若各具者，即名字互通，故謂心即名也。如是解者，即於正觀心中，見一切菩薩也。今見凡夫，不見菩薩者，以失正觀故。故曰：菩薩清涼月，常遊畢竟空，眾生心垢淨，菩提影現中。

(演)自性廣大是普賢義者，行彌法界曰普，位鄰極聖曰賢；有廣大義。今自性豎窮橫遍，無有邊際故。自性圓通是觀音義者，修耳根圓通，緣心自在，是圓通義。今自性圓融通達，無有障礙故。若各具即名字互通者，如無不照，即無不容，文殊通彌勒，廣大具圓通，即普賢通觀音等。心即名者，菩薩無名。名者，人人自心。離自心，別求菩薩，是行邪道，不見菩薩也。正觀心中見一切菩薩者，達自心無不照，則文殊現前。達自性無不容，則彌勒出世。達自性之廣大，則常覩普賢。達自性之圓通，則時親自在。今見凡夫不見菩薩者，以我等終日迷心逐境，造諸惡業，無有觀力。縱或修戒善及諸禪定，但涉有為，並非正觀。正觀者，即直心正念真如。約當經，即是繫緣法界，專稱名字，所謂離四句念佛也。若得此正觀，則文 殊，彌勒，普賢，觀音，無不具足，是見一切菩薩也。又即普見一切眾生皆成正覺，是不見凡夫也。今見凡夫，不見菩薩，以失正觀故。

(Sao: “So sánh để biết”: Tự tánh rộng lớn nghĩa là Phổ Hiền. Tự tánh viên thông là ý nghĩa của Quán Âm. Để nêu ra bất cứ một môn nào như trên đây, bèn nêu ra một danh tự [của một vị Bồ Tát]. Nếu [thấu hiểu các danh tự khác nhau nhằm biểu thị những tánh đức khác nhau], nhưng mỗi mỗi đều trọn đủ, thì các danh tự sẽ dung thông lẫn nhau, cho nên nói “tâm chính là danh”. Hiểu như vậy thì trong tâm chánh quán sẽ thấy hết thảy các Bồ Tát. Nay thấy phàm phu, chẳng thấy Bồ Tát là do đã mất chánh quán. Vì vậy nói: “Bồ Tát trăng trong mát, thường dạo rốt ráo không, chúng sanh sạch tâm cấu, Bồ Đề hiện bóng hình”.

Diễn: “Tự tánh rộng lớn nghĩa là Phổ Hiền”: Hạnh trọn khắp pháp giới là Phổ, địa vị gần với bậc cực thánh là Hiền. Có ý nghĩa rộng lớn vì nay tự tánh theo chiều dọc thì tột cùng, theo chiều ngang thì trọn khắp, chẳng có bờ mé. “Tự tánh viên thông nghĩa là Quán Âm”: Tu nhĩ căn viên thông, duyên tâm tự tại là ý nghĩa “viên thông”. Nay tự tánh viên dung thông đạt, chẳng có chướng ngại. “[Nếu thấu hiểu các danh tự khác nhau biểu thị những tánh đức khác nhau], nhưng mỗi mỗi đều trọn đủ thì các danh tự sẽ dung thông lẫn nhau”: Như “không gì chẳng chiếu” thì “không gì chẳng dung hội”, Văn Thù thông với Di Lặc; sự rộng lớn trọn đủ viên thông thì Phổ Hiền thông với Quán Âm v.v…

“Tâm chính là danh”: Bồ Tát vô danh. Danh là tự tâm của mỗi người. Lìa tự tâm để cầu riêng Bồ Tát thì là hành tà đạo, chẳng thấy Bồ Tát được! “Trong cái tâm chánh quán, thấy hết thảy các vị Bồ Tát”: Đạt được tự tâm không gì chẳng chiếu thì Văn Thù hiện tiền. Đạt tự tánh không gì chẳng dung nạp là Di Lặc xuất thế. Đạt sự rộng lớn của tự tánh tức là thường thấy Phổ Hiền. Đạt sự viên thông nơi tự tánh thì sẽ luôn thân cận Quán Tự Tại. “Nay thấy phàm phu mà chẳng thấy Bồ Tát”: Do chúng ta suốt ngày mê tâm đuổi theo cảnh, tạo các ác nghiệp, chẳng có sức quán. Dẫu có thể tu giới thiện và các Thiền Định, nhưng luôn xen tạp hữu vi, hoàn toàn chẳng phải là chánh quán. Chánh quán chính là trực tâm chánh niệm Chân Như. Nói theo kinh này, sẽ là buộc duyên nơi pháp giới, chuyên xưng danh hiệu, đó gọi là “lìa bốn câu (có, không, cũng có cũng không…) để niệm Phật. Nếu đạt được chánh quán ấy thì đối với Văn Thù, Di Lặc, Phổ Hiền, Quán Âm, [hành nhân] sẽ không vị nào chẳng thấy trọn vẹn. Đó là thấy hết thảy các vị Bồ Tát. Lại còn chính là thấy trọn khắp hết thảy chúng sanh đều thành Chánh Giác, tức là chẳng thấy phàm phu. Nay thấy phàm phu, chẳng thấy Bồ Tát, là vì đã đánh mất chánh quán).

Tam, nhân thiên chúng.

(Kinh) Cập Thích Đề Hoàn Nhân đẳng, vô lượng chư thiên đại chúng câu.

(Sớ) Cập giả, thừa tiền ngôn Tịnh Độ pháp môn, bất đản chư thánh dự hội, nhất thiết phàm chúng giai đồng văn cố. Thích Đề Hoàn Nhân, thử vân Năng Thiên Chúa. Viết “đẳng”, hựu viết “vô lượng” giả, tận nhất thiết chư thiên cố. Viết đại chúng giả, tận nhất thiết chúng sanh cố. Câu giả, thông kết “tịnh chư Bồ Tát” dĩ hạ văn dã.

(Sao) Thượng “tịnh Bồ Tát”, thị tiểu đại nhất đối. Kim cập “chư thiên đại chúng”, thị thánh phàm nhất đối. Thánh phàm cộng văn thử kinh; vô vị Tịnh Độ vi phàm phu sở bất năng dã. Thích Đề Hoàn Nhân giả, cụ vân Thích Ca Đề Bà Nhân Đề. Thích Ca giả, thử vân Năng. Đề Bà Nhân Đề giả, thử vân Thiên Chúa. Tường hữu ngũ chủng danh, khủng phồn bất tự. Ca Diếp Phật diệt thời, nhất nữ nhân phát tâm tu tháp, tam thập nhị nhân tá chi. Kim vương Đao Lợi, thống tứ phương tam thập nhị thiên. Hựu A Hàm vân: “Bổn vi nhân thời, hành ư đốn thí, kham năng tác chủ, cố viết Thiên Chúa”. Đẳng giả, đẳng tam thập nhị, dĩ cập kỳ dư dã. Vô lượng giả, hựu tăng từ dĩ tận, tắc khái Dục, Sắc, Vô Sắc chư thiên dã. Thiên hữu đa ý, hoặc danh Trú, dĩ trú trường cố; hoặc danh Vô Sầu Não, dĩ thường lạc cố. Hoặc danh Đăng Minh, dĩ vô hắc ám cố. Đại chúng giả, chư thiên nhi hạ, nhân cập Tu La, tận lục đạo nhất thiết chúng sanh dã. Nhất vân kiêm tiền Bồ Tát, Thanh Văn, đồng danh đại chúng. Thông kết giả, thượng ngôn dữ đại tỳ kheo chúng câu. Kim thử Câu giả, ngôn diệc dữ chư Bồ Tát, chư thiên, đại chúng câu dã. Hoặc nạn: “Vô Sắc tắc vô nhĩ, vô thân. Quỷ, ngục tắc cực u, cực khổ, hà dung dự hội nhi văn thử kinh?” Nhiên Vô Sắc giả, vô thô sắc, phi vô tế sắc dã. Phật Niết Bàn thời, Vô Sắc Thiên nhân lệ hạ như vũ. Tắc thân chí nhĩ căn, diệc phục hà ngại. Địa ngục, ngạ quỷ, trọng giả hoặc cách bất thông; khinh giả, vị khả lệ phán. Hựu Phật quang sở xúc, địa ngục thiên tử đắc chứng Đốn Viên. Nhiên tắc Phật thuyết thử kinh, quang chiếu thập phương, an tri quỷ ngục bất đắc văn dã?

(Diễn) Phật quang sở xúc, đắc chứng Đốn Viên giả, Như Lai vị

chư Bồ Tát thời, túc hạ hữu tứ thập chủng quang minh, ư viên mãn vương tướng hảo trung, phóng quang hạ chiếu. Địa ngục ngộ tư quang giả, tức sanh Đâu Suất, văn thiên cổ âm, sám hối dĩ, tức thời vị đăng Thập Địa, sở dĩ nhiên giả? Dĩ chúng sanh tiên huân Nhất Thừa chủng tử cố.

三、人天眾。

(經)及釋提桓因等，無量諸天大眾俱。

(疏)及者，承前言淨土法門，不但諸聖與會，一切凡眾皆同聞故。釋提桓因，此云能天主。曰等，又曰無量者，盡一切諸天故。曰大眾者，盡一切眾生故。俱者，通結并諸菩薩以下文也。

(鈔)上并菩薩，是小大一對。今及諸天大眾，是聖凡一對。聖凡共聞此經；毋謂淨土為凡夫所不能也。釋提桓因者，具云釋迦提婆因提。釋迦者，此云能。提婆因提者，此云天主。詳有五種名，恐繁不敘。迦葉佛滅時，一女人發心修塔，三十二人佐之。今王忉利，統四方三十二天。又阿含云：本為人時，行於頓施，堪能作主，故曰天主。等者，等三十二，以及其餘也。無量者，又增詞以盡，則槩欲，色，無色，諸天也。天有多意，或名晝，以晝長故；或名無愁惱，以常樂故。或名燈明，以無黑闇故。大眾者，諸天而下，人及修羅，盡六道一切眾生也。一云兼前菩薩，聲聞，同名大眾。通結者，上言與大比丘眾俱。今此俱者，言亦與諸菩薩，諸天，大眾俱也。或難：無色，則無耳無身，鬼獄，則極幽極苦，何容與會而聞此經？然無色者，無粗色，非無細色也。佛涅槃時，無色天人淚下如雨。則身至耳根，亦復何礙。地獄餓鬼，重者或隔不通；輕者，未可例判。又佛光所觸，地獄天子得證頓圓。然則佛說此經，光照十方，安知鬼獄不得聞也？

(演)佛光所觸，得證頓圓者，如來為諸菩薩時，足下有四十種光明，於圓滿王相好中，放光下照。地獄遇斯光者，即生兜率，聞天鼓音，懺悔已，即時位登十地，所以然者？以眾生先熏一乘種子故。

(Ba, chúng trời người.

Kinh: Và Thích Đề Hoàn Nhân v.v... vô lượng chư thiên đại chúng cùng nhóm họp.

Sớ: Chữ “cập” (và) nhằm tiếp nối ý đã nói trong phần trước: Pháp môn Tịnh Độ chẳng phải chỉ có thánh chúng dự hội, mà hết thảy phàm chúng đều cùng nghe. Thích Đề Hoàn Nhân, cõi này dịch là Năng Thiên Chúa. Nói “đẳng”, còn nói là “vô lượng”, vì gồm trọn hết thảy chư thiên. Nói “đại chúng” là gồm trọn hết thảy chúng sanh. Chữ “câu” có ý nghĩa tương thông với phần tiểu kết trong đoạn văn “và các Bồ Tát”.

Sao: Phần “và các Bồ Tát” trong phần trước [phối hợp với phần nói về chúng Thanh Văn] thành một cặp Tiểu Thừa và Đại Thừa. Nay ghép với “chư thiên, đại chúng” thành một cặp thánh phàm. Do thánh và phàm cùng nghe kinh này, chớ nói phàm phu “chẳng thể tu Tịnh Độ”.

Thích Đề Hoàn Nhân nói đủ là Thích Ca Đề Bà Nhân Đề (Śakro Devānām Indrah). Thích Ca, cõi này dịch là Năng. Đề Bà Nhân Đề (Devānām Indrah), cõi này dịch là Thiên Chúa. Nói cặn kẽ thì có năm loại tên, sợ rườm rà nên chẳng trình bày. Thời Phật Ca Diếp diệt độ, một người nữ phát tâm tu bổ tháp, ba mươi hai người giúp đỡ. Nay [cô ta] là vua cõi trời Đao Lợi, thống lãnh ba mươi hai vị trời ở bốn phương. Lại nữa, kinh A Hàm nói: “Vốn do lúc làm người, đã hành bố thí nhanh chóng, có thể làm người xướng suất, nên gọi là Thiên Chúa”.

“Đẳng” là kể cả ba mươi hai người kia, [đồng thời còn ngụ ý] cùng với những người khác [đều tham dự pháp hội giảng kinh này]. “Vô lượng” là từ ngữ nhằm nói thêm cho trọn hết, nhất loạt bao gồm chư thiên thuộc Dục Giới, Sắc Giới, và Vô Sắc Giới. Trời có nhiều ý nghĩa, hoặc gọi là Trú (ban ngày), vì ngày rất dài; hoặc gọi là Vô Sầu Não vì

thường vui sướng; hoặc gọi là Đăng Minh vì chẳng tối tăm.

“Đại chúng”: Từ chư thiên trở xuống, loài người, và Tu La, trọn khắp hết thảy chúng sanh trong lục đạo. Có thuyết nói là kể cả Bồ Tát và Thanh Văn trong phần trên cũng đều cùng gọi là “đại chúng”.

“Thông kết”: Trong phần trên đã nói “cùng với các vị đại tỳ kheo nhóm họp”, nay chữ Câu ở chỗ này cũng có nghĩa là “cùng với các vị Bồ Tát, chư thiên, đại chúng nhóm họp”. Chắc có kẻ bắt bẻ: “Vô Sắc Giới sẽ chẳng có tai, không có thân; ngạ quỷ và địa ngục vô cùng tối tăm, khổ sở, làm sao có thể dự hội nghe kinh này cho được?” Nhưng Vô Sắc là không có thô sắc, chẳng phải là không có tế sắc. Khi đức Phật nhập Niết Bàn, chư thiên cõi Vô Sắc lệ tuôn như mưa. Như vậy thì từ thân cho đến nhĩ căn, cũng còn ngăn ngại gì nữa? Địa ngục, ngạ quỷ, nếu là kẻ tội nặng thì có lẽ bị ngăn ngại, chẳng thông suốt; chứ đối với người tội nhẹ, chẳng thể phán định giống hệt như [kẻ đọa trong A Tỳ được]. Lại nữa, do được Phật quang chiếu tới, thiên tử chốn địa ngục bèn chứng Đốn Viên. Vậy thì đức Phật nói kinh này, quang minh chiếu đến mười phương, làm sao biết là ngạ quỷ, địa ngục chẳng được nghe?

