A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Diễn: “Cõi Thọ Dụng chia thành Tự và Tha, nhưng giống như cõi Thật Báo”: Cõi Tự Thọ Dụng chỉ có mình đức Phật tự mình thọ dụng, chẳng cùng chung với người nào khác. Cõi Tha Thọ Dụng thì cùng thọ dụng với Thập Địa Bồ Tát. Hai cõi ấy tuy chia thành Tự và Tha khác nhau, nhưng đều do trong ba A tăng kỳ kiếp tu hạnh chân thật mà cảm lấy quả báo, cho nên giống như cõi Thật Báo.

“Cõi Biến Hóa giống như cõi thứ ba là Phương Tiện và cõi thứ tư là Đồng Cư trong phần trước”: Do Phương Tiện và Đồng Cư chính là cõi do đại dụng không ngằn mé của bậc thánh nhân thuộc quả vị tột bậc tùy cơ biến hóa để làm phương tiện lợi sanh. “Cực Lạc tuy thuộc vào cõi Biến Hóa, nhưng cũng có thể coi là cõi Thọ Dụng và cõi Pháp Tánh”: Cực Lạc tuy là Đồng Cư, nhưng đối với cõi thứ ba là Biến Hóa trong phần trước, nếu có thể tấn tu Hiện Quán, đoạn phần nào vô minh, cho đến đoạn hết vô minh, thì sẽ thông với cõi Thọ Dụng và cõi Pháp Tánh).

(Sao) Thập chủng độ giả, Táo Bá sở phân thập chủng Quyền Thật, tuy Cực Lạc thị Quyền phi Thật, nhiên thị thả cứ Quyền Thật đối đãi phân biệt ngôn nhĩ. Nhược luận tùy cơ, Quyền Thật vô định, sở dĩ giả hà? Bỉ vân Di Đà Phật độ, vị nhất phần thủ tướng phàm phu, vị tín Pháp Không thật lý, dĩ chuyên ức niệm, kỳ tâm phần tịnh, đắc sanh Tịnh Độ, thị Quyền phi Thật. Tắc tri tựu thủ tướng giả, phi tựu nhập Lý giả. Nhược Lý nhất tâm, tức Quyền, tức Thật, cố vân “vô định”. (Diễn) Táo Bá sở phân thập chủng Quyền Thật giả, Hoa Nghiêm Hợp Luận vân: “Đệ nhất, A Di Đà kinh Tịnh Độ. Đệ nhị, Quán Vô Lượng Thọ kinh Tịnh Độ, thử nhị thị Quyền phi Thật. Đệ tam, Duy Ma kinh Tịnh Độ, đệ tứ, Phạm Võng kinh Tịnh Độ, giai thị Thật vị quảng. Đệ ngũ, Ma Hê Thủ La Thiên Tịnh Độ. Đệ lục, Niết Bàn kinh Tịnh Độ. Đệ thất, Pháp Hoa kinh Tịnh Độ, giai thị Quyền vị Thật. Đệ bát, Linh Sơn hội sở chỉ Tịnh Độ, thị Thật phi Quyền. Đệ cửu, duy tâm Tịnh Độ, thị Thật Tịnh Độ. Đệ thập, Tỳ Lô sở cư Tịnh Độ, thị Thật Tịnh Độ”.

(鈔)十種土者，棗柏所分十種權實，雖極樂是權非實，然是且據權實對待分別言耳。若論隨機，權實無定，所以者何？彼云彌陀佛土，為一分取相凡夫，未信法空實理，以專憶念，其心分淨，得生淨土，是權非實。則知就取相者，非就入理者。若理一心，即權即實，故云無定。

(演)棗柏所分十種權實者，華嚴合論云：第一、阿彌陀經淨土。第二、觀無量壽經淨土，此二是權非實。第 三、維摩經淨土。第四、梵網經淨土，皆是實未廣。第 五、摩醯首羅天淨土。第六、涅槃經淨土。第七、法華經淨土，皆是權未實。第八、靈山會所指淨土，是實非權。第九、唯心淨土，是實淨土。第十、毘盧所居淨土，是實淨土。

(Sao: “Mười thứ cõi”, ngài Táo Bá chia [các cõi Tịnh Độ] thành mười thứ Quyền và Thật. Tuy [ngài Táo Bá phán định] Cực Lạc là Quyền, chẳng phải Thật, nhưng vẫn là xét theo sự đối đãi phân biệt giữa Quyền hay Thật mà nói đó thôi. Nếu luận định theo căn cơ, [cõi Cực Lạc] sẽ là Quyền hay Thật không nhất định, vì sao? Ngài nói “cõi Tịnh Độ của Phật Di Đà là cõi Tịnh Độ do một số phàm phu chấp tướng, chưa tin thật lý Pháp Không, do chuyên ức niệm, tâm tịnh một phần, được sanh về đó, cho nên [Cực Lạc] là Quyền, chẳng phải là Thật”. Do đó ta biết [ngài Táo Bá luận định Di Đà Tịnh Độ là Quyền là vì xét theo trình độ của] kẻ chấp tướng, chứ không xét theo người đã nhập Lý. Nếu là [người đã đạt] Lý nhất tâm, [Di Đà Tịnh Độ] sẽ vừa là Quyền vừa là Thật. Vì thế, nói là “vô định”.

Diễn: “Mười thứ [Tịnh Độ] Quyền, Thật do ngài Táo Bá phân định”: Hoa Nghiêm Hợp Luận giảng: “Thứ nhất là Tịnh Độ trong kinh A Di Đà, thứ hai là Tịnh Độ trong kinh Quán Vô Lượng Thọ; hai thứ ấy là Quyền chẳng Thật. Thứ ba là Tịnh Độ trong kinh Duy Ma, thứ tư là Tịnh Độ trong kinh Phạm Võng, đều là Thật nhưng chưa rộng. Thứ năm là Tịnh Độ trong Ma Hê Thủ La Thiên, thứ sáu là Tịnh Độ trong kinh Niết Bàn, thứ bảy là Tịnh Độ trong kinh Pháp Hoa, đều là Quyền, chưa Thật. Thứ tám là Tịnh Độ được nói trong hội Linh Sơn là Thật, chẳng phải Quyền. Thứ chín là duy tâm Tịnh Độ là Thật Tịnh Độ. Thứ mười là Tịnh Độ nơi Tỳ Lô Giá Na Phật ngự là Thật Tịnh Độ”).

(Sao) Hựu thượng tứ độ, diệc pháp nhĩ cụ túc, bất khả đản chấp Tịch Quang. Nhược chứng Tịch Quang, ư hạ tam độ, tùy tâm ký thác, tự bất bát vô. Vị chứng Tịch Quang, bát vô hạ tam, tắc vô phục sở cư chi độ, thác chi thậm hỹ! Cố bất tín tha phương hữu Kim Sắc thế giới, Lăng Nghiêm sở thâm ha dã.

(Diễn) Hựu thượng tứ độ diệc pháp nhĩ cụ túc, bất khả câu chấp Tịch Quang giả, khủng nhân văn Tịch Quang thị Thật, tiền tam độ thị Quyền, duy chấp Tịch Quang, bát vô tam độ. Cố vân thử chi tứ độ, pháp tánh lý trung, pháp nhĩ cụ túc. Dĩ chúng sanh tối nhĩ tâm trung, bách giới thiên như, tam thiên tánh tướng, vô bất cụ túc. Nhược chấp Tịch Quang vi Thật, bát vô tiền tam, thử Thiên Thai Biệt Giáo sở thuyên, thanh tịnh Chân Như Quyền lý, phi chân Tịch Quang dã. Nhược chứng Tịch Quang đẳng giả, ngôn quả nhược chân chứng Tịch Quang, ư hạ tam độ, tùy tâm ký thác, như dục hóa Pháp Thân Bồ Tát, tắc ký Thật Báo, dục hóa Quyền Thừa thánh nhân, tắc ký Phương Tiện, dục hóa phàm phu, tắc ký Đồng Cư. Dĩ Tịch Quang diệu lý, phi thanh tịnh Chân Như, bất ly tiền tam, cố tự bất bát vô. Nhược ư Tịch Quang tắc vị chứng, ư tam độ tắc bát vô, tứ độ giai phi, hiện cư hà xứ? Thử nãi đọa Khoát Đạt Không, khởi Đoạn Diệt Kiến, tà ma chi lữ, ngoại đạo chi trù, thác chi thậm hỹ! Cố bất tín hạ, dẫn lệ. Lăng Nghiêm phá Tưởng Ấm văn vân: “Đô chỉ hiện tại tức vi Phật quốc, vô biệt Tịnh Cư, cập kim sắc tướng”, thị dã.

(鈔)又上四土，亦法爾具足，不可但執寂光。若證寂光，於下三土，隨心寄託，自不撥無。未證寂光，撥無下三，則無復所居之土，錯之甚矣！故不信他方有金色世界，楞嚴所深呵也。

(演)又上四土亦法爾具足，不可但執寂光者，恐人聞寂光是實，前三土是權，唯執寂光，撥無三土。故云此之四土，法性理中，法爾具足。以眾生蕞爾心中，百界千如，三千性相，無不具足。若執寂光為實，撥無前三，此天台別教所詮，清淨真如權理，非真寂光也。若證寂光等者，言果若真證寂光，於下三土，隨心寄託，如欲化法身菩薩，則寄實報，欲化權乘聖人，則寄方便，欲化凡夫，則寄同居。以寂光妙理，非清淨真如，不離前三，故自不撥無。若於寂光則未證，於三土則撥無，四土皆非，現居何處？此乃墮豁達空，起斷滅見，邪魔之侶，外道之儔，錯之甚矣！故不信下，引例。楞嚴破想陰文云：都指現在即為佛國，無別淨居，及金色相，是也。

(Sao: Lại nữa, bốn cõi Tịnh Độ cũng là pháp vốn tự nhiên trọn đủ như thế, chớ nên chỉ chấp Tịch Quang. Nếu đã chứng Tịch Quang, đối với ba cõi dưới, sẽ tùy tâm nương gởi, chẳng bác bỏ là không có [những cõi ấy]. Chưa chứng Tịch Quang mà bác bỏ ba cõi dưới thì sẽ chẳng còn có cõi nào để ở, lầm lẫn quá mức! Vì thế, chẳng tin phương khác có thế giới màu như vàng ròng, kinh Lăng Nghiêm đã quở trách sâu xa.

Diễn: “Lại nữa, bốn cõi trên đây cũng là pháp vốn tự nhiên trọn đủ như thế, chớ nên chỉ chấp Tịch Quang”: Sợ có kẻ nghe nói Tịch Quang là Thật, ba cõi trước là Quyền, sẽ chỉ chấp Tịch Quang, bài bác không có ba cõi kia. Vì thế nói bốn cõi ấy, xét theo lý pháp tánh, vốn sẵn trọn đủ. Do trong cái tâm bé nhỏ nhất của chúng sanh, bách giới thiên như, ba ngàn tánh tướng, không gì chẳng trọn đủ. Nếu chấp Tịch Quang là Thật, bài bác không có ba cõi trước, thì đấy chính là lý Chân Như thanh tịnh quyền biến như Biệt Giáo trong tông Thiên Thai đã nói, chẳng phải là Tịch Quang thật sự!

“Nếu chứng Tịch Quang…” ý nói: Nếu thật sự chứng Tịch Quang thì đối với ba cõi dưới, sẽ tùy tâm mà nương ở. Như muốn hóa độ Pháp Thân Bồ Tát, bèn gởi thân trong Thật Báo; muốn hóa độ Quyền Thừa thánh nhân, bèn gởi thân trong Phương Tiện, muốn hóa độ phàm phu bèn gởi thân trong Đồng Cư.

Do diệu lý Tịch Quang chẳng phải là Chân Như thanh tịnh, chẳng lìa ba cõi trước, cho nên sẽ tự chẳng bài bác [những cõi ấy] là không có. Nếu chưa chứng Tịch Quang mà bài bác ba cõi trước không có, [tức là] cả bốn cõi đều chẳng có, nay sẽ ở chỗ nào? Đấy chính là đọa vào Khoát Đạt Không, dấy lên Đoạn Diệt Kiến, thì là bè bạn của tà ma, thuộc vào phường ngoại đạo, sai lầm quá đỗi!

Từ “vì thế, chẳng tin” trở đi là dẫn thí dụ, tức là trong phần kinh văn dạy về phá Tưởng Ấm của kinh Lăng Nghiêm có nói: “Luôn nói hiện tại chính là cõi Phật, chẳng có chỗ cư trụ thanh tịnh và tướng kim sắc nào khác”, chính là nói về ý này).

(Sao) Phật vô độ giả, Thập Tứ Khoa Tịnh Độ Sao vân: “Bát Địa dĩ thượng, vĩnh thoát sắc lụy, chiếu thể độc lập, thần vô phương sở, dụng độ hà vi?” Huống phục chư Phật! Phật thật vô độ, nhi ngôn hữu giả, dĩ chúng sanh giải vi, Hoặc trọng, cố dĩ phước lạc dẫn chi hành thiện, cái thánh nhân tiếp vật chi cận tích nhĩ. Cố viết “bất phương thuyết độ”.

(Diễn) Bát Địa dĩ thượng vĩnh thoát sắc lụy giả, Bát Địa chuyển Hiện Tướng, đắc sắc tự tại. Cửu Địa chuyển Chuyển Tướng, đắc tâm tự tại. Thập Địa chuyển Nghiệp Tướng, cứu cánh thành Phật. Thử tam vị Bồ Tát, tiệm không nghiệp thức, thoát thể vô y, nội vô căn thân, ngoại vô thế giới, huống cực quả thánh nhân nhi hữu độ da?

(鈔)佛無土者，十四科淨土鈔云：八地以上，永脫色累，照體獨立，神無方所，用土何為？況復諸佛！佛實無土，而言有者，以眾生解微，惑重，故以福樂引之行善，蓋聖人接物之近迹耳。故曰不妨說土。

(演)八地已上永脫色累者，八地轉現相，得色自在。九地轉轉相，得心自在。十地轉業相，究竟成佛。此三位菩薩，漸空業識，脫體無依，內無根身，外無世界，況極果聖人而有土耶？

(Sao: “Phật không có cõi nước”: Sách Thập Tứ Khoa Tịnh Độ Sao nói; “Từ Bát Địa trở lên, vĩnh viễn thoát khỏi sự ràng buộc của sắc, chiếu thể độc lập, sự thần biến không bị hạn cuộc bởi nơi chốn, dùng cõi nước để làm gì?” Huống hồ là chư Phật [mà còn cần phải có cõi nước ư?].

Đức Phật quả thật chẳng có cõi nước, nhưng nói là có, là vì chúng sanh thông hiểu ít ỏi, phiền não nặng nề. Vì thế, dùng phước lạc để dẫn dắt họ làm lành. Đấy là phương thức gần gũi của thánh nhân để tiếp độ chúng sanh. Vì thế, nói: “Chẳng ngại nói đến cõi nước”.

Diễn: “Từ Bát Địa trở lên, vĩnh viễn thoát khỏi sự ràng buộc của sắc”: Bát Địa chuyển Hiện Tướng, đắc sắc tự tại. Cửu Địa chuyển Chuyển Tướng, đắc tâm tự tại. Thập Địa chuyển Nghiệp Tướng, rốt ráo thành Phật. Bồ Tát thuộc ba địa vị ấy mà đã dần dần rỗng không nghiệp thức, thoát khỏi thân thể, không nương cậy, trong không có sắc thân, ngoài không có thế giới, huống hồ bậc thánh nhân thuộc quả vị tột cùng mà có cõi nước ư?)

(Sớ) Thiên chỉ Tây Phương giả, định xu hướng cố. Tây Phương thiên chỉ Cực Lạc giả, như hậu văn “vô khổ hữu lạc”, cập vãng sanh kinh trung thuyết.

(Diễn) Tây Phương thiên chỉ Cực Lạc, hữu nhị ý: Nhất, tắc thuần thị lạc cố, như hậu văn vô khổ hữu lạc thị. Nhị, tắc nhân duyên giai thù thắng cố, như Vãng Sanh Kinh trung thuyết thị.

(疏)偏指西方者，定趨向故。西方偏指極樂者，如後文無苦有樂，及往生經中說。

(演)西方偏指極樂，有二意：一、則純是樂故，如後文無苦有樂是。二、則因緣皆殊勝故，如往生經中說是。

(Sớ: “Riêng chỉ Tây Phương” nhằm nêu xác định chỗ hướng về. “Riêng chỉ Cực Lạc tại Tây Phương” là như trong phần kinh văn “chẳng có khổ, chỉ có vui” trong phần sau và các kinh vãng sanh đã nói.

Diễn: “Riêng chỉ Cực Lạc tại Tây Phương” có hai ý: Một, thuần là lạc như trong đoạn “chẳng khổ, có vui” thuộc phần sau sẽ nói. Hai, do nhân lẫn duyên đều thù thắng như trong kinh Vãng Sanh đã nói).

(Sao) Khủng hữu nạn ngôn: “Thập phương thế giới giai hữu Tịnh Độ, hà vi độc thị Tây Phương, giáo sanh bỉ quốc?” Lương diêu đạo dĩ đa kỹ vong dương, xạ dĩ chuyên chú trúng cốc. Tâm vô nhị dụng, công giới tạp thi. Thượng Đô Nghi vân: “Quy mạng Tam Bảo, yếu chỉ phương, lập tướng, trụ tâm, thủ cảnh, dĩ phàm phu hệ tâm, thượng nãi bất đắc, huống ly tướng da?” Nhược phù biến cúng thập phương chư Phật, hoàn quốc do tại thực thời, thị sanh Tây Phương dĩ hậu sự, sở vị “kiến noãn nhi cầu thời dạ”, hà thái tảo kế hồ?

(Diễn) Đa kỹ vong dương giả, Liệt Tử tải Dương Tử chi lân nhân vong dương, ký suất kỳ đảng, hựu thỉnh Dương Tử chi thụ tử cộng truy chi. Dương Tử viết: “Nhất dương hà truy giả chi chúng?” Viết: “Đa kỹ lộ cố”. Dĩ nhi phản, cánh bất đắc dương. Viết: “Kỹ lộ chi trung, hựu kỹ lộ yên! Bất tri sở chi cố dã”. Cố viết: “Đại đạo dĩ đa kỹ vong dương; học giả dĩ đa phương táng sanh”. Chuyên chỉ trúng cốc giả, cốc, bì cách chi đích dã. Xạ hầu dụng bì, kỳ trung họa hộc dĩ vi đích. Nhược phù biến cúng thập phương giả, khủng hữu nạn vân: “Ký vân chỉ phương, lập tướng, trụ tâm, thủ cảnh, hà cố kinh trung hựu vân cúng dường tha phương thập vạn ức Phật?” Cố vân thử nãi sanh Tây Phương dĩ, kiến Phật, văn pháp, đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ hậu sự, phi kim vị sanh Tây Phương chi phàm phu tức năng dã. Kiến noãn nhi cầu thời dạ giả, Trang Tử vân: “Thả nhữ diệc thái tảo kế, kiến noãn nhi cầu thời dạ, kiến đạn nhi cầu hào chá”. Thời dạ, kê dã. Kiến noãn nhi tức vọng kỳ báo hiểu, thậm ngôn dục tốc chi cực dã.

(鈔)恐有難言：十方世界皆有淨土，何為獨示西方，教生彼國？良繇道以多歧亡羊，射以專注中鵠。心無二用，功戒雜施。上都儀云：歸命三寶，要指方立相，住心取境，以凡夫繫心，尚乃不得，況離相耶？若夫遍供十方諸佛，還國猶在食時，是生西方以後事，所謂見卵而求時夜，何太早計乎？

(演)多歧亡羊者，列子載楊子之鄰人亡羊，既率其黨，又請楊子之豎子共追之。楊子曰：一羊何追者之眾？曰：多歧路故。已而返，竟不得羊。曰：岐路之中，又岐路焉！不知所之故也。故曰：大道以多岐亡羊；學者以多方喪生。專指中鵠者，鵠，皮革之的也。射侯用皮，其中畫鵠以為的。若夫遍供十方者，恐有難云：既云指方，立相，住心，取境，何故經中又云供養他方十萬億佛？故云此乃生西方已，見佛聞法，得無生忍以後事，非今未生西方之凡夫即能也。見卵而求時夜者，莊子云：且汝亦太早計，見卵而求時夜，見彈而求鴞炙。時夜，雞也。見卵而即望其報曉，甚言欲速之極也。

(Sao: Sợ có kẻ cật vấn: “Mười phương thế giới đều có Tịnh Độ, cớ sao riêng chỉ bày Tây Phương, dạy sanh về cõi ấy?” Ấy là vì đường lắm ngõ rẽ sẽ mất dê, bắn cung phải chuyên chú bắn trúng hồng tâm. Tâm không sử dụng vào hai việc, ngăn dè đừng làm nhiều chuyện một lúc. Thượng Đô Nghi nói: “Quy mạng Tam Bảo, phải chỉ phương, lập tướng, trụ tâm bằng cách giữ lấy cảnh, vì phàm phu chuyên tâm vào một cảnh mà còn chưa làm được, huống hồ lìa tướng [mà hòng đạt được tâm bất loạn ư]?” Còn những chuyện như “cúng dường trọn khắp mười phương chư Phật, trở về cõi ấy trong khoảng bữa ăn” là chuyện sau khi đã sanh về Tây Phương. Đó gọi là thấy trứng bèn mong gà, há chẳng phải là tính toán quá sớm ư?

Diễn: “Lắm ngõ rẽ sẽ mất dê”: Sách Liệt Tử chép hàng xóm của Dương Tử mất dê, đã sai người của mình [đi kiếm], lại nhờ đứa bé con của Dương Tử cùng đi kiếm. Dương Tử Hỏi: “Mất một con dê sao lắm người đi kiếm thế?” Đáp: “Vì có nhiều ngõ rẽ”. Đi tìm xong trở lại, trọn chẳng tìm thấy dê, họ nói: “Trong đường rẽ lại có ngõ rẽ, chẳng biết đi theo lối nào!” Vì thế nói: “Đại đạo do lắm ngõ rẽ mà mất dê, người học do lắm phương cách mà phí uổng một đời”.

“Chuyên chú bắn trúng hồng tâm”: Hồng tâm (cốc) là cái đích ngắm bằng da thuộc. Khi bắn bèn dùng da, ở giữa vẽ con chim hộc để làm đích ngắm, [nên gọi là Cốc]. “Còn như cúng trọn khắp mười phương”: Sợ có kẻ bắt bẻ: “Đã nói là chỉ phương, lập tướng, trụ tâm giữ lấy cảnh, cớ sao trong kinh lại nói mười vạn ức Phật ở các phương khác?” Vì thế nói: Đó là chuyện sau khi đã sanh về Tây Phương. Thấy Phật, nghe pháp, đắc Vô Sanh Nhẫn, chẳng phải là chuyện phàm phu có thể làm ngay trong lúc chưa sanh về Tây Phương như trong hiện thời! “Thấy trứng bèn cầu gà”: Trang Tử nói: “Ông cũng lo toan quá sớm! Thấy trứng bèn cầu gà, thấy đạn bèn mong chả cú nướng”. “Thời dạ” là gà. Thấy trứng bèn mong nó sẽ [nở ngay thành gà] gáy báo sáng, [nói như vậy] nhằm diễn tả lòng mong gấp đạt được quá lố).

