A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(演)嬴秦者，周時有非子者，是伯益之後，善養馬。周孝王愛之，封於陝，國號秦。後并吞列國，而有天下。以其姓嬴，故云嬴秦。苻秦者，東晉時，氐種也。苻堅強盛，雄據關中，國亦號秦。是為苻秦。姚秦者，羌種也。姚萇為苻堅將，後堅為晉兵所敗，萇遂據關中，傳子興。是為姚秦。

(Sớ: “Diêu Tần”: Đời Châu có nhà Doanh Tần. Thời Nam Bắc Triều có Phù Tần và Diêu Tần. Nay nói là Diêu Tần nhằm phân biệt chẳng phải các nhà Tần khác.

Diễn: “Doanh Tần”: Thời nhà Châu có Phi Tử là hậu duệ của Bá Ích, do khéo nuôi ngựa, được Châu Hiếu Vương yêu thích, phong cho đất Thiểm (Thiểm Tây), lấy quốc hiệu là Tần. Về sau, Tần thôn tính các nước, bèn có thiên hạ. Do vua Tần họ Doanh, nên [nhà Tần này được] gọi là Doanh Tần.

“Phù Tần”: Thời đại Đông Tấn, sắc dân Đê [thành lập triều đại này]. Phù Kiên cường thịnh, hùng cứ đất Quan Trung, quốc hiệu cũng là Tần. Đó là nhà Phù Tần.

“Diêu Tần”: [Triều đại này] do sắc dân Khương [sáng lập]. Diêu Trành là tướng của Phù Kiên. Về sau, Phù Kiên bị quân đội nhà Tấn đánh bại; Diêu Trành bèn chiếm cứ Quan Trung, truyền ngôi cho con là Diêu Hưng. Đó là nhà Diêu Tần).

(Sớ) Tam Tạng giả, thông kinh, luật, luận, kiêm thiện Hoa Phạn cố. Pháp sư giả, Phật pháp sở thuộc, diễn dương hối chúng, vi biểu phạm cố. Cưu Ma La Thập giả, Phạn ngữ cụ vân Cưu Ma La Kỳ Bà Thập. Thượng ngũ tự, thử vân Đồng Thọ. Thập giả, thâm thiện thử phương văn tự chi thập. Hoa Phạn hợp cử, xưng La Thập dã. Dịch giả, dịch dã, dịch Phạn thành Hoa dã. Châu Lễ, chưởng tứ phương chi ngữ, các hữu kỳ quan; Bắc phương viết Dịch. Kim kinh tự Tây lai, nhi ngôn Dịch giả. Hán chi Bắc quan, kiêm thiện Tây ngữ, Ma Đằng thỉ chí, toại xưng vi Dịch, kim nhưng chi dã.

(Diễn) Châu Lễ chưởng tứ phương chi ngữ giả, Đông viết Ký, Nam viết Tượng, Tây viết Địch Đề, Bắc viết Dịch, giai quan danh dã. Ký ngôn năng ký ngụ phong tục chi dị ư thử. Tượng ngôn năng phỏng tượng phong tục chi dị ư bỉ. Địch Đề, tắc dục biệt kỳ phục sức chi dị. Dịch, tắc dụ biện kỳ ngữ ngôn chi dị. Châu quan thông vị chi Tượng Tư, nhi thế tục thông vị chi Dịch dã. Hựu dịch, thích dã. Do ngôn đằng dã, vi dĩ bỉ thử ngôn ngữ tương đằng thích nhi thông chi dã.

(疏)三藏者，通經律論，兼善華梵故。法師者，佛法所屬，演揚誨眾，為表範故。鳩摩羅什者，梵語具云鳩摩羅耆婆什。上五字，此云童壽。什者，深善此方文字之什。華梵合舉，稱羅什也。譯者，易也，易梵成華也。周禮，掌四方之語，各有其官；北方曰譯。今經自西來，而言譯者。漢之北官，兼善西語，摩騰始至，遂稱為譯，今仍之也。

(演)周禮掌四方之語者，東曰寄，南曰象，西曰狄鞮，北曰譯，皆官名也。寄言能寄寓風俗之異於此。象言能倣像風俗之異於彼。狄鞮，則欲別其服飾之異。譯，則欲辨其語言之異。周官通謂之象胥，而世俗通謂之譯也。又譯，釋也。猶言謄也，謂以彼此言語相謄釋而通之也。

(Sớ: Tam Tạng là người thông hiểu kinh, luật, luận, lại còn thông thạo tiếng Hán lẫn tiếng Phạn. Pháp sư là người diễn giải, hoằng dương Phật pháp, dạy bảo đại chúng, nêu gương mẫu. Cưu Ma La Thập: Tiếng Phạn nói đầy đủ là Cưu Ma La Kỳ Bà Thập. Năm chữ trên đây được cõi này dịch là Đồng Thọ. “Thập”: Mười phần thông hiểu sâu xa văn tự phương này. Gộp chung cả tiếng Hán lẫn tiếng Phạn, cho nên gọi là La Thập.

Dịch là thay đổi, tức là chuyển từ tiếng Phạn sang tiếng Hán. Theo Châu Lễ, để chưởng quản ngôn ngữ bốn phương, mỗi phương đều có một chức quan. Viên quan trông nom việc giao tiếp bằng ngôn ngữ ở phương Bắc được gọi là Dịch. Nay kinh này từ phương Tây truyền sang mà gọi là Dịch vì chức quan ở phương Bắc vào đời Hán cũng thông thạo các ngôn ngữ ở phương Tây. Ngài Ma Đằng đến [Trung Hoa] đầu tiên [được vị quan ở phương Bắc tiếp đãi], cho nên nay vẫn gọi là Dịch.

Diễn: “Theo Châu Lễ, quan chức chưởng quản ngôn ngữ bốn phương”: [Chức quan] ở phương Đông là Ký, phương Nam là Tượng, phương Tây là Địch Đề, phương Bắc là Dịch, đều là tên gọi của chức quan. “Ký” là nói những sự khác biệt về phong tục ăn nhờ ở đậu tại nơi đó. “Tượng” là nói có thể phỏng theo những phong tục khác biệt nơi họ. Địch Đề là muốn phân định sự khác biệt về phục sức. Dịch là biện định về sự khác biệt giữa ngôn ngữ. Châu quan thường được gọi chung là Tượng Tư, nhưng thế tục quen gọi là Dịch. Dịch lại có nghĩa là giải thích, giống như sao chép lại vậy. Ý nói: Đem ngôn ngữ đôi bên sao chép lại rồi giải thích cho đôi bên đều hiểu nhau).