Diễn: “Được Phật quang chiếu đến, bèn chứng Đốn Viên”: Đức Như Lai khi vì các Bồ Tát, ở dưới lòng bàn chân bèn phóng ra bốn mươi loại quang minh, từ trong tướng hảo viên mãn vương, tỏa ra quang minh chiếu xuống phía dưới. [Chúng sanh] trong địa ngục gặp quang minh ấy, liền sanh lên trời Đâu Suất, nghe tiếng của cái trống trời, sám hối xong, bèn dự vào địa vị Thập Địa. Vì cớ sao vậy? Vì chúng sanh trước đó đã huân tập chủng tử Nhất Thừa).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh triệt thượng, triệt hạ, thị La Hán, Bồ Tát, chư thiên đại chúng câu nghĩa.

(Sao) Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ, thượng nhi triệt hồ chư thánh dã, thượng diệc dữ chi câu; hạ nhi triệt hồ lục phàm dã, hạ diệc dữ chi câu. Lương dĩ Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Tứ Đẳng, Lục Độ, Ngũ Giới, Thập Thiện, vạn hạnh phân nhiên, nãi chí bát vạn tứ thiên chư trần lao môn, duy thị nhất tâm, chân thật tánh trung, vô sai biệt cố. Long xà hỗn tạp, phàm thánh giao tham, thử gian Phật pháp trụ trì, bổn lai như thị.

(Diễn) Thị pháp bình đẳng vô hữu cao hạ giả, thị pháp chỉ Pháp Tánh dã. Pháp Tánh chi trung, thánh phàm bình đẳng dã. Thượng nhi triệt hồ tứ cú giả, vị Pháp Tánh hữu cao hạ, tắc bất năng triệt hồ cao hạ. Dĩ kỳ vô cao hạ, cố năng triệt cao hạ dã. Lương dĩ hạ xuất sở dĩ. Tứ Đế, Thanh Văn pháp. Thập Nhị Nhân Duyên, Duyên Giác pháp. Tứ Đẳng, lục độ, Bồ Tát pháp. Ngũ Giới, Thập Thiện, nhân thiên pháp. Vạn hạnh phân nhiên, tắc tổng thâu tứ thánh; bát vạn tứ thiên trần lao, tắc tổng thâu lục phàm. Tuy tứ thánh lục phàm bất đồng, duy thị nhất tâm; thị hội thập pháp giới hạnh quy nhất tâm dã. Hà dĩ cố? Dĩ nhất tâm chi chân thật tánh trung, vô thập pháp giới chi sai biệt cố. Nhân vô thập pháp giới chi sai biệt, cố năng triệt thập pháp giới dã. Long xà hỗn tạp giả, Vô Trước thiền sư lễ Ngũ Đài, ngộ Văn Thù hóa tác lão ông, vấn vân: “Nam phương Phật pháp như hà trụ trì?” Trước vân: “Mạt pháp tăng ni thiểu trì giới luật”. Tức vấn: “Thử gian Phật pháp như hà trụ trì?” Ông vân: “Long xà hỗn tạp, phàm thánh giao tham”.

(疏)稱理，則自性徹上，徹下，是羅漢，菩薩，諸天大眾俱義。

(鈔)是法平等，無有高下，上而徹乎諸聖也，上亦與之俱；下而徹乎六凡也，下亦與之俱。良以四諦，十二因緣，四等，六度，五戒，十善，萬行紛然，乃至八萬四千諸塵勞門，唯是一心，真實性中，無差別故。龍蛇混雜，凡聖交參，此間佛法住持，本來如是。

(演)是法平等無有高下者，是法指法性也。法性之中，聖凡平等也。上而徹乎四句者，謂法性有高下，則不能徹乎高下。以其無高下，故能徹高下也。良以下出所以。四諦，聲聞法。十二因緣，緣覺法。四等六度，菩薩法。五戒十善，人天法。萬行紛然，則總收四聖；八萬四千塵勞，則總收六凡。雖四聖六凡不同，唯是一心；是會十法界行歸一心也。何以故？以一心之真實性中，無十法界之差別故。因無十法界之差別，故能徹十法界也。龍蛇混雜者，無著禪師禮五臺，遇文殊化作老翁，問云：南方佛法如何住持？著云：末法僧尼少持戒律。即問：此間佛法如何住持？翁云：龍蛇混雜，凡聖交參。

(Sớ: Xứng Lý thì “tự tánh thông trên, thấu dưới” chính là ý nghĩa của La Hán, Bồ Tát, chư thiên và đại chúng cùng nhóm họp.

Sao: Pháp này bình đẳng, chẳng có cao thấp, trên là thấu đến các vị thánh, người bậc trên cũng cùng nhóm họp; dưới là thấu đến lục phàm, kẻ bậc hạ cũng cùng nhóm họp. Ấy là vì Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Tứ Đẳng, Lục Độ, Ngũ Giới, Thập Thiện, vạn hạnh vô số, cho đến tám vạn bốn ngàn môn trần lao, chỉ là nhất tâm, trong tánh chân thật, chẳng sai biệt. Rắn rồng hỗn tạp, phàm thánh lẫn lộn, Phật pháp trụ trì trong thế gian này vốn là như thế.

Diễn: “Pháp này bình đẳng, chẳng có cao thấp”: “Pháp này” là nói đến Pháp Tánh. Trong Pháp Tánh, thánh và phàm bình đẳng. Bốn câu “trên là thấu đến các vị thánh…” ý nói: Pháp Tánh có cao hay thấp thì sẽ chẳng thể thấu triệt cao thấp được! Do nó chẳng có cao thấp, cho nên có thể thấu triệt cao thấp.

Từ chữ “ấy là vì” trở đi, nêu ra nguyên do. Tứ Đế là pháp của Thanh Văn. Thập Nhị Nhân Duyên là pháp của Duyên Giác. Tứ Đẳng, lục độ là pháp của Bồ Tát. Ngũ Giới, Thập Thiện là pháp nhân thiên. “Vạn hạnh vô số” thâu trọn tứ thánh; “tám vạn bốn ngàn trần lao” gồm hết lục phàm. Tuy tứ thánh và lục phàm bất đồng, chỉ là nhất tâm. Đấy là gom hạnh của mười pháp giới đều quy vào nhất tâm. Vì sao vậy? Do trong tánh chân thật của nhất tâm, không có có mười pháp giới sai khác. Do không có mười pháp giới sai khác, cho nên có thể thấu triệt mười pháp giới.

“Rồng rắn hỗn tạp”: Thiền sư Vô Trước đến chiêm lễ núi Ngũ Đài, gặp ngài Văn Thù hóa thành một cụ già, Hỏi: “Phật pháp ở phương Nam trụ trì như thế nào?” Vô Trước thưa: “Tăng ni thời Mạt Pháp ít người trì giới luật”. Sư liền hỏi cụ: “Phật pháp ở nơi đây trụ trì như thế nào?” Cụ bảo: “Rắn rồng hỗn tạp, thánh phàm xen lẫn”).

Nhị, Chánh Tông phần (tứ): Sơ, tường trần y chánh linh sanh tín nhạo. Nhị, chánh thị nguyện hạnh linh tri tu chứng. Tam, giao dẫn Phật ngôn linh đoạn nghi hoặc. Tứ, hỗ chương nan sự linh thiết cảm phát.

(Diễn) Chánh Tông tứ khoa, bất xuất tam tư lương. Sơ, tường trần y chánh, linh sanh tín nhạo thuộc Tín tư. Nhị, chánh thị nguyện hạnh linh tri tu chứng, thuộc Nguyện Hạnh nhị tư. Tam, giao dẫn Phật ngôn linh đoạn nghi hoặc giả, dĩ thượng tuy linh sanh tín nhạo, do khủng hữu nghi, tín lực bất kiên. Cố dẫn lục phương cộng tán dĩ kiên kỳ tín dã. Tứ, hỗ chương nan sự, linh thiết cảm phát giả, dĩ thượng tuy chánh thị nguyện hạnh, do khủng nhân tuần, bất năng

hưng khởi. Cố cử bỉ thử hỗ tán, dĩ cổ phát Hạnh Nguyện dã.

二、正宗分(四)：初、詳陳依正令生信樂。二、正示願行令知修證。三、交引佛言令斷疑惑。四、互彰難事令切感發。

(演)正宗四科，不出三資糧。初、詳陳依正，令生信樂屬信資。二、正示願行令知修證，屬願行二資。三、交引佛言令所疑惑者，以上雖令生信樂，猶恐有疑，信力不堅。故引六方共贊以堅其信也。四、互彰難事，令切感發者，以上雖正示願行，猶恐因循，不能興起。故舉彼此互贊，以鼓發行願也。

(Hai, phần Chánh Tông (gồm bốn phần): Một, nêu bày cặn kẽ y báo và chánh báo để [người nghe] sanh lòng tin ưa. Hai, chỉ bày nguyện hạnh để [người nghe] biết cách tu chứng. Ba, dẫn lời chư Phật tán thán lẫn nhau hòng khiến cho người nghe đoạn trừ nghi hoặc. Bốn, lần lượt chỉ rõ [pháp môn này là chuyện] khó để người nghe cảm kích, phát khởi thiết thực.

Diễn: Bốn khoa của phần Chánh Tông chẳng ra ngoài ba tư lương. Một là nêu bày cặn kẽ y báo và chánh báo để người nghe sanh lòng tin ưa, phần này thuộc về tư lương Tín. Hai là chỉ bày nguyện hạnh khiến người nghe tu chứng, phần này thuộc về hai tư lương Nguyện và Hạnh. Ba là dẫn lời chư Phật tán thán lẫn nhau khiến cho người nghe đoạn trừ nghi hoặc, bởi trước đó đã khiến cho họ sanh lòng tin ưa, vẫn sợ họ còn có điều ngờ vực, tín lực chẳng bền chắc. Vì thế, dẫn lời sáu phương chư Phật cùng tán thán để kiên cố tín tâm của họ. Bốn là trình bày sự khó, khiến cho người nghe cảm kích, thiết tha phát nguyện. Bởi lẽ, trên đây tuy đã chỉ bày nguyện và hạnh, vẫn sợ người nghe chần chừ, chẳng thể dấy khởi. Vì thế, đôi bên khen ngợi lẫn nhau hòng cổ vũ, khích lệ hành nhân phát khởi Hạnh và Nguyện).

Sơ, tường trần y chánh linh sanh tín nhạo (nhị): Sơ, đối cơ. Nhị, thị pháp.

Sơ, đối cơ.

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo trưởng lão Xá Lợi Phất.

(Sớ) Thử hạ văn thuộc Chánh Tông, dĩ tiền thị tự dẫn, hậu thị Lưu Thông. Duy thử vi nhất kinh sở tông chi chánh nghĩa dã. “Nhĩ thời” giả, đương bỉ lục chủng thành tựu Thời dã. “Phật cáo” giả, kinh vô phát khởi, Phật tự thuyết cố. Lương diêu thử kinh, cứu thế tối cấp, bất sĩ thỉnh cố.

(Sao) Phàm ngôn “nhĩ thời”, tất thượng hữu duyên khởi. Cố vân đương bỉ thời dã. Phật tự thuyết giả, chư kinh giai hữu Thông Biệt nhị tự. Thông tắc Chứng Tín, Biệt tắc Phát Khởi. Như Pháp Hoa, tắc bạch hào phóng quang, khải Nhất Thừa chi giáo. Duy Ma, tắc Tỳ Da thị tật, khai Bất Nhị chi đàm. Viên Giác, Kim Cang, dĩ cập chư kinh, đa nhân hữu vấn tại tiên, nhiên hậu Phật vị tuyên diễn. Kim kinh bất nhiên, cố vô phát khởi.

(Diễn) Thông tắc Chứng Tín, Biệt tắc Phát Khởi giả. Chứng Tín vi Thông, nhất thiết chư kinh giai nhiên cố. Phát Khởi vi Biệt, kinh kinh phát khởi các bất đồng cố. Bạch hào phóng quang khải Nhất Thừa chi giáo giả, Như Lai ư Pháp Hoa hội thượng, tiên phóng bạch hào tướng quang, chiếu vạn bát thiên độ, nhiên hậu cáo Xá Lợi Phất: “Chư Phật trí huệ thậm thâm vô lượng, thập phương Phật độ trung, duy hữu Nhất Thừa pháp, vô nhị, diệc vô tam. Trừ Phật phương tiện thuyết” đẳng. Tỳ Da thị tật khai Bất Nhị chi đàm giả, Duy Ma cư sĩ ư Tỳ Da Ly thành, hiện thân hữu tật, Thế Tôn khiển chư đại Thanh Văn, chư đại Bồ Tát vãng vấn kỳ tật. Nhiên hậu, tam thập nhị đại sĩ các thuyết Bất Nhị pháp môn, như sanh diệt bất nhị, cấu tịnh bất nhị, nhất tướng vô tướng bất nhị, nãi chí vô hữu văn tự, ngữ ngôn thị chân nhập Bất Nhị pháp môn. Viên Giác, Kim Cang đa hữu vấn tại tiên giả, Viên Giác tắc Văn Thù khải thỉnh Như Lai nhân địa pháp môn, cập Bồ Tát viễn ly chư bệnh. Kim Cang tắc Thiện Cát khải thỉnh: Vân hà ưng trụ? Vân hà hàng phục kỳ tâm?

初、詳陳依正令生信樂(二)：初、對機。二、示法。

初、對機。

(經)爾時，佛告長老舍利弗。

(疏)此下文屬正宗，以前是序引，後是流通。唯此為一經所宗之正義也。爾時者，當彼六種成就時也。佛告者，經無發起，佛自說故。良繇此經，救世最急，不俟請故。

(鈔)凡言爾時，必上有緣起。故云當彼時也。佛自說者，諸經皆有通別二序。通則證信，別則發起。如法華，則白毫放光，啟一乘之教。維摩，則毗耶示疾，開不二之談。圓覺，金剛，以及諸經，多因有問在先，然後佛為宣演。今經不然，故無發起。

(演)通則證信，別則發起者。證信為通，一切諸經皆然故。發起為別，經經發起各不同故。白毫放光啟一乘之教者，如來於法華會上，先放白毫相光，照萬八千土，然後告舍利弗：諸佛智慧甚深無量，十方佛土中，唯有一乘法，無二，亦無三。除佛方便說等。毘耶示疾開不二之談者，維摩居士於毘耶離城，現身有疾，世尊遣諸大聲聞，諸大菩薩往問其疾。然後，三十二大士各說不二法門，如生滅不二，垢淨不二，一相無相不二，乃至無有文字，語言是真入不二法門。圓覺，金剛多有問在先者，圓覺則文殊啟請如來因地法門，及菩薩遠離諸病。金剛則善吉啟請：云何應住？云何降伏其心？

(Nêu bày cặn kẽ y báo và chánh báo để người nghe sanh lòng tin ưa (gồm hai phần): Một, là đối ứng với căn cơ; hai là dạy pháp.