(Sao) Hựu vấn: “Nhiên tắc Hoa Nghiêm hà dĩ phổ lễ sát trần Như Lai?” Đáp: Hoa Nghiêm nhất tức thị đa, đa tức thị nhất. Nhược tri thử nghĩa, hoặc phổ, hoặc thiên, thường dị, thường đồng, vô túc nghi dã! Vô khổ hữu lạc, tường kiến hậu văn. Hựu, Tùy Nguyện Vãng Sanh Kinh ngôn: “Phật quốc vô lượng, chuyên cầu Cực Lạc giả hà? Nhất, dĩ nhân thắng. Thập niệm vi nhân, tức đắc vãng sanh cố. Nhị, dĩ duyên thắng. Tứ thập bát nguyện, phổ độ chúng sanh cố”.

(Diễn) Hựu vấn hạ, nhiên tắc Hoa Nghiêm “nhất thân phục hiện sát trần thân, nhất nhất biến lễ sát trần Phật”; thử phi sanh Tây Phương dĩ hậu sự, hà bất trụ tâm thủ cảnh da? Đáp trung, ước nhất đa tương tức đáp, tức Thập Huyền Môn trung nhất đa tương tức tự tại môn. Dĩ nhất vô thể, toàn pháp giới vi thể, pháp giới chi ngoại, vô hữu thừa pháp, cố nhất tức đa. Dĩ đa vọng nhất diệc nhiên, cố nhất đa tương tức. Hoặc phổ, hoặc thiên, thường dị, thường đồng giả, biến lễ trần sát, viết hoặc phổ. Duy niệm nhất Phật, viết hoặc thiên. Hoặc thiên, hoặc phổ, viết thường dị. Nhất đa tương tức, viết thường đồng.

(鈔)又問：然則華嚴何以普禮剎塵如來？答：華嚴一即是多，多即是一。若知此義，或普或偏，常異常同，無足疑也！無苦有樂，詳見後文。又，隨願往生經言：佛國無量，專求極樂者何？一、以因勝。十念為因，即得往生故。二、以緣勝。四十八願，普度眾生故。

(演)又問下，然則華嚴一身復現剎塵身，一一遍禮剎塵佛；此非生西方已後事，何不住心取境耶？答中，約一多相即答，即十玄門中一多相即自在門。以一無體，全法界為體，法界之外，無有剩法，故一即多。以多望一亦然，故一多相即。或普，或偏，常異，常同者，遍禮剎塵，曰或普。唯念一佛，曰或偏。或偏，或普，曰常異。一多相即，曰常同。

(Sao: Lại Hỏi: “Vậy thì vì sao kinh Hoa Nghiêm nói lễ trọn khắp các đức Như Lai nhiều như số lượng vi trần trong cõi nước?” Đáp: Kinh Hoa Nghiêm “một chính là nhiều, nhiều chính là một”. Nếu biết nghĩa này, hoặc trọn khắp, hoặc thiên trọng [một vị Phật], thường khác nhau, thường giống nhau, chẳng có gì đáng để ngờ vực! “Không khổ, chỉ có vui” sẽ được giải thích cặn kẽ trong phần sau. Lại nữa, kinh Tùy Nguyện Vãng Sanh nói: “Cõi Phật vô lượng, vì sao chuyên cầu [vãng sanh] Cực Lạc? Một, do nhân thù thắng, mười niệm làm nhân liền được vãng sanh. Hai là duyên thù thắng, vì bốn mươi tám nguyện phổ độ chúng sanh”.

Diễn: Từ chữ “lại hỏi” trở đi, vậy thì “một thân lại hiện thân nhiều như số vi trần trong một cõi nước, mỗi thân lễ trọn khắp chư Phật nhiều như số vi trần trong một cõi nước” của kinh Hoa Nghiêm chẳng phải là chuyện sau khi đã sanh về Tây Phương, sao không trụ tâm, giữ lấy cảnh vậy? Lời đáp dùng “một và nhiều chính là lẫn nhau” để đáp, tức là môn “một và nhiều chính là lẫn nhau tự tại” trong mười huyền môn. Do một không có Thể, toàn bộ pháp giới làm Thể, ngoài pháp giới không có một pháp nào thừa sót; vì thế, một chính là nhiều. Dùng nhiều để xét một thì cũng giống như vậy. “Hoặc trọn khắp, hoặc thiên trọng, thường khác, thường giống”: Lễ khắp các cõi số lượng nhiều như vi trần thì nói là “hoặc trọn khắp”. Chỉ niệm một vị Phật thì nói là “hoặc thiên trọng”. Do hoặc là thiên trọng, hoặc là trọn khắp nên nói là “thường khác”. Một và nhiều chính là lẫn nhau, nên nói là “thường giống nhau”).

(Sớ) Vấn: Quán Kinh vân: “Cực Lạc bất viễn”, kim ngôn thập vạn ức độ, nhị kinh viễn cận, hà dĩ bất đồng? Đáp: Dĩ thị tức viễn chi cận, tức cận chi viễn cố. Nhược y Phật Địa, tắc Tịnh Độ viễn cận, bất khả tư nghị.

(Diễn) Tức viễn chi cận, chỉ Quán Kinh. Tức cận chi viễn, chỉ kim kinh. Thử do thị dĩ phàm tình tư nghị.

(疏)問：觀經云：極樂不遠，今言十萬億土，二經遠近，何以不同？答：以是即遠之近，即近之遠故。若依佛地，則淨土遠近，不可思議。

(演)即遠之近，指觀經。即近之遠，指今經。此猶是以凡情思議。

(Sớ: Hỏi: Quán Kinh nói “Cực Lạc chẳng xa”, nay [kinh này] nói “[cách đây] mười vạn ức cõi”. Vì sao hai kinh nói [khoảng cách] xa, gần khác nhau? Đáp: Do gần là so với nơi xa, xa là so với nơi gần. Nếu xét theo luận Phật Địa thì Tịnh Độ xa hay gần [cũng đều] chẳng thể nghĩ bàn.

Diễn: “Gần là so với nơi xa” là nói đến Quán Kinh, “xa là so với nơi gần” là nói đến kinh này. Đấy vẫn là do dùng tình kiến của phàm phu để nghĩ bàn!)

(Sao) Khứ thử bất viễn giả, Quán Kinh vân: “Nhĩ thời, Phật cáo Vy Đề Hy ngôn, nhữ kim tri phủ? A Di Đà Phật khứ thử bất viễn”. Kim vị “tức viễn, tức cận” giả, lương dĩ khứ thử bất viễn, thị minh quá thập vạn ức chi Cực Lạc, khứ thử bất viễn dã. Quá thập vạn ức, thị minh khứ thử bất viễn chi Cực Lạc, quá thập vạn ức dã. Tâm bao pháp giới, hà cận nhi phi viễn? Pháp giới duy tâm, hà viễn nhi phi cận? Giao hỗ ngôn chi, cố vô ngại dã.

(Diễn) Lương dĩ khứ thử hạ, ngôn Quán Kinh chi khứ thử bất viễn, thị minh thử kinh quá thập vạn ức chi Cực Lạc, khứ thử bất viễn dã. Thử kinh quá thập vạn ức, thị minh Quán Kinh khứ thử bất viễn chi Cực Lạc, yếu quá thập vạn ức dã. Tâm bao hạ, xuất sở dĩ. Tâm giả, bất ly đương xứ, cận dã. Pháp giới quảng vô biên nhai, viễn dã. Kim tắc tâm bao pháp giới, hà cận nhi phi viễn? Cố vân thử bất viễn chi Cực Lạc, thật quá thập vạn ức độ. Pháp giới duy tâm, hà viễn nhi phi cận? Cố vân quá thập vạn ức chi độ, thật khứ thử bất viễn dã.

(鈔)去此不遠者，觀經云：爾時，佛告韋提希言，汝今知否？阿彌陀佛去此不遠。今謂即遠即近者，良以去此不遠，是明過十萬億之極樂，去此不遠也。過十萬億，是明去此不遠之極樂，過十萬億也。心包法界，何近而非遠？法界唯心，何遠而非近？交互言之，固無礙也。

(演)良以去此下，言觀經之去此不遠，是明此經過十萬億之極樂，去此不遠也。此經過十萬億，是明觀經去此不遠之極樂，要過十萬億也。心包下，出所以。心者，不離當處，近也。法界廣無邊涯，遠也。今則心包法界，何近而非遠？故云此不遠之極樂，實過十萬億土。法界唯心，何遠而非近？故云過十萬億之土，實去此不遠也。

(Sao: “Cách đây chẳng xa”: Quán Kinh chép: “Khi ấy, đức Phật bảo bà Vy Đề Hy: Nay bà có biết hay chăng? A Di Đà Phật cách đây chẳng xa”. Nay nói “gần chính là xa, xa chính là gần” là vì [Quán Kinh nói] “cách đây chẳng xa” nhằm nói rõ Cực Lạc cách [Sa Bà chỉ có] mười vạn ức cõi, [tức là so với các thế giới khác trong Hoa Tạng, hoặc vô lượng thế giới hải, sẽ thấy Cực Lạc] cách nơi đây chẳng xa! “Qua khỏi mười vạn ức” là nói cõi Cực Lạc cách cõi này chẳng xa, [tức là chỉ cách Sa Bà] mười vạn ức cõi Phật. Tâm bao trùm pháp giới có gì là gần, mà chẳng phải là xa? Pháp giới duy tâm, há có gì là xa, chẳng gần? Do nói đắp đổi lẫn nhau, cho nên vô ngại.

Diễn: Từ câu “ấy là vì” trở đi, nói rõ “cách đây chẳng xa” trong Quán Kinh chính là nói cõi Cực Lạc ở ngoài mười vạn ức cõi trong kinh này cách đây chẳng xa. Cõi ở ngoài mười vạn ức trong kinh này chính là nói rõ [để đến được] cõi Cực Lạc “cách đây chẳng xa” trong Quán Kinh thì phải đi qua mười vạn ức quốc độ. Từ chữ “tâm bao” trở đi là nêu nguyên do. Tâm chẳng lìa ngay nơi đây, tức là gần. Pháp giới rộng không bờ bến, tức là xa. Nay tâm bao pháp giới, có gì là gần mà chẳng xa? Do vậy nói “cõi này cách Cực Lạc chẳng xa”, thật ra, phải đi qua mười vạn ức quốc độ. Pháp giới duy tâm, có gì là xa mà chẳng phải là gần? Vì thế nói “qua khỏi mười vạn ức quốc độ” thật sự là cách đây chẳng xa!)

(Sao) Bất khả tư nghị giả, Phật Địa Luận vân: “Như thị Tịnh Độ, siêu quá tam giới sở hành chi xứ”, vi dữ tam giới đồng nhất xứ sở, vi các biệt da? Đáp vân: Hữu thuyết tại Tịnh Cư Thiên, hữu thuyết tại Tây Phương đẳng. Nhiên diệc châu viên vô tế, biến pháp giới cố, bất khả thuyết ngôn ly tam giới xử, tức tam giới xử. Đản tùy Bồ Tát sở nghi hiện giả, hoặc tại Tịnh Cư, hoặc Tây Phương đẳng, tắc tri Cực Lạc Tịnh Độ, siêu xuất thường tình, phi phương, bất phương, vô tại, bất tại, vị khả khái dĩ Đồng Cư nhi vi định luận.

(Diễn) Siêu quá tam giới sở hành chi xứ giả, thử tam giới thị sanh tử xứ, thị bố úy xứ, thị hiểm ác xứ. Kim sở vân siêu, vị dữ tam giới đồng nhất xứ sở ngôn siêu da? Dữ tam giới các biệt xứ sở ngôn siêu da? Bất khả thuyết ngôn ly tam giới, tức tam giới giả, nhược ly tam giới tắc nhiễm tịnh cách biệt. Cách biệt, tắc tịnh nhi bất biến. Nhược tức tam giới, tắc nhiễm tịnh bất phân. Bất phân, tắc biến nhi bất tịnh. Phi phương, bất phương, vô tại bất tại giả, bất tức, bất ly, phi phương dã. Hoặc tại Tịnh Cư, hoặc tại Tây Phương, phi bất phương dã. Hựu bất tức, bất ly, vô tại dã. Hoặc tại Tịnh Cư, hoặc tại Tây Phương đẳng, vô bất tại dã. Vị khả khái dĩ Đồng Cư nhi vi định luận giả, dĩ tiền vấn nhị kinh viễn cận, hà dĩ bất đồng? Thị khái dĩ Đồng Cư nhi vi định luận dã.

(鈔)不可思議者，佛地論云：如是淨土，超過三界所行之處，為與三界同一處所，為各別耶？答云：有說在淨居天，有說在西方等。然亦周圓無際，遍法界故，不可說言離三界處，即三界處。但隨菩薩所宜現者，或在淨居，或西方等，則知極樂淨土，超出常情，非方不方，無在不在，未可概以同居而為定論。

(演)超過三界所行之處者，此三界是生死處，是怖畏處，是險惡處。今所云超，為與三界同一處所言超耶？與三界各別處所言超耶？不可說言離三界，即三界者，若離三界則染淨隔別。隔別，則淨而不遍。若即三界，則染淨不分。不分，則遍而不淨。非方不方無在不在者，不即不離非方也。或在淨居，或在西方，非不方也。又不即不離無在也。或在淨居，或在西方等，無不在也。未可概以同居而為定論者，以前問二經遠近 ，何以不同？是概以同居

而為定論也。

(Sao: “Chẳng thể nghĩ bàn”: Phật Địa Luận nói: “Tịnh Độ như thế vượt khỏi chỗ sở hành của tam giới”, [như vậy thì Tịnh Độ] ở cùng một chỗ với tam giới, hay là khác biệt? Đáp rằng: Có người nói ở trong cõi trời Tịnh Cư, có người nói ở Tây Phương v.v... Nhưng [Tịnh Độ] cũng là trọn khắp viên mãn, không ngằn mé, trọn khắp pháp giới, cho nên chẳng thể nói là “lìa tam giới” hay “ở ngay trong tam giới”. Chỉ tùy thuận Bồ Tát nên hiện như thế nào, [mà Tịnh Độ] hoặc là ở Tịnh Cư, hoặc ở Tây Phương v.v... Vì thế biết Cực Lạc Tịnh Độ vượt trội thường tình, chẳng phải là có nơi chốn, chẳng phải là không có nơi chốn, chẳng phải không ở đó, chẳng phải là không có ở đó, chẳng thể nhất loạt dùng cõi Đồng Cư để định luận được!

Diễn: “Vượt khỏi chỗ sở hành của tam giới”: Tam giới là chốn sanh tử, là chỗ kinh sợ, là chỗ hiểm ác. Nay nói là “vượt khỏi” thì là do cùng một chỗ với tam giới mà nói là vượt khỏi? Hay là ở chỗ khác biệt với tam giới mà nói là “vượt khỏi”?

“Chẳng thể nói là lìa tam giới, hay ở ngay trong tam giới”: Nếu lìa khỏi tam giới thì nhiễm và tịnh cách biệt. Cách biệt thì sẽ tịnh mà chẳng trọn khắp. Nếu là ở ngay trong tam giới thì nhiễm và tịnh chẳng cách biệt. Chẳng cách biệt thì là trọn khắp nhưng chẳng tịnh. “Chẳng phải là có nơi chốn, chẳng phải là không có nơi chốn, chẳng tồn tại, chẳng phải là không tồn tại”: Chẳng phải chính là, chẳng phải lìa khỏi; đấy chính là chẳng phải có nơi chốn. “Hoặc ở trời Tịnh Cư, hoặc tại Tây Phương…”: Chẳng phải là không có nơi chốn. Lại nữa, “chẳng phải chính là, chẳng phải lìa khỏi” thì chính là không ở đó. “Hoặc ở Tịnh Cư, hoặc ở Tây Phương”: Chẳng phải là không ở đó. “Chưa thể dùng Đồng Cư để nhất loạt luận định được”: So với câu hỏi về xa và gần giữa hai kinh trong phần trước thì có gì khác nhau? [Sở dĩ có thắc mắc này] là vì [người hỏi] đã nhất loạt dùng cõi Đồng Cư để định luận vậy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh kiên cố thanh tịnh, thị Tây Phương nghĩa. Tự tánh ly chướng tuyệt phi, thị “quá thập vạn” nghĩa. Tự tánh hoành cai thụ triệt, thị “thế giới” nghĩa.

(Diễn) Thị thế giới nghĩa giả, thế vi thiên lưu, hữu thụ nghĩa. Giới vi phương vị, hữu hoành nghĩa cố.

(疏)稱理，則自性堅固清淨 ，是西方義 。自性離障絕

非，是過十萬義。自性橫該豎徹，是世界義。

(演)是世界義者，世為遷流，有豎義。界為方位，有橫義故。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh kiên cố thanh tịnh là ý nghĩa của Tây Phương. Tự tánh ly chướng tuyệt phi là ý nghĩa “qua khỏi mười vạn”. Tự tánh theo chiều ngang trọn khắp, theo chiều dọc thấu triệt là ý nghĩa “thế giới”.

Diễn: “Là ý nghĩa thế giới”: Thế là dời chuyển, có ý nghĩa theo chiều dọc. Giới là phương hướng, nơi chốn, nó có ý nghĩa theo chiều ngang).

(Sao) Kiên cố giả, Tây thuộc Kim thể, hữu kiên cố nghĩa, tức tự tánh chân thường bất dịch, vạn cổ như như cố. Thanh tịnh giả, phục hữu nhị nghĩa: Tây đương túc khí, hữu trừng thanh nghĩa, tức tự tánh chư vọng bổn không, thể lộ kim phong cố. Tây đương bạch sắc, hữu khiết tịnh nghĩa, tức tự tánh chư nhiễm bất sanh, bổn lai nhất sắc cố.

(Diễn) Tây thuộc kim thể giả, dĩ Ngũ Hành phối chi, tắc Tây Phương Canh Tân Kim. Tây đương túc khí giả, dĩ tứ thời phối chi, Tây vi Thu, hữu túc sát chi khí cố. Tây đương bạch sắc giả, dĩ Ngũ Sắc phối chi, Tây vi bạch dã. Thể lộ Kim phong giả, Tăng vấn Vân Môn: “Thụ điêu diệp lạc thời, như hà?” Môn vân: “Thể lộ kim phong”.

(鈔)堅固者，西屬金體，有堅固義，即自性真常不易，萬古如如故。清淨者，復有二義：西當肅氣，有澄清義，即自性諸妄本空，體露金風故。西當白色，有潔淨義，即自性諸染不生，本來一色故。

(演)西屬金體者，以五行配之，則西方庚辛金。西當肅氣者，以四時配之，西為秋，有肅殺之氣故。西當白色者，以五色配之，西為白也。體露金風者，僧問雲門：樹凋葉落時：如何？門云：體露金風。

(Sao: “Kiên cố”: Phương Tây thuộc về Kim thể, có ý nghĩa kiên cố; tức là tự tánh chân thường, chẳng thay đổi, muôn đời như như. “Thanh tịnh” lại có hai nghĩa: Phương Tây có khí phận nghiêm ngặt, và có ý nghĩa trong lặng; tức là tự tánh vốn không có các vọng, bản thể được biểu lộ bằng gió Tây. Phương Tây màu trắng, mang ý nghĩa khiết tịnh, tức là tự tánh chẳng sanh các nhiễm, vì vốn là một sắc.

Diễn: “Tây thuộc về Kim thể”: Dùng Ngũ Hành để phối ứng, Tây Phương Canh Tân thuộc hành Kim. “Phương Tây có khí phận nghiêm ngặt”: Dùng bốn mùa để phối ứng, Tây là mùa Thu, có khí phận nghiêm ngặt khiến cho cây cỏ xơ xác. “Phương Tây màu trắng”: Dùng năm màu để phối ứng thì phương Tây [thuộc hành Kim], cho nên phương Tây có màu trắng (màu của hành Kim). “Thể lộ kim phong”: Một vị Tăng hỏi ngài Vân Môn: “Khi cây xơ xác lá rụng thì như thế nào?” Ngài Vân Môn Đáp: “Bản thể biểu lộ gió Tây”).

(Sao) Ly chướng tuyệt phi giả, tự tánh bổn vô phiền não, như Thập Khổ, Thập Ác, Thập Triền, Thập Sử đẳng, tịnh siêu việt chi, hữu viễn quá nghĩa. Thị tri kiên tịnh vi Tây, phương tận Tây hỹ. Khởi tất chuyên tiêu nhật lạc, huýnh tuyệt vi “quá”, vô phất quá hỹ! Thùy năng cánh kế đồ trình, hoành cắng thập phương, thụ cùng tam tế, phi cận, phi viễn, tuyệt trung, tuyệt biên. Tắc tùng thị quá bất khả thuyết bất khả thuyết vi trần Phật độ, vô thế giới bất danh Cực Lạc, hà đản hữu thế giới danh vi Cực Lạc dã!

(Diễn) Thập Khổ giả, sanh, lão, bệnh, tử, sầu, oán, ưu, khổ thọ, thống não, sanh tử lưu chuyển. Thập Ác giả, tức thân tam, khẩu tứ, ý tam ác nghiệp. Thập Triền giả, sân, phú, thùy, miên, hý, điệu, xan, tật, vô tàm, vô quý. Chú vân phẫn khuể viết sân, ẩn phú tự tội viết phú, ý thức hôn mê viết thùy, ngũ tình ám minh viết miên, hy du viết hý, tam nghiệp thao động viết điệu, tài pháp bất năng huệ thí viết xan, tha vinh tâm sanh nhiệt não viết tật, bình xứ khởi tội bất tự tu viết vô tàm, lộ xứ khởi tội bất tu tha viết vô quý. Thập Sử giả, tức ngũ lợi, ngũ độn. Ngũ độn giả, tham, sân, si, mạn, nghi. Ngũ lợi giả, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới thủ. Kiên tịnh vi Tây giả, Hoa Nghiêm đồng tử Nam tuân. Cổ vân: “Minh chánh vi Nam, phương tận Nam hỹ!”