(Sớ) Án bổn truyện, Sư, Trung Thiên Trúc quốc nhân. Phụ danh Cưu Ma La Diễm, gia thế tướng quốc, khí vinh xuất du. Quy Tư vương dĩ muội thê chi, sanh Sư. Sư sanh nhi thần linh, thất tuế tùy mẫu nhập tự, kiến thiết bát, thí thủ gia đảnh. Nga niệm thử bát thậm trọng, ngã hà năng cử? Tức bất thắng trọng. Toại ngộ vạn pháp duy tâm. Bác học cường ký, nhân mạc năng cập. Dĩ xung niên cao đức, cố vân Đồng Thọ. Ký thông Tam Tạng, đông du Quy Tư. Vương thiết kim sư tử tòa xử chi. Phù Kiên cứ Tần, tương sự Tây thảo. Thích Thái Sử tấu dị tinh hiện ư Tây Vực phân dã, đương hữu đại đức trí nhân, nhập phụ Trung Quốc. Kiên vân: “Trẫm văn Quy Tư hữu La Thập giả, đắc phi thử da?” Khiển tướng Lữ Quang. Lâm phát, vị viết: “Trẫm phi tham địa dụng binh. Văn La Thập thâm giải pháp tướng, vi hậu học tông. Nhược khắc Quy Tư, tức nghi trì dịch tống Thập”. Cập phá Cưu Ty, tải Thập dĩ quy. Trung đạo, văn Kiên dĩ vi Diêu Trành sở hại, toại chỉ, bất phản, Thập sư nhân bất chí Tần. Hậu Trành diệc văn Sư danh, yếu thỉnh, nhi Quang bất doãn. Trành vong, tử Hưng phục thỉnh, diệc bất doãn. Nhân khiển binh phạt Quang, Quang điệt hàng Tần, phương đắc nghênh Sư nhập quan, phụng vi quốc sư.

(Diễn) Khiển tướng Lữ Quang giả, Tần Phù Kiên Kiến Nguyên thập tam niên, sử Lữ Quang phạt Khâu Tư quốc. Phá chi, ủng chúng quy chí Lương Châu, nhân cứ châu, xưng Lương Vương. Quang tử, điệt Lữ Long hàng Tần, nãi nghênh Sư nhập quan, cư Tiêu Dao viên.

(疏)按本傳，師，中天竺國人。父名鳩摩羅琰，家世相國，棄榮出遊。龜茲王以妹妻之，生師。師生而神靈，七歲隨母入寺，見鐵缽，試取加頂。俄念此缽甚重，我何能舉？即不勝重。遂悟萬法唯心。博學強記，人莫能及。以沖年高德，故云童壽。既通三藏，東遊龜茲。王設金獅子座處之。苻堅據秦，將事西討。適太史奏異星現於西域分野，當有大德智人，入輔中國。堅云：朕聞龜茲有羅什者，得非此耶？遣將呂光。臨發，謂曰：朕非貪地用兵。聞羅什深解法相，為後學宗。若克龜茲，即宜馳驛送什。及破龜茲，載什以歸。中道，聞堅已為姚萇所害，遂止不返，什師因不至秦。後萇亦聞師名，要請，而光不允。萇亡，子興復請，亦不允。因遣兵伐光，光姪降秦，方得迎師入關，奉為國師。

(演)遣將呂光者，秦符堅建元十三年，使呂光伐丘茲國。破之，擁眾歸至涼州，因據州稱涼王。光死，姪呂隆降秦，乃迎師入關，居逍遙園。

(Sớ: Theo truyện ký của Ngài, Sư là người xứ Trung Thiên Trúc. Cha Ngài tên là Cưu Ma La Diễm (Kumārāyana), vốn thuộc dòng dõi Tướng Quốc, bỏ vinh hoa, đi du hóa khắp nơi. Vua xứ Quy Tư (Kucha) gả em gái cho, sanh ra Sư. Sư sanh ra thông minh, bảy tuổi theo mẹ vào chùa, thấy bát sắt, thử đội lên đầu, chợt nghĩ “bát này rất nặng, ta làm sao có thể giở lên được?” Liền [cảm thấy] bát nặng khôn xiết, bèn ngộ “vạn pháp duy tâm”. Sư học rộng, nhớ dai, không ai bằng được. Do [tuổi còn trẻ] mà đức hạnh cao trội như người đã lão thành, nên gọi là Đồng Thọ.

Sư đã thông suốt Tam Tạng, đi sang phương Đông, [trở về] xứ Quy Tư, quốc vương bày tòa sư tử bằng vàng thỉnh Ngài ngồi. Phù Kiên chiếm cứ đất Tần, sắp sửa [đem quân] chinh phạt phía Tây. Nhằm lúc ấy, quan Thái Sử tâu có ngôi sao lạ mọc trên phần bầu trời ở phía Tây Vực, ắt sẽ có bậc đại đức trí huệ vào giúp Trung Quốc. Phù Kiên nói: “Trẫm nghe nói xứ Quy Tư có ngài La Thập, có phải là người ấy đó chăng?” Phù Kiên sai tướng Lữ Quang [đi đánh Quy Tư]. Lúc sắp xuất hành, vua nói: “Ta chẳng phải do tham chiếm đất mà dụng binh. Ta nghe nói La Thập hiểu pháp tướng sâu xa, là bậc tông sư cho hàng hậu học. Nếu phá tan Quy Tư, hãy mau đưa ngài La Thập trở về”.

Đến khi phá được Quy Tư, [Lữ Quang] chở ngài La Thập về. Giữa đường, nghe tin Phù Kiên đã bị Diêu Trành hại, bèn dừng lại, không trở về [kinh đô Trường An] nữa. Do vậy, ngài La Thập chưa đến đất Tần. Sau này, Diêu Trành cũng nghe danh Sư, muốn thỉnh, nhưng Quang không chấp nhận. Diêu Trành mất, con là Diêu Hưng lại thỉnh, Lữ Quang vẫn không chấp nhận. Do vậy, [Diêu Hưng] phái quân chinh phạt Quang. Cháu của Quang bèn đầu hàng nước Tần, [Diêu Hưng]

mới đón được Sư về Quan Trung, tôn làm quốc sư.

Diễn: “Sai tướng Lữ Quang”: Năm Kiến Nguyên 13 (377), Phù Kiên nhà Tần sai Lữ Quang chinh phạt nước Quy Tư. Quy Tư đã bị phá, Quang dẫn mọi người về đến Lương Châu [thì nghe tin Phù Kiên mất nước], Quang bèn chiếm cứ Lương Châu, xưng là Lương Vương. Lữ Quang chết, cháu là Lữ Long đầu hàng nhà Diêu Tần. Vua Tần bèn đón Sư vào ải, cho Sư ở vườn Tiêu Dao).