Trước hết là phần đối ứng căn cơ.

Kinh: Lúc ấy, đức Phật bảo trưởng lão Xá Lợi Phất.

Sớ: Từ phần kinh văn này trở đi thuộc vào Chánh Tông. Những phần trước nhằm giới thiệu dẫn nhập, sau phần này là phần Lưu Thông. Đây chính là phần ý nghĩa chánh yếu được đề cao bởi một kinh. “Nhĩ thời” là Thời [thành tựu] trong sáu thứ thành tựu. “Phật cáo”: Kinh không có ai phát khởi, do đức Phật tự nói. Ấy là vì kinh này cứu thế cấp thiết nhất, cho nên chẳng đợi người khác khải thỉnh.

Sao: Hễ nói “nhĩ thời” thì trước đó ắt có duyên khởi, cho nên nói “ngay trong lúc ấy”. “Phật tự nói”: Các kinh đều có hai phần Thông Tự và Biệt Tự. Thông Tự là Chứng Tín Tự, Biệt Tự là Phát Khởi Tự. Như kinh Pháp Hoa, [đức Phật từ] bạch hào phóng quang, mở đầu giáo pháp Nhất Thừa. Kinh Duy Ma, [trưởng giả Duy Ma Cật] thị hiện bị bệnh nơi thành Tỳ Da Ly để mở ra cuộc bàn luận về pháp môn Bất Nhị. Trong Viên Giác, Kim Cang, và các kinh, phần nhiều do có người đã hỏi trước rồi đức Phật mới tuyên diễn cho những người ấy. Nay kinh này chẳng giống như vậy, cho nên chẳng có Phát Khởi.

Diễn: “Thông là Chứng Tín, Biệt là Phát Khởi”: Chứng Tín là

Thông, hết thảy các kinh đều là như vậy. Phát Khởi là Biệt, mỗi kinh được phát khởi khác nhau.

“Bạch hào phóng quang mở đầu giáo pháp Nhất Thừa”: Trong hội Pháp Hoa, đức Như Lai trước hết phóng quang minh từ tướng bạch hào, chiếu đến một vạn tám ngàn cõi nước. Sau đấy, bảo ngài Xá Lợi Phất: “Chư Phật trí huệ rất sâu vô lượng, trong mười phương cõi Phật, chỉ có pháp Nhất Thừa, không hai, cũng không ba. Trừ Phật nói phương

tiện” v.v…

“Thành Tỳ Da thị hiện bị bệnh để mở ra cuộc bàn luận về pháp môn Bất Nhị”: Cư sĩ Duy Ma (Vimalakīrti) ở thành Tỳ Da Ly (Vaiśālī), thị hiện mắc bệnh, đức Thế Tôn sai các vị đại Thanh Văn và các vị đại Bồ Tát đến thăm bệnh. Sau đó, ba mươi hai vị đại sĩ, mỗi vị đều nói pháp môn Bất Nhị, như sanh diệt bất nhị, dơ sạch bất nhị, một tướng và vô tướng bất nhị, cho đến không có văn tự, ngôn ngữ là pháp môn Bất Nhị chân thật.

“Viên Giác, Kim Cang phần nhiều do có người đã hỏi trước”: Kinh Viên Giác là do ngài Văn Thù khải thỉnh Như Lai giảng pháp môn nơi nhân địa và hàng Bồ Tát phải xa lìa những khuyết điểm nào. Kinh Kim Cang thì do ngài Thiện Cát (Tu Bồ Đề) khải thỉnh: “Hãy nên trụ như thế nào? Hãy nên hàng phục cái tâm như thế nào?”)

(Sao) “Cứu thế tối cấp” giả, mạt thế chúng sanh, căn độn, chướng thâm, giải thoát Thiền Định, thậm nan khả đắc. Phật dĩ đại bi xuất thử nhất môn, hoành tiệt sanh tử, cấp cứu chúng sanh, duy khủng bất cập, cố bất đãi thỉnh. Thí như hữu nhân, tốt hoạn ác dương, mạng tại hô hấp, tỷ hữu lương phương, y chi tu chế, diên hoãn nhật thời, dược vị cập thành, mạng dĩ tiên vẫn. Hiện hữu thành dược, nhập khẩu tức hoạt, hữu nhân tâm giả, tức ưng tốc dữ, thượng hà sĩ kỳ lễ sính ân cần, nhiên hậu đầu tễ. Phật cứu chúng sanh, ý diệc như thị.

(Diễn) Giải thoát Thiền Định tức ngũ phần Pháp Thân chi nhất, hữu Đại, Tiểu Thừa bất đồng, nhi Thiền Định phục hữu Sự, Lý, thế, xuất thế bất nhất. Mạng tại hô hấp giả, Tứ Thập Nhị Chương kinh vân: “Phật vấn sa môn: ‘Nhân mạng tại kỷ thời gian?’ Đáp viết: ‘Sổ nhật gian’. Phật viết: ‘Tử vị tri đạo’. Hựu vấn: ‘Nhân mạng tại kỷ thời gian?’ Viết: ‘Phạn thực gian’. Phật viết: ‘Tử vị tri đạo’. Hựu vấn: ‘Nhân mạng tại kỷ thời gian?’ Đáp viết: ‘Hô hấp gian’. Phật ngôn: Tử tri đạo hỹ!” Thí như hạ, hợp pháp. Thí như hữu nhân, dụ lục đạo chúng sanh. Tốt hoạn ác dương, mạng tại hô hấp, dụ chúng sanh sanh tử luân hồi, vô thường tấn tốc. Tỷ hữu lương phương ngũ cú, dụ kỳ dư pháp môn, vị dị thành tựu, công hạnh vị viên, vô thường dĩ chí. Hiện hữu thành dược, nhập khẩu tức hoạt, dụ Niệm Phật pháp môn tốc siêu sanh tử. Hữu nhân tâm giả tứ cú, dụ Như Lai đại từ, tức ưng tốc cáo, hà sĩ kỳ ân cần khải thỉnh, nhiên hậu thuyết dã?

(鈔)救世最急者，末世眾生 ，根鈍障深 ，解脫禪定，

甚難可得。佛以大悲出此一門，橫截生死，急救眾生，唯恐不及，故不待請。譬如有人，卒患惡瘍，命在呼吸，比有良方，依之修製，延緩日時，藥未及成，命已先殞。現有成藥，入口即活，有仁心者，即應速與，尚何俟其禮聘殷勤，然後投劑。佛救眾生，意亦如是。

(演)解脫禪定即五分法身之一，有大小乘不同，而禪定復有事理，世出世不一。命在呼吸者，四十二章經云：佛問沙門：人命在幾時間？答曰：數日間。佛曰：子未知道。又問：人命在幾時間？曰：飯食間。佛曰：子未知道。又問：人命在幾時間？答曰：呼吸間。佛言：子知道矣！譬如下，合法。譬如有人，喻六道眾生。卒患惡瘍，命在呼吸，喻眾生生死輪迴，無常迅速。比有良方五句，喻其餘法門，未易成就，功行未圓，無常已至。現有成藥，入口即活，喻念佛法門速超生死。有仁心者四句，喻如來大慈，即應速告，何俟其殷勤啟請，然後說也？

(Sao: “Cứu thế cấp thiết nhất”: Chúng sanh đời Mạt căn độn, chướng sâu, rất khó thể đạt được giải thoát Thiền Định. Do lòng đại bi, đức Phật nêu ra môn này, cắt ngang sanh tử, gấp rút cứu vớt chúng sanh chỉ e chẳng kịp, cho nên chẳng đợi thỉnh. Ví như có người bỗng bị khối u ngặt nghèo, mạng sống chỉ trong hơi thở. Như có bài thuốc hay, dựa theo đó để bào chế, thời gian dây dưa, thuốc chưa kịp chế thành công, mạng đã mất trước. Nay có thuốc đã chế sẵn, uống vào liền sống, người có lòng nhân ắt nên nhanh chóng trao cho, cần gì phải đợi người ta lễ thỉnh ân cần rồi mới trao thuốc. Phật cứu chúng sanh, cũng mang ý nghĩa như vậy.

Diễn: “Giải thoát Thiền Định” tức là một phần trong năm phần Pháp Thân, có Đại Thừa và Tiểu Thừa bất đồng, nhưng Thiền Định lại

có Sự, Lý, thế gian, và xuất thế gian khác nhau.

“Mạng trong hơi thở”: Tứ Thập Nhị Chương kinh chép: “Đức Phật hỏi sa môn: ‘Mạng người được bao lâu?’ Đáp rằng: ‘Trong vài ngày’. Đức Phật nói: ‘Ông chưa biết đạo’. Lại Hỏi: ‘Mạng người được bao lâu?’ Thưa: ‘Trong khoảng bữa ăn’. Đức Phật nói: ‘Ông chưa biết đạo’. Lại Hỏi: ‘Mạng người được bao lâu?’ Đáp rằng: ‘Trong hơi thở’.

Đức Phật nói: Ông biết đạo vậy”.

Từ chữ “ví như” trở đi, sánh ví chúng sanh trong lục đạo. “Bỗng bị khối u ngặt nghèo, mạng sống chỉ trong hơi thở” sánh ví chúng sanh sanh tử luân hồi, vô thường nhanh chóng. Năm câu từ “như có bài thuốc hay” sánh ví các pháp môn khác, chưa được thành tựu, công hạnh chưa vẹn, vô thường đã xảy đến. “Nay có thuốc đã chế sẵn, uống vào liền sống” sánh ví pháp môn Niệm Phật nhanh chóng siêu thoát sanh tử. Bốn câu từ “người có lòng nhân” sánh ví đức Như Lai đại từ, sẽ liền nhanh chóng bảo ban, há đợi có kẻ ân cần khải thỉnh rồi mới nói ư?)

(Sớ) Vấn: “Chư kinh vô luận, chỉ như bổn giáo nhị kinh, giai hữu phát khởi, kim kinh hà độc bất nhiên?” Đáp: Ý di thiết cố, diệc thị bất phát khởi chi phát khởi cố.

(Sao) Bổn giáo nhị kinh giả, Thập Lục Quán Kinh dữ thử kinh Đại Bổn, giai chuyên thuyết Tịnh Độ, cố xưng “bổn giáo”. Quán Kinh, tắc Vy Đề thương tử ác nghịch, yếm trược, cầu tịnh, nhi viết: “Ngã nguyện sanh thanh tịnh thế giới, bất nhạo thử Diêm Phù Đề trược ác thế” dã. Thị dĩ Xà vương mẫu tử vi phát khởi cố. Đại Bổn, tắc Thế Tôn nhất nhật dung nhan dị thường. A Nan vấn ngôn: “Ngã tùng thị Phật, vị tằng hoạch đổ oai dung, hữu như kim nhật, khởi phi niệm quá khứ chư Phật, hoặc niệm vị lai chư Phật, cố trí nhiên da?” Phật ngôn: “Thiện tai A Nan! Hữu chư thiên giáo nhữ lai vấn? Nhữ tự vấn da? Nhữ sở vấn giả, thắng bố thí nhất tứ thiên hạ Thanh Văn, Duyên Giác, chư thiên, nhân dân, nãi chí quyên, nhuyễn, kinh ư lũy kiếp, thượng bách thiên vạn bội, bất khả dĩ cập. Sở dĩ giả hà? Chư thiên nhân dân, nãi chí quyên nhuyễn, giai nhân nhữ vấn, nhi đắc độ thoát”. Thị dĩ Như Lai nhan dung vi phát khởi cố. Kim nạn: “Chư kinh phát khởi, thả trí vật luận. Chỉ như nhị kinh, thị Tịnh Độ bổn giáo, giai hữu phát khởi, thử kinh bất dị nhị kinh. Hà dĩ độc vô?” Cố vị thử thông! Ngôn Phật thuyết nhị kinh, tuy diệc đại bi tâm thiết, đặc thị vãng sanh, nhiên nhi quán pháp tinh vi, nguyện môn quảng đại, như tiền Tự trung thuyết. Vị nhược thử kinh, đản sự trì danh, tức sanh bỉ quốc, vưu vi yếu nhi hựu yếu. Cố Phật ý ư tư, diệc phục thiết nhi hựu thiết. Vị chư chúng sanh, tác bất thỉnh hữu dã. Bất phát chi phát giả, hiện tiền chúng sanh, nhạo trước sanh tử, bất cầu xuất ly, tự năng phát khởi Phật chi đại bi, thuyết thử kinh cố.

(疏)問：諸經無論，只如本教二經 ，皆有發起 ，今經

何獨不然？答：意彌切故，亦是不發起之發起故。

(鈔)本教二經者，十六觀經與此經大本，皆專說淨土，故稱本教。觀經，則韋提傷子惡逆，厭濁求淨，而 曰：我願生清淨世界，不樂此閻浮提濁惡世也。是以闍王母子為發起故。大本，則世尊一日容顏異常。阿難問言：我從侍佛，未曾獲睹威容，有如今日，豈非念過去諸佛，或念未來諸佛，故致然耶？佛言：善哉阿難，有諸天教汝來問？汝自問耶？汝所問者，勝布施一四天下聲聞，緣覺，諸天，人民，乃至蜎蝡，經於累劫，尚百千萬倍，不可以及。所以者何？諸天人民，乃至蜎蝡，皆因汝問而得度脫。是以如來顏容為發起故。今難：諸經發起，且置勿論。只如二經，是淨土本教，皆有發起，此經不異二經。何以獨無？故為此通！言佛說二經，雖亦大悲心切，特示往生，然而觀法精微，願門廣大，如前序中說。未若此經，但事持名，即生彼國，尤為要而又要。故佛意於斯，亦復切而又切。為諸眾生，作不請友也。不發之發者，現前眾生，樂著生死，不求出離，自能發起佛之大悲，說此經故。

(Sớ: Hỏi: “Các kinh chẳng bàn tới, chỉ riêng hai kinh thuộc giáo này đều có phần Phát Khởi, cớ sao riêng mình kinh này chẳng vậy?” Đáp: Do ý càng thiết tha, cũng là chẳng phát khởi mà phát khởi vậy.