(鈔)離障絕非者，自性本無煩惱，如十苦，十惡，十纏，十使等，並超越之，有遠過義。是知堅淨為西，方盡西矣。豈必專標日落，迥絕為過，無弗過矣！誰能更計途程，橫亙十方，豎窮三際，非近非遠，絕中絕邊。則從是過不可說不可說微塵佛土，無世界不名極樂，何但有世界名為極樂也！

(演)十苦者，生，老，病，死，愁，怨，憂，苦受，痛惱，生死流轉。十惡者，即身三，口四，意三惡業。十纏者，瞋，覆，睡，眠，戲，掉，慳，嫉，無慚，無愧。註云忿恚曰瞋，隱覆自罪曰覆，意識昏迷曰睡，五情暗冥曰眠，嬉游曰戲，三業躁動曰掉，財法不能惠施曰慳，他榮心生熱惱曰嫉，屏處起罪不自羞曰無慚，露處起罪不羞他曰無愧。十使者，即五利，五鈍。五鈍者，貪，瞋， 癡，慢，疑。五利者，身見，邊見，邪見，見取，戒取。堅淨為西者，華嚴童子南詢。古云：明正為南，力盡南矣！

(Sao: “Ly chướng, tuyệt phi”: Tự tánh vốn chẳng có phiền não, như Thập Khổ, Thập Ác, Thập Triền, Thập Sử v.v... đều vượt thoát, cho nên có ý nghĩa “vượt xa”. Nên biết “cứng chắc, trong sạch” là phương Tây thì mới là trọn hết ý nghĩa của chữ Tây vậy. Há có phải chỉ riêng nói về chốn xa xôi vời vợi phía mặt trời lặn mới là “vượt qua” hoặc không vượt qua? Ai có thể tính toán hành trình theo chiều ngang trải khắp mười phương, theo chiều dọc tột cùng ba đời, chẳng gần, chẳng xa, chẳng phải chính giữa, chẳng phải bên cạnh. Vì thế, vượt qua bất khả thuyết bất khả thuyết vi trần cõi Phật, chẳng có thế giới nào không gọi là Cực Lạc, há nào phải chỉ có một thế giới tên là Cực Lạc mà thôi?

Diễn: Thập Khổ: Sanh, lão, bệnh, tử, sầu, oán, ưu (lo âu), khổ thọ (cảm giác đau khổ), thống não (đau đớn áo não), sanh tử lưu chuyển. Thập Ác tức ba điều nơi thân (giết, trộm, dâm), bốn điều nơi miệng (nói dối, nói thêu dệt, nói đôi chiều, nói lời thô ác), ba ác nghiệp nơi ý (tham, sân, si). Thập Triền: Sân, phú, thùy, miên, hý, điệu, xan, tật, vô tàm, vô quý. Chú thích: Tức giận là Sân, che giấu tội của chính mình là Phú, ý thức tối tăm là Thùy, năm tình kiến u tối là Miên, đùa bỡn là Hý, ba nghiệp lao chao là Điệu, tài hay pháp đều chẳng thể bố thí rộng rãi là Xan (keo kiệt), thấy người ta vinh hiển liền sanh lòng khó chịu là Tật (ganh ghét), tạo tội ở chỗ kín đáo, chẳng tự xấu hổ là Vô Tàm, tạo tội ở nơi lộ liễu, chẳng xấu hổ với người khác là Vô Quý. Thập Sử, tức ngũ lợi sử và ngũ độn sử. Ngũ độn là tham, sân, si, mạn, nghi; ngũ lợi là thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, và giới thủ. “Cứng chắc, trong sạch là Tây”: Trong kinh Hoa Nghiêm, [Thiện Tài] đồng tử đi về phương Nam. Cổ nhân nói: “Sáng suốt, chánh đáng là phương Nam thì mới là trọn hết

ý nghĩa của phương Nam”).

Nhị, tiêu chủ hiển chánh.

(Kinh) Kỳ độ hữu Phật, hiệu A Di Đà, kim hiện tại thuyết pháp.

(Sớ) Kỳ giả, thừa thượng. Độ tất hữu nhân, chỉ năng y chi nhân,

viết Phật. Phật tất hữu hiệu, xuất bổn Phật chi hiệu, viết A Di Đà. Tam thế giai hữu Phật, giản quá vị chi Phật, viết hiện tại Phật. Phật giai độ sanh, chỉ độ sanh chi quỹ, viết thuyết pháp. Hiện tại thuyết pháp, như Đại Bổn cập Đại Vân trung thuyết.

(Diễn) Thích hiện tại văn trung hữu tam nghĩa: Sơ tiết, dẫn Đại Bổn, Đại Vân, minh Thích Ca thuyết pháp thời chi hiện tại. Thứ tiết, vân Thích Da, Di Đà, quân danh hiện tại, nhi tiểu bất đồng, minh tức kim thử thời chi hiện tại. Hậu nhất tiết, minh hậu hậu vô tận, chỉ tận vị lai vi hiện tại.

二、標主顯正。

(經)其土有佛，號阿彌陀，今現在說法。

(疏)其者，承上。土必有人，指能依之人，曰佛。佛必有號，出本佛之號，曰阿彌陀。三世皆有佛，揀過未之佛，曰現在佛。佛皆度生，指度生之軌，曰說法。現在說法，如大本及大雲中說。

(演)釋現在文中有三義：初節、引大本大雲，明釋迦說法時之現在。次節、云釋迦彌陀，均名現在，而小不同，明即今此時之現在。後一節、明後後無盡，指盡未來為現在。

(Hai, nêu Chủ để hiển chánh báo.

Kinh: Cõi ấy có Phật, hiệu là A Di Đà, nay đang thuyết pháp.

Sớ: Chữ “kỳ” nhằm tiếp nối phần trước. Cõi nước ắt có người, chỉ người năng y là Phật. Phật ắt có hiệu, nêu ra đức hiệu của vị Phật trong cõi ấy là A Di Đà. Ba đời đều có Phật, nhằm phân biệt với các vị Phật quá khứ và vị lai, nên nói là “hiện tại Phật”. Mỗi vị Phật đều độ sanh, khuôn phép độ sanh được gọi là “thuyết pháp”. “Hiện tại thuyết pháp” là như trong kinh Đại Bổn và Đại Vân đã nói.

Diễn: Trong phần giải thích về hiện tại có ba nghĩa: Tiết thứ nhất là trích dẫn kinh Đại Bổn và kinh Đại Vân, nói rõ thời đức Phật Thích Ca thuyết pháp là thời hiện tại. Tiết kế tiếp nói Thích Ca và Di Đà đều là hiện tại, nhưng có sai khác đôi chút, nói rõ thời lúc này là thời hiện tại. Tiết sau cùng là nói vô tận về sau, chỉ ra tột cùng đời vị lai vẫn là hiện tại).

(Sao) Đại Bổn vân: “Bỉ Phật phi quá khứ, phi hiện tại, phi vị lai,

đản dĩ thù kỳ chí nguyện, hiện tại Tây Phương, kỳ thế giới danh viết Cực Lạc, Phật hiệu A Di Đà”. Đại Vân giả, Đại Phương Đẳng Đại Vân kinh vân: “Nhĩ thời Thế Tôn, hy di vi tiếu, tùng kỳ diện môn, xuất vô lượng quang. Đại Vân Mật Tạng Bồ Tát vấn cố. Phật ngôn: Tây Phương thế giới, hữu quốc danh An Lạc, Phật hiệu Vô Lượng Thọ, hiện tại thuyết pháp, cáo nhất Bồ Tát ngôn: ‘Sa Bà thế giới Thích Ca Mâu Ni Phật, kim thuyết Đại Vân kinh, nhữ khả vãng thính’, kim bỉ Bồ Tát tương lai chí thử”; tắc chánh đương Thích Ca thuyết pháp thời, Di Đà diệc tại bỉ thuyết pháp. Cố tri phi quá, phi vị, hiện tại thuyết pháp.

(Diễn) Phi quá khứ, hiện tại, vị lai giả, dĩ quá khứ vô thỉ, vị lai vô chung, hiện tại bất trụ cố dã.

(鈔)大本云：彼佛非過去，非現在，非未來，但以酬其志願，現在西方，其世界名曰極樂，佛號阿彌陀。大雲者，大方等大雲經云：爾時世尊，熙怡微笑，從其面門，出無量光。大雲密藏菩薩問故。佛言：西方世界，有國名安樂，佛號無量壽，現在說法，告一菩薩言：娑婆世界釋迦牟尼佛，今說大雲經，汝可往聽，今彼菩薩將來至此；則正當釋迦說法時，彌陀亦在彼說法。故知非過非未，現在說法。

(演)非過去，現在，未來者，以過去無始，未來無終，現在不住故也。

(Sao: Kinh Đại Bổn chép: “Đức Phật ấy chẳng phải là quá khứ, chẳng phải là hiện tại, chẳng phải là vị lai, chỉ vì đền đáp chí nguyện, mà hiện thời ở bên Tây Phương. Thế giới ấy tên là Cực Lạc, Phật hiệu là A Di Đà”. “Đại Vân”: Kinh Đại Phương Đẳng Đại Vân chép: “Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn hoan hỷ mỉm cười, từ khuôn mặt tỏa ra vô lượng ánh sáng. Đại Vân Mật Tạng Bồ Tát hỏi nguyên do, đức Phật nói: “Thế giới ở phương Tây có một cõi tên là An Lạc, Phật hiệu là Vô Lượng Thọ nay đang thuyết pháp, bảo một vị Bồ Tát rằng: ‘Trong thế giới Sa Bà, Thích Ca Mâu Ni Phật nay đang nói kinh Đại Vân, ông có thể đến đó nghe’. Nay vị Bồ Tát đó sắp đến nơi đây”. Có nghĩa là trong khi Phật Thích Ca thuyết pháp, Phật Di Đà cũng đang thuyết pháp bên đó, cho nên biết chẳng phải là thuyết pháp trong quá khứ, hay trong tương lai, mà là thuyết pháp trong hiện tại.

Diễn: “Chẳng phải là quá khứ, hiện tại, vị lai”: Do quá khứ không có khởi đầu, vị lai không có kết thúc, hiện tại chẳng dừng).

(Sớ) Phàm ngôn hiện tại, phục hữu nhị nghĩa, như Thích Ca, Di Đà, quân danh hiện tại, nhi tiểu bất đồng.

(Diễn) Phục hữu nhị nghĩa giả: Nhất, thị hiện tại. Nhị, thị hiện tại chi hiện tại, như niệm Phật vi kính lộ, nhi trì danh hựu kính trung chi kính dã.

(疏)凡言現在，復有二義，如釋迦，彌陀，均名現在，而小不同。

(演)復有二義者：一、是現在。二、是現在之現在，如念佛為徑路，而持名又徑中之徑也。

(Sớ: Phàm nói là “hiện tại”, lại có hai nghĩa, như Thích Ca và Di Đà đều gọi là “hiện tại”, nhưng có chút khác biệt.

Diễn: Lại có hai nghĩa: Một là hiện tại, hai là hiện tại của hiện tại, như niệm Phật là đường tắt, mà trì danh lại là đường tắt hơn trong các con đường tắt).

(Sao) Tiểu bất đồng giả, Thích Ca Hiền Kiếp tứ Phật, thị danh hiện tại, nhi Song Lâm thị diệt, tướng hảo nan thân, đồ ngưỡng gia danh, cẩn tồn Tượng Giáo. A Di Đà Phật, tắc kim nhật, kim thời, chánh ư bỉ quốc, hiện tại thuyết pháp, thị Thích Ca hiện tại chi quá khứ, Di Đà hiện tại chi hiện tại dã. Cổ nhân vân: “Phật tại thế thời, ngã trầm luân. Kim đắc nhân thân, Phật diệt độ. Áo não tự thân đa nghiệp chướng, bất kiến Như Lai kim sắc thân”. Cảm mộ thương ta, nhất chí ư thử. Kim Thích Ca tuy diệt, Di Đà hiện tồn, đản đắc vãng sanh, tiện năng thân chá, nhi bất tín, bất nguyện, đồ vi vô ích chi bi, diệc hoặc hỹ!

(鈔)小不同者，釋迦賢劫四佛，是名現在，而雙林示滅，相好難親，徒仰嘉名，僅存像教。阿彌陀佛，則今日今時，正於彼國，現在說法，是釋迦現在之過去，彌陀現在之現在也。古人云：佛在世時，我沉淪。今得人身，佛滅度。懊惱自身多業障，不見如來金色身。感慕傷嗟，一至於此。今釋迦雖滅，彌陀現存，但得往生，便能親炙，而不信不願，徒為無益之悲，亦惑矣！

(Sao: “Chỗ khác nhau nhỏ nhặt”: Thích Ca là vị Phật thứ tư trong Hiền Kiếp, nên gọi là hiện tại; nhưng Ngài đã thị hiện diệt độ tại Song Lâm, khó thể thân cận tướng hảo, chỉ đành ngưỡng mộ suông danh hiệu cao đẹp, chỉ còn lại Tượng Giáo. A Di Đà Phật là ngay trong hiện thời, ở ngay trong cõi ấy, hiện đang thuyết pháp. [Do đó] Thích Ca là quá khứ của hiện tại, còn Di Đà là hiện tại của hiện tại. Cổ nhân nói: “Lúc Phật tại thế, ta trầm luân. Nay được thân người, Phật diệt độ. Áo não thân mình nhiều nghiệp chướng, chẳng thấy Như Lai kim sắc thân”. Cảm mộ, than thở bi thương đến mức như thế ấy. Nay tuy Phật Thích Ca diệt độ, Phật Di Đà hiện vẫn còn tại thế, chỉ cần được vãng sanh sẽ được thân cận, nhưng chẳng tin, chẳng nguyện, chỉ buồn rầu suông vô ích, cũng là mê hoặc lắm thay!)

(Sớ) Hựu thử hiện tại, thả cứ Thích Ca đương thời nhi ngôn, thật tắc triệt ư tiền hậu, diệc phục hậu hậu vô tận, giai danh hiện tại.

(Sao) Tiền hậu giả, Thích Ca vị xuất thế tiền, Di Đà diệc hiện tại thuyết pháp. Thích Ca ký diệt độ hậu, Di Đà diệc hiện tại thuyết pháp, nãi chí kim nhật, do vân “hiện tại”. Hậu hậu vô tận giả, dĩ Thích Ca thuyết pháp, chỉ ư tứ thập cửu niên. Ca Diếp nhi thượng, Di Lặc nhi hạ, túng niên số đa, diệc hữu hạn lượng, vị nhược Di Đà thuyết pháp, chí vi cửu viễn, chư Phật mạc cập! Thị cố, bất duy kim nhật do danh “hiện tại”, hậu hậu vô tận, giai khả danh vi “hiện tại thuyết pháp” dã. Vấn: “Di Đà chi hậu, thứ bổ Quán Âm, an đắc vô tận?” Đáp: Di Đà trụ thế kỷ kiếp, Quán Âm bổ chi, tằng hữu số phủ? Bỉ Quán Âm thượng vân, trụ vô ương số kiếp. Vô ương số kiếp, bất khả phục kế kiếp, bất khả phục kế kiếp, nãi thọ Thế Chí, tắc Di Đà khả tri hỹ! Khởi phi diệc thị hữu tận chi vô tận da? Huống Thế Chí chi bổ Quán Âm, vĩnh vô bát Nê Hoàn thời. Tuy vân Thế Chí, thật Di Đà thuyết pháp vô dị dã; vị chi hậu hậu vô tận, phu hề bất khả!

(Diễn) Tuy vân Thế Chí, thật Di Đà vô dị giả, Quán Kinh Sớ vân: “Bồ Tát cơ vong, Như Lai ứng tức, danh vi Bổ Xứ”. Dĩ thập phương tam thế nhất thiết Như Lai đồng nhất Pháp Thân, đồng nhất trí huệ, cánh vô bỉ thử điệt tương kiến, đản do Bồ Tát chi cơ, cảm Như Lai chi ứng. Nhược Bồ Tát vô minh đoạn tận, vô năng cảm chi cơ, Như Lai chi ứng tùy tức hỹ! Như Lai ứng tức, danh vi diệt độ. Bồ Tát cơ vong, danh vi Bổ Xứ. Khởi chân nhất diệt, nhất sanh, phán nhiên lưỡng nhân da? Cố tuy vân Thế Chí, thật nãi Di Đà dã.

(疏)又此現在 ，且據釋迦當時而言 ，實則徹於前後，

亦復後後無盡，皆名現在。

(鈔)前後者，釋迦未出世前，彌陀亦現在說法。釋迦既滅度後，彌陀亦現在說法，乃至今日，猶云現在。後後無盡者，以釋迦說法，止於四十九年。迦葉而上，彌勒而下，縱年數多，亦有限量，未若彌陀說法，至為久遠，諸佛莫及！是故，不唯今日猶名現在，後後無盡，皆可名為現在說法也。問：彌陀之後，次補觀音，安得無盡？答：彌陀住世幾劫，觀音補之，曾有數否！彼觀音尚云，住無央數劫。無央數劫，不可復計劫，不可復計劫，乃授勢至，則彌陀可知矣！豈非亦是有盡之無盡耶？況勢至之補觀音，永無般泥洹時。雖云勢至，實彌陀說法無異也；謂之後後無盡，夫奚不可！

(演)雖云勢至，實彌陀無異者，觀經疏云：菩薩機忘，如來應息，名為補處。以十方三世一切如來同一法身，同一智慧，更無彼此迭相見，但由菩薩之機，感如來之應。若菩薩無明斷盡，無能感之機，如來之應隨息矣！如來應息，名為滅度。菩薩機忘，名為補處。豈真一滅一生，判然兩人耶？故雖云勢至，實乃彌陀也。

(Sớ: Lại nữa “hiện tại” ở đây là nói theo thời Phật Thích Ca, chứ thật ra, [chữ “hiện tại”] xuyên suốt trước sau, lại còn vô tận đời về sau, đều gọi là “hiện tại”.

Sao: “Trước sau”: Trước khi Phật Thích Ca xuất thế, Phật Di Đà cũng đã hiện tại thuyết pháp, Phật Thích Ca đã diệt độ, Phật Di Đà cũng hiện tại thuyết pháp. Mãi cho đến ngày nay, vẫn nói là “hiện tại”.

“Vô tận đời về sau”: Do Phật Thích Ca thuyết pháp chỉ trong bốn mươi chín năm; kể từ Phật Ca Diếp trở về trước, kể từ Phật Di Lặc trở về sau, dẫu số năm [chư Phật thuyết pháp] có nhiều, vẫn là có hạn lượng. Chẳng như Phật Di Đà thuyết pháp tột bậc lâu xa, chư Phật chẳng thể sánh kịp. Vì thế, chẳng phải là hiện thời mới gọi là “hiện tại”, mà vô tận về sau này, đều có thể gọi là “hiện tại thuyết pháp” vậy.

Hỏi: “Sau Phật Di Đà, Quán Âm sẽ bổ xứ thành Phật, lẽ đâu là vô tận?” Đáp: Di Đà trụ thế mấy kiếp thì Quán Âm sẽ Bổ Xứ, [kinh có nói rõ] số lượng ấy hay chăng? Đức Quán Âm còn nói sẽ trụ vô ương số kiếp. Vô ương số kiếp, bất khả phục kế kiếp, bất khả phục kế kiếp rồi mới truyền lại cho ngài Thế Chí. Do vậy, [từ những điều đó] có thể suy ra: [Tuổi thọ của] A Di Đà Phật há chẳng phải cũng là vô tận trong hữu tận ư? Huống chi ngài Thế Chí nối ngôi ngài Quán Âm, trọn chẳng có thời gian [không có Phật tại thế sau khi đức Phật trong thời ấy đã] bát Nê Hoàn (Niết Bàn), [pháp vận trọn chẳng phải trải qua các giai đoạn Chánh Pháp, Tượng Pháp, Mạt Pháp, Phật trước vừa nhập diệt, Phật sau liền thành Chánh Giác], nên tuy nói là Thế Chí [kế tục Quán Âm thành Phật], nhưng thật ra chẳng khác gì đức Di Đà thuyết pháp. [Vậy thì] nói “vô tận đời về sau [đều gọi là “hiện tại”]” có gì là không được?

Diễn: “Tuy nói là Thế Chí, nhưng thật ra chẳng khác Phật Di Đà”: Quán Kinh Sớ nói: “Cơ hóa độ của Bồ Tát đã hết, Như Lai thôi ứng hiện, bèn gọi là Bổ Xứ”. Do mười phương ba đời hết thảy Như Lai có cùng một Pháp Thân, cùng một trí huệ, trọn chẳng có đây kia trông thấy nhau, chỉ do căn cơ của Bồ Tát cảm ứng Như Lai. Nếu Bồ Tát đã đoạn hết vô minh, sẽ không có căn cơ để có thể cảm, Như Lai bèn thôi ứng hiện. Như Lai thôi ứng hiện thì gọi là “diệt độ”. Cơ đáng hóa độ của Bồ Tát không còn thì gọi là Bổ Xứ. Há có phải thật sự là một đằng diệt, một đằng sanh, rành rành có hai người ư? Vì thế “tuy nói là Thế Chí, nhưng thật sự là Di Đà”).

(Sớ) Hựu thử hiện tại, thả cứ Thích Ca đối bỉ nhi ngôn, thật tắc Di Đà hiện tại, tức Thích Ca hiện tại.

(Sao) Trí Giác vân: “Tổng trì giáo trung, thuyết tam thập thất Phật, giai Tỳ Lô Giá Na nhất Phật sở hiện. Vị Giá Na nội tâm, chứng Tự Thọ Dụng, thành ư ngũ trí, tự đương trung ương Pháp Giới Thanh Tịnh Trí. Thứ tùng tứ trí, lưu xuất tứ phương tứ Như Lai. Kỳ Diệu Quán Sát Trí, lưu xuất Tây Phương Cực Lạc thế giới Vô Lượng Thọ Như Lai, tắc nhất Phật nhi song hiện nhị độ dã”. Cố Thanh Lương vân: “Tức Bổn Sư dã”.

(Diễn) Trí Giác vân Tổng Trì giáo trung thuyết giả, Tông Kính nhị thập tứ vân: “Thả như Tổng Trì giáo trung, diệc thuyết tam thập thất Phật giai Giá Na nhất Phật sở hiện, vị tùng Đại Viên Kính Trí lưu xuất Đông phương A Súc, Bình Đẳng Tánh Trí lưu xuất Nam phương Bảo Sanh, Diệu Quán Sát Trí lưu xuất Tây phương Vô Lượng Thọ, Thành Sở Tác Trí lưu xuất Bắc phương Bất Không Thành Tựu. Pháp Giới Thanh Tịnh Trí tức tự đương Giá Na”. Ngôn tam thập thất giả, ngũ phương Như Lai, các hữu tứ đại Bồ Tát, tức thành nhị thập ngũ, cập Tứ Nhiếp, bát Cúng Dường, cố thành tam thập thất, giai xưng Phật giả, giai nhất Phật sở hiện. Dĩ sở tùng năng, giai danh vi Phật dã. Tứ Nhiếp tức Câu, Tỏa, Linh, Sách. Bát Cúng Dường tức Thiêu, Tán, Đăng, Đồ, Hoa, Man, Ca, Vũ.