Sư duyệt cựu kinh, nghĩa đa phỉ tích, bất dữ Phạn bổn tương ứng. Nãi tập sa môn Triệu, Duệ đẳng bát bách dư nhân, tân dịch kinh luận tam bách cửu thập dư quyển, tịnh sướng thần nguyên, phát huy u trí. Sư vị chung thiểu nhật, tập chúng vị viết: “Nguyện sở tuyên dịch, truyền chi hậu thế, hàm cộng lưu thông, kim ư chúng tiền, phát thành thật thệ. Nhược sở truyền vô mậu, đương sử phần thân chi hậu, thiệt bất tiêu lạn”. Dĩ Hoằng Thỉ thập nhất niên bát nguyệt, nhị thập nhật, tuất ư Trường An. Xà duy tân diệt, hình tận, thiệt căn nghiễm nhiên. Kim thử kinh giả, dịch ư Thập sư, nhi thiệt căn bất hoại, dữ chư Phật xuất quảng trường thiệt tán thán thử kinh, hợp nhi quán chi, Phật ngữ bất hư, ư thị ích tín.

師閱舊經，義多紕僻，不與梵本相應。乃集沙門肇叡等八百餘人，新譯經論三百九十餘卷，並暢神源，發揮幽致。師未終少日，集眾謂曰：願所宣譯，傳之後世，咸共流通，今於眾前，發誠實誓，若所傳無謬，當使焚身之後，舌不焦爛。以弘始十一年八月，二十日，卒於長安。闍維薪滅形盡，舌根儼然。今此經者，譯於什師，而舌根不壞，與諸佛出廣長舌讚歎此經，合而觀之，佛語不虛，於是益信。

(Ngài duyệt những kinh điển đã dịch từ trước, thấy nghĩa lý phần nhiều sai lạc, trúc trắc, chẳng tương ứng với nguyên gốc tiếng Phạn, bèn nhóm họp các sa môn như Tăng Triệu, Tăng Duệ v.v... hơn tám trăm người, dịch lại các bản mới đến hơn ba trăm chín mươi quyển, khiến cho những nguồn cội thần kỳ, mầu nhiệm trở thành thông suốt, nêu tỏ lý thẳm sâu tột cùng.

Trước khi Sư tịch mấy ngày, nhóm đại chúng, bảo: “Nguyện những kinh điển do tôi tuyên dịch, truyền đến đời sau đều được lưu thông. Nay đối trước đại chúng, phát thệ thành thật, nếu những bản dịch được lưu truyền không sai lầm, sẽ khiến cho sau khi hỏa thiêu, lưỡi chẳng cháy tiêu”. Ngày Hai Mươi tháng Tám năm Hoằng Thỉ thứ mười một (409), Ngài mất tại Trường An. Khi trà tỳ, [tới lúc] củi cháy hết, thân hình đều cháy tan, lưỡi vẫn còn nguyên. Nay kinh này do ngài La Thập dịch, mà lưỡi Ngài chẳng nát, cùng với chư Phật hiện tướng lưỡi rộng dài tán thán kinh này. Hợp cả hai điều này lại để xem xét, lời Phật chẳng dối; do vậy, càng thêm tin tưởng).

Nhị, danh Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, Đường Tam Tạng pháp sư Huyền Trang dịch. Nhị kinh liên tỷ, tiểu dị đại đồng, thời sở tông thượng, giai hoằng Tần bổn.

(Diễn) Nhị kinh liên tỷ giả, liên vị liên tục, tỷ vị tỷ tịnh. Thập sư dịch chi ư tiền, Trang sư dịch chi ư hậu, hữu liên tục nghĩa. Lưỡng kinh ý nghĩa vô tương vi bối, hữu tỷ tịnh nghĩa.

二、名稱讚淨土佛攝受經，唐三藏法師玄奘譯。二經聯比，小異大同，時所宗尚，皆弘秦本。

(演)二經聯比者，聯謂聯續，比謂比並。什師譯之於前，奘師譯之於後，有聯續義。兩經意義無相違背，有比並義。

(Bản thứ hai tên là Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, do Tam Tạng pháp sư Huyền Trang dịch vào đời Đường. Đối chiếu so sánh giữa hai kinh, sai biệt đôi chút, những điểm chánh yếu đều giống nhau, nhưng các thời đều ưa chuộng, hoằng dương bản dịch đời Tần.

Diễn: “Nhị kinh liên tỷ” (đối chiếu so sánh hai kinh): Liên là liên tục, Tỷ là sóng vai so sánh. Ngài La Thập dịch trước, ngài Huyền Trang dịch sau, [do vậy] có ý nghĩa liên tục. Ý nghĩa của hai kinh trọn chẳng chống trái nhau, nên có ý nghĩa sóng vai so sánh).

(Sớ) Huyền Trang pháp sư giả, Đường Lạc Châu Câu Thị nhân, tánh Trần thị. Thiếu ly hoạn nạn, tùy huynh Trưởng Kiện pháp sư xuất gia ư Tịnh Trụ Tự. Niên thập nhất, tụng Duy Ma, Pháp Hoa, trác nhiên tự lập, bất ngẫu thời lưu. Niên nhị thập nhất, giảng Tâm Luận, bất khuy văn tướng, dũng chú bất cùng, thời hiệu “thần nhân”.

(Diễn) Trác nhiên tự lập giả, Sư thập nhất tuế thời, kiến chư sa di kịch đàm hý tiếu, nãi ha viết: “Phù xuất gia giả, vị vô vi pháp, hà đắc cánh vi nhi hý? Khả vị không táng bách niên!” Thức giả tri Sư

đức khí phi phàm hỹ.

(疏)玄奘法師者，唐洛州緱氏人，姓陳氏。少罹患難，隨兄長腱法師出家於淨住寺。年十一，誦維摩法華，卓然自立，不偶時流。年二十一，講心論，不窺文相，涌注不窮，時號神人。

(演)卓然自立者，師十一歲時，見諸沙彌劇談戲笑，乃呵曰：夫出家者，為無為法，何得更為兒戲？可謂空喪百年。識者知師德器非凡矣。

(Sớ: Pháp sư Huyền Trang là người huyện Câu Thị, xứ Lạc Châu, sống vào đời Đường, họ Trần. Thuở nhỏ, Sư gặp hoạn nạn, theo anh là pháp sư Trưởng Kiện xuất gia tại chùa Tịnh Trụ. Năm mười một tuổi, do tụng Duy Ma và Pháp Hoa, nổi bật hơn người, chẳng chơi đùa cùng đồng bạn. Năm hai mươi mốt tuổi, Ngài giảng Tâm Luận, chẳng nhìn vào văn tự, mà tuyên giảng ào ạt chẳng ngớt; khi ấy, gọi Ngài là “thần nhân”.

Diễn: “Nổi bật hơn người”: Lúc Sư mười một tuổi, thấy các sa di chòng ghẹo, cười giỡn, bèn quở trách: “Kẻ xuất gia vì pháp vô vi, sao lại làm trò trẻ nít giỡn hớt? Đáng gọi là phí uổng trăm năm!” Bậc thức giả biết Sư là bậc đức khí phi phàm).