Sao: “Hai kinh thuộc giáo này” là Thập Lục Quán Kinh và Đại Bổn của kinh này, đều chuyên nói về Tịnh Độ, nên gọi là “bổn giáo”. Quán Kinh thì bà Vy Đề Hy đau lòng vì con ác nghịch, chán cõi trược, cầu cõi tịnh, bèn nói: “Nguyện sanh về thế giới thanh tịnh, chẳng thích đời trược ác trong cõi Diêm Phù Đề”; đấy là dùng mẹ con vua A Xà Thế để phát khởi. Đại Bổn thì một hôm đức Thế Tôn dung nhan khác lạ, A Nan Hỏi: “Con từ khi hầu Phật đến nay, chưa từng được thấy oai dung giống như ngày hôm nay. Há chẳng phải là nghĩ tới quá khứ chư Phật, hoặc vị lai chư Phật, nên mới thành ra như vậy ư?” Đức Phật bảo: “Lành thay A Nan! Có chư thiên dạy ông hỏi? Hay là ông tự mình hỏi? Lời ông hỏi [có công đức] trội hơn bố thí cho Thanh Văn, Duyên Giác, chư thiên, nhân dân, cho đến các loài cựa quậy, bò toài trong bao nhiêu kiếp, dẫu trăm ngàn vạn lần vẫn chẳng thể sánh bằng. Vì cớ sao vậy? Chư thiên, nhân dân, cho đến các loài cựa quậy, bò toài, đều nhờ câu hỏi của ông mà được độ thoát”. Đấy là dùng dáng vẻ của Như Lai để phát khởi.

Nay cật vấn: “Phát Khởi của các kinh, hãy để đó chẳng bàn tới. Chỉ nói tới hai kinh thuộc vào giáo pháp Tịnh Độ, đều có phần Phát Khởi. Kinh này chẳng khác hai kinh ấy; cớ sao riêng [kinh này] chẳng có?” Cho nên phải đả thông điều [nghi vấn] này! Chính là vì đức Phật nói hai kinh ấy tuy cũng do tâm đại bi tha thiết mà đặc biệt chỉ dạy pháp vãng sanh, thế nhưng, phép Quán tinh vi, nguyện môn rộng lớn, như trong phần Tự ở trên đã nói, chẳng bằng kinh này chỉ chú trọng trì danh liền sanh về cõi ấy, càng là trọng yếu nhất trong những điều trọng yếu. Vì thế, ý Phật ở chỗ này, cũng càng là thiết tha nhất trong những nỗi niềm thiết tha, làm bạn chẳng thỉnh của các chúng sanh. “Chẳng phát mà phát”: Hiện tiền chúng sanh ưa thích, đắm đuối sanh tử, chẳng cầu xuất ly, khiến cho đức Phật tự phát khởi lòng đại bi mà nói kinh này).

(Sớ) Độc cáo Xá Lợi Phất giả, lệ tiền duy trí sở tín cố, hựu nhất cáo, nhất thiết cáo cố. Hựu Tịnh Giác vân: “Hợp tứ tất cố”.

(Sao) Lệ tiền giả, tức thủ cử Thân Tử ý. Dĩ thậm thâm trí huệ, đỗng sát ư tịnh uế chi cơ, dung thông ư Sự Lý chi tế, phương năng tín thọ bất nghi. Như Bát Nhã hội thượng, thủ cử Tu Bồ Đề giả, dĩ Bát Nhã đàm Không, Tu Bồ Đề Giải Không đệ nhất cố dã. Nhất thiết cáo giả, cáo Thân Tử nhất nhân, tức thị cáo hiện tiền nhất thiết Thanh Văn, Bồ Tát, nhân, thiên, đại chúng, cập vị lai nhất thiết chư chúng sanh dã.

(Diễn) Thậm thâm trí huệ giả, vị bất thị Tạng nhân Tích Không quán trí, Thông nhân Thể Không quán trí, tịnh bất thị Bồ Tát Nhị Đế quán trí, Bình Đẳng quán trí, nãi dĩ bất tư nghị tâm, chiếu bất tư nghị cảnh, phương danh thậm thâm trí huệ dã. Đỗng sát ư tịnh uế chi cơ giả, quốc độ bổn vô tịnh uế, tịnh uế sanh ư tự tâm, dĩ tâm tịnh độ tịnh, tâm uế độ uế dã. Dung thông ư Sự Lý chi tế giả, nguyện kiến Di Đà, vãng sanh An Dưỡng, Sự ngoại vô Lý, Lý ngoại vô Sự. Sự Lý chi tế, bổn dung thông cố. Hựu giải vân cơ vị cơ vi, cơ quát, nhất thiết tịnh uế giai do tự tâm chuyển biến, cố tự tâm vi tịnh uế chi cơ. Đỗng sát giả, triệt ngộ dã. Triệt ngộ diệu tâm, thâm tri nhất niệm duyên khởi, thị đỗng sát ư tịnh uế chi cơ dã. Tế, vị giao hội chi gian, thiệp nhập chi xứ; nhất thiết Sự Lý giai căn bản ư tự tâm. Cố tự tâm vi Sự Lý chi tế; dung thông giả, viên ngộ dã, viên ngộ tự tâm, khế nhập Sự Lý vô ngại pháp giới, thị dung thông ư Sự Lý chi tế dã. Phương năng đế tín bất nghi giả, dĩ bất đạt tịnh uế sanh ư tự tâm, tất viết đồng nhất quốc độ, vân hà hữu tịnh, hữu uế, tắc văn thanh tịnh quốc độ, tất nghi nhi bất tín, dĩ bất đạt Sự Lý bổn tự nhất trí, tắc chấp Sự giả, bất tín Lý, chấp Lý giả, bất tín Sự. Hựu bất tín Lý giả, Sự tắc vô căn. Cửu chi diệc bất tín Sự. Bất tín Sự giả, Lý diệc vô cứ, cửu chi tịnh bất tín Lý. Đạt tư nhị giả, phương năng đế tín dã. Hựu giải vân nhược bất cụ thậm thâm trí huệ đạt ư uế tịnh chi cơ, Sự lý chi tế giả, tắc tịnh uế tương phương, Sự Lý du cách, Tịnh Độ tắc Lý ngoại tu thành, vạn pháp nãi bất do tâm cụ, chỉ bỉ Tịnh Độ nhân quả, đản thị Thể ngoại phương tiện. Yên năng tín thọ bất nghi? Thị tất thậm thâm trí huệ, ngộ thập phương tịnh uế, quyển hoài đồng tại ư sát na, nhất niệm sắc tâm la liệt biến thâu ư pháp giới, phương liễu thiên thần ức sát, thật sanh hồ tự kỷ tâm trung, dựng chất cửu liên, phỉ đào hồ sát na tế nội nhĩ. Cố viết phương năng tín thọ bất nghi dã.

(疏)獨告舍利弗者，例前唯智所信故，又一告，一切告故。又淨覺云：合四悉故。

(鈔)例前者，即首舉身子意。以甚深智慧，洞察於淨穢之機，融通於事理之際，方能信受不疑。如般若會上，首舉須菩提者，以般若談空，須菩提解空第一故也。一切告者，告身子一人，即是告現前一切聲聞，菩薩，人天，大眾，及未來一切諸眾生也。

(演)甚深智慧者，謂不是藏人析空觀智，通人體空觀智，并不是菩薩二諦觀智，平等觀智，乃以不思議心，照不思議境，方名甚深智慧也。洞察於淨穢之機者，國土本無淨穢，淨穢生於自心，以心淨土淨，心穢土穢也。融通於事理之際者，願見彌陀，往生安養，事外無理，理外無事。事理之際，本融通故。又解云機謂機微機括，一切淨穢皆由自心轉變，故自心為淨穢之機。洞察者，徹悟也。徹悟妙心，深知一念緣起，是洞察於淨穢之機也。際，謂交會之間，涉入之處；一切事理皆根本於自心。故自心為事理之際；融通者，圓悟也，圓悟自心，契入事理無礙法界，是融通於事理之際也。方能諦信不疑者，以不達淨穢生於自心，必曰同一國土，云何有淨有穢，則聞清淨國土，必疑而不信，以不達事理本自一致，則執事者，不信理，執理者，不信事。又不信理者，事則無根。久之亦不信事。不信事者，理亦無據，久之并不信理。達斯二者，方能諦信也。又解云若不具甚深智慧達於穢淨之機，事理之際者，則淨穢相妨，事理攸隔，淨土則理外修成，萬法乃不由心具，指彼淨土因果，但是體外方便。焉能信受不疑？是必甚深智慧，悟十方淨穢，卷懷同在於剎那，一念色心羅列遍收於法界，方了遷神億剎，實生乎自己心中，孕質九蓮，匪逃乎剎那際內耳。故曰方能信受不疑也。

(Sớ: “Nói với một mình ngài Xá Lợi Phất”, giống như trong phần trên [đã nói]: Chỉ có người trí huệ mới có thể tin pháp môn này. Lại nữa, nói với một người là nói với hết thảy. Lại nữa, ngài Tịnh Giác nói: “Do phù hợp Tứ Tất Đàn”.

Sao: “Giống như phần trên” tức là ý nghĩa nêu tên ngài Xá Lợi Phất đầu tiên [trong hàng Thanh Văn]. Do trí huệ rất sâu, xét thấu suốt căn cơ tịnh hay uế, dung thông cả Sự lẫn Lý thì mới có thể tin nhận, chẳng nghi. Như trong hội Bát Nhã, nêu tên ngài Tu Bồ Đề đầu tiên, vì Bát Nhã giảng về Không mà ngài Tu Bồ Đề là bậc Giải Không đệ nhất. “Nói với hết thảy”: Nói với một mình Thân Tử chính là nói với hết thảy Thanh Văn, Bồ Tát, người, trời, đại chúng hiện tiền, và hết thảy các chúng sanh trong tương lai.

Diễn: “Trí huệ rất sâu” chẳng phải là Tích Không Quán Trí (quán trí do chia chẻ cái Không) của người thuộc Tạng Giáo, hoặc Thể Không Quán Trí của người thuộc Thông Giáo, cũng chẳng phải là Nhị Đế Quán Trí hoặc Bình Đẳng Quán Trí của Bồ Tát, mà chính là dùng cái tâm chẳng nghĩ bàn để chiếu cái cảnh chẳng nghĩ bàn, thì mới gọi là “trí huệ rất sâu”. “Soi xét rỗng rang căn cơ tịnh hay uế”: Cõi nước vốn chẳng có tịnh hay uế. Tịnh hay uế sanh trong tự tâm; bởi lẽ, tâm tịnh thì cõi tịnh, tâm uế thì cõi uế. “Dung thông sự khác biệt giữa Sự và Lý”: Nguyện thấy Phật Di Đà, vãng sanh An Dưỡng, ngoài Sự chẳng có Lý, ngoài Lý chẳng có Sự. Giữa Sự và Lý, vốn dung thông.

Lại có thể hiểu Cơ là cơ vi (sự chuyển biến rất vi tế) hoặc cơ quát (cái phát động, cái thúc đẩy, hoặc cơ quan chánh yếu của một cỗ máy). Hết thảy tịnh hay uế đều do tự tâm chuyển biến; vì thế, tự tâm chính là cái quyết định tịnh hay uế. “Soi xét rỗng rang” là triệt ngộ. Triệt ngộ diệu tâm, biết rõ sâu xa một niệm duyên khởi là do soi xét rỗng rang cái động lực quyết định tịnh hay uế. “Tế” là trong khoảng giao hội, hoặc từ chỗ xen nhập vào nhau. Hết thảy Sự Lý đều có căn bản là tự tâm. Vì thế, tự tâm chính là “Sự Lý chi tế” (giới hạn phân định giữa Sự và Lý). “Dung thông” là viên ngộ (giác ngộ trọn vẹn). Giác ngộ trọn vẹn tự tâm, khế nhập Sự Lý vô ngại pháp giới, dung thông sự khác biệt giữa Sự và Lý thì mới có thể tin sâu chắc, chẳng nghi.

Do chẳng thấu hiểu “tịnh hay uế đều sanh từ tự tâm”, ắt sẽ nói “cùng là một quốc độ như nhau, sao lại có tịnh hay uế?” Cho nên nghe nói có một cõi nước thanh tịnh, ắt sẽ nghi ngờ, chẳng tin. Vì chẳng thấu hiểu Sự và Lý vốn tự nhất trí, cho nên kẻ chấp vào Sự bèn chẳng tin Lý, kẻ chấp nơi Lý sẽ chẳng tin Sự. Lại nữa, kẻ chẳng tin Lý thì Sự không có căn cội, lâu ngày cũng sẽ chẳng tin Sự. Kẻ chẳng tin Sự, Lý cũng không có căn cứ, lâu ngày sẽ hoàn toàn chẳng tin Lý! Thấu đạt cả hai đằng thì mới có thể tin sâu chắc.

Lại có thể hiểu: Nếu chẳng trọn đủ trí huệ rất sâu để thấu đạt cái quyết định tịnh hay uế, cũng như ngằn hạn giữa Sự và Lý, ắt tịnh và uế sẽ trở ngại lẫn nhau, Sự và Lý cách biệt, [bèn cho rằng] Tịnh Độ là cái có thể tu thành ở ngoài Lý, vạn pháp chẳng phải là có sẵn trong tâm, sẽ bảo nhân quả Tịnh Độ chỉ là phương tiện ở ngoài bản thể, làm sao có thể tin nhận chẳng nghi cho nổi? Vậy thì ắt phải do trí huệ rất sâu ngộ mười phương tịnh hay uế vốn được gồm trọn trong một sát na, một niệm sắc tâm thâu trọn đầy dẫy pháp giới, mới thấu hiểu thần thức chuyển dời trong một ức cõi nước thật sự là sanh trong cái tâm của chính mình, hoài thai nơi chín phẩm sen chẳng vượt khỏi một sát na. Vậy thì mới có thể nói là “tin nhận chẳng nghi”).