(疏)又此現在，且據釋迦對彼而言，實則彌陀現在，即釋迦現在。

(鈔)智覺云：總持教中，說三十七佛，皆毗盧遮那一佛所現。謂遮那內心，證自受用，成於五智，自當中央法界清淨智。次從四智，流出四方四如來。其妙觀察智，流出西方極樂世界無量壽如來，則一佛而雙現二土也。故清涼云：即本師也。

(演)智覺云總持教中說者，宗鏡二十四云：且如總持教中，亦說三十七佛皆遮那一佛所現，謂從：大圓鏡智流出東方阿閦，平等性智流出南方寶生，妙觀察智流出西方無量壽，成所作智流出北方不空成就。法界清淨智，即自當遮那。言三十七者，五方如來，各有四大菩薩，即成二十五，及四攝，八供養，故成三十七，皆稱佛者，皆一佛所現。以所從能，皆名為佛也。四攝即鉤，鎖，鈴，索。八供養即燒，散，燈，塗，華，鬘，歌，舞。

(Sớ: Lại nữa, “hiện tại” ở đây là xét theo Thích Ca đối với [vị Phật ở thế giới] bên kia mà nói, thật ra Di Đà hiện tại chính là Thích Ca hiện tại.

Sao: Ngài Trí Giác nói: “Trong giáo pháp Tổng Trì có nói: Ba mươi bảy vị Phật đều do Tỳ Lô Giá Na Phật hiện ra; nghĩa là từ trong nội tâm, Tỳ Lô Giá Na Phật chứng Tự Thọ Dụng, thành tựu năm trí, tự đảm nhiệm Pháp Giới Thanh Tịnh Trí ở trung ương. Kế đó, từ bốn trí kia, lưu xuất bốn vị Như Lai ở bốn phương. Diệu Quán Sát Trí lưu xuất Tây Phương Cực Lạc thế giới Vô Lượng Thọ Như Lai, tức là một vị Phật mà hiện trong hai cõi”. Vì vậy, ngài Thanh Lương nói: “Chính là Bổn Sư vậy”

Diễn: “Ngài Trí Giác nói trong giáo pháp Tổng Trì”: Sách Tông Kính Lục, quyển thứ hai mươi bốn viết: “Lại như trong giáo pháp Tổng Trì cũng nói ba mươi bảy vị Phật đều do một vị Phật Tỳ Lô Giá Na hiện ra, tức là từ Đại Viên Kính Trí lưu xuất Đông phương A Súc, Bình Đẳng Tánh Trí lưu xuất Nam phương Bảo Sanh, Diệu Quán Sát Trí lưu xuất Tây phương Vô Lượng Thọ, Thành Sở Tác Trí lưu xuất Bắc phương Bất Không Thành Tựu. Pháp Giới Thanh Tịnh Trí chính là do đức Tỳ Lô Giá Na tự đảm nhận”. Nói là ba mươi bảy vị vì năm vị Như Lai ở năm phương, mỗi vị đều có bốn vị Bồ Tát [làm thị giả. Chẳng hạn như Vô Lượng Thọ Phật có bốn vị Bồ Tát là Kim Cang Pháp, Kim Cang Lợi, Kim Cang Nhân, Kim Cang Ngữ], tức là thành hai mươi lăm vị, cùng với Tứ Nhiếp và Bát Cúng Dường, cho nên thành ba mươi bảy vị. “Đều gọi là Phật” vì cùng do một vị Phật hiện ra. Do xét Sở (Phật, Bồ Tát được hiện ra) theo Năng (chủ thể biến hiện, tức Tỳ Lô Giá Na Phật), nên đều gọi là Phật. Tứ Nhiếp tức là Câu, Tỏa, Linh, Sách. Tám Cúng Dường tức Thiêu Hương, Rải Hoa, Đăng (đèn), Đồ (hương bôi), Hoa, Man (tràng hoa), Ca, Vũ).

(Sớ) Nhiên chư Phật thuyết pháp, đa chủng bất đồng, kim thị y chánh giai thuyết, tường như thử kinh, cập Đại Bổn, Quán Kinh trung thuyết.

(Diễn) Đa chủng bất đồng giả, dĩ căn căn trần trần, giai năng thuyết pháp cố.

(疏)然諸佛說法，多種不同，今是依正皆說，詳如此經，及大本，觀經中說。

(演)多種不同者，以根根塵塵，皆能說法故。

(Sớ: Nhưng chư Phật thuyết pháp có nhiều thứ khác nhau, nay là y báo và chánh báo đều cùng nói, nói chi tiết [về chuyện y báo và chánh báo đều cùng thuyết pháp] thì như trong kinh này, Đại Bổn và Quán Kinh đã nói.

Diễn: “Nhiều thứ khác nhau”: Do mỗi căn, mỗi trần đều có thể thuyết pháp).

(Sao) Đa chủng giả, như ngôn thuyết, chiêm thị, nãi chí hương

phạn đẳng. Cố Cực Lạc thế giới, bất đản kim khẩu thuyết pháp, y chánh tất nhĩ. Như Đại Bổn vân: “A Di Đà Phật, vị chư Bồ Tát, Thanh Văn, chư thiên, thế nhân, quảng tuyên đại giáo, phu diễn diệu pháp, mạc bất hân nhiên, duyệt thích, tâm đắc giải ngộ, các hữu sở đắc”. Hựu vân: “Đông phương Hằng hà sa số chư Phật, các khiển vô lượng Bồ Tát, Thanh Văn, chí A Di Đà Phật sở, thính thuyết diệu pháp. Tứ duy, thượng hạ, diệc phục như thị”, thị chánh báo thuyết pháp. Thử kinh thủy, điểu, thụ lâm diễn sướng diệu pháp, cập Đại Bổn, Quán Kinh, như hậu văn trung tường dẫn, thị y báo thuyết pháp. Hựu Đại Bổn vân: “Bỉ quốc liên hoa xuất vô lượng quang, quang trung xuất vô lượng Phật. Nhất nhất chư Phật, giai thuyết diệu pháp”, thị y chánh câu thời thuyết dã.

(Diễn) Ngôn thuyết, chiêm thị, nãi chí hương phạn giả, Lăng Già vân: “Đại Huệ! Phi nhất thiết sát độ hữu ngôn thuyết, ngôn thuyết giả thị tác nhĩ. Hoặc hữu Phật sát, chiêm thị hiển pháp, hoặc hữu tác tướng, hoặc hữu dương mi, hoặc hữu động tình, hoặc tiếu, hoặc khiếm, hoặc khánh khái, hoặc động dao đẳng”.

(鈔)多種者，如言說，瞻視，乃至香飯等。故極樂世界，不但金口說法，依正悉爾。如大本云：阿彌陀佛，為諸菩薩，聲聞，諸天，世人，廣宣大教，敷演妙法，莫不欣然，悅適，心得解悟，各有所得。又云：東方恆河沙數諸佛，各遣無量菩薩，聲聞，至阿彌陀佛所，聽說妙法。四維上下，亦復如是，是正報說法。此經水，鳥，樹林演暢妙法，及大本，觀經，如後文中詳引，是依報說法。又大本云：彼國蓮華出無量光。光中出無量佛。一一諸佛，皆說妙法，是依正俱時說也。

(演)言說，瞻視，乃至香飯者，楞伽云：大慧！非一切剎土有言說，言說者是作耳。或有佛剎，瞻視顯法，或有作相，或有揚眉，或有動睛，或笑，或欠，或謦欬，或動搖等。

(Sao: “Nhiều thứ” là như ngôn thuyết, chiêm ngưỡng, nhìn ngó, cho đến cơm thơm v.v... Vì lẽ đó, thế giới Cực Lạc không chỉ là kim khẩu thuyết pháp, mà y báo và chánh báo đều là như thế. Như kinh Đại Bổn nói: “A Di Đà Phật vì các Bồ Tát, Thanh Văn, chư thiên, người đời rộng tuyên đại giáo, diễn bày diệu pháp, không ai chẳng vui sướng, thoải mái, tâm được giải ngộ, ai nấy đều có sở đắc”. Lại nói: “Hằng hà sa số chư Phật ở phương Đông, mỗi vị đều sai vô lượng Bồ Tát và Thanh Văn đến chỗ A Di Đà Phật nghe giảng diệu pháp. Bốn phương, trên, dưới cũng đều như thế”. Đó là chánh báo thuyết pháp. Trong kinh này, nước, chim, rừng cây diễn nói thông suốt diệu pháp, và Đại Bổn, Quán Kinh như sẽ trích dẫn tường tận trong phần sau [cũng nói giống như thế]. Đó là y báo thuyết pháp. Lại nữa, kinh Đại Bổn nói: “Hoa sen trong cõi ấy tỏa vô lượng quang minh, trong quang minh xuất hiện vô lượng Phật. Mỗi một vị Phật đều nói diệu pháp”. Đó là y báo và chánh báo đồng thời thuyết pháp.

Diễn: “Nói năng, chiêm ngưỡng, nhìn ngó, cho đến cơm thơm”: Kinh Lăng Già chép: “Này Đại Huệ! Chẳng phải là hết thảy các cõi nước đều có nói năng, nói năng là tạo tác. Hoặc là có cõi Phật dùng chiêm ngưỡng, nhìn ngó để hiển thị pháp. Hoặc có cõi thì hiện tướng, hoặc có cõi dùng nhướng mày, hoặc có cõi dùng xoay chuyển tròng mắt, hoặc cười, hoặc ngáp, hoặc ho hắng, hoặc lay động v.v…”)

(Sớ) Hữu vị thuyết pháp thị Ứng Thân, Báo Thân, hữu vị tam thân tề thuyết, các tùy cơ kiến.

(Sao) Ứng Thân thuyết giả, hữu vân: “Pháp Thân nhất hướng bất thuyết, Báo Thân cụ thuyết bất thuyết, Ứng Thân định thuyết. Tắc bỉ Phật thuyết pháp, đương thị Ứng Thân, nhiên diệc kiêm Báo. Như Đại Bổn, cao xuất nhất thiết thế gian chi thân, Quán Kinh, lục thập vạn ức na do tha Hằng sa do tuần chi thân, tắc khởi định trượng lục?” Nhiên kinh vân: “Báo, Hóa phi chân Phật, diệc phi thuyết pháp giả”, hà đắc định ngôn Pháp Thân bất thuyết? Đương thị tùy cơ sở kiến, tự bất đồng nhĩ.

(Diễn) Pháp Thân nhất hướng bất thuyết giả, thử chỉ văn tự pháp dã. Nhược tam thân phân tích nhi ngôn, Pháp Thân dĩ Lý vi thân, vô hữu thân tướng, vân hà thuyết pháp? Cố vân Pháp Thân nhất hướng bất thuyết. Báo Thân cụ thuyết bất thuyết giả, Báo Thân hữu nhị. Nhược Tự Thọ Dụng, nãi Pháp Tánh Thân dã, dĩ nhất thiết công đức vi Thể, thử thân vô tướng, diệc bất thuyết pháp. Nhược Tha Thọ Dụng, tắc tùng Pháp Thân hiện khởi, vị Thập Địa Bồ Tát thuyết pháp. Ứng Thân định thuyết giả, Ứng Thân tắc vị Tam Hiền Bồ Tát, cập Nhị Thừa, phàm phu, hiện khởi thuyết pháp dã. Báo Hóa phi chân Phật, diệc phi thuyết pháp giả, thử hàm nhị nghĩa: Nhất, hội Dụng quy Thể nghĩa. Dĩ Báo, Hóa nhị thân, nãi Pháp Thân chi Dụng, Dụng vô tự tánh, toàn thể tức Chân. Cố Báo, Hóa vô Thể, nãi quy Pháp Thân dã. Nhị, đoạt Sự hiển Lý nghĩa, dĩ Báo, Hóa sở thuyết, nãi văn tự pháp. Nhiên văn tự tánh Không, danh tự diệc ly; dĩ hà vi pháp, tất kiến Pháp Thân giả, nãi năng tri pháp dã. Đương thị tùy cơ sở kiến giả, phàm, tiểu, Quyền Thừa, đản kiến Ứng Thân thuyết pháp. Đại Thừa đăng địa, nãi kiến Báo Thân thuyết pháp. Nhược viên đốn Bồ Tát, nãi kiến Pháp Thân thuyết pháp. Dĩ Phật bổn vô tam, tùy cơ sở kiến, tự bất đồng cố.

(疏)有謂說法是應身，報身，有謂三身齊說，各隨機見。

(鈔)應身說者，有云：法身一向不說，報身具說不說，應身定說。則彼佛說法，當是應身，然亦兼報。如大本，高出一切世間之身，觀經，六十萬億那由他恆沙由旬之身，則豈定丈六？然經云：報化非真佛，亦非說法者，何得定言法身不說？當是隨機所見，自不同耳。

(演)法身一向不說者，此指文字法也。若三身分析而言，法身以理為身，無有身相，云何說法？故云法身一向不說。報身具說不說者，報身有二。若自受用，乃法性身也，以一切功德為體，此身無相，亦不說法。若他受用，則從法身現起，為十地菩薩說法。應身定說者，應身則為三賢菩薩，及二乘，凡夫，現起說法也。報化非真佛，亦非說法者，此含二義：一、會用歸體義。以報化二身、乃法身之用，用無自性，全體即真。故報化無體，乃歸法身也。二、奪事顯理義，以報化所說，乃文字法。然文字性空，名字亦離；以何為法，必見法身者，乃能知法也。當是隨機所見者，凡小權乘，但見應身說法。大乘登地，乃見報身說法。若圓頓菩薩，乃見法身說法。以佛本無三，隨機所見，自不同故。

(Sớ: Có người nói Ứng Thân và Báo Thân thuyết pháp, có người nói ba thân cùng thuyết pháp, [những cách nói ấy] đều là kiến giải thuận theo căn cơ.

Sao: “Ứng Thân nói”: Có người nói: “Pháp Thân một mực không nói, Báo Thân hoặc nói, hoặc chẳng nói, Ứng Thân nhất định nói. Do vậy, đức Phật ấy thuyết pháp [như trong kinh này nói] sẽ là Ứng Thân, nhưng cũng có cả Báo Thân, như trong Đại Bổn có nói [thân Phật] là thân cao vượt hết thảy thế gian, hoặc Quán Kinh nói thân cao sáu mươi vạn ức na do tha Hằng sa do tuần, há cứ nhất định phải là thân trượng sáu ư?” Nhưng kinh nói “Báo Thân và Hóa Thân chẳng phải là Chân Phật, cũng chẳng là người thuyết pháp”, làm sao có thể nói khẳng định Pháp Thân chẳng thuyết pháp? [Do vậy] phải là tùy theo cái nhìn của từng căn cơ mà thấy khác biệt.

Diễn: “Pháp Thân một mực không nói”: Điều này nói đến pháp văn tự. Nếu phân tích dựa theo ba thân để nói thì Pháp Thân dùng Lý làm thân, chẳng có thân tướng, làm sao thuyết pháp cho được? Vì thế nói Pháp Thân một mực không nói. “Báo Thân hoặc nói, hoặc chẳng nói”: Báo Thân có hai loại. Nếu là Tự Thọ Dụng thì là Pháp Tánh Thân, dùng hết thảy các công đức làm Thể; thân ấy vô tướng, cũng chẳng thuyết pháp. Nếu là Tha Thọ Dụng, do từ Pháp Thân hiện khởi, sẽ vì Thập Địa Bồ Tát mà thuyết pháp. “Ứng Thân chắc chắn nói”: Ứng Thân vì Tam Hiền Bồ Tát, và Nhị Thừa, phàm phu mà hiện khởi để thuyết pháp.

“Báo Thân và Hóa Thân chẳng phải là chân Phật, cũng chẳng phải là người thuyết pháp”: Điều này bao gồm hai nghĩa:

Một là ý nghĩa gom Dụng về Thể. Do hai thân Báo Thân và Hóa Thân chính là Dụng của Pháp Thân, Dụng không có tự tánh, toàn thể chính là Chân. Do vậy, Báo Thân và Hóa Thân không có Thể, bèn quy vào Pháp Thân.

Hai là ý nghĩa đoạt Sự hiển Lý. Do những gì được Báo Thân và Hóa Thân nói ra đều là pháp văn tự, nhưng tánh của văn tự là Không, danh tự cũng rời lìa, dùng điều gì làm pháp để ắt thấy Pháp Thân bèn có thể biết pháp.

“Phải nên là tùy theo căn cơ mà thấy [các thân khác nhau thuyết pháp]”: Phàm phu, Tiểu Thừa, Quyền Thừa chỉ thấy Ứng Thân thuyết pháp. Đại Thừa thì Đăng Địa Bồ Tát mới thấy Báo Thân thuyết pháp. Nếu là bậc viên đốn Bồ Tát, bèn thấy Pháp Thân thuyết pháp. Do Phật vốn chẳng có ba, tùy theo căn cơ mà chúng sanh tự thấy sai khác vậy).

(Sớ) Sở tích giả, vạn lý bách thành, vị tham tri thức, thê sơn hàng hải, vân lễ đạo tràng, khởi khả vạn đức Như Lai hiện tại thuyết pháp, mạc nhiên bất cố, cam đọa thành Đông! Thị tắc danh vi khả lân mẫn giả.

(Sao) Vạn lý giả, Tăng vấn Đại Tùy: “Kiếp hỏa đỗng nhiên, vị thẩm giá cá hoại bất hoại?” Đáp vân: “Hoại!” Tăng viết: “Nhẫm ma tắc tùy tha khứ dã”. Đáp viết: “Tùy tha khứ”. Tăng nghi bất quyết,

vãng hoàn vạn lý, quảng tham tri thức, thỉ đắc đại ngộ.

(Diễn) Tăng vấn Đại Tùy chí thỉ đắc đại ngộ giả, Tăng chí Nam phương tham Đầu Tử, Đầu Tử vấn vân: “Đại Tùy hữu hà ngôn cú?” Tăng trần tiền sự, Đầu Tử hướng Tây, lễ vân: “Tây Xuyên hữu cổ Phật xuất thế”, linh tăng phản kiến. Tăng phản, Đại Tùy dĩ diệt độ hỹ. Nhất vãng nhất hoàn, lộ đồ vạn lý. Hậu tham Long Nha, phục lý vấn tiền sự, Nha viết: “Vi đồng đại thiên”, thỉ đắc triệt ngộ. Cổ vân: “Nhất cú tùy tha ngữ, thiên sơn tẩu nạp Tăng”. Hựu tụng vân: “Kiếp hỏa quang trung lập vấn đoan, nạp tăng do trệ lưỡng trùng quan, chỉ nhân nhất cú tùy tha ngữ, vạn lý khu khu độc vãng hoàn”.

(疏)所惜者，萬里百城，為參知識，梯山航海，云禮道場，豈可萬德如來現在說法，漠然不顧，甘墮城東！是則名為可憐憫者。

(鈔)萬里者，僧問大隨：劫火洞然，未審這個壞不壞？答云：壞！僧曰：恁麼則隨他去也。答曰：隨他去。僧疑不決，往還萬里，廣參知識，始得大悟。

(演)僧問大隨至始得大悟者，僧至南方參投子，投子問云：大隨有何言句？僧陳前事，投子向西，禮云：西川有古佛出世，令僧反見。僧返，大隨已滅度矣。一往一還，路途萬里。後參龍牙，復理問前事，牙曰：為同大千，始得徹悟。古云：一句隨他語，千山走衲僧。又頌云：劫火光中立問端，衲僧猶滯兩重關，只因一句隨他語，萬里區區獨往還。

(Sớ: Điều đáng tiếc là vượt muôn dặm, trăm thành để tham bái tri thức, trèo non, vượt biển hòng lễ bái đạo tràng, há đành đối với vạn đức Như Lai hiện đang thuyết pháp lại hờ hững chẳng đoái hoài, cam phận đọa lạc ở phía Đông tòa thành, nên được gọi là “kẻ đáng thương xót” vậy!

Sao: “Muôn dặm”: Tăng hỏi ngài Đại Tùy: “Kiếp hỏa cháy rụi,

chẳng biết là cái này có hoại hay không?” Sư (ngài Đại Tùy) Đáp: “Hoại”. Tăng viết: “Như vậy là để tùy ý nó ư?” Sư Đáp: “Để mặc nó”. Vị Tăng ấy nghi ngờ, không giải quyết được! Qua lại vạn dặm, tham phỏng rộng khắp tri thức, mới đắc đại ngộ.

Diễn: Từ câu “Tăng hỏi ngài Đại Tùy” cho đến “mới đắc đại ngộ”: Vị tăng xuống phương Nam tham yết ngài Đầu Tử. Đầu Tử Hỏi: “Đại Tùy nói những câu gì?” Vị Tăng thuật chuyện trên đây. Ngài Đầu Tử bèn hướng về phương Tây, lễ rằng: “Tây Xuyên có cổ Phật xuất thế”, bảo vị Tăng ấy trở về gặp ngài Đại Tùy. Vị Tăng về đến nơi thì ngài Đại Tùy đã diệt độ. Một lượt đi, một lượt về, đường dài vạn dặm. Về sau, vị Tăng ấy tham yết ngài Long Nha, vẫn hỏi chuyện trên đây. Ngài Long Nha nói: “Giống như đại thiên”, [vị Tăng ấy] mới được triệt ngộ. Cổ nhân nói: “Theo câu nói kẻ khác, ông sư vượt ngàn non”. Lại có bài kệ rằng: “Đứng trong kiếp hỏa hỏi nguồn cơn, hai tầng ải kẹt một ông Tăng, chỉ do theo đuổi lời người khác, cắm cúi bôn ba vạn dặm đường”).

(Sao) Bách thành giả, Thiện Tài Nam du bách nhất thập thành, tham ngũ thập tam thiện tri thức, dẫn thử dĩ huống A Di Đà Phật thị tối thượng tri thức dã. Thê sơn hàng hải, như Nga Mi, Phổ Đà đẳng, dẫn thử dĩ huống Tây Phương Cực Lạc thế giới thị tối thắng đạo tràng dã. Nhiên cổ chi bạt thiệp, cái vị thân chá thánh hiền, kim nhật bôn trì, chỉ thị dao chiêm ảnh tượng, nhi thả bị kinh hiểm trở, bất đạn cù lao, hà đắc hiện tại Từ Tôn, xả chi bất vãng? Thành đông lão mẫu, dữ Phật đồng sanh, nhi bất kiến Phật, phi thử chi lưu da? Quá vị chi Phật, thế sở nan phùng, hiện tại không quá, cố khả lân mẫn.

(Diễn) Thành Đông lão mẫu giả, thử lão mẫu đản kiến Phật lai, tức tỵ bất kiến, nhiên tuy bất dục kiến Phật, Phật thường hiện tiền. Lão mẫu hướng Đông, Phật ư Đông hiện, hướng Tây, Nam, Bắc, Phật hiện diệc nhiên. Mẫu dĩ thập chỉ yểm diện, thập chỉ tiêm đầu, giai hiện Phật tướng.