(Sớ) Trinh Quán tam niên, vãng Tây Vực thủ kinh, bị kinh hiểm nạn, lịch bách ngũ thập quốc, toại chí Xá Vệ. Thủ kinh lục bách dư bộ, Trinh Quán thập cửu niên hoàn kinh. Ư Ngọc Hoa Đài, phiên dịch kinh luận, tổng nhất thiên tam bách tam thập quyển. Ký ngọa tật, kiến đại bạch liên hoa cập Phật tướng. Hữu hiếp lũy túc nhi thệ. Lưỡng nguyệt, sắc mạo như sanh. Tiên thị Tây hành chi nhật, phủ Linh Nghiêm Tự tùng, nhi tác thệ ngôn: “Ngô Tây khứ, nhữ Tây trưởng, ngô Đông quy, nhữ Đông hướng”. Sư khứ, tùng Tây trưởng chí ư sổ trượng. Nhất nhật, hốt Đông hồi; môn đệ tử hỷ viết: “Sư quy hỹ”. Dĩ nhi quả nhiên, thời hiệu Ma Đảnh Tùng vân. Án sư thệ ngôn tự yếu, bất sảng như thị, chân ngữ, thật ngữ. Diệc Thập sư thiệt căn bất hoại, chư Phật thiệt tướng quảng trường ý dã. Sở dịch thử kinh, yên khả bất tín? Liên tỷ giả, tiên hậu trùng dịch dã. Tiểu dị đại đồng giả, Phạn âm sảo biệt, cập ngữ hữu phồn giản, như Hằng hà, Căng Già, lục phương, thập phương chi loại; nhi đại ý nhất vô tương quai dã. Giai hoằng giả, Pháp Hoa tam dịch, Tần bổn thịnh hành. Thử kinh nhị dịch, diệc

phục như thị.

(疏)貞觀三年，往西域取經，備經險難，歷百五十國，遂至舍衛。取經六百餘部，貞觀十九年還京。於玉華臺，翻譯經論，總一千三百三十卷。既臥疾，見大白蓮華及佛相。右脅累足而逝。兩月，色貌如生。先是西行之日，撫靈嚴寺松，而作誓言：吾西去，汝西長，吾東歸，汝東向。師去，松西長至於數丈。一日，忽東迴；門弟子喜曰：師歸矣。已而果然，時號摩頂松云。按師誓言自要，不爽如是，真語實語。亦什師舌根不壞，諸佛舌相廣長意也。所譯此經，焉可不信？聯比者，先後重譯也。小異大同者，梵音稍別，及語有繁簡，如恆河殑伽，六方十方之類；而大意一無相乖也。皆弘者，法華三譯，秦本盛行。此經二譯，亦復如是。

(Sớ: Năm Trinh Quán thứ ba (629), Sư sang Tây Vực thỉnh kinh, trải đủ mọi nỗi hiểm nạn, đi khắp một trăm năm mươi nước, dần dần đến Xá Vệ, thỉnh được hơn sáu trăm bộ kinh. Năm Trinh Quán mười chín, Ngài trở lại kinh thành. Phiên dịch kinh luận ở Ngọc Hoa Đài, tổng cộng một ngàn ba trăm ba mươi quyển. Đã nằm bệnh, Sư thấy hoa sen trắng to và hình tướng Phật. Sư xếp chân, nằm trên hông phải qua đời. Sư đã mất hai tháng mà sắc tướng, diện mạo vẫn như còn sống. Trước ngày Ngài sang Tây Trúc, đã vỗ vào cây tùng ở chùa Linh Nghiêm thề rằng: “Ta sang phương Tây, ngươi hãy mọc dài về phương Tây. Ta trở về phương Đông, ngươi hãy hướng về phương Đông”. Sư đi rồi, cây tùng mọc dài về phía Tây đến mấy trượng. Một hôm, cây chợt mọc trở về phương Đông. Các đệ tử vui mừng nói: “Thầy về rồi đấy!” Quả nhiên là như thế. Khi ấy, người ta gọi cây tùng ấy là Cây Tùng Được Xoa Đầu. Xét thấy lời Sư tự thề chẳng sai sẩy như thế, [đó là] chân ngữ, thật ngữ; cũng có cùng một ý nghĩa với chuyện cái lưỡi của ngài La Thập chẳng hư nát và tướng lưỡi dài rộng của chư Phật vậy. Đối với kinh này do các Ngài dịch, há có thể chẳng tin?

“Ghép lại để so sánh” là [so sánh giữa] hai lần dịch trước và sau. Sai biệt đôi chút, phần lớn giống nhau: Âm tiếng Phạn hơi khác nhau, và từ ngữ có rườm rà hay đơn giản khác biệt. Ví dụ như Hằng hà và Căng Già, sáu phương và mười phương v.v... Nhưng đại ý là một, chẳng trái nghịch nhau. “Đều hoằng dương”: Pháp Hoa có ba bản dịch, bản dịch đời Tần thịnh hành. Kinh này có hai bản dịch, cũng giống như thế).

Nhị, minh thích.

Thứ minh thích thử kinh giả, luận tắc hữu Thiên Thân Bồ Tát Vô Lượng Thọ Kinh Luận, giải tắc hữu Từ Ân Thông Tán, Hải Đông Sớ, Cô Sơn Sớ, nãi chí Đại Hựu Lược Giải đẳng.

(Sớ) Thiên Thân Bồ Tát giả, thường nhập Nhật Quang Định, thăng Đâu Suất thiên cung nội viện, thân cận Từ Thị, tạo Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá. Ưu Bà Đề Xá giả, thử vân “phân biệt nghĩa”. Từ Ân pháp sư giả, húy Khuy Cơ, tánh Uất Trì thị, Kính Đức do tử dã. Trang sư độ chi xuất gia. Học thông Đại Tiểu, tạo sớ kế khả bách quyển. Thích Di Lặc Hạ Sanh Kinh, bút phong đắc xá lợi nhị thất lạp. Phục thị Tây Phương yếu nghĩa, hữu Di Đà Kinh Thông Tán nhất quyển. Hải Đông pháp sư giả, húy Nguyên Hiểu. Kỳ sớ thử kinh, đại suất y luận vi chủ. Cô Sơn Viên pháp sư giả, thập sớ lưu thông, thử sớ cư nhất.

(Diễn) Cô Sơn thập sớ thông kinh giả. Nhất, Văn Thù Bát Nhã Kinh. Nhị, Di Giáo Kinh. Tam, Bát Nhã Tâm Kinh. Tứ, Thụy Ứng Kinh. Ngũ, Tứ Thập Nhị Chương Kinh. Lục, Bất Tư Nghị Pháp Môn Kinh. Thất, Vô Lượng Thọ Kinh. Bát, Phổ Hiền Quán Kinh. Cửu, A Di Đà Kinh. Thập, Thủ Lăng Nghiêm Kinh. Thế xưng Thập Kinh Sớ Chủ vân.