(Sao) Tứ Tất giả: Nhất, Thân Tử nãi tả diện đệ tử, kinh đa cư thủ, pháp ưng nhĩ cố, thị Thế Giới Tất Đàn. Nhị, Thân Tử trí huệ đệ nhất, chúng sở tông ngưỡng, bỉ tín Tịnh Độ, chúng diệc tín chi, thị Vị Nhân Tất Đàn. Tam, vị bất tín Tịnh Độ giả, tự bỉ bất như, chuyển kỳ tà chấp, thị Đối Trị Tất Đàn. Tứ, vị linh tập tiểu pháp giả, hiệu kỳ hướng đại, cầu sanh Tịnh Độ, cứu cánh thành Phật, thị Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

(Diễn) Pháp ưng nhĩ giả, như quân hữu sự, tất cáo đại thần, phụ hữu sự, tất cáo trưởng tử, Như Lai thuyết pháp, tất cáo thượng thủ. Thị Thế Giới Tất Đàn giả, thế giới thị sai biệt nghĩa, cáo tất hữu pháp, linh chúng sanh tri pháp môn sai biệt, tỉnh tỉnh hữu điều, nhi bất vặn loạn, linh đắc hoan hỷ ích. Vị Nhân Tất Đàn giả, Thân Tử trí huệ vi chúng sở tông. Thân Tử nhi tín, chúng vô bất tín, các khởi thiện tâm, linh đắc sanh thiện ích. Đối Trị Tất Đàn giả, đại chúng trí huệ, bất như Thân Tử, Thân Tử hồi tâm, vô bất hồi tâm, xả kỳ tà chấp, linh đắc diệt ác ích. Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn giả, ký hồi tiểu hướng đại, linh bất thoái chuyển, cứu cánh thành Phật, ngộ Đệ Nhất Nghĩa, linh đắc nhập lý ích dã.

(鈔)四悉者：一、身子乃左面弟子，經多居首，法應爾故，是世界悉檀。二、身子智慧第一，眾所宗仰，彼信淨土，眾亦信之，是為人悉檀。三、為不信淨土者，自鄙不如，轉其邪執，是對治悉檀。四、為令習小法者，效其向大，求生淨土，究竟成佛，是第一義悉檀。

(演)法應爾者，如君有事，必告大臣，父有事，必告長子，如來說法，必告上首。是世界悉檀者，世界是差別義，告必有法，令眾生知法門差別，井井有條，而不紊亂，令得歡喜益。為人悉檀者，身子智慧為眾所宗。身子而信，眾無不信，各起善心，令得生善益。對治悉檀者，大眾智慧，不如身子，身子回心，無不回心，捨其邪執，令得滅惡益。第一義悉檀者，既回小向大，令不退轉，究竟成佛，悟第一義，令得入理益也。

(Sao: Bốn Tất Đàn: Một, Thân Tử là đệ tử bên trái, phần lớn đứng đầu các kinh, pháp phải nên như vậy, đó là Thế Giới Tất Đàn. Hai, ngài Xá Lợi Phất trí huệ bậc nhất, được mọi người tôn sùng. Ngài tin Tịnh Độ thì mọi người cũng tin, đó là Vị Nhân Tất Đàn. Ba, vì kẻ chẳng tin Tịnh Độ, do họ tự hổ thẹn vì thấy chính mình chẳng bằng [ngài Xá Lợi Phất, thế mà Ngài còn tin Tịnh Độ. Điều ấy sẽ] chuyển biến tà chấp của họ, đấy là Đối Trị Tất Đàn. Bốn, vì khiến cho kẻ tu tập tiểu pháp sẽ noi theo mà hướng đến Đại Thừa, cầu sanh Tịnh Độ, rốt ráo thành Phật, đó là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

Diễn: “Pháp phải nên như vậy”: Như vua có việc ắt nói với đại

thần, cha có việc ắt nói với con cả, Như Lai thuyết pháp ắt nói với thượng thủ.

“Là Thế Giới Tất Đàn”: “Thế giới” có nghĩa là sai biệt. Bảo ban ắt phải có pháp tắc, khiến cho chúng sanh biết sự sai biệt giữa các pháp môn, rành mạch, có lớp lang, chẳng rối ren, lộn xộn, khiến cho chúng sanh đạt được lợi ích hoan hỷ.

Vị Nhân Tất Đàn: Trí huệ của Thân Tử được mọi người tôn sùng. Ngài Thân Tử đã tin, mọi người không ai chẳng tin, ai nấy khởi lên thiện tâm, khiến cho đạt được lợi ích sanh thiện.

Đối Trị Tất Đàn: Trí huệ của đại chúng chẳng bằng Thân Tử. Ngài Thân Tử đã hồi tâm, không ai chẳng hồi tâm, bỏ sự tà chấp của chính mình, khiến cho họ đạt được lợi ích diệt ác.

Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn: Đã hồi Tiểu hướng Đại, khiến cho họ chẳng thoái chuyển, rốt ráo thành Phật, ngộ Đệ Nhất Nghĩa, khiến họ đạt được lợi ích nhập lý).

(Sớ) Hựu bất độc trí vi năng tín, Phật quả thành tựu, giai diêu trí cố.

(Sao) Hoa Nghiêm nhị thập nhị, kinh vân: “Nhất thiết chư Phật trang nghiêm thanh tịnh, mạc bất giai dĩ Nhất Thiết Trí cố”, tắc tri A Di Đà Phật diệc dĩ thử trí thành tựu Tịnh Độ công đức, nhi chư chúng sanh tu Tịnh Độ giả, dĩ trí sanh tín, tắc vi chánh tín. Dĩ trí phát nguyện, tắc vi hoằng nguyện. Dĩ trí khởi hạnh, tắc vi diệu hạnh. Nãi chí thành Phật, hằng tất diêu chi. Cái thông nhân triệt quả, thành thỉ thành chung chi yếu đạo dã, khởi độc vi tín giải chi môn nhi dĩ tai!

(Diễn) Dĩ trí sanh tín, tắc vi chánh tín giả, tín tri sanh Phật bất nhị, chúng sanh niệm Phật, định đương tác Phật, phương vi chánh tín. Nhược vô diệu trí, thử tín bất sanh; túng hữu tín tâm, phi chánh tín cố. Dĩ trí phát nguyện vi hoằng nguyện giả, liễu Vô Tác Tứ Đế chi cảnh, phát Tứ Hoằng Thệ Nguyện, nguyện sanh Tây Phương, phương vi hoằng nguyện. Nhược vô diệu trí, hoằng nguyện bất phát; túng hữu nguyện tâm, phi đại nguyện cố. Dĩ trí khởi hạnh vi diệu hạnh giả, tiên ngộ tự tánh, tùng tánh khởi tu, ly tứ cú niệm Phật, phương vi diệu hạnh. Nhược vô diệu trí, diệu hạnh bất sanh; túng hữu tu vi, giai đọa hữu vi, phi diệu hạnh cố.

(疏)又不獨智為能信，佛果成就，皆繇智故。

(鈔)華嚴二十二，經云 ：一切諸佛莊嚴清淨 ，莫不皆

以一切智故，則知阿彌陀佛亦以此智成就淨土功德，而諸眾生修淨土者，以智生信，則為正信。以智發願，則為弘願。以智起行，則為妙行。乃至成佛，恆必繇之。蓋通因徹果，成始成終之要道也，豈獨為信解之門而已哉！

(演)以智生信，則為正信者，信知生佛不二，眾生念佛，定當作佛，方為正信。若無妙智，此信不生；縱有信心，非正信故。以智發願為弘願者，了無作四諦之境，發四弘誓願，願生西方，方為弘願。若無妙智，弘願不發，縱有願心，非大願故。以智起行為妙行者，先悟自性，從性起修，離四句念佛，方為妙行。若無妙智，妙行不生，縱有修為，皆墮有為，非妙行故。

(Sớ: Lại nữa, chẳng phải chỉ là do trí bèn có thể tin, mà thành tựu Phật quả cũng đều do trí.

Sao: Trong kinh Hoa Nghiêm quyển thứ hai mươi hai có nói: “Hết thảy chư Phật trang nghiêm thanh tịnh, không vị nào chẳng đều do Nhất Thiết Trí”. Cho nên biết A Di Đà Phật cũng dùng trí này để thành tựu công đức của Tịnh Độ, mà các chúng sanh tu Tịnh Độ do trí mà sanh lòng tin thì lòng tin ấy là chánh tín. Dùng trí để phát nguyện thì nguyện ấy là hoằng nguyện. Dùng trí để khởi hạnh thì hạnh ấy là diệu hạnh. Cho đến thành Phật, vẫn luôn cậy vào trí. Bởi lẽ, trí thông suốt nhân, thấu triệt quả, là đạo trọng yếu để thành tựu từ đầu tới cuối, há có phải riêng một môn Tín Giải mà thôi ư!

Diễn: “Do trí sanh tín thì là chánh tín”: Tin biết chúng sanh và Phật chẳng hai, chúng sanh niệm Phật nhất định sẽ thành Phật, thì mới là chánh tín. Nếu không có diệu trí, lòng tin ấy chẳng sanh; dẫu có tín tâm, sẽ chẳng phải là chánh tín. “Do trí mà phát nguyện thì là hoằng nguyện”: Hiểu rõ cảnh của Vô Tác Tứ Đế, phát ra Tứ Hoằng Thệ Nguyện, nguyện sanh về Tây Phương thì mới là hoằng nguyện. Nếu chẳng có diệu trí, hoằng nguyện chẳng phát nổi; dẫu có nguyện tâm, chẳng phải là đại nguyện! “Dùng trí để khởi hạnh thì hạnh ấy sẽ là diệu hạnh”: Trước hết là ngộ tự tánh, từ tánh khởi tu, lìa bốn câu để niệm Phật thì mới là diệu hạnh. Nếu không có diệu trí, diệu hạnh sẽ chẳng sanh; dẫu có tu hành, đều đọa vào hữu vi, chẳng phải là diệu hạnh!)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh tự nhiên trí, thị Phật tự cáo Xá Lợi Phất nghĩa.

(Sao) Vô duyên nhi chiếu, phất lự nhi tri, diệu tánh thiên nhiên, bất tùng tha đắc. Thị cố kiền chùy vị động, khải thỉnh vô nhân, xí nhiên thuyết, vô gián yết.

(Diễn) Vô duyên nhi chiếu hạ, dĩ duyên nhi hậu, chiếu lự nhi hậu tri giả, thị tùng ngoại đắc, hữu tác chi trí, phi tự nhiên trí dã. Vô hữu ban duyên, nhi vô sở bất chiếu, bất lao tư lự, nhi vô sở bất tri, thử thị vô sư trí, tự nhiên trí, bất tùng tha đắc dã. Ký hữu thử trí, hà tất khảo chung phạt cổ, tam thỉnh phân cần, nhiên hậu vi cáo, cố viết kiền chùy vị động đẳng.

(疏)稱理，則自性自然智，是佛自告舍利弗義。

(鈔)無緣而照，弗慮而知，妙性天然，不從他得。是故犍椎未動，啟請無人，熾然說，無間歇。

(演)無緣而照下，以緣而後，照慮而後知者，是從外得，有作之智，非自然智也。無有扳緣，而無所不照，不勞思慮，而無所不知，此是無師智，自然智，不從他得也。既有此智，何必考鍾伐鼓，三請殷勤，然後為告，故曰犍槌未動等。

(Sớ: Xét theo Lý, tự nhiên trí trong tự tánh chính là ý nghĩa của việc Phật tự bảo ngài Xá Lợi Phất.

Sao: Vô duyên mà chiếu, chẳng suy nghĩ mà biết, diệu tánh thiên nhiên chẳng do điều gì khác mà đạt được. Do vậy, kiền chùy chưa động tới, chẳng có người khải thỉnh mà nói tràn trề, chẳng gián đoạn, ngưng nghỉ.

Diễn: Từ câu “vô duyên mà chiếu” trở đi, [ý nói] sau khi đã duyên, đã chiếu soi suy nghĩ rồi mới biết thì cái trí đó là do từ bên ngoài mà có, là cái trí phải có tác ý, chẳng phải là trí tự nhiên! Chẳng có nắm níu mà không gì chẳng chiếu, chẳng mất công suy nghĩ, mà không gì chẳng biết; đấy là vô sư trí, tự nhiên trí, chẳng do thứ gì khác mà đạt được. Đã có cái trí ấy, cần gì phải khua chuông gióng trống, ba lần ân cần khải thỉnh rồi sau đó mới nói. Cho nên nói “kiền chùy chưa động v.v…)

Nhị, thị pháp (nhị): Sơ, tổng tiêu. Nhị, biệt thích.

Sơ, tổng tiêu (nhị): Sơ, tiêu độ hiển y. Nhị, tiêu chủ hiển chánh.

Sơ, tiêu độ hiển y.

(Kinh) Tùng thị Tây phương, quá thập vạn ức Phật độ, hữu thế giới danh viết Cực Lạc.

(Sớ) Độ thị sở y, danh y báo. Phật thị năng y, danh chánh báo. Thị giả, chỉ thử giới ngôn. Tùng thử Sa Bà thế giới, hướng Tây nhi khứ, danh Quá. Phật độ giả, nhất đại thiên giới danh nhất Phật độ. Quá như thị Phật độ, chí thập vạn ức, ngôn khứ thử phương viễn chi viễn dã; phi Đàn Kinh thập vạn bát thiên chi độ dã. Nhược cứ Sự, cứ Lý, diệc vị vi viễn. Thế dĩ thời ngôn, giới dĩ xứ ngôn. Cực Lạc giả, Phạn ngữ Tu Ma Đề, thử vân An Lạc. Diệc vân An Dưỡng, diệc vân Thanh Thái, diệc vân Diệu Ý. Danh tuy tiểu thù, giai Cực Lạc nghĩa. Nhiên độ hữu đa chủng; tứ độ chi trung, kim thử Cực Lạc thị Đồng Cư độ, nhi diệc thông tiền tam độ. Hựu Thọ Dụng, Pháp Tánh, Biến Hóa tam độ, diệc đồng thử ý. Hựu thập chủng độ, diệc đồng thử ý. Hựu Phật tuy vô độ, vị hóa chúng sanh, bất phương thuyết độ.

(Diễn) Thử vân An Lạc giả, ly sanh tử bức não cố. An Dưỡng giả, cúng dường thiên nhiên, bất giả nhân lực cố. Thanh Thái giả, đại tiểu tam tai bất cập cố. Diệu Ý giả, lục trần diệu cảnh, vô bất tùy tâm cố.