(鈔)百城者，善財南遊百一十城，參五十三善知識，引此以況阿彌陀佛是最上知識也。梯山航海，如峨嵋，普陀等，引此以況西方極樂世界是最勝道場也。然古之跋涉，蓋為親炙聖賢，今日奔馳，祗是遙瞻影像，而且備經險阻，不憚劬勞，何得現在慈尊，捨之不往？城東老母，與佛同生，而不見佛 ，非此之流耶 ？過未之佛 ，勢所難

逢，現在空過，故可憐憫。

(演)城東老母者，此老母但見佛來，即避不見，然雖不欲見佛，佛常現前。老母向東，佛於東現，向西南北，佛現亦然。母以十指掩面，十指尖頭，皆現佛相。

(Sao: “Trăm thành”: Thiện Tài đi về phương Nam, trải qua một trăm mười thành, tham bái năm mươi ba vị thiện tri thức, dẫn điều này để sánh ví A Di Đà Phật là bậc tri thức tối thượng. “Trèo núi, ngồi thuyền vượt biển”: Như Nga Mi, Phổ Đà v.v… Dẫn những nơi ấy để sánh ví Tây Phương Cực Lạc thế giới là đạo tràng tối thắng. Nhưng thời cổ bôn ba ngõ hầu thân cận thánh hiền, ngày nay bươn bả chỉ là nhìn ngắm hình bóng từ xa, lại còn trải qua đủ mọi nỗi hiểm trở, chẳng sợ nhọc nhằn; cớ sao lại bỏ qua, chẳng tìm đến đấng Từ Tôn trong hiện tại? Một bà cụ ở phía Đông thành, sanh cùng thời đức Phật, mà chẳng thấy Phật, [kẻ bỏ mặc đấng Từ Tôn trong hiện tại], chẳng phải là loại người ấy ư? Phật quá khứ và vị lai, đương nhiên khó gặp; bỏ qua vị Phật hiện tại, cho nên rất đáng thương xót.

Diễn: “Bà cụ ở phía Đông thành”: Bà cụ già ấy chỉ cần thấy đức Phật đi đến, liền lánh đi chẳng gặp. Tuy chẳng muốn thấy Phật, nhưng đức Phật thường hiện. Bà lão chạy về Đông, đức Phật hiện ở phía Đông. Hướng đến phương Tây, Bắc, Nam, đức Phật cũng hiện như vậy. Bà dùng mười ngón tay che mặt, mười đầu ngón tay đều hiện hình tướng Phật).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thể tự linh tri, thị “kỳ độ hữu Phật” nghĩa; tự tánh tức kim hiển hiện, thị “hiện tại thuyết pháp” nghĩa.

(Sao) Chung triêu thị Phật trắc, bất kiến kim dung; cánh nhật tọa pháp diên, võng văn diệu đạo, toại sử Ma Vương hỗn ư Phật điện, tà pháp loạn hồ chân tông! Đản năng phản chiếu tâm nguyên, Phật pháp nhất thời song túc.

(Diễn) Chung triêu thị Phật trắc đẳng, ký vân tự thể linh tri, tắc chung triêu thị Phật trắc dã. Nại hà chúng sanh hữu nhãn như manh, bất kiến kim dung. Ký vân tức kim hiển hiện, tắc cánh nhật tọa pháp diên dã. Nại hà chúng sanh hữu nhĩ như lung, võng văn diệu đạo, nhân bất kiến kim dung cố, toại sử Ma Vương hỗn ư Phật điện. Nhân võng văn diệu đạo, toại sử tà pháp loạn hồ chân tông. Tuy nhiên như thị, Phật thân như cố, chánh pháp do tồn, đản năng bất tùy ngoại cảnh, phản chiếu tâm nguyên, tắc Phật pháp nhất thời song túc hỹ!

(鈔)稱理，則自性體自靈知，是其土有佛義；自性即今顯現，是現在說法義。

(鈔)終朝侍佛側，不見金容；竟日坐法筵，罔聞妙道，遂使魔王混於佛殿 ，邪法亂乎真宗 ！但能返照心源，

佛法一時雙足。

(演)終朝侍佛側等，既云體自靈知，則終朝侍佛側也。奈何眾生有眼如盲，不見金容。既云即今顯現，則竟日坐法筵也。奈何眾生有耳如聾，罔聞妙道，因不見金容故，遂使魔王混於佛殿。因罔聞妙道，遂使邪法亂乎真宗。雖然如是，佛身如故，正法猶存，但能不隨外境，返照心源，則佛法一時雙足矣！

(Sớ: Xứng Lý thì Thể của tự tánh vốn linh tri chính là ý nghĩa “cõi ấy có Phật”, tự tánh nay hiển hiện là ý nghĩa “hiện tại thuyết pháp”.

Sao: Trọn ngày chầu hầu bên Phật, chẳng thấy kim dung; suốt ngày ngồi nơi pháp tòa, chẳng nghe đạo mầu, khiến cho Ma Vương trà trộn Phật điện, tà pháp rối loạn chân tông. Chỉ cần phản chiếu nguồn tâm, Phật và pháp sẽ cùng lúc trọn đủ.

Diễn: “Trọn ngày chầu hầu bên Phật…”: Đã nói tự thể linh tri, thì là suốt ngày chầu hầu bên Phật. Hiềm rằng chúng sanh có mắt như mù, chẳng thấy kim dung! Đã nói “nay liền hiển hiện” thì là suốt ngày ngồi nơi pháp tòa. Hiềm rằng chúng sanh có tai như điếc, chẳng nghe đạo mầu. Do chẳng thấy kim dung, khiến cho Ma Vương trà trộn nơi Phật điện. Vì chẳng nghe đạo mầu, khiến cho tà pháp rối loạn chân tông. Tuy là như vậy, thân Phật vẫn như cũ, chánh pháp hãy còn đó, chỉ có thể chẳng thuận theo ngoại cảnh, phản chiếu nguồn tâm, thì Phật pháp sẽ cùng lúc tồn tại!)

Nhị, biệt thích (nhị): Sơ, y báo. Nhị, chánh báo.

Sơ, y báo (nhị): Sơ, tổng danh Cực Lạc. Nhị, biệt thị trang nghiêm.

Sơ, tổng danh Cực Lạc.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Bỉ độ hà cố danh vi Cực Lạc? Kỳ quốc chúng sanh, vô hữu chúng khổ, đản thọ chư lạc; cố danh Cực Lạc.

(Sớ) Tiên thích y giả, thuận thượng văn cố, diệc linh chúng sanh sanh hân nhạo cố. Khổ giả, bức não chi nghĩa, vi Tứ Đế thủ. Chúng khổ giả, chư kinh luận khai hữu tam khổ, bát khổ, thập khổ, bách nhất thập khổ. Hựu ước nhị chủng sanh tử, tắc Biến Dịch diệc khổ. Huống kỳ dư giả, dĩ khổ sự phi nhất, cố viết “chúng khổ” dã. Chư lạc giả, như kinh sở trần nhị chủng thanh tịnh trang nghiêm. Diệc dĩ lạc sự phi nhất, cố viết “chư lạc” dã. Cực Lạc giả, dĩ chư quốc khổ lạc hữu kỳ tứ chủng: Hữu khổ đa lạc thiểu giả, hữu khổ lạc tương bán giả, hữu khổ thiểu lạc đa giả, hữu vô khổ thuần lạc giả, kim đương đệ tứ cố.

(Sao) Tứ Đế giả, Khổ, Tập, Diệt, Đạo, Khổ cư tối tiên. Tri Khổ, nãi đoạn Tập, tu Đạo, chứng Diệt dã. Tam Khổ giả: Nhất, Khổ Khổ, vị thọ hữu lậu thân, dĩ danh vi Khổ, cánh gia chủng chủng bức não, tắc khổ nhi phục khổ dã, thị vi Dục Giới Khổ. Nhị, Hoại Khổ, vị đương lạc hoại thời, bất thắng ưu não dã, thị vi Sắc Giới Khổ. Tam, Hành Khổ, thử khổ xứ trung, tức bất khổ, bất lạc, niệm niệm thiên lưu dã, thị vi Vô Sắc Giới Khổ. Hựu, Dục Giới cụ tam, Sắc kiêm hậu nhị, Vô Sắc duy Hành, vi tam khổ dã. Nhi bỉ quốc ly dục thanh tịnh, tắc vô Khổ Khổ. Y chánh thường nhiên, tắc vô Hoại Khổ. Siêu quá tam giới, tắc vô Hành Khổ.

(Diễn) Tức bất khổ bất lạc giả, dĩ Tam Khổ đối Tam Thọ. Khổ Khổ đối Khổ Thọ, Hoại Khổ đối Lạc Thọ, Hành Khổ đối Bất Khổ Bất Lạc Thọ cố. Thử khổ xử trung giả, dĩ Bất Khổ Bất Lạc Thọ, giới hồ khổ lạc nhị thọ chi trung, cố vân “xử trung”. Dục Giới cụ tam giả, Tam Thọ cụ túc cố. Sắc kiêm hậu nhị giả, Sơ Thiền Sanh Hỷ Lạc, Nhị Thiền Định Sanh Hỷ Lạc, Tam Thiền Ly Hỷ Diệu Lạc, Tứ Thiền Xả Niệm Thanh Tịnh, câu vô Dục Giới Thọ Khổ cố. Vô Sắc duy Hành giả, dĩ Tứ Không thiên nhân khổ lạc song vong, duy hữu niệm niệm thiên lưu cố.

二、別釋(二)：初、依報。二、正報。

初、依報(二)：初、總名極樂。二、別示莊嚴。

初、總名極樂。

(經)舍利弗！彼土何故名為極樂？其國眾生，無有眾苦，但受諸樂；故名極樂。

(疏)先釋依者，順上文故，亦令眾生生忻樂故。苦者，逼惱之義，為四諦首。眾苦者，諸經論開有三苦，八苦，十苦，百一十苦。又約二種生死，則變易亦苦。況其餘者，以苦事非一，故曰眾苦也。諸樂者，如經所陳二種清淨莊嚴。亦以樂事非一，故曰諸樂也。極樂者，以諸國苦樂有其四種：有苦多樂少者，有苦樂相半者，有苦少樂多者，有無苦純樂者，今當第四故。

(鈔)四諦者，苦集滅道，苦居最先。知苦，乃斷集修道，證滅也。三苦者：一、苦苦，謂受有漏身，已名為苦，更加種種逼惱，則苦而復苦也，是為欲界苦。二、壞苦，謂當樂壞時，不勝憂惱也，是為色界苦。三、行苦，此苦處中，即不苦不樂，念念遷流也，是為無色界苦。又欲界具三，色兼後二，無色唯行，為三苦也。而彼國離欲清淨，則無苦苦。依正常然，則無壞苦。超過三界，則無行苦。

(演)即不苦不樂者，以三苦對三受。苦苦對苦受，壞苦對樂受，行苦對不苦不樂受故。此苦處中者，以不苦不樂受，介乎苦樂二受之中，故云處中。欲界具三者，三受具足故。色兼後二者，初禪生喜樂，二禪定生喜樂，三禪離喜妙樂，四禪捨念清淨，俱無欲界苦受故。無色唯行者，以四空天人苦樂雙亡，唯有念念遷流故。

(Hai, giải thích riêng biệt (gồm hai phần): Một là y báo, hai là chánh báo.

Một là y báo (gồm hai phần): Giảng tổng quát về danh xưng Cực Lạc; hai chỉ bày từng loại trang nghiêm riêng biệt.

Trước tiên, giảng tổng quát về danh xưng Cực Lạc.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi ấy vì sao tên là Cực Lạc? Chúng sanh trong cõi ấy chẳng có các nỗi khổ, chỉ hưởng niềm vui, nên [cõi ấy] tên là Cực Lạc.

Sớ: Trước hết, giải thích về y báo là thuận theo [thứ tự] trong đoạn văn trước, mà cũng nhằm làm cho chúng sanh sanh trưởng lòng ưa thích. Khổ có nghĩa là bức não, đứng đầu trong Tứ Đế. “Các khổ”: Các kinh luận giảng rộng ra thì có ba khổ, tám khổ, mười khổ, một trăm mười nỗi khổ. Lại nữa, xét theo hai thứ sanh tử, Biến Dịch [sanh tử] cũng khổ. “Huống hồ các thứ khác”: Do chuyện khổ chẳng phải chỉ là một, nên nói là “các khổ”. “Chư lạc”: Như kinh đã nêu bày hai thứ thanh tịnh trang nghiêm. Cũng do chuyện vui chẳng phải chỉ có một, nên nói là “chư lạc”. “Cực Lạc”: Do các cõi nước khổ vui gồm bốn loại, có cõi khổ nhiều vui ít, có cõi khổ vui ngang ngửa, có cõi khổ ít vui nhiều, có cõi chẳng có khổ, thuần là vui. Nay Cực Lạc thuộc loại thứ tư.

Sao: Tứ Đế là Khổ, Tập, Diệt, Đạo, Khổ đứng trước tiên. Biết

Khổ bèn đoạn Tập, tu Đạo, chứng Diệt. Ba khổ là: Một, Khổ Khổ, ý nói mang thân hữu lậu, đã gọi là Khổ. Lại còn có thêm đủ mọi thứ bức bách, não hại, nên đã khổ lại càng thêm khổ. Đó là nỗi khổ trong Dục Giới. Hai là Hoại Khổ, ý nói trong lúc vui sướng mà bị hư hoại bèn ưu não khôn xiết. Đó là nỗi khổ trong Sắc Giới. Ba là Hành Khổ, ở trong loại khổ này, sẽ chẳng khổ, chẳng vui, nhưng niệm niệm đổi dời, là nỗi khổ trong Vô Sắc Giới. Lại nữa, Dục Giới có đủ cả ba thứ khổ, Sắc Giới có hai thứ sau, Vô Sắc Giới chỉ có Hành Khổ; đó là tam khổ. Nhưng cõi kia ly dục thanh tịnh, cho nên không có Khổ Khổ. Y báo và chánh báo thường hằng, cho nên chẳng có Hoại Khổ. Vượt trội hơn tam giới, cho nên chẳng có Hành Khổ.

Diễn: “Tức là chẳng khổ chẳng vui”: Đem ba khổ ứng với ba thứ cảm nhận, Khổ Khổ ứng với Khổ Thọ, Hoại Khổ ứng với Lạc Thọ, Hành Khổ ứng với Bất Khổ Bất Lạc Thọ. “Ở trong loại khổ này”: Do Bất Khổ Bất Lạc Thọ bị hạn cuộc trong hai thứ cảm nhận khổ và vui, cho nên nói là “ở trong ấy”. Dục Giới có đủ ba khổ, vì ba thứ cảm nhận đều trọn đủ. “Sắc Giới chỉ có hai thứ sau”: Sơ Thiền sanh Hỷ Lạc, Nhị Thiền Định Sanh Hỷ Lạc, Tam Thiền Ly Hỷ Diệu Lạc, Tứ Thiền Xả Niệm thanh tịnh, đều chẳng có Khổ Thọ của Dục Giới. “Vô Sắc chỉ có Hành Khổ”: Do chư thiên thuộc các tầng trời Tứ Không khổ lẫn lạc cùng mất, chỉ có niệm đổi dời, [cho nên có Hành Khổ]).

(Sao) Bát khổ giả: Sanh cư thai ngục. Lão yếm long chung. Bệnh thọ thống kha. Tử bi phân tán. Ái tắc dục hợp thiên ly. Oán tắc dục đào thiên ngộ. Cầu tắc dục đắc thiên thất. Nãi chí Ngũ Ấm xí thịnh, tổng thành thượng thất, danh bát khổ dã.

(Diễn) Tổng thành thượng thất giả, dĩ tiền thất thị biệt, hậu nhất vi tổng cố.

(鈔)八苦者：生居胎獄。老厭龍鍾。病受痛疴。死悲分散。愛則欲合偏離。冤則欲逃偏遇。求則欲得偏失。乃至五陰熾盛，總成上七，名八苦也。

(演)總成上七者，以前七是別，後一為總故。

(Sao: Tám khổ, [sự khổ thứ nhất] là sanh trong thai ngục. Già cả thì chán ngán run rẩy. Bệnh tật phải chịu đau đớn dây dưa. Chết thì buồn bã vì chia ly. Yêu thương thì mong muốn quây quần mà cứ phải chia lìa. Oán ghét thì muốn trốn tránh mà cứ gặp gỡ. Cầu thì mong được mà cứ bị mất đi. Cho đến năm Ấm lừng lẫy. Điều này là tổng quát của

bảy điều trước đó, [gộp chung lại] gọi là “tám khổ”.

Diễn: “Điều này là tổng quát của bảy điều trước đó”: Do bảy điều trước là biệt, điều sau cùng là tổng).

(Sao) Nhi bỉ quốc liên hoa hóa sanh, tắc vô Sanh Khổ. Hàn thử bất thiên, tắc vô Lão Khổ. Thân ly Phần Đoạn, tắc vô Bệnh Khổ. Thọ mạng vô lượng, tắc vô Tử Khổ. Vô phụ mẫu, thê tử, tắc vô Ái Biệt Ly Khổ. Chư thượng thiện nhân đồng hội nhất xứ, tắc vô Oán Tăng Hội Khổ. Sở dục tự chí, tắc vô Cầu Bất Đắc Khổ. Quán chiếu không tịch, tắc vô Ngũ Ấm Thịnh Khổ. Thập khổ giả, Bồ Tát Tạng kinh, vị nhất sanh khổ, nhị lão khổ, nãi chí thập sanh tử lưu chuyển khổ. Bách nhất thập khổ giả, Du Già Luận, nhất vô sai biệt lưu chuyển khổ, nhị dục khổ si khổ, nãi chí ngũ thập ngũ khổ, thứ cửu chủng khổ, ư cửu chủng trung, hựu thứ đệ điệp khai thành ngũ thập ngũ, hợp chi vi bách nhất thập khổ. Kim bỉ quốc giai vô dã. Nhiên ước chi bất xuất tam khổ, bát khổ, nhiếp chủng chủng khổ.

(Diễn) Bách nhất thập khổ giả, tiền ngũ thập ngũ khổ, thứ đệ tăng số, nhất cụ nhất, nhị cụ nhị, tam cụ tam, tứ cụ tứ, nãi chí thập cụ thập, cộng thành ngũ thập ngũ. Cửu chủng thứ đệ điệp khai, nhất phân nhị, nhị phân tam, tam phân tứ, tứ phân ngũ, ngũ phân lục, lục phân thất, thất phân bát, bát phân cửu, cửu phân thập; hựu cộng thành ngũ thập ngũ. Nhất vô sai biệt lưu chuyển khổ giả, dĩ tuy hữu lục đạo chi bất đồng, đồng nhất lưu chuyển, cố vân “vô sai biệt”. Thử tức nhất cụ nhất dã. Nhị dục khổ si khổ, thử tức nhị cụ nhị dã. Nhược ước khổ hoại hành, thị tức tam cụ tam đẳng dã. Thứ cửu chủng khổ giả, vị nhất thiết quảng đại nhất thiết môn, tà hạnh lưu chuyển bất tùy dục, vi hại tùy trục nhất thiết chủng. Ư cửu chủng trung, hựu thứ đệ điệp khai giả, vị nhất phân nhị, túc nhân sở sanh, hiện duyên sở sanh. Nhị phân tam, trường thời mãnh lợi, tạp loại, vô gián. Tam phân tứ, địa ngục, súc sanh, quỷ, thiện thú nhiếp tứ phân ngũ, nãi chí cửu phân thập đẳng.

(鈔)而彼國蓮華化生，則無生苦。寒暑不遷，則無老苦。身離分段，則無病苦。壽命無量，則無死苦，無父母妻子，則無愛別離苦。諸上善人同會一處，則無冤憎會苦。所欲自至，則無求不得苦。觀照空寂，則無五陰盛苦。十苦者，菩薩藏經，謂一生苦，二老苦，乃至十生死流轉苦。百一十苦者，瑜伽論，一無差別流轉苦，二欲苦痴苦，乃至五十五苦，次九種苦，於九種中，又次第疊開成五十五，合之為百一十苦。今彼國皆無也。然約之不出三苦八苦，攝種種苦。

(演)百一十苦者，前五十五苦，次第增數，一具一，二具二，三具三，四具四，乃至十具十，共成五十五。九種次第疊開，一分二，二分三，三分四，四分五，五分六，六分七，七分八，八分九，九分十；又共成五十五。一無差別流轉苦者，以雖有六道之不同，同一流轉，故云無差別。此即一具一也。二欲苦癡苦，此即二具二也。若約苦壞行，是即三具三等也。次九種苦者，謂一切廣大一切門，邪行流轉不隨欲，違害隨逐一切種。於九種中，又次第疊開者，謂一分二，宿因所生，現緣所生。二分三，長時猛利，雜類無間。三分四，地獄，旁生，鬼，善趣攝四分五，乃至九分十等。

(Sao: Nhưng cõi ấy là liên hoa hóa sanh, nên chẳng có Sanh Khổ. Lạnh nóng chẳng dời đổi, nên chẳng có Lão Khổ. Thân lìa Phần Đoạn, nên không có Bệnh Khổ. Thọ mạng vô lượng, nên chẳng có Tử Khổ. Chẳng có cha, mẹ, vợ, con, nên chẳng có Ái Biệt Ly Khổ. Các vị thượng thiện nhân cùng ở một chỗ, nên chẳng có Oán Tăng Hội Khổ. Những điều mong muốn đều tự đưa tới, nên chẳng có Cầu Bất Đắc Khổ. Quán chiếu không tịch, nên chẳng có Ngũ Ấm Xí Thịnh Khổ. “Mười khổ” là theo kinh Bồ Tát Tạng: Một là sanh khổ, hai là lão khổ, cho đến mười là sanh tử lưu chuyển khổ. “Một trăm mười khổ”: Theo luận Du Già, một là vô sai biệt lưu chuyển khổ, hai là dục khổ si khổ, cho đến sự khổ thứ năm mươi lăm. Tiếp đó là chín thứ khổ, trong chín thứ ấy, [mỗi thứ] lại lần lượt tách ra thành năm mươi lăm thứ, hợp chung lại bèn thành một trăm mười thứ khổ. Nay cõi kia đều chẳng có [những thứ khổ ấy]. Nhưng nói tóm lại, chẳng ra ngoài ba khổ và tám khổ, [các loại khổ ấy] nhiếp các thứ khổ.