二、明釋。

次明釋此經者，論則有天親菩薩無量壽經論，解則有慈恩通贊，海東疏，孤山疏，乃至大佑略解等。

(疏)天親菩薩者，常入日光定，昇兜率天宮內院，親覲慈氏，造無量壽經優婆提舍。優婆提舍者，此云分別義。慈恩法師者，諱窺基，姓尉遲氏，敬德猶子也。奘師度之出家。學通大小，造疏計可百卷。釋彌勒下生經，筆鋒得舍利二七粒。復示西方要義，有彌陀經通贊一卷。海東法師者，諱元曉。其疏此經，大率依論為主。孤山圓法師者，十疏流通，此疏居一。

(演)孤山十疏通經者 。 一、文殊般若經 。 二、遺教

經。三、般若心經。四、瑞應經。五、四十二章經。六、不思議法門經。七、無量壽經。八、普賢觀經。九、阿彌陀經。十、首楞嚴經。世稱十經疏主云。

(Hai, nói về chuyện giải thích kinh.

Tiếp theo là nói đến chuyện giải thích kinh này, về luận thì có Vô Lượng Thọ Kinh Luận của Thiên Thân Bồ Tát, về giải thì có Thông Tán của ngài Từ Ân, Hải Đông Sớ, Cô Sơn Sớ, cho đến cuốn Lược Giải của ngài Đại Hựu v.v...

Sớ: Thiên Thân Bồ Tát thường nhập Nhật Quang Định, lên nội viện của cung trời Đâu Suất, thân cận ngài Từ Thị, soạn Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Bà Đề Xá. Ưu Bà Đề Xá được cõi này dịch là “phân biệt nghĩa”. Pháp sư Từ Ân húy là Khuy Cơ, họ Uất Trì, là cháu của Uất Trì Kính Đức (Uất Trì Cung), được ngài Huyền Trang độ xuất gia. Học thông suốt Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa. Soạn sớ giải tính ra cả trăm quyển. Khi Ngài chú giải Di Lặc Hạ Sanh Kinh, trên đầu ngọn bút, thu được mười bốn hạt xá lợi. Ngài lại chỉ bày ý nghĩa trọng yếu của Tây Phương, có Di Đà Kinh Thông Tán Sớ một quyển. Pháp sư Hải Đông, húy là Nguyên Hiểu. Sư sớ giải kinh này, nói chung lấy Vãng Sanh Luận làm chủ. Pháp sư Cô Sơn Viên có mười bản sớ lưu thông, sớ giải kinh này đứng đầu.

Diễn: “Mười bản sớ giải thích kinh của ngài Cô Sơn”: Một là kinh Văn Thù Bát Nhã, hai là kinh Di Giáo, ba là Bát Nhã Tâm Kinh, bốn là kinh Thụy Ứng, năm là Tứ Thập Nhị Chương Kinh, sáu là kinh Bất Tư Nghị Pháp Môn, bảy là kinh Vô Lượng Thọ, tám là Phổ Hiền Quán Kinh, chín là kinh A Di Đà, mười là kinh Thủ Lăng Nghiêm. Người đời gọi Ngài là Thập Kinh Sớ Chủ).

(Sớ) Nghĩa Uyên, Tịnh Giác, Việt Khê đẳng lịch đại chư sư chủng chủng giải thích suất đa tán một. Chí Nguyên, Đại Hựu sư giả, nãi hữu Lược Giải. Kim duy Hải Đông, Việt Khê, Đại Hựu sở giải cẩn tồn nhi dĩ. Thế viễn, nhân vong, kinh tàn, giáo thỉ, toại linh như thị quảng đại thâm viễn pháp môn, bất đắc nhân nhân hiểu liễu, ninh bất bi phù?

(疏)義淵、淨覺、越溪等歷代諸師種種解釋率多散沒。至元、大佑師者，乃有略解。今唯海東、越溪、大佑所解僅存而已。世遠人亡 ，經殘教弛 ，遂令如是廣大深遠

法門，不得人人曉了，寧不悲夫？

(Sớ: Trải qua các đời, các tác phẩm giải thích của những vị sư như Nghĩa Uyên, Tịnh Giác, Việt Khê v.v... phần nhiều bị thất lạc. Trong niên hiệu Chí Nguyên, sư Đại Hựu bèn có bộ Lược Giải. Nay chỉ còn các bản chú giải của Hải Đông, Việt Khê và Đại Hựu còn tồn tại trên cõi đời mà thôi, đời đã xa, người đã khuất, kinh tàn, giáo suy vi, khiến cho pháp môn rộng lớn sâu xa như thế này mà không phải ai nấy cũng đều thấu hiểu, há chẳng đáng buồn ư?)

Nhược phù viễn thừa Phật chỉ, hoằng xiển bí tông, vi luận, vi văn, vi tập, vi lục, vi truyện, vi kệ, vi phú, vi thi, giao tán hỗ dương, kỳ lệ bất ức. Mạc bất đinh ninh khẩn cáo, cảm khái bi ca, phổ khuyến mê lưu, đồng quy giác lộ, nhất tằng quá mục, khả phất minh tâm?

(Sớ) Thượng văn chuyên chỉ chú thích thử kinh. Kim vị kỳ dư tán vịnh Tịnh Độ, sở hữu ngôn từ bất khả thắng kỷ. Vi luận, như Thập Nghi, Bảo Vương đẳng. Vi văn, như Long Thư, Vô Tận đẳng. Vi tập, như Quyết Nghi, Chỉ Quy đẳng. Vi lục, như Tịnh Độ Tự Tín đẳng. Vi truyện, như Tịnh Độ Lược Truyện đẳng. Vi kệ, như Kính Lộ Tu Hành đẳng. Vi phú, như Thần Thê An Dưỡng đẳng. Vi thi, như Chư Gia Hoài Tịnh Độ đẳng.

(Diễn) Bảo Vương Luận đẳng giả, Thảo Đường Phi Tích pháp sư, tác Niệm Phật Bảo Vương Tam Muội Luận. Thiên Thai Trí Giả đại sư, tác Thích Thập Nghi Luận. Long Thư cư sĩ Vương Nhật Hưu, tác Tịnh Độ Văn. Vô Tận cư sĩ Trương Thương Anh, tác Cầu Sanh Tịnh Độ Văn. Thị Lang Vương Cổ, tác Trực Chỉ Tịnh Độ Quyết Nghi Tập. Ngô quận sa môn Đại Hựu, tác Tịnh Độ Chỉ Quy Tập. Vô Công cư sĩ Vương Điền, tác Tịnh Độ Tự Tín Lục. Từ Vân sám chủ Tuân Thức, tác Tịnh Độ Lược Truyện. Thiện Đạo hòa thượng tác kệ, kệ vân: “Tiệm tiệm kê bì hạc phát, khán khán hành bộ long chung. Duy hữu kính lộ tu hành, đản niệm A Di Đà Phật”. Vĩnh Minh thiền sư, tác Thần Thê An Dưỡng Phú. Chư gia hoài Tịnh Độ thi, như Trung Phong, Tây Trai Sở Thạch, chư Sư đẳng.