二、示法(二)：初、總標。二、別釋。

初、總標(二)：初、標土顯依。二、標主顯正。

初、標土顯依。

(經)從是西方，過十萬億佛土，有世界名曰極樂。

(疏)土是所依，名依報。佛是能依，名正報。是者，指此界言。從此娑婆世界，向西而去，名過。佛土者，一大千界名一佛土。過如是佛土，至十萬億，言去此方遠之遠也；非壇經十萬八千之土也。若據事據理，亦未為遠。世以時言，界以處言。極樂者，梵語須摩提，此云安樂。亦云安養，亦云清泰，亦云妙意。名雖小殊，皆極樂義。然土有多種；四土之中，今此極樂是同居土，而亦通前三土。又受用，法性，變化三土，亦同此意。又十種土，亦同此意。又佛雖無土，為化眾生，不妨說土。

(演)此云安樂者 ，離生死逼惱故 。安養者 ，供養天

然，不假人力故。清泰者，大小三災不及故。妙意者，六塵妙境，無不隨心故。

(Hai là dạy pháp (gồm hai phần): Một là nêu chung, hai là giải thích từng phần riêng biệt.

Phần tổng tiêu gồm hai phần: Một là nêu ra cõi nước nhằm chỉ rõ y báo, hai là nêu ra chủ (đấng giáo hóa chủ) để chỉ rõ chánh báo.

Trước hết là nêu ra cõi nước để chỉ rõ y báo.

Kinh: Từ phương Tây của thế giới này, đi qua mười vạn ức cõi Phật, có thế giới tên là Cực Lạc.

Sớ: Cõi nước là sở y (chỗ để nương vào), gọi là y báo. Phật là năng y (chủ thể nương tựa), gọi là chánh báo. Chữ Thị là nói đến cõi này. Từ thế giới Sa Bà này, đi về hướng Tây thì gọi là “vượt qua”. “Phật độ” (cõi Phật): Một đại thiên thế giới gọi là một Phật độ. Trải qua mười vạn ức các cõi Phật như thế, ý nói xa cách phương này quá xa, chẳng phải là cõi nước ở ngoài mười vạn tám ngàn dặm như trong Đàn Kinh đã nói. Nếu xét theo Sự lẫn Lý thì [cõi Cực Lạc cách Sa Bà] cũng chẳng xa. “Thế” là nói theo thời, Giới là nói theo xứ. Cực Lạc, tiếng Phạn là Tu Ma Đề (Sukhāmatī, Sukhāvatī). Cõi này dịch là An Lạc, còn dịch là An Dưỡng, còn dịch là Thanh Thái, hoặc còn dịch là Diệu Ý. Danh xưng tuy sai khác đôi chút, nhưng đều có nghĩa là Cực Lạc. Nhưng cõi nước có nhiều thứ. Trong bốn cõi, cõi Cực Lạc nay đang nói ở đây là cõi Đồng Cư; tuy thế, nó cũng thông với ba cõi trước. Lại nữa, ba cõi Thọ Dụng, Pháp Tánh, và Biến Hóa cũng có cùng ý nghĩa này. Lại nữa, mười loại cõi cũng có cùng ý nghĩa này. Lại nữa, tuy Phật không có cõi nước, nhưng vì hóa độ chúng sanh, chẳng ngại nói đến cõi nước.

Diễn: “Cõi này nói là An Lạc” vì lìa sanh tử phiền não. An Dưỡng: Sự cung cấp nuôi nấng hoàn toàn tự nhiên, chẳng cần phải tốn sức người. Thanh Thái: Đại tiểu tam tai chẳng xảy đến. Diệu Ý: Cảnh lục trần mầu nhiệm, không gì chẳng thuận lòng!)

(Sao) Y báo giả, thân tạ độ cư, cố danh sở y. Tùy sở tác nghiệp, y hữu thắng, liệt, cố danh vi Báo. Ngôn tùng thị Sa Bà giả, Sa Bà, Cực Lạc tại Hoa Tạng trung, nhị độ tương vọng. Kim vân “quá” giả, tùng thử Tây hướng hoành cắng nhi quá dã. Nhất đại thiên giả, tam thiên đại thiên thế giới dã, chí hạ lục phương trung biện. Thập vạn ức giả, tùng thử quá Tây chi trình, dĩ ức kế chi, đương hữu thập vạn. Vị quá nhất Phật độ, thập Phật độ, nãi chí ức Phật độ. Hựu tùng nhất ức Phật độ, thập ức Phật độ, nãi chí thập vạn ức Phật độ, cố viết viễn chi viễn dã. Nhiên Ức hữu tứ chủng: Thập vạn, bách vạn, thiên vạn, vạn vạn. Kim chi sở chỉ, vị khả tri dã. Đàn Kinh thập vạn bát thiên giả, ngoa chỉ kim Tây Vực dã, diệc tường biện hạ lục phương trung. Ngôn vị vi viễn giả, tự hữu nhị nghĩa. Nhất giả, cứ Sự, Pháp Hoa minh Đông phương thế giới chi đa, nhi dĩ mạt thổ điểm trần kế chi; tắc thập vạn ức giả, đặc chí thiểu nhĩ. Hoa Nghiêm nhất thế giới chủng, Sa Bà chi ngoại, vi nhiễu thập tam sát trần thế giới, kim Cực Lạc chỉ quá thập vạn ức độ, hà túc vi viễn? Nhị giả cứ Lý, tắc sở vị thập vạn ức giả, đối phàm phu sanh tử tâm lượng ngôn nhĩ. Tịnh nghiệp nhược thành, lâm chung tại Định chi tâm, tức Tịnh Độ thọ sanh chi tâm dã. Hựu vị phân minh tại mục tiền thị dã, diệc hà thường viễn!

(Diễn) Pháp Hoa minh Đông phương thế giới chi đa giả, kinh vân: “Thí như tam thiên đại thiên thế giới, sở hữu địa chủng, giả sử hữu nhân ma dĩ vi mặc, quá ư Đông phương thiên quốc độ, nãi hạ nhất điểm đại như vi trần. Hựu quá thiên quốc độ, phục hạ nhất điểm. Như thị triển chuyển tận địa chủng mặc, ư nhữ ý vân hà? Thị chư quốc độ, nhược toán sư, nhược toán sư đệ tử, năng đắc biên tế, tri kỳ số phủ? Bất dã, Thế Tôn! Thế giới chi đa, hà khả tư nghị dã!” Hoa Nghiêm nhất thiết thế giới chủng, kinh vân: “Hoa Tạng Trang Nghiêm thế giới hải, hữu Tu Di sơn vi trần số phong luân sở trì. Tối thượng phong luân năng trì Phổ Quang Ma Ni hương thủy hải. Thử hải hữu đại liên hoa, danh Chủng Chủng Quang Minh Nhụy Hương Tràng. Hoa Tạng Trang Nghiêm thế giới hải trụ tại kỳ trung. Thử thế giới hải đại Luân Vi sơn nội, sở hữu đại địa trung, hữu thập bất khả thuyết Phật sát vi trần số hương thủy hải. Thử thập bất khả thuyết hương thủy hải trung, hữu thập bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới chủng an trụ. Nhất nhất thế giới chủng, phục hữu bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới. Thử tối trung ương hương thủy hải, danh Vô Biên Diệu Hoa Quang, xuất đại liên hoa. Hữu thế giới chủng, nhi trụ kỳ thượng, hữu bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới, ư trung bố liệt. Kỳ tối hạ thế giới, danh Tối Thắng Quang Biến Chiếu, chí thử đệ thập tam thế giới, danh Sa Bà. Thập tam Phật sát vi trần số thế giới vi nhiễu”. Lâm chung tại Định chi tâm giả, Thiên Thai vân: “Lâm chung tại Định chi tâm, tức Tịnh Độ thọ sanh chi tâm”. Cử niệm tức vãng sanh Tịnh Độ thời, tắc lâm chung tại Định, Tịnh Độ thọ sanh, bất ly thử tâm. Tâm vô bỉ thử, hà tằng tùng thử chí bỉ? Nhi ngôn vãng sanh giả, đặc nhất cử niệm nhĩ. Như nhân mộng trung, tùng thử chí bỉ, thật bất ly mộng tâm, nhi viết tùng thử chí bỉ giả, đặc mộng tâm tự hiện nhĩ.

(鈔)依報者，身藉土居，故名所依。隨所作業，依有勝劣，故名為報。言從是娑婆者，娑婆，極樂，在華藏中，二土相望。今云過者，從此西向橫亙而過也。一大千者，三千大千世界也，至下六方中辨。十萬億者，從此過西之程，以億計之，當有十萬。謂過一佛土，十佛土，乃至億佛土。又從一億佛土，十億佛土，乃至十萬億佛土，故曰遠之遠也。然億有四種：十萬、百萬、千萬、萬萬。今之所指，未可知也。壇經十萬八千者。訛指今西域也，亦詳辨下六方中。言未為遠者，自有二義：一者，據事，法華明東方世界之多，而以抹土點塵計之；則十萬億者，特至少耳。華嚴一世界種，娑婆之外，圍繞十三剎塵世界，今極樂止過十萬億土，何足為遠？二者據理，則所謂十萬億者，對凡夫生死心量言耳。淨業若成，臨終在定之心，即淨土受生之心也。又謂分明在目前是也，亦何嘗遠！

(演)法華明東方世界之多者，經云：譬如三千大千世界，所有地種，假使有人磨以為墨，過於東方千國土，乃下一點大如微塵。又過千國土，復下一點。如是展轉盡地種墨，於汝意云何？是諸國土，若算師，若算師弟子，能得邊際，知其數否？不也，世尊！世界之多，何可思議也！華嚴一切世界種者，經云：華藏莊嚴世界海，有須彌山微塵數風輪所持。最上風輪能持普光摩尼香水海。此海有大蓮華，名種種光明蕊香幢。華藏莊嚴世界海住在其中。此世界海大輪圍山內，所有大地中，有十不可說佛剎微塵數香水海。此十不可說香水海中，有十不可說佛剎微塵數世界種安住。一一世界種，復有不可說佛剎微塵數世界。此最中央香水海，名無邊妙花光，出大蓮華。有世界種，而住其上，有不可說佛剎微塵數世界，於中布列。其最下世界，名最勝光遍照，至此第十三世界，名娑婆。十三佛剎微塵數世界圍遶。臨終在定之心者，天台云：臨終在定之心，即淨土受生之心。舉念即往生淨土時，則臨終在定，淨土受生，不離此心。心無彼此，何曾從此至彼？而言往生者，特一舉念耳。如人夢中，從此至彼，實不離夢心，而曰從此至彼者，特夢心自現耳。

(Sao: Y báo là thân nương vào cõi nước để ở, nên gọi là “sở y” (chỗ để nương vào). Tùy theo nghiệp đã tạo, mà sở y thù thắng hay hèn kém. Vì thế gọi là Báo. Nói “từ cõi Sa Bà này” là vì hai cõi Sa Bà và Cực Lạc đối diện nhau trong thế giới Hoa Tạng. Nay nói là “vượt qua”, tức là từ phương Tây cõi này hướng theo chiều ngang mà đi. Một đại thiên là một tam thiên đại thiên thế giới, đến phần Sáu Phương [Phật Tán Thán] trong phần sau sẽ biện định. “Mười vạn ức”: Từ đây đi về phương Tây, dùng con số ức để tính, sẽ có mười vạn. Nghĩa là qua khỏi một cõi Phật, mười cõi Phật, cho đến một ức cõi Phật, lại từ một ức cõi Phật, mười ức cõi Phật, cho đến mười vạn ức cõi Phật, cho nên nói là đã xa xôi lại càng xa xôi hơn. Nhưng Ức có bốn loại: Mười vạn, trăm vạn, ngàn vạn, vạn vạn. Nay kinh này nói đến loại Ức nào, cũng chưa thể biết được! Cõi nước cách xa mười vạn tám ngàn dặm trong Đàn Kinh lầm chỉ xứ Tây Vực hiện thời, [chuyện này] cũng được biện định tường tận trong phần Sáu Phương ở phần sau.

Nói “chưa phải là xa” có hai ý nghĩa:

Một là xét theo Sự. Kinh Pháp Hoa nhằm nói rõ các thế giới ở phương Đông rất nhiều, bèn dùng các hạt bụi nhỏ do đất bị mài nát ra để tính toán. Vậy thì mười vạn ức lại đặc biệt là ít nhất! [Xét theo] một thế giới chủng trong Hoa Nghiêm, bên ngoài Sa Bà có mười ba sát trần thế giới vây quanh. Nay Cực Lạc chỉ cách [Sa Bà] mười vạn ức cõi, nào đáng gọi là xa?

Hai là xét theo Lý, nói “mười vạn ức” là nói ứng theo tâm lượng sanh tử của phàm phu. Nếu Tịnh nghiệp thành tựu, cái tâm Định trong lúc lâm chung chính là cái tâm sanh vào Tịnh Độ vậy. Lại nói “phân minh ở ngay trước mắt” là nhằm nói về ý này, cũng có bao giờ xa?

Diễn: “Kinh Pháp Hoa nói rõ các thế giới ở phương Đông rất nhiều”: Kinh nói: “Ví như đối với tất cả địa chủng trong tam thiên đại thiên thế giới, giả sử có người mài nát thành mực, qua khỏi một ngàn quốc độ, mới chấm một vết to như vi trần. Lại qua khỏi một ngàn quốc độ, mới chấm một điểm nữa. Lần lượt như thế cho đến hết lượng mực từ địa chủng, ý ông nghĩ sao? Các quốc độ ấy thì thầy toán hay là học trò của thầy toán có thể biết được số lượng ngằn mé hay chăng? Thưa không, Thế Tôn! Thế giới nhiều như thế, làm sao có thể nghĩ bàn cho được!”

“Hết thảy các thế giới chủng trong kinh Hoa Nghiêm”: Kinh dạy: “Trong Hoa Tạng Trang Nghiêm thế giới hải, được các phong luân nhiều như số vi trần của núi Tu Di gìn giữ. Tầng phong luân cao nhất có thể gìn giữ biển nước thơm Phổ Quang Ma Ni. Biển ấy có hoa sen to tên là Chủng Chủng Quang Minh Nhụy Hương Tràng. Hoa Tạng Trang Nghiêm thế giới hải trụ trong đó. Trong phạm vi của núi Đại Thiết Vi nơi thế giới hải ấy, trong tất cả đại địa, có mười bất khả thuyết Phật sát vi trần số biển nước thơm. Trong mười bất khả thuyết biển nước thơm ấy, có mười bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới chủng an trụ. Trong mỗi thế giới chủng, lại có bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới. Biển nước thơm ở chính giữa có tên là Vô Biên Diệu Hoa Quang, nở ra một hoa sen to. Có thế giới chủng trụ trên đó, có bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới xếp bày trong đó. Thế giới thấp nhất tên là Tối Thắng Quang Biến Chiếu, cho đến thế giới thứ mười ba tên là Sa Bà. Mười ba Phật sát vi trần số thế giới vây quanh”.