Diễn: “Một trăm mười khổ”: Năm mươi lăm thứ khổ trước lần lượt tăng lên, loại thứ nhất gồm một món, loại thứ hai có hai món, loại thứ ba có ba món, loại thứ tư có bốn món, cho đến loại thứ mười có mười món, cộng thành năm mươi lăm món. Chín loại lại theo thứ tự tách ra, loại thứ nhất chia thành hai tiểu loại, loại thứ hai chia thành ba tiểu loại, loại thứ ba chia thành bốn tiểu loại, loại thứ tư chia thành năm tiểu loại, loại thứ năm chia thành sáu tiểu loại, loại thứ sáu chia thành bảy tiểu loại, loại thứ bảy chia thành tám tiểu loại, loại thứ tám chia thành chín tiểu loại, loại thứ chín chia thành mười tiểu loại; lại cộng thành năm mươi lăm món. Thứ nhất là vô sai biệt lưu chuyển khổ, tuy có sáu đường khác nhau, nhưng cùng lưu chuyển như nhau, nên nói là “chẳng có sai biệt”. Đấy chính là loại thứ nhất có một món. Loại thứ hai là dục khổ si khổ, đấy chính là loại thứ hai gồm hai món. Nếu xét theo Khổ, Hoại, Hành thì tức là loại thứ ba có ba món v.v…

Kế đó, chín loại khổ tức là hết thảy các thứ dục rộng lớn, hết thảy môn, tà hạnh lưu chuyển, chẳng thuận theo, trái nghịch, gây hại, đuổi theo, hết thảy các loại. Trong chín loại, lại theo theo thứ tự tách ra, tức là loại thứ nhất chia thành hai là “sanh bởi cái nhân trong quá khứ” và “sanh bởi duyên trong hiện tại”. Loại thứ hai lại chia thành ba loại là nhạy bén trong thời gian dài, xen tạp, và không xen tạp. Loại thứ ba chia thành bốn loại là địa ngục, súc sanh, quỷ, và đường lành, gom trọn bốn loại ấy chia thành năm loại, cho đến từ loại thứ chín chia thành mười loại v.v…)

(Sao) Nhị chủng sanh tử giả, vị Phần Đoạn, Biến Dịch. Phần Đoạn giả, Tứ Đại sở thành, hữu phân tề đoạn lạc, như thượng bát khổ trung thuyết. Biến Dịch, tắc Nhị Thừa, Bồ Tát, tuy ly Phần Đoạn, vị miễn tứ tướng thiên lưu, nhân di quả dịch, diệc danh vi Khổ. Bỉ quốc liên hoa hóa sanh, nhất sanh bất thoái, hà lự nhị chủng khổ dã. Đại Bổn vân: “Bỉ quốc bất văn khổ danh, hà huống thật khổ?” Cố vân “vô hữu chúng khổ”. Nhị chủng thanh tịnh giả, luận minh nhất giả khí thế gian thanh tịnh, nhị giả chúng sanh thế gian thanh tịnh; tức y chánh nhị báo, công đức trang nghiêm, như hạ văn trung, cập Đại Bổn, Quán Kinh tường biện. Vấn: “Tịnh Danh vân, nhất thiết chúng sanh tức tịch diệt tướng, bất phục cánh diệt; tắc nhất thiết quốc độ tức

Cực Lạc tướng, hà cánh hữu lạc? Kim khai khổ lạc, tự vi bỉ kinh”.

(Diễn) Nhất thiết chúng sanh giai tịch diệt tướng, bất phục cánh diệt giả, thử ước sanh tử tức Niết Bàn, dĩ cửu giới sanh tử thị tu ác. Tu ác tức tánh ác, tánh ác dung thông, nhậm vận nhiếp trì Phật giới tu thiện, cố viết “sanh tử tức Niết Bàn tướng, bất tu cánh diệt sanh tử chứng Niết Bàn dã”. Thử cử năng lệ. Tắc nhất thiết hạ, thị cử sở lệ. Chúng sanh, lệ quốc độ; tịch diệt, lệ Cực Lạc. Kim khai khổ, lạc tự vi bỉ kinh giả, dĩ chứng nạn dã. Bỉ kinh khổ lạc tương tức, kim kinh khổ lạc thiều nhiên, khởi bất vi bỉ kinh da?

(鈔)二種生死者，謂分段，變易。分段者，四大所成，有分齊段落，如上八苦中說。變易，則二乘菩薩，雖離分段，未免四相遷流，因移果易，亦名為苦。彼國蓮華化生，一生不退，何慮二種苦也。大本云：彼國不聞苦名，何況實苦？故云無有眾苦。二種清淨者，論明一者器世間清淨，二者眾生世間清淨；即依正二報，功德莊嚴，如下文中，及大本觀經詳辯。問：淨名云，一切眾生即寂滅相，不復更滅；則一切國土即極樂相，何更有樂？今開苦樂，似違彼經。

(演)一切眾生皆寂滅相，不復更滅者，此約生死即涅槃，以九界生死是修惡。修惡即性惡，性惡融通，任運攝持佛界修善，故曰生死即涅槃相，不須更滅生死證涅槃也。此舉能例。則一切下，是舉所例。眾生，例國土；寂滅；例極樂。今開苦樂似違彼經者，以證難也。彼經苦樂相即，今經苦樂迢然，豈不違彼經耶？

(Sao: Hai thứ sanh tử là Phần Đoạn và Biến Dịch. “Phần Đoạn”: Do Tứ Đại hợp thành, tồn tại một khoảng thời gian, như trong tám khổ ở phần trên đã nói. “Biến Dịch”: Nhị Thừa và Bồ Tát tuy đã lìa Phần Đoạn, nhưng chẳng tránh khỏi bốn tướng đổi dời, nhân dời, quả đổi, cũng gọi là Khổ. Cõi ấy liên hoa hóa sanh, hễ sanh về đó liền bất thoái, còn lo gì hai thứ khổ nữa! Kinh Đại Bổn nói: “Cõi ấy chẳng nghe danh tự của sự khổ, huống hồ có khổ thật sự?” Vì thế nói “chẳng có các khổ”.

“Hai thứ thanh tịnh”: [Vãng Sanh] Luận nói [hai thứ thanh tịnh] thì một là khí thế gian thanh tịnh, hai là chúng sanh thế gian thanh tịnh, tức là y báo và chánh báo công đức trang nghiêm, như trong phần kinh văn ở phía sau, Đại Bổn, và Quán Kinh sẽ nói tỉ mỉ. Hỏi: “Kinh Tịnh Danh nói hết thảy chúng sanh chính là tướng tịch diệt, chẳng còn có diệt thì hết thảy cõi nước chính là tướng Cực Lạc, há còn có lạc? Nay kinh này tách bạch khổ và vui, dường như mâu thuẫn với kinh ấy”.

Diễn: “Hết thảy chúng sanh đều là tướng tịch diệt, chẳng còn có

diệt”: Đây là xét theo “sanh tử tức Niết Bàn”; vì chín giới sanh tử chính là tu ác. Tu ác tức là tánh ác. Tánh ác dung thông, tùy ý nhiếp trì Phật giới tu thiện. Vì thế nói: “Sanh tử tức là Niết Bàn tướng, chẳng cần phải diệt sanh tử để chứng Niết Bàn”. Đấy là nêu ra điều được dùng làm thí dụ, còn từ câu “hết thảy cõi nước” trở đi, nêu ra sự vật được sánh ví bởi thí dụ đó. Chúng sanh sánh ví quốc độ; tịch diệt sánh ví Cực Lạc. Câu “nay tách bạch khổ và vui, dường như mâu thuẫn với kinh ấy” là dẫn chứng để cật vấn. Trong kinh ấy (kinh Tịnh Danh), khổ và lạc chính là lẫn nhau, kinh này thì khổ và lạc rành rành tách biệt, há chẳng phải là mâu thuẫn với kinh ấy ư?)

(Sao) Đáp: Hiền Thủ đại sư thích bỉ kinh ý, vị thị đản dĩ mê đảo, vọng kiến sanh tử, danh tại thử ngạn; ngộ sanh tử không, bổn lai viên tịch, tức danh bỉ ngạn. Kim vị diệc dĩ mê đảo, vọng kiến Ngũ Trược, danh trụ Sa Bà; ngộ Ngũ Trược không, bổn lai thanh tịnh, tức danh Cực Lạc. Quốc độ thường tịnh, chúng sanh tự mê, mê đa, ngộ quả, thị khổ, thị lạc, bất dung dĩ dã.

(Diễn) Hiền Thủ đại sư hạ, dẫn cổ thích lệ đáp. Đản dĩ mê đảo vọng kiến sanh tử đẳng giả, vị sanh tử bổn không, nguyên vô tự tánh. Vị nhân vô minh, dẫn sanh tam tế, thứ tùng cảnh giới, phục hiện lục thô, tạo nghiệp thọ báo, vãng lai lục thú. Thị dĩ vô sanh tử trung, hôn mê, điên đảo, vọng kiến sanh tử, danh tại sanh tử thử ngạn. Nhược năng tùng duyên đắc ngộ, sanh tử bổn không, bổn lai Niết Bàn, tức sanh tử thử ngạn, tiện danh bỉ ngạn. Thử cử năng lệ, kim vị hạ, thị cử sở lệ. Sanh tử lệ ngũ trược, thử ngạn lệ Sa Bà, bỉ ngạn lệ Cực Lạc. Quốc độ hạ, kết đáp. Cứ thượng đáp lệ, tắc tri quốc độ thường tịnh, chúng sanh tự mê. Nhược chúng sanh lợi căn, năng tùng mê đắc ngộ, hà tất phân khổ, phân lạc, khuyến yếm, khuyến hân; kim độn căn chúng sanh mê đa, ngộ quả, thị lưỡng độ khổ lạc, linh sanh hân yếm, bất dung dĩ dã.

(鈔)答：賢首大師釋彼經意 ，謂是但以迷倒 ，妄見生

死，名在此岸；悟生死空，本來圓寂，即名彼岸。今謂亦以迷倒，妄見五濁，名住娑婆；悟五濁空，本來清淨，即名極樂。國土常淨，眾生自迷，迷多悟寡，示苦示樂，不容已也。

(演)賢首大師下，引古釋例答 。但以迷倒妄見生死等

者，謂生死本空，元無自性。為因無明，引生三細，次從境界，復現六麤，造業受報，往來六趣。是以無生死中，昏迷顛倒，妄見生死，名在生死此岸。若能從緣得悟，生死本空，本來涅槃，即生死此岸，便名彼岸。此舉能例，今謂下，是舉所例。生死例五濁，此岸例娑婆，彼岸例極樂。國土下，結答。據上答例，則知國土常淨，眾生自迷。若眾生利根，能從迷得悟，何必分苦分樂，勸厭勸欣；今鈍根眾生迷多，悟寡，示兩土苦樂，令生欣厭，不容已也。

(Sao: Đáp: Hiền Thủ đại sư giải thích rằng: Kinh ấy có ý nói, chỉ vì mê hoặc, điên đảo, lầm lạc thấy có sanh tử, cho nên gọi là “ở bờ này”. Ngộ sanh tử là Không, vốn sẵn viên mãn, vắng lặng, bèn nói là “bờ kia”. Nay nói: Cũng do mê hoặc, điên đảo, lầm lạc, mà thấy có Ngũ Trược, nên gọi là “trụ trong Sa Bà”. Ngộ Ngũ Trược vốn là Không, vốn sẵn thanh tịnh, bèn gọi là Cực Lạc. Cõi nước thường tịnh, chúng sanh tự mê, do kẻ mê nhiều, kẻ ngộ ít, cho nên chẳng thể nào không chỉ bày sự khổ, nêu ra sự vui.

Diễn: Từ câu “Hiền Thủ đại sư” trở đi, dẫn cách giải thích “giải đáp bằng thí dụ” của cổ nhân. “Chỉ vì mê hoặc, điên đảo, lầm lạc thấy có sanh tử”, nghĩa là sanh tử vốn là không, vốn chẳng có tự tánh; do vì vô minh mà dẫn khởi sanh ra ba tế tướng. Kế đó, từ cảnh giới, lại hiện ra sáu thô tướng, bèn tạo nghiệp, thọ báo, qua lại sáu đường. Do vậy, trong sanh tử, hôn mê, điên đảo, lầm lạc thấy có sanh tử, thì gọi là “bờ sanh tử bên này”. Nếu có thể từ duyên mà ngộ sanh tử vốn là không, vốn sẵn là Niết Bàn, thì bờ này sanh tử liền gọi là bờ kia. Đó là nêu ra cái thí dụ. Từ “nay nói” trở đi là chỉ ra điều được sánh ví trong thí dụ đó. Sanh tử ví như ngũ trược, “bờ này” nhằm sánh ví Sa Bà, “bờ kia” nhằm sánh ví Cực Lạc. Từ “quốc độ” trở đi là kết lại lời đáp. Cứ dựa theo thể lệ trả lời trên đây, ta biết cõi nước thường tịnh, nhưng chúng sanh tự mê. Nếu là chúng sanh lợi căn, từ mê đắc ngộ, cần gì phải chia thành khổ, chia thành vui, khuyên chán, khuyên ưa nữa ư? Nay do chúng sanh độn căn mê nhiều, ngộ ít, chẳng thể nào không chỉ bày hai cõi là khổ hay vui, khiến cho họ sanh lòng ưa thích và chán nhàm).

(Sớ) Khổ lạc tương đối, chánh dĩ bỉ thử nhị độ, giảo lượng

thắng liệt, linh sanh hân yếm, như nan dị thập chủng đẳng.

(Sao) Tương đối giả, dĩ thử cực khổ đối bỉ Cực Lạc, nhất thắng, nhất liệt, thiên nhưỡng giảo nhiên, hân yếm tự sanh, thủ xả tự định. Thập chủng giả, Từ Vân Sám Chủ, khai thử độ, bỉ độ nan dị thập chủng. Kim dĩ khổ lạc đối chi. Nhất giả, thử độ hữu bất thường trị Phật khổ. Bỉ độ vô chi, nhi đản hữu hoa khai kiến Phật, thường đắc thân cận chi lạc. Nhị giả, thử độ hữu bất văn thuyết pháp khổ. Bỉ độ vô chi, nhi đản hữu thủy, điểu, thụ lâm giai tuyên diệu pháp chi lạc. Tam giả, vô ác hữu khiên triền khổ, nhi hữu chư thượng thiện nhân câu hội nhất xứ chi lạc. Tứ giả, vô quần ma não loạn khổ, nhi hữu chư Phật hộ niệm, viễn ly ma sự chi lạc. Ngũ giả, vô luân hồi bất tức khổ, nhi hữu hoành tiệt sanh tử, vĩnh thoát luân hồi chi lạc. Lục giả, vô nan miễn tam đồ khổ, nhi hữu ác đạo vĩnh ly, danh thả bất văn chi lạc. Thất giả, vô trần duyên chướng đạo khổ, nhi hữu thọ dụng tự nhiên, bất sĩ kinh doanh chi lạc. Bát giả, vô thọ mạng đoản xúc khổ, nhi hữu thọ dữ Phật đồng, cánh vô hạn lượng chi lạc. Cửu giả, vô tu hành thoái thất khổ, nhi hữu nhập Chánh Định Tụ, vĩnh vô thoái chuyển chi lạc. Thập giả, vô trần kiếp nan thành khổ, nhi hữu nhất sanh hạnh mãn, sở tác đắc biện chi lạc. Đẳng giả, như An Quốc Sao, khai vi nhị thập tứ lạc; Quần Nghi Luận, quảng vi tam thập ích, giai cử lạc, minh khổ, cử ích, minh tổn, đại ý đồng tiền, tư bất phồn tải.

(Diễn) Thử độ hữu bất thường trị Phật khổ giả, chư Phật xuất thế, như Ưu Đàm hoa, nhất bách bát thập kiếp, không quá vô hữu Phật cố. Bất văn thuyết pháp khổ giả, bất thường trị Phật, pháp diệc nan văn, vạn kiếp thiên sanh, như lung, như cổ cố. Ác hữu khiên triền giả, bất độc dâm bằng phỉ hữu, hỗ ác tăng phi, tức khuyến sách thế thiện, giá chướng chân thừa, giai vi ác hữu cố. Quần ma não loạn khổ giả, thiên ma, ấm ma, cập dữ tâm ma, nãi chí phiền não cập tử, bát vạn tứ thiên ma quân cố. Luân hồi bất tức khổ giả, vãng lai lục thú, bồ bặc tứ sanh, như cấp tỉnh luân, hỗ vi cao hạ cố. Nan miễn tam đồ khổ giả, luân nịch tam đồ, như kỷ xá trạch, nãi chí nhất niệm sân tâm, tức địa ngục nhân. Nhất niệm si tâm, tức súc sanh nhân. Nhất niệm tham tâm, tức ngạ quỷ nhân cố. Trần duyên chướng đạo khổ giả, tứ sự cung cấp, trợ đạo tư duyên, nhất hữu bất châu, nan ư tấn hạnh cố. Thọ mạng đoản xúc khổ giả, trường niên giả, bất quá bát cửu thập dĩ giai vong; đoản mạng giả, đại đô nhị tam thập nhi tảo yểu, cánh hữu kim nhật bất tri minh nhật sự, thượng sàng biệt liễu hạ sàng thời cố. Tu hành thoái thất khổ giả, thử độ nghiệp phong hạo đại, trần cảnh thô cường, dục khiết thiên nhiễm, cầu thăng phản trầm cố. Trần kiếp nan thành khổ giả, thử độ tu hành, đa kiếp, đa sanh, phương mông giải thoát cố.

(疏)苦樂相對，正以彼此二土，較量勝劣，令生忻厭，如難易十種等。

(鈔)相對者，以此極苦對彼極樂，一勝一劣，天壤較然，忻厭自生，取捨自定。十種者，慈雲懺主，開此土，彼土難易十種。今以苦樂對之。一者，此土有不常值佛苦。彼土無之，而但有華開見佛，常得親近之樂。二者，此土有不聞說法苦。彼土無之，而但有水鳥樹林皆宣妙法之樂。三者，無惡友牽纏苦。而有諸上善人俱會一處之樂。四者，無群魔惱亂苦。而有諸佛護念，遠離魔事之樂。五者，無輪迴不息苦。而有橫截生死，永脫輪迴之樂。六者，無難免三塗苦。而有惡道永離，名且不聞之樂。七者，無塵緣障道苦。而有受用自然，不俟經營之樂。八者，無壽命短促苦。而有壽與佛同，更無限量之樂。九者，無修行退失苦。而有入正定聚，永無退轉之樂。十者，無塵劫難成苦。而有一生行滿，所作得辦之樂。等者，如安國鈔，開為二十四樂；群疑論，廣為三十益，皆舉樂明苦，舉益明損，大意同前，茲不繁載。

(演)此土有不常值佛苦者，諸佛出世，如優曇華，一百八十劫，空過無有佛故。不聞說法苦者，不常值佛，法亦難聞，萬劫千生，如聾如瞽故。惡友牽纏者，不獨淫朋匪友，怙惡增非，即勸策世善，遮障真乘，皆為惡友故。群魔惱亂苦者，天魔陰魔，及與心魔，乃至煩惱及死，八萬四千魔軍故。輪迴不息苦者，往來六趣，匍匐四生，如汲井輪，互為高下故。難免三途苦者，淪溺三途，如己舍宅，乃至一念瞋心，即地獄因。一念癡心，即畜生因。一念貪心，即餓鬼因故。塵緣障道苦者，四事供給，助道資緣，一有不周，難於進行故。壽命短促苦者，長年者，不過八九十以皆亡；短命者，大都二三十而早夭，更有今日不知明日事，上床別了下床時故。修行退失苦者，此土業風浩大，塵境粗強，欲潔偏染，求升反沈故。塵劫難成苦者，此土修行，多劫多生，方蒙解脫故。

(Sớ: Đối chiếu giữa khổ và lạc, tức là so lường sự hơn và kém giữa cõi này và cõi kia, khiến cho [người nghe] sanh lòng ưa thích, chán nhàm, như mười thứ khó, dễ v.v...

Sao: “Đối chiếu”: Đem sự cực khổ trong cõi này so sánh với Cực Lạc trong cõi kia, một đằng thù thắng, một đằng kém hèn, khác biệt một trời một vực, [khiến cho] lòng yêu thích hoặc chán nhàm tự sanh, lấy bỏ tự định.

“Mười thứ”: Từ Vân Sám Chủ đã nêu ra mười thứ khó, dễ giữa cõi này và cõi kia. Nay so sánh giữa khổ và lạc thì: Một là cõi này có nỗi khổ chẳng thường gặp Phật. Cõi kia chẳng có nỗi khổ ấy, chỉ có niềm vui hoa nở thấy Phật, thường được thân cận. Hai là cõi này có nỗi khổ chẳng nghe thuyết pháp. Cõi kia chẳng có nỗi khổ này, nhưng có niềm vui nước, chim, rừng cây đều tuyên diệu pháp. Ba là không có nỗi khổ vì bạn ác lôi kéo, trói buộc, nhưng có niềm vui các vị thượng thiện nhân cùng nhóm họp một chỗ. Bốn là không có nỗi khổ bị các loại ma não loạn, mà có niềm vui được chư Phật hộ niệm, xa lìa ma sự. Năm là không có nỗi khổ luân hồi chẳng ngừng; nhưng có niềm vui cắt ngang sanh tử, vĩnh viễn thoát luân hồi. Sáu là không có nỗi khổ khó tránh tam đồ, mà có niềm vui vĩnh viễn lìa khỏi ác đạo, lại còn chẳng nghe đến tên gọi của ác đạo. Bảy là chẳng có nỗi khổ trần duyên chướng đạo, mà có niềm vui thọ dụng tự nhiên, chẳng cần phải lo liệu. Tám là chẳng có nỗi khổ thọ mạng ngắn ngủi, nhưng có niềm vui tuổi thọ giống như Phật, lại còn là chẳng có hạn lượng. Chín là chẳng có nỗi khổ tu hành lui sụt, mà có niềm vui nhập Chánh Định Tụ, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển. Mười là chẳng có nỗi khổ trải qua số kiếp nhiều như vi trần khó thành tựu, mà có niềm vui trong một đời tu hành viên mãn, đạo nghiệp hoàn thành.

“Đẳng”: Như An Quốc Sao nêu ra hai mươi bốn niềm vui, [Thích Tịnh Độ] Quần Nghi Luận giảng rộng ba mươi điều lợi ích, đều là nêu ra niềm vui, nói rõ sự khổ, nêu lên điều lợi ích, giảng rõ sự tổn hại, đại ý giống như phần trên đây, nên ở đây không chép cho khỏi rườm rà.