若夫遠承佛旨，弘闡祕宗，為論為文，為集為錄，為傳為偈，為賦為詩，交讚互揚，其麗不億。莫不叮嚀懇告，感慨悲歌，普勸迷流，同歸覺路，一曾過目，可弗銘心？

(疏)上文專指註釋此經。今謂其餘讚詠淨土，所有言辭不可勝紀。為論，如十疑、寶王等。為文，如龍舒、無盡等。為集，如決疑、指歸等。為錄，如淨土自信等。為傳，如淨土略傳等。為偈，如徑路修行等。為賦，如神棲安養等。為詩，如諸家懷淨土等。

(演)寶王論等者，草堂飛錫法師，作念佛寶王三昧論。天台智者大師，作釋十疑論。龍舒居士王日休，作淨土文。無盡居士張商英永明壽禪師作求生淨土文。侍郎王古，作直指淨土決疑集。吳郡沙門大佑，作淨土指歸集。無功居士王闐，作淨土自信錄。慈雲懺主遵式，作淨土略傳。善導和尚作偈，偈云：漸漸雞皮鶴髮，看看行步龍鍾。惟有徑路修行，但念阿彌陀佛。永明禪師，作神棲安養賦。諸家懷淨土詩，如中峰，西齋楚石，諸師等。

(Như những tác phẩm kính vâng ý chỉ của Phật, hoằng truyền, xiển dương tông chỉ kín nhiệm, viết luận, soạn văn, soạn tập, soạn sách, soạn truyện, viết kệ, viết phú, làm thơ, cùng nhau tán dương, chẳng thể kể xiết! Không gì chẳng đau đáu khẩn thiết bảo ban, cảm khái bi ca, khuyên khắp những kẻ đang mê muội hãy trở về đường giác, hễ chạm qua mắt, há chẳng ghi khắc trong lòng ư?

Sớ: Những câu trong phần trên chuyên nói về việc chú thích kinh này; còn phần này nói đến những tác phẩm khác ca ngợi, ngâm vịnh Tịnh Độ. Tất cả ngôn từ chẳng thể nào ghi chép trọn hết được. Soạn luận thì như Thập Nghi Luận, Niệm Phật Bảo Vương Tam Muội Luận v.v... Soạn văn thì như Long Thư, Vô Tận v.v... Viết thành Tịnh Độ Tập thì như Tịnh Độ Quyết Nghi Tập, Tịnh Độ Chỉ Quy Tập v.v... Soạn lục là như Tịnh Độ Tự Tín v.v... Viết truyện là như Tịnh Độ Lược Truyện v.v... Viết kệ như Kính Lộ Tu Hành v.v... Viết phú như bài phú Thần Thê An

Dưỡng v.v... Làm thơ thì như Chư Gia Hoài Tịnh Độ v.v...

Diễn: “Bảo Vương Luận…”: Pháp sư Thảo Đường Phi Tích soạn Niệm Phật Bảo Vương Tam Muội Luận. Thiên Thai Trí Giả đại sư soạn Thích Thập Nghi Luận. Long Thư cư sĩ Vương Nhật Hưu viết [Long Thư] Tịnh Độ Văn. Cư sĩ Vô Tận Trương Thương Anh viết Cầu Sanh Tịnh Độ Văn. Thị Lang Vương Cổ viết Trực Chỉ Tịnh Độ Quyết Nghi Tập. Sa môn Đại Hựu ở Ngô quận soạn Tịnh Độ Chỉ Quy Tập. Cư sĩ Vô Công Vương Điền soạn Tịnh Độ Tự Tín Lục. Từ Vân sám chủ Tuân Thức viết Tịnh Độ Lược Truyện. Thiện Đạo hòa thượng viết bài kệ có đoạn: “Dần dần da gà, tóc hạc, nhìn xem chân bước rung rinh, chỉ có đường tắt tu hành, chỉ niệm A Di Đà Phật”. Thiền sư Vĩnh Minh soạn bài phú Thần Thê An Dưỡng. Thơ của các vị tưởng nhớ Tịnh Độ như thơ của các vị pháp sư Trung Phong, Tây Trai Sở Thạch v.v…)

(Sớ) Cáo nhi viết khẩn, chân thành chi ngữ, ký kỳ tín thọ nhi phụng hành dã. Ca nhi viết bi, thê sở chi từ, hoặc năng cảm phát nhi hưng khởi dã. Lệ, sổ dã. Bất ức giả, ức bất túc dĩ tận chi, ngôn đa dã. Thử giai Tịnh Độ thánh hiền thiên ngôn vạn ngữ, bất yếm phồn trùng, trực dục sanh tử hải trung, tận khiết chúng sanh ư bỉ ngạn nhi hậu dĩ. Ngã đẳng ưng đương hàm ân báo đức, lũ cốt minh tâm, triển chuyển lưu thông, đệ tương khuyến đạo. Như kỳ trí nhi bất lãm, lãm nhi bất tín, bất viết ngu mông chi huấn, tắc viết ký ngụ chi đàm, độc thả nại chi hà tai!

(疏)告而曰懇，真誠之語，冀其信受而奉行也。歌而曰悲，淒楚之辭，或能感發而興起也。麗，數也。不億者，億不足以盡之，言多也。此皆淨土聖賢千言萬語，不厭繁重，直欲生死海中，盡挈眾生於彼岸而後已。我等應當銜恩報德，縷骨銘心，展轉流通，遞相勸導。如其置而不覽，覽而不信，不曰愚蒙之訓，則曰寄寓之談，獨且奈之何哉。

(Sớ: Bảo ban mà nói là “khẩn thiết”, [ngụ ý] lời lẽ chân thành, mong mỏi họ (người nghe) sẽ tin nhận rồi vâng làm theo. Lời ca được gọi là bi thương, [ngụ ý] lời lẽ thê lương, may ra sẽ cảm động, khơi gọi lòng người, khiến họ hăng hái tu tập. Lệ là tính đếm. “Bất ức”: Ngay cả con số Ức cũng chẳng đếm trọn hết, ý nói nhiều lắm. Những tác phẩm ấy đều là ngàn vạn lời lẽ của các bậc thánh hiền Tịnh Độ, chẳng ngại rườm lời lặp đi lặp lại, chỉ vì muốn đưa hết chúng sanh trong biển sanh tử lên bờ kia mới thôi.