“Cái tâm tại Định lúc lâm chung”: Ngài Thiên Thai nói: “Cái tâm tại Định lúc lâm chung chính là cái tâm thọ sanh Tịnh Độ”. Khi dấy niệm bèn là lúc vãng sanh, vậy thì lâm chung tại Định, Tịnh Độ thọ sanh, chẳng lìa cái tâm này. Tâm không có đây, kia, có bao giờ là từ nơi đây sanh sang nơi kia? Nhưng nói “vãng sanh” thì là chuyên nói riêng về một niệm vậy. Như người nằm mộng, [thấy chính mình] từ chỗ này đến chỗ kia, thật ra chẳng lìa cái tâm nằm mộng, nhưng nói là “từ chỗ này đến chỗ kia” chỉ là nói riêng theo [cảnh tượng] do cái tâm nằm mộng biến hiện đó thôi).

(Sao) Thời vị quá, hiện, vị lai, Xứ vị tứ duy, thượng, hạ. Đơn thời, đơn xứ, thế giới bất thành. Hợp thời dữ xứ, danh thế giới dã. Cực Lạc dịch hữu đa danh, nhi cực chi vi ngôn, hiển chí cực chi lạc, phi nhân thiên nhất thiết chư lạc chi tỷ. Cố đặc tiêu dã. Tứ độ giả, nhất viết Thường Tịch Quang độ. Kinh vân: “Tỳ Lô Giá Na biến nhất thiết xứ. Kỳ Phật trụ xứ, danh Thường Tịch Quang”, thị cực quả nhân sở cư. Nhị viết Thật Báo Trang Nghiêm độ, hành chân thật pháp, cảm thù thắng báo, thất bảo trang nghiêm, cụ tịnh diệu ngũ trần cố. Diệc vân Vô Chướng Ngại độ, dĩ sắc tâm bất nhị, mao sát tương dung cố, thị Pháp Thân đại sĩ sở cư.

(Diễn) Tỳ Lô Giá Na biến nhất thiết xứ giả, Tỳ Lô Giá Na, thử vân Quang Minh Biến Chiếu, biến nhất thiết chúng sanh, biến nhất thiết quốc độ đẳng. Cố vân Pháp Thân biến tại nhất thiết xứ, nhất thiết chúng sanh, cập quốc độ. Kỳ Phật trụ xứ danh Thường Tịch Quang giả, Thường tức Pháp Thân, Tịch tức Giải Thoát, Quang tức Bát Nhã. Tam đức bí tạng chi chân Tịnh Độ. Thử duy chư Phật sở cư, nhiên tuy vân “chư Phật sở cư”, kỳ thật tức y tức chánh. Y chánh bất phân; cố viết: “Phổ Hiền thân tướng nhược hư không, y chân nhi trụ phi quốc độ”. Bồ Tát thượng nhĩ, huống chư Phật da? Hành chân thật pháp giả, Hiền vị Bồ Tát Tỷ Quán tương ứng, vị chứng Pháp Thân, bất năng toàn tánh thành tu, bất danh “chân thật”. Duy Pháp Thân Bồ Tát Hiện Quán tương ứng, thân chứng Pháp Thân, toàn tánh thành tu, viết “hành chân thật pháp”. Thử thích Thật tự dã. Cảm báo thù thắng giả, nội hành ký thắng, quả báo diệc thắng. Biến Dịch chi thân, triển chuyển vi diệu. Thử thích Báo tự dã. Thất bảo trang nghiêm, cụ tịnh diệu ngũ trần giả, Thích Luận vân: “Bồ Tát thắng diệu ngũ dục, năng linh Ca Diếp khởi vũ”. Hoa Nghiêm vân: “Vô lượng hương vân đài”. Quán Kinh vân: “Nhất nhất thụ thượng, hữu thất trùng võng. Nhất nhất võng gian, hữu ngũ bách ức diệu hoa cung điện”, tức kỳ độ tịnh diệu ngũ trần. Thử thích Trang Nghiêm nhị tự dã. Sắc tâm bất nhị giả, dĩ sắc ngoại vô tâm, tâm ngoại vô sắc, sắc tức thị tâm, tâm tức thị sắc. Sở vị: “Nhất nhất trần trung nhất thiết tâm, nhất nhất tâm trung nhất thiết trần, nhất nhất tâm trần phục hỗ châu, trùng trùng vô tận vô chướng ngại” dã. Mao sát tương dung giả, tức thị nhất nhất trần trung nhất thiết trần, sở vị: “Ư nhất mao đoan, hiện bảo vương sát” dã. Dĩ thử độ Bồ Tát phần chứng Pháp Thân, tâm ngoại vô pháp, cử nhất mao đoan, toàn chương pháp giới. Cố năng pháp pháp tương tức, châu biến hàm dung dã.

(鈔)時謂過現未來，處謂四維上下。單時單處，世界不成。合時與處，名世界也。極樂譯有多名，而極之為言，顯至極之樂，非人天一切諸樂之比。故特標也。四土者，一曰常寂光土。經云：毗盧遮那遍一切處。其佛住處，名常寂光，是極果人所居。二曰實報莊嚴土，行真實法，感殊勝報 ， 七寶莊嚴 ， 具淨妙五塵故 。 亦云無障礙

土，以色心不二，毛剎相容故，是法身大士所居。

(演)毘盧遮那遍一切處者，毘盧遮那，此云光明遍照，遍一切眾生，遍一切國土等。故云法身遍在一切處，一切眾生，及國土。其佛住處名常寂光者，常即法身，寂即解脫，光即般若。三德祕藏之真淨土。此唯諸佛所居，然雖云諸佛所居，其實即依即正。依正不分；故曰：普賢身相若虛空，依真而住非國土。菩薩尚爾，況諸佛耶？行真實法者，賢位菩薩比觀相應，未證法身，不能全性成修，不名真實。唯法身菩薩現觀相應，親證法身，全性成修，曰行真實法。此釋實字也。感報殊勝者，內行既勝，果報亦勝。變易之身，展轉微妙。此釋報字也。七寶莊 嚴，具淨妙五塵者，釋論云：菩薩勝妙五欲，能令迦葉起舞。華嚴云：無量香雲臺。觀經云：一一樹上，有七重網。一一網間，有五百億妙華宮殿，即其土淨妙五塵。此釋莊嚴二字也。色心不二者，以色外無心，心外無色，色即是心，心即是色。所謂：一一塵中一切心，一一心中一切麈，一一心塵復互周，重重無盡無障礙也。毛剎相容者，即是一一塵中一切塵，所謂：於一毛端，現寶王剎也。以此土菩薩分證法身，心外無法，舉一毛端，全彰法界。故能法法相即，周遍含容也。

(Sao: “Thời” là quá khứ, hiện tại, tương lai; Xứ là bốn phương, trên, dưới. Chỉ có Thời, hay chỉ có Xứ, thế giới chẳng thành. Hợp Thời và Xứ lại, sẽ gọi là Thế Giới. Cực Lạc được dịch thành nhiều danh xưng, nhưng nói là Cực thì đã chỉ rõ sự vui sướng [trong cõi ấy] đạt đến tột bậc; hết thảy niềm vui trong cõi trời và cõi người đều chẳng thể sánh bằng. Vì thế, đặc biệt nêu ra. Bốn cõi, một là cõi Thường Tịch Quang. Kinh dạy: “Tỳ Lô Giá Na trọn khắp hết thảy mọi nơi, trụ xứ của đức Phật ấy được gọi là Thường Tịch Quang”, là chỗ ở của bậc cực quả. Hai là cõi Thật Báo Trang Nghiêm; hành pháp chân thật, cảm báo thù thắng. Bảy báu trang nghiêm, trọn đủ ngũ trần tịnh diệu, còn gọi là cõi Vô Chướng Ngại, do sắc và tâm bất nhị, sợi lông và cõi nước chứa đựng lẫn nhau, là nơi ở của Pháp Thân đại sĩ.

Diễn: “Tỳ Lô Giá Na trọn khắp hết thảy mọi nơi”: Tỳ Lô Giá Na, cõi này dịch là Quang Minh Biến Chiếu, [hàm nghĩa] trọn khắp hết thảy chúng sanh, trọn khắp hết thảy quốc độ v.v… Vì thế nói: Pháp Thân tồn tại trọn khắp hết thảy mọi nơi, hết thảy chúng sanh và cõi nước.

“Chỗ đức Phật ở, gọi là Thường Tịch Quang”: Thường chính là Pháp Thân, Tịch tức Giải Thoát, Quang tức Bát Nhã, tức tam đức bí tạng của cõi tịnh chân thật. Nơi ấy chẳng phải chỉ có chư Phật ngự, tuy nói là “chỗ chư Phật ngự”, thật ra, y báo chính là chánh báo, chánh báo chính là y báo. Y báo và chánh báo chẳng tách rời. Vì thế nói: “Thân tướng của Phổ Hiền như hư không, nương vào lẽ chân để trụ, chẳng phải là quốc độ”. Bồ Tát còn là như vậy, huống hồ chư Phật ư?

“Hành pháp chân thật”: Bồ Tát thuộc địa vị Tam Hiền tương ứng với Tỷ Quán, chưa chứng Pháp Thân, chẳng thể toàn tánh khởi tu, chẳng gọi là “chân thật”. Chỉ có Pháp Thân Bồ Tát tương ứng với Hiện Quán, đích thân chứng Pháp Thân, toàn tánh thành tu, thì gọi là “hành pháp chân thật”. Đấy là giải thích chữ Thật. “Cảm báo thù thắng”: Nội hạnh đã thù thắng, quả báo cũng thù thắng. Cái thân Biến Dịch xoay vần vi diệu. Đấy là giải thích chữ Báo.

“Bảy báu trang nghiêm, trọn đủ ngũ trần tịnh diệu”: Thích Luận nói: “Ngũ dục thù thắng nhiệm mầu của Bồ Tát có thể khiến cho ngài Ca Diếp đứng lên múa may”. Kinh Hoa Nghiêm nói: “Vô lượng đài mây hương”, Quán Kinh nói: “Trêm mỗi cây, có bảy tầng lưới. Giữa mỗi lớp lưới, có năm trăm ức cung điện bằng hoa mầu nhiệm”. Đấy chính là ngũ trần tịnh diệu trong cõi ấy. Đó là giải thích hai chữ Trang Nghiêm.

“Sắc, tâm chẳng hai”: Do ngoài sắc không có tâm, ngoài tâm không có sắc, sắc chính là tâm, tâm chính là sắc. Đó gọi là “trong mỗi một trần, hết thảy tâm. Trong mỗi một tâm, hết thảy trần. Mỗi tâm trần lại trọn khắp nhau, trùng trùng vô tận không chướng ngại”. “Sợi lông và cõi nước dung nhập lẫn nhau” tức là “trong mỗi vi trần có hết thảy các vi trần”, nghĩa là “nơi đầu một sợi lông, hiện cõi nước của đấng Bảo Vương (Phật)”. Do Bồ Tát trong cõi này phần chứng Pháp Thân, ngoài tâm không có pháp, nêu ra đầu một sợi lông, hoàn toàn phô rõ pháp giới. Vì thế, mỗi pháp có thể chính là lẫn nhau, chứa đựng trọn khắp).

(Sao) Tam viết Phương Tiện Hữu Dư độ, đoạn tứ Trụ Hoặc, thuộc phương tiện đạo; vô minh vị tận, danh viết Hữu Dư, thị tam thừa thánh nhân sở cư. Tứ viết Phàm Thánh Đồng Cư độ, thị tứ thánh lục phàm chi sở cộng cư. Tứ độ tuy thắng, liệt bất đồng, diệc khả các phân tịnh uế. Kim Cực Lạc quốc, ký viết Bồ Tát, Thanh Văn, chư thiên, nhân dân, thị dữ Sa Bà quân danh Đồng Cư. Nhi thử phương tắc thổ, thạch, kinh cức, tứ thú vân vân; bỉ quốc tắc bát đức, thất trân, nhân thiên tể tể, thị Đồng Cư tịnh dã.

(Diễn) Đoạn Tứ Trụ Hoặc thuộc phương tiện đạo giả, Tứ Trụ tức thị Kiến Tư. Dĩ Kiến vi nhất, danh Kiến Nhất Thiết Trụ Địa, Tư Hoặc phân tam: Nhất, Dục Ái Trụ Địa, Dục Giới cửu phẩm Hoặc. Nhị, Sắc Ái Trụ Địa, Sắc Giới Tứ Địa các cửu phẩm Tư. Tam, Vô Sắc Ái Trụ Địa, Vô Sắc Giới Tứ Địa các cửu phẩm Tư. Thử chi tứ trụ, Tạng Thông nhị giáo Nhị Thừa, cập Biệt Giáo Bồ Tát, giai dĩ đoạn trừ, đản vị chứng Pháp Thân, thuộc phương tiện đạo. Thử thích Phương Tiện dã. Vô minh vị tận, danh viết Hữu Dư giả, vô minh tức giới ngoại Kiến Tư, hữu tứ thập nhị phẩm; kim toàn nhiên vị đoạn, danh viết Hữu Dư. Thử thích Hữu Dư giả. Diệc khả các phân vi tịnh uế giả, Kiến Tư khinh, trọng, Đồng Cư tịnh, uế; như phàm phu Kiến Tư khinh, cảm Đồng Cư tịnh. Trọng, cảm Đồng Cư uế dã. Thể Tích xảo chuyết, Phương Tiện tịnh uế. Thông Giáo tam thừa, thể sắc minh không tắc xảo, cảm Phương Tiện tịnh. Tạng Giáo tam thừa, tích sắc minh không tắc chuyết, cảm Phương Tiện uế. Thứ đệ, nhất tâm, Thật Báo tịnh uế. Biệt Giáo Bồ Tát tu Thứ Đệ Tam Quán, chứng Pháp Thân lý, cảm Thật Báo uế. Viên Giáo Bồ Tát tu Nhất Tâm Tam Quán, chứng Pháp Thân lý, cảm Thật Báo tịnh. Phần chứng, cứu cánh, Tịch Quang tịnh uế. Biệt Giáo Như Lai đoạn thập nhị phẩm vô minh, phần chứng Tam Đức, cảm Tịch Quang uế. Viên Giáo Như Lai đoạn tứ thập nhị phẩm vô minh, cứu cánh chứng Tam Đức bí tạng, cảm Tịch Quang tịnh. Thổ, thạch, kinh cức thị y, tứ thú phân vân thị chánh. Bát đức, thất trân thị y, nhân thiên tể tể thị chánh.