Diễn: “Cõi này có nỗi khổ chẳng thường gặp Phật”: Vì chư Phật xuất thế như hoa Ưu Đàm, một trăm tám mươi kiếp luống qua không có Phật. “Khổ vì chẳng nghe thuyết pháp”: Vì chẳng thường gặp Phật, pháp cũng khó nghe, muôn kiếp ngàn đời, như điếc, như mù! “Bạn ác lôi kéo, ràng buộc”: Chẳng riêng gì bạn bè dâm tà, bậy bạ, hùa cậy làm ác, tăng thêm sai trái, mà ngay cả những kẻ khuyên năng sách tấn điều thiện thế gian, nhưng gây chướng ngại cho chân thừa cũng đều là bạn ác! “Khổ vì bị các loài ma não loạn”: Thiên ma, ấm ma, cùng với tâm ma, cho đến phiền não và chết, tám vạn bốn ngàn quân ma. “Nỗi khổ vì luân hồi chẳng ngừng”: Qua lại sáu đường, bò lết trong tứ sanh, như guồng kéo nước giếng, lần lượt lên cao xuống thấp. “Nỗi khổ vì khó tránh khỏi tam đồ”: Do ngụp lặn, chìm đắm trong tam đồ, [coi đó] như nhà cửa của chính mình. Cho đến một niệm sân tâm thì là cái nhân của địa ngục, một niệm si tâm là cái nhân của súc sanh, một niệm tham tâm chính là cái nhân của ngạ quỷ. “Nỗi khổ vì trần duyên chướng đạo”: Vì bốn sự cung cấp là duyên giúp đỡ cho đạo, hễ một thứ chẳng đầy đủ, sẽ khó tấn tu. “Nỗi khổ vì thọ mạng ngắn ngủi”: Vì thọ mạng dài thì chẳng quá tám chín chục tuổi sẽ đều chết sạch, tuổi thọ ngắn thì phần lớn đều là hai ba mươi tuổi đã chết yểu. Lại còn ngày hôm nay chẳng biết chuyện ngày mai, lên giường chẳng hiểu rõ lúc xuống giường. “Nỗi khổ vì tu hành thoái thất”: Vì cõi này gió nghiệp lồng lộng, trần cảnh thô tháp, mạnh bạo, muốn trong sạch cứ bị nhuốm bẩn, cầu thăng lên lại ngược ngạo bị đọa xuống. “Nỗi khổ vì trải qua số kiếp nhiều như vi trần mà khó thành tựu”: Vì tu hành trong cõi này [phải mất] nhiều kiếp, nhiều đời mới được giải thoát).

(Sớ) Tứ độ khổ lạc, lược như Thiên Thai giáo trung thuyết.

(Sao) Sở vị Kiến Tư khinh trọng, Đồng Cư khổ lạc. Thể Tích xảo chuyết, phương tiện khổ lạc. Thứ Đệ, Nhất Tâm, Thật Báo khổ lạc. Phần Chứng, Cứu Cánh, Tịch Quang khổ lạc. Văn phồn bất tự.

(疏)四土苦樂，略如天台教中說。

(鈔)所謂見思輕重，同居苦樂。體析巧拙，方便苦樂。次第，一心，實報苦樂。分證，究竟 ，寂光苦樂 。文

繁不敘。

(Sớ: Sự khổ, vui trong bốn cõi đại lược như trong giáo pháp của tông Thiên Thai đã nói.

Sao: Đó là [dựa trên] Kiến Tư nhẹ hay nặng [để phán định] cõi Đồng Cư là khổ hay vui. [Dựa trên] Thể Không và Tích Không khéo hay vụng, mà [phán định] sự khổ vui trong cõi Phương Tiện. [Dựa trên] Thứ Đệ Tam Quán và Nhất Tâm Tam Quán để [phán định] sự khổ vui trong cõi Thật Báo. [Dựa trên] Phần Chứng và Cứu Cánh để phán định sự khổ vui trong cõi Tịch Quang. Do kinh văn rườm rà, nên chẳng thuật chi tiết).

(Sớ) Vấn: “Bồ Tát quyên khí ngũ dục, tuy Luân Vương bất dĩ vi lạc, mẫn niệm chúng sanh, tuy địa ngục khẳng đại kỳ khổ, hà đắc xả khổ chúng sanh, tự thủ lạc độ?” Trí Giả Thập Nghi Luận trung tường minh. Hựu cánh hữu thủ xả đa thuyết, bất khả bất biện.

(Sao) Luận vân: “Bồ Tát vị đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, bất năng độ sanh. Dụ như phá châu chửng nịch, tự tha câu hãm. Cầu sanh Tịnh Độ, đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ, hoàn lai thử thế, cứu khổ chúng sanh, nãi khắc hữu tế. Cố Sơ Tâm Bồ Tát, tất tiên xả thử khổ xứ, sanh bỉ lạc xứ”. Cứ thử, tắc xả khổ giả, chánh dục bạt chúng sanh chi khổ. Thủ lạc giả, chánh dục dữ chúng sanh dĩ lạc dã. Tự lợi, lợi tha, thị Bồ Tát đạo, khởi Nhị Thừa độc thiện chi khả trù hồ? Hựu đa thuyết giả, Khuê Phong thích Viên Giác, chủng chủng thủ xả, giai thị luân hồi, vị như thử xả Sa Bà, thủ bỉ Tịnh Độ. Nhi Đại Mai diệc vân: “Xả cấu, thủ tịnh, thị sanh tử nghiệp”. Cố kim biện vân: Thử đẳng ngữ ngôn, phi bất cực trí, đản đắc chỉ, tắc hiệu Đề Hồ; thất ý, tắc thành độc dược! Tận linh nhi hành, hà đản xả Sa Bà cấu, thủ Cực Lạc tịnh, vi thủ xả dã! Túng vị ngã độ duy tâm, nhi xả cảnh thủ tâm, diệc thủ xả dã. Túng vị ngã vô thủ xả, nhi xả thử hữu thủ xả, thủ bỉ vô thủ xả, diệc thủ xả dã, diệc luân hồi sanh tử nghiệp dã.

(Diễn) Đắc chỉ tắc hiệu Đề Hồ, thất ý tắc thành độc dược giả, Khuê Phong, Đại Mai chi chỉ, bất quá tảo nhân thủ xả chi tình, đãng nhân cấu tịnh chi kiến nhĩ. Thị ứng bệnh phát dược, đản trừ kỳ bệnh dã. Nhược chấp vô tịnh uế, vô thủ xả vi cực tắc, thị chấp dược thành bệnh, phản vi độc dược dã.

(疏)問：菩薩捐棄五欲，雖輪王不以為樂，憫念眾生，雖地獄肯代其苦，何得捨苦眾生 ，自取樂土 ？智者十

疑論中詳明。又更有取捨多說，不可不辯。

(鈔)論云：菩薩未得無生法忍，不能度生。喻如破舟拯溺，自他俱陷。求生淨土，得無生忍已，還來此世，救苦眾生，乃克有濟。故初心菩薩，必先捨此苦處，生彼樂處。據此，則捨苦者，正欲拔眾生之苦。取樂者，正欲與眾生以樂也。自利利他，是菩薩道，豈二乘獨善之可儔乎？又多說者，圭峰釋圓覺，種種取捨，皆是輪迴，謂如此捨娑婆，取彼淨土。而大梅亦云：捨垢取淨，是生死業。故今辯云：此等語言，非不極致，但得旨，則號醍醐；失意，則成毒藥！盡令而行，何但捨娑婆垢，取極樂淨，為取捨也！縱謂我土惟心，而捨境取心，亦取捨也。縱謂我無取捨，而捨此有取捨，取彼無取捨，亦取捨也，亦輪迴生死業也。

(演)得旨則號醍醐，失意則成毒藥者，圭峰，大梅之旨，不過掃人取捨之情，蕩人垢淨之見耳。是應病發藥，但除其病也。若執無淨穢，無取捨為極則，是執藥成病，反為毒藥也。

(Sớ: Hỏi: “Bồ Tát vứt bỏ ngũ dục, dẫu [ngôi vị] Luân Vương cũng chẳng coi là vui. Nghĩ thương chúng sanh, dẫu [phải vào] địa ngục vẫn chịu khổ thay cho họ; há có nên bỏ chúng sanh khổ sở, tự giữ lấy cõi vui?” Trong Thập Nghi Luận của ngài Trí Giả đã giảng tường tận. Lại có nhiều thuyết lấy, bỏ, chẳng thể không biện định.

Sao: Luận nói: “Bồ Tát chưa đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, chẳng thể độ sanh. Ví như [dùng] chiếc thuyền rách đi cứu kẻ chết chìm, ta và người đều bị hại. Cầu sanh Tịnh Độ, đắc Vô Sanh Nhẫn rồi, trở về cõi đời này, cứu chúng sanh khổ sở, ắt sẽ cứu được. Do vậy, Sơ Tâm Bồ Tát trước hết ắt phải bỏ cõi khổ này, sanh về cõi vui kia. Căn cứ theo đó, bỏ cõi khổ chính là vì muốn dẹp trừ nỗi khổ cho chúng sanh, giữ lấy cõi lạc chính là vì muốn ban sự vui cho chúng sanh. “Tự lợi, lợi người” là Bồ Tát đạo, há sự “mưu cầu tốt lành cho riêng mình” của hàng Nhị Thừa có thể sánh bằng ư?

Lại nữa, “nhiều thuyết” [là như] ngài Khuê Phong giải thích kinh Viên Giác, [phán định] các thứ lấy bỏ đều là luân hồi, chẳng hạn như bỏ cõi Sa Bà, lấy cõi Tịnh Độ kia, [do vẫn là tâm lấy bỏ, cho nên vẫn là luân hồi]. Ngài Đại Mai cũng nói: “Bỏ cấu, lấy tịnh là nghiệp sanh tử”. Cho nên nay tôi biện định rằng: Loại ngôn ngữ ấy, không lời nào chẳng nói đến lẽ tột cùng, nhưng nếu có thể lãnh hội ý chỉ, bèn gọi là Đề Hồ; nếu chẳng hiểu ý, sẽ trở thành thuốc độc. [Nói “lấy, bỏ, ưa, chán”] nhằm khiến cho trọn hết chúng sanh đều tu hành [pháp môn Tịnh Độ này]; sao lại chỉ coi “bỏ Sa Bà nhơ, lấy Cực Lạc sạch” là “lấy, bỏ”? Dẫu nói cõi của ta (Sa Bà) là duy tâm thì “bỏ cảnh, lấy tâm” vẫn là “lấy, bỏ”. Dẫu nói “ta không có lấy bỏ”, nhưng bỏ cái “có lấy bỏ” này để giữ lấy cái “không lấy bỏ” kia, thì vẫn là lấy bỏ, vẫn là nghiệp sanh tử luân hồi!

Diễn: “Đạt được ý chỉ thì gọi là Đề Hồ. Nếu chẳng hiểu ý, sẽ thành thuốc độc”: Ý chỉ của các vị Khuê Phong và Đại Mai chẳng qua là quét sạch tình chấp lấy bỏ của người khác, gột sạch kiến giải nhơ sạch của họ đấy thôi! Đó là ứng theo bệnh mà phát thuốc, chỉ nhằm dứt trừ căn bệnh đó. Nếu chấp không có khuôn phép cùng tột nhằm phán định tịnh hay uế, không có lấy hay bỏ, sẽ là chấp thuốc thành bệnh, đâm ra trở thành thuốc độc).

(Sao) Ninh tri lý vô phần hạn, sự hữu sai thù. Lý tùy Sự biến, tắc vô thủ xả xứ, thủ xả uyển nhiên; Sự đắc Lý dung, tắc chánh thủ xả thời, liễu vô thủ xả. Cố Bồ Tát tuy tri nhất thiết pháp bình đẳng bất nhị, nhi thị khổ lạc cảnh, khai thủ xả môn, Quyền Thật song hành, Lý Sự vô ngại.

(Diễn) Ninh tri hạ, thân chánh ý: Lý vô phần hạn giả, vô tịnh, vô uế, vô thủ xả dã. Sự hữu sai thù giả, tịnh uế thiều nhiên, thủ xả lịch nhiên dã. Lý tùy Sự biến, vô thủ xả, xử thủ xả uyển nhiên giả, sở vị tuy tri vô vọng khả đoạn, bất phương đoạn kỳ vọng tưởng. Tuy tri vô chân khả chứng, bất phương chứng bỉ chân tâm dã. Sự đắc Lý dung, tắc chánh thủ xả thời, liễu vô thủ xả giả. Sở vị tuy vân đoạn vọng, nhi liễu tri vọng tưởng toàn không. Tuy vân chứng chân, nhi liễu tri Chân Như phi hữu dã. Quyền Thật song hành, Sự Lý vô ngại giả, tri nhất thiết pháp bình đẳng bất nhị, Thật dã, Lý dã. Nhi thị khổ lạc cảnh, khai thủ xả môn, Quyền dã, Sự dã. Bình đẳng tức khổ lạc, khổ lạc tức bình đẳng, bất nhị nhi thủ xả, thủ xả nhi bất nhị, song hành vô ngại dã.

(鈔)寧知理無分限，事有差殊 。理隨事變 ，則無取捨

處，取捨宛然；事得理融，則正取捨時，了無取捨。故菩薩雖知一切法平等不二，而示苦樂境，開取捨門，權實雙行，理事無礙。

(演)甯知下，伸正意，理無分限者，無淨無穢，無取捨也。事有差殊者，淨穢迢然，取捨歷然也。理隨事變，無取捨，處取捨宛然者，所謂雖知無妄可斷，不妨斷其妄想。雖知無真可證，不妨證彼真心也。事得理融，則正取捨時，了無取捨者。所謂雖云斷妄，而了知妄想全空。雖云證真，而了知真如非有也。權實雙行，事理無礙者，知一切法平等不二，實也，理也。而示苦樂境，開取捨門，權也，事也。平等即苦樂，苦樂即平等，不二而取捨，取捨而不二，雙行無礙也。

(Sao: Nào có biết Lý chẳng có phân biệt, giới hạn, nhưng Sự có sai khác rạch ròi. Lý biến đổi theo Sự, cho nên đối với chỗ không có lấy bỏ mà lấy bỏ rành rành. Đã hiểu “Sự, Lý dung thông” thì ngay trong lúc lấy bỏ, trọn chẳng có lấy bỏ. Vì thế, Bồ Tát tuy biết hết thảy các pháp bình đẳng chẳng hai, nhưng chỉ bày cảnh khổ, cảnh vui, mở ra môn lấy bỏ, Quyền Thật cùng hành, Lý Sự vô ngại.

Diễn: Từ câu “nào có biết” trở đi, diễn tả ý chánh yếu: Lý chẳng có phân biệt, giới hạn, chẳng tịnh, chẳng uế, chẳng lấy hay bỏ. “Sự có sai khác rạch ròi”: Tịnh hay uế rành rẽ, lấy và bỏ rành rành. “Lý chuyển biến theo Sự, từ chỗ chẳng lấy bỏ mà lấy bỏ rành rành”: Tức là nói tuy biết không có vọng để có thể đoạn, nhưng chẳng trở ngại đoạn vọng tưởng. Tuy biết không có lẽ chân để có thể chứng, chẳng ngại chứng chân tâm. “Sự do Lý mà dung thông”, tức là ngay trong khi lấy bỏ, bèn trọn chẳng có lấy bỏ. Đó gọi là: Tuy nói là đoạn vọng, mà hiểu rõ vọng tưởng toàn thể là Không. Tuy nói là chứng chân, nhưng biết rõ Chân Như chẳng phải là có! Quyền và Thật cùng hành, Sự và Lý vô ngại, biết hết thảy các pháp bình đẳng bất nhị, đó là Thật, là Lý. Chỉ bày cảnh khổ vui, mở ra môn lấy, bỏ; đó là Quyền, là Sự. Bình đẳng tức khổ lạc, khổ lạc tức bình đẳng, bất nhị mà lấy bỏ, lấy bỏ mà bất nhị, cả hai cùng được thực hiện chẳng e ngại).

(Sao) Tư luận thả trí. Kim nhữ tự thẩm, quả năng tao khang xú

hủ, dĩ vi ẩm thực, bất dị cao lương phủ? Xí hỗn khanh tỉnh, dĩ vi sàng tháp, bất dị hoa đường phủ? Mộc bì, thảo diệp, dĩ vi y phục, bất dị la ỷ phủ? Hổ, hủy, hùng, bi, dĩ vi bạn lữ, bất dị phụ mẫu, huynh đệ phủ? Đông tọa băng tuyết, bất dị tăng khoáng phủ? Hạ bạo liệt nhật, bất dị lương phong phủ? Nãi chí địa ngục trung tỏa, thiêu, thung, ma, bất dị nhập Đệ Tam Thiền phủ? Dị loại trung hành, bất dị du hý phủ? Như kỳ bất nhiên, uyển nhĩ phàm phu, hà đắc vọng dĩ đại thánh nhân quá lượng cảnh giới nhi vi kỷ hữu? Thủ khoái nhất thời, lưu hại vô tận. Ưng văn thử ngữ, sanh đại hối hận, khởi đại giác ngộ, thế lệ bi khấp, cầu sanh Tịnh Độ. Cố Thiều Thủy bình Khuê Phong Sớ, vị “hân yếm thủ xả, tuy vị mê chân khởi vọng, diệc năng thuận giáo thành công, đản tri toàn tu tức tánh, tắc hân yếm bổn không”. Huống An Dưỡng nhất môn, chư Phật cộng tán. Vãng lai pháp giới, di hiển duy tâm, thác bỉ thắng duyên, tốc đăng bảo giác. Thật sanh vật quy thê chi chánh lộ, nãi thánh nhân cấp dẫn chi diệu quyền dã.

(Diễn) Cố Thiều Thủy hạ, dẫn cổ chứng kết, diệc năng thuận giáo thành công, tắc vô thủ xả xứ, bất phương thủ xả uyển nhiên. Hân yếm bổn không, tắc chánh thủ xả thời, liễu vô thủ xả dã. Huống An Dưỡng hạ, trùng phúc phát minh. Vãng lai pháp giới di hiển duy tâm giả, vãng giả, vãng sanh Tịnh Độ. Lai giả, hồi nhập Sa Bà, nhi thật vãng vô sở vãng, lai vô sở lai, di hiển duy tâm chi diệu. Nhược chấp định duy tâm, bất tín vãng lai giả, tắc ký vô vãng lai, hà pháp duy tâm? Tuy danh duy tâm, phi chân duy tâm dã. Thác bỉ thắng duyên, tốc đăng bảo giác giả, dĩ phàm phu dục đăng bảo giác, tất cụ nhị chủng. Nhất giả, nhân thắng, cụ túc Nhất Thừa chủng tử cố. Nhị giả, duyên thắng, chư Phật, Bồ Tát tác ngoại duyên cố. Nhược nội nhân tuy cụ, ngoại duyên bất thắng, như mộc hữu hỏa, bất giả toản toại chi duyên, bất năng tự nhiên kỳ mộc. Tu đạo diệc nhiên, tuy cụ Nhất Thừa nhân chủng, nhược vô Di Đà thắng duyên, bất năng tốc đoạn luân hồi, đăng Vô Thượng Giác dã. Quyền viết diệu giả, dĩ thị tức Thật chi Quyền cố; cái Quyền ngoại vô Thật, Thật ngoại vô Quyền dã.

(鈔)斯論且置。今汝自審，果能糟穅臭腐，以為飲食，不異膏粱否？廁溷坑穽，以為床榻，不異華堂否？木皮草葉，以為衣服，不異羅綺否？虎兕熊羆，以為伴侶，不異父母，兄弟否？冬坐冰雪，不異繒纊否？夏暴烈日，不異涼風否？乃至地獄中銼燒舂磨，不異入第三禪否？異類中行，不異遊戲否？如其不然，宛爾凡夫，何得妄以大聖人過量境界而為己有？取快一時，流害無盡。應聞此語，生大悔恨，起大覺悟，涕淚悲泣，求生淨土。故苕水評圭峰疏，謂忻厭取捨，雖謂迷真起妄，亦能順教成功，但知全修即性，則忻厭本空。況安養一門，諸佛共讚。往來法界，彌顯唯心，託彼勝緣 ，速登寶覺 。實生物歸棲之

正路，乃聖人汲引之妙權也。

(演)故苕水下，引古證結，亦能順教成功，則無取捨處，不妨取捨宛然。欣厭本空，則正取捨時，了無取捨也。況安養下，重覆發明。往來法界彌顯唯心者，往者，往生淨土。來者，迴入娑婆，而實往無所往，來無所來，彌顯唯心之妙。若執定唯心，不信往來者，則既無往來，何法唯心？雖名唯心，非真唯心也。託彼勝緣，速登寶覺者，以凡夫欲登寶覺，必具二種。一者，因勝，具足一乘種子故。二者，緣勝，諸佛菩薩作外緣故。若內因雖具，外緣不勝，如木有火，不假鑽燧之緣，不能自燃其木。修道亦然，雖具一乘因種，若無彌陀勝緣，不能速斷輪迴，登無上覺也。權曰妙者，以是即實之權故；蓋權外無實，實外無權也。

(Sao: Tạm gác sự luận định ấy lại. Nay ông hãy tự xét, thật sự có thể coi thức ăn từ những thứ vụn vặt, hư nát, hôi thối, chẳng khác gì cao lương mỹ vị hay không? Coi chuồng xí, hầm hố như giường, chõng, chẳng khác nhà cửa tráng lệ hay không? Coi quần áo bằng vỏ cây, lá cỏ, chẳng khác lượt là hay chăng? Coi hổ, tê giác, gấu như bạn bè, chẳng khác cha mẹ, anh em hay không? Mùa Đông ngồi trên băng tuyết chẳng khác mền nệm mịn màng hay không? Tháng Hạ nhằm ngày nóng gắt, chẳng khác gì gió mát hay không? Cho đến cưa, đốt, giã, xay trong địa ngục, chẳng khác nhập Đệ Tam Thiền ư? Đi trong dị loại, chẳng khác dạo chơi hay không? Nếu chẳng được như vậy, thì rành rành là phàm phu; há có nên lầm lạc lấy cảnh giới từng trải của bậc đại thánh nhân làm cảnh giới sở hữu của chính mình! Được sướng khoái một chốc, gây hại vô tận. Hãy nên nghe lời này, bèn sanh lòng hối hận to lớn, khởi lên

sự giác ngộ to tát, nước mắt chứa chan, cầu sanh Tịnh Độ.

Vì thế, ngài Thiều Thủy bình luận Khuê Phong Sớ, bảo: “Ưa, chán, lấy, bỏ, tuy nói là mê chân dấy vọng, nhưng cũng có thể thuận theo lời dạy mà thành công. Chỉ biết toàn tu chính là tánh, thì ưa chán vốn là Không”. Huống chi một môn An Dưỡng được chư Phật cùng khen ngợi. Qua lại pháp giới, duy tâm càng rõ rệt. Nhờ vào duyên thù thắng ấy để mau lên bảo giác. Đúng là chánh lộ để mọi loài chúng sanh quay về nương tựa, là phương tiện quyền biến khéo léo để dẫn dắt của thánh

nhân.

Diễn: Từ câu “vì thế, ngài Thiều Thủy” trở đi, dẫn lời cổ nhân để làm chứng, hòng kết luận: Cũng có thể thuận theo lời dạy mà thành công, vậy thì không có chỗ để lấy bỏ, mà chẳng ngại lấy bỏ rành rành. Ưa và ghét vốn là Không, cho nên ngay trong lúc lấy bỏ, hiểu rõ chẳng có lấy bỏ.