Chúng ta hãy nên nhớ ơn, báo đức, ghi xương, tạc dạ, xoay vần lưu thông, lần lượt khuyên dạy lẫn nhau. Nếu để đó, không xem tới, hoặc xem mà chẳng tin; nếu chẳng chê là lời dạy của kẻ ngu muội, tối tăm, thì cũng phán là chuyện ngụ ngôn, [đối với những kẻ ấy] chỉ đành chẳng biết làm sao được nữa?)

Tam, minh tụng.

Thứ minh tụng thử kinh giả, như thiệt căn bất hoại, thiên nhạc Tây nghênh, phương giải oán nhi vãng sanh, vị chung quyển nhi tọa thoát, quy như nhập Định; chung đổ bạch liên, ngân đài nhi dịch kim đài, thô nhạc nhi lai tế nhạc.

(Sớ) Thiệt căn bất hoại giả, Trí Luận vân: “Hữu tỳ kheo tụng Di Đà kinh. Mạng dục chung thời, ngữ đệ tử ngôn: ‘A Di Đà Phật dữ chư đại chúng, câu lai nghênh ngã’. Hậu tùng hỏa táng, thiệt căn bất hôi, sắc tướng tự nhược”. Thiên nhạc Tây nghênh giả, Tống Đường Thế Lương, tụng Di Đà kinh thập vạn quá. Nhất nhật, vị gia nhân viết: “Phật lai nghênh ngã”. Ngôn dĩ, tác lễ, tọa thệ. Kỳ dạ, hữu Lợi hành nhân, tại Đạo Vị sơn thượng, mộng Tây Phương dị quang, phan, hoa tân phân, âm nhạc liệu lượng, không trung thanh vân: “Đường Thế Lương dĩ sanh Tịnh Độ”. Giải oán vãng sanh giả, Tống Thượng Ngu dân Phùng Mân, thiếu sự du liệp. Kiến cự xà, trì sáo tương vãng, thích chi. Thời xà tại nham hạ, dục phệ hoàng độc. Mân thôi nham thạch áp chi, chí tử. Xà lũ vi túy; Mân tu sám, niệm Phật kinh niên, xà bất năng hại. Nhất nhật, thỉnh đồng xã tịnh lữ, tụng Di Đà kinh, hiệp chưởng nhi hóa. Vị chung tọa thoát giả, Tấn Trí Tiên pháp sư, hiệu Chân Giáo, trụ Bạch Liên Tự. Thập tam niên Tây hướng thập niệm, thập nhị thời bất tạm phế. Nhất tịch vi tật, mạng quán đường hành nhân tụng Di Đà kinh. Vị chung quyển, an nhiên tọa thoát. Quy như nhập Định giả, Tống Thích Xử Khiêm tinh tu Tịnh Độ. Nhất tịch, tụng Di Đà kinh tất, xưng tán Tịnh Độ, cáo chúng viết: “Ngô dĩ vô sanh nhi sanh Tịnh Độ”. Như nhập Thiền Định, yểm nhiên nhi hóa. Chung đổ bạch liên giả, Tống Gia Hòa quận Chung ẩu, nhật tụng Di Đà kinh thập biến, niệm Phật bất chuyết. Nhất nhật, ngữ kỳ tử viết: “Kiến bạch liên hoa vô số, chúng thánh nghênh ngã”. Toại đoan tọa, tủng thân hóa khứ. Ngân đài kim đài giả, Hoài Ngọc thiền sư, Thai Châu nhân, bố y, nhất thực, thường tọa, bất ngọa, tinh tấn niệm Phật, tụng Di Đà kinh tam thập vạn biến. Nhất nhật kiến Tây Phương thánh chúng, đa nhược Hằng sa. Nhất kình ngân đài, tùng song nhi nhập. Ngọc viết: “Ngô nhất sanh tinh tấn, thệ thủ kim đài, vi hà đắc thử?” Ngân đài toại ẩn. Ngọc cảm kích, bội phục tinh tấn. Tam thất nhật hậu, kiến Phật mãn không trung, nãi vị đệ tử viết: “Kim đài lai nghênh. Ngô sanh Tịnh Độ hỹ”. Thuyết kệ, hàm tiếu nhi thệ. Quận thủ Đoàn công dị chi, tác thi tán mỹ. Hữu “chi đê chỉ vị quải kim đài” chi cú vân.

(Diễn) Chi đê chỉ vị quải kim đài giả, thi vân: “Ngã sư nhất niệm đăng Sơ Địa, Phật quốc sanh ca lưỡng độ lai. Duy hữu môn tiền cổ hòe thụ, chi đê chỉ vị quải kim đài”.

三、明誦。

次明誦此經者，如舌根不壞，天樂西迎，方解冤而往生，未終卷而坐脫，歸如入定；終睹白蓮，銀臺而易金臺，粗樂而來細樂。

(疏)舌根不壞者，智論云：有比丘誦彌陀經。命欲終時，語弟子言：阿彌陀佛與諸大眾，俱來迎我。後從火葬，舌根不灰，色相自若。天樂西迎者，宋唐世良，誦彌陀經十萬過。一日謂家人曰：佛來迎我。言已，作禮，坐逝。其夜有利行人，在道味山上，夢西方異光，旛華繽紛，音樂嘹喨，空中聲云：唐世良已生淨土。解冤往生者，宋上虞民馮珉，少事遊獵。見巨蛇，持矟將往刺之。時蛇在巖下，欲噬黃犢。珉推巖石壓之，至死。蛇屢為祟；珉修懺，念佛經年，蛇不能害。一日請同社淨侶，誦彌陀經，合掌而化。未終坐脫者，晉智仙法師，號真教，住白蓮寺。十三年西向十念，十二時不暫廢。一夕微疾，命觀堂行人誦彌陀經。未終卷，安然坐脫。歸如入定者，宋釋處謙，精修淨土。一夕，誦彌陀經畢，稱讚淨土，告眾曰：吾以無生而生淨土。如入禪定，奄然而化。終睹白蓮者，宋嘉禾郡鍾嫗，日誦彌陀經十遍，念佛不輟。一日，語其子曰：見白蓮華無數，眾聖迎我。遂端坐，聳身化去。銀臺金臺者，懷玉禪師，台州人，布衣一食，常坐不臥，精進念佛，誦彌陀經三十萬遍。一日見西方聖眾，多若恆沙。一擎銀臺，從窗而入。玉曰：吾一生精進，誓取金臺，為何得此？銀臺遂隱。玉感激，倍復精進。三七日後，見佛滿空中，乃謂弟子曰：金臺來迎。吾生淨土矣。說偈，含笑而逝。郡守段公異之，作詩讚美。有枝低只為掛金臺之句云。

(演)枝低只為挂金臺者，詩云：我師一念登初地，佛國笙歌兩度來。惟有門前古槐樹，枝低只為挂金臺。

(Ba, nói về sự cảm ứng do đọc tụng.