(鈔)三曰方便有餘土，斷四住惑，屬方便道；無明未盡，名曰有餘，是三乘聖人所居。四曰凡聖同居土，是四聖六凡之所共居。四土雖勝劣不同，亦可各分淨穢。今極樂國，既曰菩薩，聲聞，諸天，人民，是與娑婆均名同居。而此方則土石荊棘，四趣紜紜 ；彼國則八德七珍 ，人

天濟濟，是同居淨也。

(演)斷四住惑屬方便道者，四住即是見思。以見為一，名見一切住地，思惑分三：一、欲愛住地，欲界九品思。二、色愛住地，色界四地各九品思。三、無色愛住地，無色界四地各九品思。此之四住，藏通二教二乘，及別教菩薩，皆已斷除，但未證法身，屬方便道。此釋方便也。無明未盡，名曰有餘者，無明即界外見思，有四十二品；今全然未斷，名曰有餘。此釋有餘也。亦可各分淨穢者，見思輕重，同居淨穢；如凡夫見思輕，感同居淨。重，感同居穢也。體析巧拙，方便淨穢。通教三乘，體色明空則巧，感方便淨。藏教三乘，析色明空則拙，感方便穢。次第，一心，實報淨穢。別教菩薩修次第三觀，證法身理，感實報穢。圓教菩薩修一心三覾，證法身理，感實報淨。分證，究竟，寂光淨穢。別教如來斷十二品無明，分證三德，感寂光穢。圓教如來斷四十二品無明，究竟證三德祕藏，感寂光淨。土石荊棘是依，四趣紛紜是正。八德七珍是依，人天濟濟是正。

(Sao: Ba là cõi Phương Tiện Hữu Dư, đoạn bốn Trụ Hoặc, thuộc về đạo phương tiện. Do vô minh chưa hết, nên gọi là Hữu Dư, là nơi ở của tam thừa thánh nhân. Bốn là cõi Phàm Thánh Đồng Cư, là chỗ tứ thánh và lục phàm cùng ở. Bốn cõi tuy thù thắng hay kém hèn khác nhau, nhưng đối với mỗi cõi, cũng có thể chia thành tịnh hay uế. Nay cõi Cực Lạc, đã nói là có Bồ Tát, Thanh Văn, chư thiên, nhân dân, tức là cũng như Sa Bà, đều gọi là Đồng Cư. Nhưng phương này thì đất, đá, gai góc, bốn đường lăng xăng. Cõi kia thì tám đức, bảy thứ quý báu, trời người đông đảo, là cõi Đồng Cư thanh tịnh.

Diễn: “Đoạn Tứ Trụ Hoặc thuộc phương tiện đạo”: Tứ Trụ tức là Kiến Tư. Do Kiến Hoặc chỉ có một loại, gọi là Kiến Nhất Thiết Trụ Địa; Tư Hoặc thì chia thành ba: Một là Dục Ái Trụ Địa, tức chín phẩm Tư Hoặc trong Dục Giới. Hai là Sắc Ái Trụ Địa, gồm bốn địa trong Sắc Giới, mỗi địa đều có chín phẩm Tư Hoặc. Ba là Vô Sắc Ái Trụ Địa, bốn địa trong Vô Sắc Giới, mỗi địa đều có chín phẩm Tư Hoặc. Đối với bốn trụ ấy, hàng Nhị Thừa thuộc Tạng Giáo và Thông Giáo, cũng như Biệt Giáo Bồ Tát đều đã đoạn trừ, nhưng chưa chứng Pháp Thân, thuộc về phương tiện đạo. Đấy là giải thích chữ Phương Tiện. “Vô minh chưa hết nên gọi là Hữu Dư”: Vô minh chính là Kiến Tư Hoặc ở ngoài tam giới, có bốn mươi hai phẩm. Nay hoàn toàn chưa đoạn, nên gọi là Hữu Dư. Đấy là giải thích chữ Hữu Dư.

“Mỗi loại cũng có thể chia thành tịnh uế”: Kiến Tư nhẹ hay nặng thì cõi Đồng Cư sẽ tịnh hay uế. Như phàm phu Kiến Tư nhẹ, cảm cõi Đồng Cư tịnh. Nặng thì cảm cõi Đồng Cư uế. Do Thể Không hay Tích Không khéo hay vụng, mà cõi Phương Tiện tịnh hay uế. Tam thừa thuộc Thông Giáo, do thấu hiểu Sắc bèn hiểu rõ Không; đấy là Khéo, sẽ cảm cõi Phương Tiện tịnh. Tam thừa thuộc Tạng Giáo chia chẻ cái Sắc để hiểu rõ Không, đó là vụng, nên cảm cõi Phương Tiện uế. Do tu thứ đệ hay nhất tâm, mà cõi Thật Báo tịnh hay uế. Biệt Giáo Bồ Tát tu Thứ Đệ Tam Quán, chứng lý Pháp Thân, cảm cõi Thật Báo uế. Viên Giáo Bồ Tát tu Nhất Tâm Tam Quán, chứng lý Pháp Thân, cảm cõi Thật Báo tịnh. Do phần chứng hay cứu cánh, mà cõi Tịch Quang tịnh hay uế. Biệt Giáo Như Lai đoạn mười hai phẩm vô minh, phần chứng Tam Đức, cảm cõi Tịch Quang uế. Viên Giáo Như Lai đoạn bốn mươi hai phẩm vô minh, rốt ráo chứng Tam Đức bí tạng, cảm cõi Tịch Quang tịnh. Đất, đá, gai góc… là y báo [của cõi Đồng Cư uế]. Bốn đường lăng xăng là chánh báo [của cõi Đồng Cư uế]. Tám đức, bảy báu là y báo [của cõi Đồng Cư tịnh], trời người đông đảo là chánh báo [của cõi Đồng Cư tịnh]).

(Sao) Diệc thông tiền tam giả, tùy kỳ cơ dị, sở kiến diệc dị. Hữu ư Đồng Cư kiến Tịch Quang độ, hữu ư Đồng Cư kiến Thật Báo độ, hữu ư Đồng Cư kiến Phương Tiện độ, hữu ư Đồng Cư đản kiến bổn độ. Như Pháp Hoa vân: “Ngã thử độ an ổn, thiên nhân thường sung mãn”. Tượng Pháp Quyết Nghi kinh vân: “Kim nhật tọa trung vô ương số chúng, hoặc kiến thử xứ, sơn, lâm, địa thổ, sa, lịch, hoặc kiến thất bảo, hoặc kiến thị chư Phật hành xứ, hoặc kiến tức thị bất tư nghị chư Phật cảnh giới”, giai tùy cơ dị kiến nhĩ.

(Diễn) Tùy kỳ cơ dị, sở kiến diệc dị giả, nhược năng đoạn tận vô minh, tức Đồng Cư kiến Tịch Quang. Phần đoạn vô minh, Đồng Cư kiến Thật Báo. Đoạn Tứ Trụ Hoặc, Đồng Cư kiến Phương Tiện. Vị đoạn Kiến Tư, Đồng Cư kiến bổn độ. Như Pháp Hoa hạ, dẫn chứng. Ngã thử độ an ổn giả, Pháp Hoa vân: “Đại hỏa sở thiêu thời, ngã thử độ an ổn”. Đại hỏa sở thiêu thị Đồng Cư độ dã. Ngã độ an ổn thị Đồng Cư kiến Phương Tiện dã. Hoặc kiến thử xứ sơn, lâm, địa thổ, sa, lịch, chứng Đồng Cư đản kiến bổn độ. Hoặc kiến thất bảo, chứng Đồng Cư kiến Phương Tiện độ. Hoặc kiến thị chư Phật hành xứ, chứng Đồng Cư kiến Thật Báo. Dĩ Thật Báo độ, hành chân thật pháp, cảm thù thắng báo. Thị chư Phật nhân trung tu hành xứ cố, hoặc kiến tức thị bất tư nghị cảnh giới, chứng Đồng Cư kiến Tịch Quang, dụ như nhất thủy vô biệt, thiên, nhân, quỷ, súc sở kiến bất đồng dã.

(鈔)亦通前三者，隨其機異，所見亦異。有於同居見寂光土，有於同居見實報土，有於同居見方便土，有於同居但見本土。如法華云：我此土安穩，天人常充滿。像法決疑經云：今日坐中無央數眾，或見此處山林地土砂礫，或見七寶，或見是諸佛行處，或見即是不思議諸佛境界，皆隨機異見耳。

(演)隨其機異，所見亦異者，若能斷盡無明，即同居見寂光。分斷無明，同居見實報。斷四住惑，同居見方便。未斷見思，同居見本土。如法華下，引證。我此土安隱者，法華云：大火所燒時，我此土安隱。大火所燒是同居土也。我土安隱，是同居見方便也。或見此處山林地土沙礫，證同居但見本土。或見七寶，證同居見方便土。或見是諸佛行處，證同居見實報。以實報土，行真實法，感殊勝報。是諸佛因中修行處故，或見即是不思議境界，證同居見寂光，喻如一水無別，天人鬼畜所見不同也。

(Sao: “Cũng thông với ba cõi trước”: Tùy theo căn cơ khác nhau mà cũng thấy khác nhau. Có kẻ trong cõi Đồng Cư thấy cõi Tịch Quang, có kẻ trong cõi Đồng Cư thấy cõi Thật Báo, có kẻ trong cõi Đồng Cư thấy cõi Phương Tiện, có kẻ trong cõi Đồng Cư chỉ thấy cõi mình. Như kinh Pháp Hoa nói: “Cõi ta đây an ổn, trời người thường đông đầy”. Kinh Tượng Pháp Quyết Nghi nói: “Vô ương số đại chúng đang hiện diện trong pháp hội hôm nay, có người thấy nơi này là núi, rừng, đại địa là đất, cát, sỏi, hoặc thấy là bảy báu, hoặc thấy là hành xứ của chư Phật, hoặc thấy chính là cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn của chư Phật”, đều do tùy theo căn cơ mà thấy sai khác vậy.

Diễn: “Tùy theo căn cơ sai khác mà cũng thấy khác nhau”: Nếu có thể đoạn hết vô minh, tức là Đồng Cư thấy Tịch Quang. Đoạn vô minh một phần, Đồng Cư thấy Thật Báo. Đoạn Tứ Trụ Hoặc, Đồng Cư thấy Phương Tiện. Chưa đoạn Kiến Tư, Đồng Cư thấy là Đồng Cư. Từ “như Pháp Hoa” trở đi là dẫn chứng. “Cõi này của ta an ổn”: Kinh Pháp Hoa chép: “Lúc đại hỏa thiêu đốt, cõi ta đây an ổn”. “Đại hỏa thiêu đốt” là cõi Đồng Cư. “Cõi của ta an ổn” là Đồng Cư thấy Phương Tiện. Hoặc thấy nơi này là núi rừng, đất đai, cát, sỏi là người chứng Đồng Cư chỉ thấy là Đồng Cư. Hoặc thấy bảy báu là người chứng Đồng Cư thấy cõi Phương Tiện. Hoặc là thấy hành xứ của chư Phật, tức là chứng Đồng Cư mà thấy Thật Báo. Do cõi Thật Báo, hành pháp chân thật, cảm báo thù thắng, là chỗ tu hành trong khi tu nhân của chư Phật. Hoặc thấy chính là cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn, tức là chứng Đồng Cư mà thấy Tịch Quang. Ví như cùng là nước không có gì khác biệt, mà trời, người, quỷ, súc sanh thấy là những thứ khác nhau).

(Sao) Tam độ đồng thượng giả: Nhất, Pháp Tánh độ, tức thị Tịch Quang. Nhị, Thọ dụng độ, phục phân tự tha, đồng hồ Thật Báo. Tam, Biến Hóa độ, đồng tiền tam tứ Phương Tiện Đồng Cư, tắc Cực Lạc giả, tuy đương Biến Hóa, diệc khả Thọ Dụng, cập Pháp Tánh dã.

(Diễn) Thọ Dụng độ phục phân Tự Tha đồng hồ Thật Báo giả, Tự Thọ Dụng độ duy Phật nhất nhân tự kỷ thọ dụng, bất cộng dư nhân. Tha Thọ Dụng độ, tắc dữ Thập Địa Bồ Tát thọ dụng cố dã. Thử nhị tuy phân Tự Tha bất đồng, giai tam Tăng kỳ kiếp tu chân thật hạnh, sở cảm quả báo, cố đồng Thật Báo. Biến Hóa đồng tiền tam tứ Phương Tiện Đồng Cư giả, dĩ Phương Tiện, Đồng Cư nãi cực quả thánh nhân vô phương đại dụng, tùy cơ biến hóa, phương tiện lợi sanh chi độ dã. Cực Lạc tuy đương Biến Hóa, diệc khả Thọ Dụng, cập Pháp Tánh giả, Cực Lạc tuy thị Đồng Cư, đối tiền đệ tam Biến Hóa, nhược năng tấn tu Hiện Quán, phần đoạn vô minh, nãi chí vô minh đoạn tận, tắc thông Thọ Dụng cập Pháp Tánh dã.

(鈔)三土同上者：一、法性土，即是寂光。二、受用土，復分自他，同乎實報。三、變化土，同前三四方便同居，則極樂者，雖當變化，亦可受用，及法性也。

(演)受用土復分自他同乎實報者，自受用土唯佛一人自己受用，不共餘人。他受用土，則與十地菩薩受用故也。此二雖分自他不同，皆三僧祇劫修真實行，所感果報，故同實報。變化同前三四方便同居者，以方便，同居乃極果聖人無方大用，隨機變化，方便利生之土也。極樂雖當變化，亦可受用，及法性者，極樂雖是同居，對前第三變化，若能進修現觀，分斷無明，乃至無明斷盡 ，則通

受用及法性也。

(Sao: “Ba cõi có cùng một ý nghĩa với [bốn cõi] trong phần trên”. Một là cõi Pháp Tánh, tức là Tịch Quang. Hai là cõi Thọ Dụng, lại chia thành Tự Thọ Dụng và Tha Thọ Dụng, giống như cõi Thật Báo. Ba là cõi Biến Hóa, giống như cõi thứ ba là Phương Tiện và cõi thứ tư là Đồng Cư trong phần trước. Như vậy thì Cực Lạc tuy ở trong cõi Biến Hóa, vẫn có thể ở trong cõi Thọ Dụng và Pháp Tánh.