Từ câu “An Dưỡng” trở đi, nhắc lại để chỉ rõ. “Vãng lai pháp giới càng tỏ rõ duy tâm”: Vãng là vãng sanh Tịnh Độ. Lai là trở vào Sa Bà, nhưng thật sự đi mà không có chỗ đi, đến mà không có chỗ đến, càng hiển lộ sự mầu nhiệm của duy tâm. Nếu chấp chặt duy tâm, chẳng tin vãng sanh, thì là đã không có vãng lai, pháp nào duy tâm? Tuy nói là duy tâm, chẳng phải thật sự là duy tâm!

“Nhờ vào duyên thù thắng ấy mà mau chứng bảo giác”: Do phàm phu muốn dự lên bảo giác, ắt phải có đủ hai thứ: Một là nhân thù thắng, do trọn đủ chủng tử Nhất Thừa. Hai là duyên thù thắng, do chư Phật, Bồ Tát làm ngoại duyên. Nếu nội nhân tuy có, mà ngoại duyên chẳng thù thắng, như gỗ có sẵn lửa, chẳng nhờ vào dùi mài làm duyên, lửa sẽ chẳng tự nhiên đốt gỗ được! Tu đạo cũng thế, tuy sẵn có chủng tử tạo nhân cho Nhất Thừa, nhưng nếu không có thắng duyên là Phật Di Đà, sẽ chẳng thể nhanh chóng đoạn trừ luân hồi, chứng Vô Thượng Giác. “Quyền được gọi là Diệu”: Vì Thật chính là Quyền, ấy là vì ngoài Quyền chẳng có Thật, ngoài Thật chẳng có Quyền).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vô nhiễm, thị vô hữu chúng khổ nghĩa; tự tánh thường tịnh, thị đản thọ chư lạc nghĩa.

(Diễn) Tự tánh vô nhiễm giả, tùng bổn dĩ lai, nhất thiết nhiễm pháp bất tương ứng cố. Tự tánh thường tịch giả, thường hằng bất biến, tịnh pháp mãn túc cố.

(疏)稱理，則自性無染 ，是無有眾苦義 ；自性常淨，

是但受諸樂義。

(演)自性無染者，從本以來，一切染法不相應故。自性常淨者，常恒不變，淨法滿足故。

(Sớ: Xứng Lý tự tánh vô nhiễm là ý nghĩa “chẳng có các nỗi khổ”, tự tánh thường tịnh là ý nghĩa “chỉ hưởng các niềm vui”.

Diễn: “Tự tánh vô nhiễm”: Xét từ gốc, do tự tánh chẳng tương ứng với hết thảy các nhiễm pháp. “Tự tánh thường tịnh”: Thường hằng bất biến, tịnh pháp trọn đủ).

(Sao) Nhiễm thị khổ nghĩa, tịnh thị lạc nghĩa. Tự tánh vô nhiễm thường tịnh, thị vô khổ thường lạc dã.

(Diễn) Nhiễm thị khổ nghĩa giả, dĩ khổ giả, thị bức não nghĩa. Phiền não nhiễm ô tịnh tâm, tức bức não cố. Tịnh thị lạc nghĩa giả, dĩ lạc giả, sướng duyệt nghĩa. Tịnh tâm bất vị bức não, tức sướng duyệt cố.

(鈔)染是苦義，淨是樂義。自性無染常淨，是無苦常樂也。

(演)染是苦義者，以苦者，是逼惱義。煩惱染污淨心，即逼惱故。淨是樂義者，以樂者，暢悅義。淨心不為逼惱，即暢悅故。

(Sao: Nhiễm là ý nghĩa của khổ, tịnh là ý nghĩa của lạc. Tự tánh vô nhiễm thường tịnh chính là chẳng khổ, thường vui.

Diễn: “Nhiễm là ý nghĩa của khổ”: Do khổ có ý nghĩa bức bách, gây sầu não. Phiền não nhiễm ô tịnh tâm, tức là bức bách, não hại. “Tịnh là ý nghĩa của lạc”: Do lạc có nghĩa là vui thỏa. Tịnh tâm chẳng bị bức bách, não hại, tức là vui thỏa vậy).

(Sao) Hoa Nghiêm Lục Địa quán sát vô minh, dĩ Vô Minh chí Lục Nhập thị Hành Khổ, Xúc, Thọ thị Khổ Khổ, dư thị Hoại Khổ. Ngã kim thử tâm, vô vô minh, nãi chí vô lão tử đẳng, thành vô khổ nghĩa. Vô thử thập nhị chi, tức chân giải thoát, thành thọ lạc nghĩa. Kinh vân: “Vô Thượng Bồ Đề giác pháp lạc, vô thượng Niết Bàn tịch tĩnh lạc”, giai lạc nghĩa dã.

(Diễn) Hoa Nghiêm Lục Địa quán sát vô minh giả, Lục Địa Bồ Tát dĩ thập chủng tướng quán chư duyên khởi, sở vị tinh la thập môn, nguyệt mãn tam quán dã, kim Sao sở dẫn, nãi thị đệ thất tam khổ tụ tập quán. Vô Minh đẳng giả, ư Lý bất liễu, danh Vô Minh. Sở tác nghiệp quả, thị Hành. Thử nhị chi thuộc quá khứ nhân. Hành y chỉ sơ tâm, thị Thức. Dữ Thức cộng sanh tứ thủ uẩn, vi Danh Sắc. Danh Sắc tăng trưởng, vi Lục Nhập. Căn, cảnh, thức tam sự hòa hợp, thị Xúc. Xúc cộng sanh, hữu Thọ. Thử ngũ chi thuộc hiện tại quả. Ư Thọ nhiễm trước, thị Ái. Ái tăng trưởng, thị Thủ. Thủ sở khởi hữu lậu nghiệp, vi Hữu. Thử tam chi thuộc hiện tại nhân. Tùng nghiệp khởi Uẩn, vi Sanh. Uẩn thục, Uẩn hoại, vi Lão Tử. Thử nhị thuộc vị lai quả. Vô minh chí Lục Nhập thị Hành Khổ giả, dĩ tiền ngũ thiên lưu tướng hiển cố. Xúc Thọ thị Khổ Khổ giả, Xúc đối sanh Khổ, dĩ nhân khổ duyên, sanh ư khổ tâm cố. Dư thị Hoại Khổ giả, dư đản hoại lạc, cố danh Hoại Khổ. Lão Tử hoại Sanh, diệc danh vi khổ cố. Ngã kim thử tâm vô vô minh, nãi chí vô lão tử đẳng, khả song ước bổn nhiên tu đắc thuyết, tức tự tánh bổn tự thanh tịnh, vô nhất thiết sai biệt chi tướng dã. Nhược ước tu đắc thuyết, tức kinh trung sở vị nhược Vô Minh diệt, Hành diệt giả, thị tam khổ đoạn dã. Vô Thượng Bồ Đề thị cứu cánh trí đức, nãi năng cứu tận chư pháp Thật Tướng, biên tế trí mãn, Chủng Giác đốn viên dã. Vô Thượng Niết Bàn thị cứu cánh Đoạn Đức. Dĩ Vô Minh diệt cố, tâm vô hữu khởi. Dĩ vô khởi cố, cảnh giới tùy diệt. Dĩ nhân duyên câu diệt cố, tâm tướng giai tận, danh đắc Niết Bàn dã. Giác pháp lạc giả, vị vô tâm quán pháp, nhi ư chư pháp tự nhiên phổ chiếu dã. Tịch tĩnh lạc giả, vô sở thủ trước, do như hư không, nhập nhất thiết pháp như hư không tánh dã. Nhị câu danh lạc, thị vô lạc chi lạc, nãi vi chân lạc dã. Nhược hữu khả lạc, dữ khổ hà biệt, như hạ văn sở thuyết.

(鈔)華嚴六地觀察無明，以無明至六入是行苦，觸受是苦苦，餘是壞苦。我今此心，無無明，乃至無老死等，成無苦義。無此十二支，即真解脫，成受樂義。經云：無上菩提覺法樂，無上涅槃寂靜樂，皆樂義也。

(演)華嚴六地觀察無明者，六地菩薩以十種相觀諸緣起，所謂星羅十門，月滿三觀也，今鈔所引，乃是第七三苦聚集觀。無明等者，於理不了，名無明。所作業果，是行。此二支屬過去因。行依止初心，是識。與識共生四取蘊，為名色。名色增長，為六入。根境識三事和合，是觸。觸共生，有受。此五支屬現在果。於受染著，是愛。愛增長，是取。取所起有漏業，為有。此三支屬現在因。從業起蘊，為生。蘊熟蘊壞，為老死。此二屬未來果。無明至六入是行苦者，以前五遷流相顯故。觸受是苦苦者，觸對生苦，以因苦緣，生於苦心故。餘是壞苦者，餘但壞樂，故名壞苦。老死壞生，亦名為苦故。我今此心無無明，乃至無老死等，可雙約本然修得說，若約本然說，即自性本自清淨，無一切差別之相也。若約修得說，即經中所謂若無明滅，行滅者，是三苦斷也。無上菩提是究竟智德，乃能究盡諸法實相，邊際智滿，種覺頓圓也。無上涅槃是究竟斷德。以無明滅故，心無有起。以無起故，境界隨滅。以因緣俱滅故，心相皆盡，名得涅槃也。覺法樂者，謂無心觀法，而於諸法自然普照也。寂靜樂者，無所取著，猶如虛空，入一切法如虛空性也。二俱名樂，是無樂之樂，乃為真樂也。若有可樂，與苦何別，如下文所說。

(Sao: Bậc Lục Địa Bồ Tát trong Hoa Nghiêm quán sát vô minh, do từ Vô Minh đến Lục Nhập là Hành Khổ, Xúc và Thọ là Khổ Khổ, những điều còn lại là Hoại Khổ. Nay cái tâm này của ta chẳng có vô minh cho đến chẳng có già, chết v.v... tạo thành nghĩa “vô khổ”. Không có mười hai chi ấy thì chính là chân giải thoát, tạo thành nghĩa “hưởng các niềm vui”. Kinh dạy: “Vô Thượng Bồ Đề giác pháp lạc, Vô Thượng Niết Bàn tịch tĩnh lạc”, đều là ý nghĩa của chữ Lạc.

Diễn: “Hàng Lục Địa trong Hoa Nghiêm quán sát vô minh”: Lục Địa Bồ Tát dùng mười loại tướng để quán các duyên khởi, tức là mười môn thuộc về tướng tinh tú la liệt, ba môn thuộc về tướng trăng tròn. Nay [phép Quán] được nhắc đến trong lời Sao chính là phép Quán thứ bảy, tức “tam khổ tụ tập”.

“Vô Minh…”: Chẳng hiểu rõ Lý gọi là Vô Minh. Các nghiệp quả đã gây tạo là Hành. Hai chi này thuộc về cái nhân quá khứ. Hành nương nhờ sơ tâm thì là Thức. Cùng với Thức sanh ra bốn thủ uẩn thì là Danh Sắc. Danh Sắc tăng trưởng là Lục Nhập. Căn, cảnh, thức ba sự hòa hợp là Xúc. Xúc cùng sanh bèn có Thọ. Năm chi này thuộc cái quả trong hiện tại. Đối với Thọ mà nhiễm đắm thì là Ái. Ái tăng trưởng là Thủ. Thủ dấy khởi nghiệp hữu lậu thì là Hữu. Ba chi này thuộc về cái nhân trong hiện tại. Từ nghiệp khởi Uẩn là Sanh. Uẩn chín muồi, Uẩn hư hoại là Lão Tử. Hai chi này thuộc cái quả trong vị lai.

“Từ Vô Minh cho đến Lục Nhập là Hành Khổ”: Do năm chi trước có tướng dời đổi rõ rệt. “Xúc và Thọ là Khổ Khổ”: Do Xúc tiếp xúc mà sanh ra Khổ; do vì khổ duyên mà sanh ra khổ tâm. “Những chi khác là Hoại Khổ”: Những thứ khác chỉ hư hoại lạc; vì thế, gọi là Hoại Khổ. Lão Tử hoại Sanh, nên cũng gọi là Khổ. Nay cái tâm này của ta không có vô minh, cho đến không có lão, tử v.v… có thể dựa theo [hai phương diện] là “vốn sẵn có” và “tu được” để nói. Nếu nói theo phương diện “vốn sẵn có”, thì tự tánh vốn tự thanh tịnh, không có hết thảy các tướng sai biệt. Nếu nói theo phương diện “tu được”, thì chính là như trong kinh đã nói “nếu Vô Minh diệt thì Hành diệt” tức là ba thứ khổ đều bị đoạn trừ.

Vô Thượng Bồ Đề là trí đức rốt ráo, có thể thấu hiểu tột cùng Thật Tướng của các pháp, trí thấu hiểu viên mãn bờ mé bèn nhanh chóng trọn vẹn Chủng Giác. Vô Thượng Niết Bàn là Đoạn Đức rốt ráo. Do Vô Minh diệt, nên tâm chẳng dấy lên. Do chẳng dấy lên, cảnh giới theo đó bèn diệt mất. Do nhân và duyên đều bị diệt, tâm và tướng đều tận, thì gọi là “đắc Niết Bàn”. “Giác pháp lạc” là vô tâm quán pháp, tự nhiên chiếu trọn khắp các pháp. “Tịch tĩnh lạc” là không có chấp lấy, ví như hư không, vào trong hết thảy các pháp như đặc tánh của hư không vậy. Hai thứ ấy (giác pháp lạc và tịch tĩnh lạc) đều gọi là lạc, tức là lạc trong vô lạc, chính là chân lạc. Nếu có cái để có thể vui, thì có khác gì khổ như trong đoạn văn sau đây sẽ nói).

(Sao) Dĩ thượng thả thuận kinh văn khổ lạc đối đãi. Như thật nhi thuyết, nhiễm ký bất lập, tịnh diệc hà tồn? Tịnh uế song vong, khổ lạc bình đẳng, như tư chi lạc, nãi sở dĩ vi Cực Lạc dã. Thánh giải hoàn thành ma cảnh, Phật kiến tảo đọa Thiết Vy. Thị cố ngã quán Cực Lạc, thật vô khả lạc. Nhược hữu khả lạc, dữ khổ hà biệt?

(Diễn) Thánh giải hoàn thành ma cảnh giả, Lăng Nghiêm vân: “Bất tác thánh tâm, danh thiện cảnh giới. Nhược tác thánh giải, tức thọ quần tà”. Phật kiến tảo đọa Thiết Vi giả, kinh vân: “Văn Thù tạc dạ khởi Phật kiến, Pháp kiến, bị ngô biếm hướng nhị Thiết Vi sơn”.

(鈔)以上且順經文苦樂對待。如實而說，染既不立，淨亦何存？淨穢雙忘，苦樂平等，如斯之樂，乃所以為極樂也。聖解還成魔境，佛見早墮鐵圍。是故我觀極樂，實無可樂。若有可樂，與苦何別？

(演)聖解還成魔境者，楞嚴云：不作聖心，名善境界。若作聖解，即受群邪。佛見早墮鐵圍者，經云：文殊昨夜起佛見法見，被吾貶向二鐵圍山。

(Sao: Trên đây là thuận theo kinh văn [để biện định] sự đối đãi giữa khổ và lạc. Nếu nói theo lẽ thật thì nhiễm đã chẳng lập, tịnh làm sao còn tồn tại cho được? Tịnh lẫn uế cùng mất, khổ và lạc bình đẳng, do vui sướng như thế, nên gọi là Cực Lạc. Hiểu là thánh cảnh thì lại trở thành cảnh ma, do thấy biết có Phật mà sớm đọa trong Thiết Vi. Vì thế, ta quán cõi Cực Lạc thật sự không có gì để có thể vui; nếu có thứ gì để có thể vui thì cùng với khổ có khác gì đâu?

Diễn: “Hiểu là thánh cảnh thì lại trở thành cảnh ma”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “[Khi thấy những cảnh giới tốt đẹp] mà chẳng nghĩ là tâm của chính mình đã chứng nhập cái tâm của bậc thánh thì những cảnh giới ấy là cảnh giới thiện. Nếu cho rằng mình giải ngộ như thánh nhân, liền đọa vào các tà kiến”. “Do có kiến giải về Phật mà đã sớm đọa vào Thiết Vi”: Kinh chép: “Đêm hôm qua, Văn Thù dấy lên kiến giải về Phật, kiến giải về pháp, bị ta đày sang khoảng giữa hai núi Thiết Vi”).

Nhị, biệt thị trang nghiêm (tứ): Sơ, lan võng hàng thụ. Nhị, trì các liên hoa. Tam, thiên nhạc hoa vũ. Tứ, hóa cầm phong thụ.

Sơ, lan võng hàng thụ (nhị): Sơ, tường trần. Nhị, tổng kết.

Sơ, tường trần.

(Kinh) Hựu Xá Lợi Phất! Cực Lạc quốc độ, thất trùng lan thuẫn, thất trùng la võng, thất trùng hàng thụ, giai thị tứ bảo châu táp vi nhiễu.

(Sớ) Thử chánh minh lạc sự dã. Lan thuẫn vi ư thụ ngoại, la võng phú ư thụ thượng, trùng trùng tương gián, kỳ số hữu thất dã. Tứ bảo giả, thất bảo tiền tứ dã. Châu táp giả biến mãn, vi nhiễu giả hồi hộ, ngôn trùng trùng giai tứ bảo sở nghiêm sức dã.

(Sao) Lan Thuẫn giả, hoành viết Lan, trực viết Thuẫn. Thử phương hoa mộc, diệc tác lan thuẫn. Nhất, phòng vật tổn. Nhị, thị mỹ quan. Bỉ độ tuy ngưu dương tuyệt mục, ngoạn hảo vô tâm, nhi vạn hạnh công đức chi sở trang nghiêm, nhậm vận thành tựu dã. La võng nghĩa đồng thử. Hàng thụ giả, thứ đệ thành hàng, vô thác loạn dã. Thất trùng giả, nhất trùng lan võng, vi phú nhất trùng hàng thụ, cố viết “trùng trùng tương gián” dã. Tam sự tuy thử phương diệc hữu, nhi chất duy mộc thạch; bỉ thuần dĩ bảo dã. Thất bảo tiền tứ giả, kim, ngân, lưu ly, pha lê dã. Châu táp vi nhiễu giả, như Thụy Tướng Kinh vân: “Vô lượng bảo võng, giai dĩ kim lũ trân châu, bách thiên tạp bảo, trang nghiêm hiệu sức. Châu táp tứ diện, thùy dĩ bảo linh, quang sắc hoa diệu, la phú thụ lâm”. Đại Bổn vân: “Kỳ võng nhu nhuyễn, như Đâu La Miên, tắc phi thế bảo, tất đãi điêu trác kiểu nhu, nhi vị nghiêm sức dã”. Lan thuẫn bảo sức, lệ thử khả tri. Đại Bổn vân: “Chư bảo ngạn thượng, hữu vô số Chiên Đàn hương thụ, Cát Tường quả thụ, hàng hàng tương trị, hành hành tương vọng, chi chi tương chuẩn, diệp diệp tương hướng, hoa hoa tương thuận, quả quả tương đương. Như thị hàng liệt, sổ bách thiên trùng. Thị danh vi Hàng”. Hựu vân: “Thất bảo chư thụ, biến mãn thế giới, sở vị kim căn, kim hành, chi, diệp, hoa, quả, diệc giai dĩ kim, tắc danh nhất bảo. Kim căn, ngân hành, chi, diệp, hoa, quả, diệc phân kim, ngân, tắc danh nhị bảo. Như thị tam bảo, tứ bảo, kỳ bảo gián thác, triển chuyển tăng đa, nãi chí thất bảo”. Hựu vân: “Chư Phật tịnh quốc, thù thắng trang nghiêm, ư bảo thụ trung, tất giai xuất hiện, do như minh kính”. Quán Kinh vân: “Thất bảo hàng thụ, nhất nhất thụ cao bát thiên do tuần. Nhất nhất hoa diệp, tác dị bảo sắc. Lưu ly sắc trung, xuất kim sắc quang. Pha lê sắc trung, xuất hồng sắc quang đẳng”. Hựu vân: “Diệu chân châu võng, di phú thụ thượng. Nhất nhất thụ hữu thất trùng võng. Nhất nhất võng gian, hữu ngũ bách ức diệu hoa cung điện, như Phạm Vương cung. Chư thiên đồng tử, tự nhiên tại trung”. Hựu vân: “Nhất nhất thụ diệp, tung quảng chánh đẳng nhị thập ngũ do tuần. Kỳ diệp thiên sắc, hữu chúng diệu hoa, tác Diêm Phù Đàn kim sắc. Như toàn hỏa luân, uyển chuyển diệp gian, dũng sanh chư quả, như Đế Thích bình. Hữu đại quang minh, hóa thành tràng phan, vô lượng bảo cái. Thị bảo cái trung, ánh hiện tam thiên đại thiên thế giới, nhất thiết Phật sự, diệc ư trung hiện”. Hựu Đại Bổn vân: “ Phật giảng đường, A La Hán xá trạch, các các nội thất bảo trì, ngoại thất bảo thụ, sổ thiên bách trùng”.

(Diễn) Như Thụy Tướng kinh hạ, sở dẫn cộng hữu cửu trùng, giai chứng châu táp vi nhiễu chi ý. Nhất, đơn võng, minh võng hữu tạp sắc bảo quang. Nhị, cử võng lệ nhị, minh võng nhu nhuyễn bất đãi điêu trác. Tam, đơn hàng thụ, minh hàng liệt hữu sổ bách thiên trùng. Tứ, đơn hàng thụ, minh thụ hữu thất bảo gián thác. Ngũ, đơn hàng thụ, minh thụ hữu Phật quốc xuất hiện. Lục, đơn hàng thụ, minh thụ hữu quang sắc dị thường. Thất, thụ thượng hữu võng, minh thụ võng cụ túc sanh pháp. Bát, thụ thượng hữu võng, minh thụ võng ánh hiện đại thiên. Cửu, đơn hàng thụ, diệc minh thụ hữu sổ bách thiên trùng. Như toàn hỏa luân giả, ngôn đoàn viên chánh đẳng, quang minh thiểm thước dã. Như Đế Thích bình giả, Thích Luận đệ thập ngũ vân: “Hữu nhân nhất tâm cúng dường Đế Thích, mãn thập nhị tuế. Thiên dữ nhất khí, danh viết Đức Bình, nhi ngữ chi ngôn: Sở tu chi vật, tùng thử bình xuất”. Kim dĩ diệu hoa, dũng sanh chư quả, như bỉ thiên bình, xuất chủng chủng vật.

二、別示莊嚴(四)：初、欄網行樹。二、池閣蓮華。三、天樂雨花。四、化禽風樹。