Tiếp đó, nói: Người tụng kinh này lưỡi chẳng hư hoại, nhạc trời đón về Tây, giải trừ hờn oán rồi vãng sanh, tụng kinh chưa hết một quyển đã ngồi qua đời, trở về [Cực Lạc] như nhập Định; khi mất, thấy hoa sen trắng, đài bạc đổi thành đài vàng, nhạc thô tháp rồi đến nhạc vi diệu.

Sớ: “Lưỡi chẳng hoại”: Trí Độ Luận chép: Có tỳ kheo tụng kinh Di Đà. Lúc sắp lâm chung, bảo đệ tử: “A Di Đà Phật và đại chúng đều đến đón ta”. Sau đấy, [đệ tử] đem [nhục thân của Sư] hỏa táng, lưỡi chẳng cháy thành tro, sắc tướng vẫn giống hệt như cũ.

“Nhạc trời đón về Tây”: Đời Tống, Đường Thế Lương tụng kinh Di Đà hơn mười vạn biến. Một hôm, bảo người nhà: “Phật đến đón ta”. Nói xong, làm lễ, ngồi qua đời. Đêm ấy, có người tu hành tên Lợi ở trên núi Đạo Vị, mộng thấy phương Tây có ánh sáng lạ, tràng phan và hoa phấp phới, âm nhạc vang rền. Trong hư không có tiếng nói: “Đường Thế Lương đã sanh về Tịnh Độ”.

“Giải oán kết, vãng sanh”: Vào đời Tống, tại Thượng Ngu, có một người dân tên là Phùng Mân, thuở trẻ thích săn bắn. Thấy một con rắn to, Mân liền vác mâu đến đâm nó. Lúc ấy, rắn ở dưới vách núi, toan cắn con bê vàng. Phùng Mân đẩy đá từ vách núi xuống, đè chết rắn. Rắn nhiều lần hiện hồn quấy phá. Ông Mân tu sám, niệm Phật nhiều năm, rắn chẳng thể hại được. Một hôm, ông mời các bạn thanh tịnh cùng liên xã, tụng kinh Di Đà, chắp tay qua đời.

“Chưa tụng xong mà đã ngồi qua đời”: Đời Tấn, pháp sư Trí Tiên, hiệu là Chân Giáo, trụ tại chùa Bạch Liên, suốt mười ba năm hướng về phương Tây, tu thập niệm, trong suốt mười hai thời chẳng tạm bỏ. Một tối, Sư hiện chút bệnh nhẹ, bảo những người đang làm việc trong trai đường hãy tụng kinh Di Đà. Tụng chưa hết quyển kinh, Sư đã ngồi lặng lẽ qua đời.

“Về [Cực Lạc] như nhập Định” là ngài Thích Xử Khiêm đời Tống tu ròng Tịnh Độ. Một tối, Sư tụng kinh Di Đà xong, khen ngợi Tịnh Độ, bảo đại chúng: “Ta do vô sanh mà sanh Tịnh Độ”. Sư như nhập Thiền Định, đột nhiên qua đời.

“Lâm chung thấy hoa sen trắng”: Đời Tống, bà lão họ Chung ở quận Gia Hòa, hằng ngày tụng kinh Di Đà mười biến, niệm Phật chẳng bỏ sót. Một hôm, cụ bảo con: “Mẹ thấy hoa sen trắng vô số, các vị thánh đến đón mẹ”. Bà cụ bèn ngồi ngay ngắn, thân khẽ động, đã tịch rồi.

“Đài bạc, đài vàng”: Thiền sư Hoài Ngọc, người xứ Thai Châu, mặc áo vải, ngày ăn một bữa, thường ngồi, chẳng nằm, tinh tấn niệm Phật, tụng kinh Di Đà ba mươi vạn biến. Một hôm, Sư thấy Tây Phương thánh chúng nhiều như cát sông Hằng. Một vị bưng đài bạc, theo cửa sổ mà vào. Hoài Ngọc nói: “Ta cả đời tinh tấn, thề lấy được đài vàng, vì sao được đài này?” Đài bạc liền ẩn. Hoài Ngọc cảm kích, tinh tấn gấp bội. Hai mươi mốt ngày sau, Sư thấy Phật đầy ắp trên hư không. Sư bèn bảo đệ tử: “Đài vàng đến đón. Ta sanh về Tịnh Độ!” Nói kệ, mỉm cười, qua đời. Viên quan họ Đoàn đứng đầu quận ấy lấy làm lạ, làm thơ ca ngợi. Trong ấy có câu “đài vàng treo trĩu nặng cành cây”.

Diễn: “Đài vàng treo trĩu nặng cành cây”: Thơ rằng: “Thầy ta một niệm lên Sơ Địa, Phật quốc hai lần nhạc nghênh vang. Chỉ cội hòe già ngoài cổng chính, đài vàng treo trĩu nặng cành cây”.

(Sớ) Thô nhạc, tế nhạc giả, Nguyên Tử Hoa thiền sư, Đại Lịch cửu niên, ư Nhuận Châu Quán Âm Tự, tụng Di Đà kinh lục nguyệt. Hốt đắc tật, dạ văn hương khí, nhạc âm. Không trung cáo viết: “Thô nhạc dĩ quá, tế nhạc tục lai, quân đương vãng sanh”. Lương cửu, niệm Phật nhi hóa. Dị hương liên nhật bất tán.

(疏)粗樂細樂者，元子華禪師，大歷九年，於潤州觀音寺，誦彌陀經六月。忽得疾，夜聞香氣樂音。空中告曰：粗樂已過，細樂續來，君當往生。良久，念佛而化。異香連日不散。

(Sớ: “Nhạc thô tháp, nhạc vi diệu”: Đời Nguyên, thiền sư Tử Hoa vào năm Đại Lịch thứ chín (774), tụng kinh Di Đà suốt sáu tháng tại chùa Quán Âm ở Nhuận Châu. Sư chợt mắc bệnh; đêm ngửi thấy mùi hương, nghe tiếng nhạc. Trong hư không, có tiếng bảo: “Nhạc thô vụng đã hết, nhạc tinh tế sẽ tiếp tục vang, ông sẽ vãng sanh”. Hồi lâu sau, Sư niệm Phật qua đời. Mùi hương lạ đọng lại cả ngày chẳng tan).

Hựu nhược thư tả tắc hóa bị thương sanh, giảng diễn tắc tường phù bạch hạc.

(Sớ) Thư tả giả, Đường Thiện Đạo đại sư, phàm đắc sấn thí, dụng tả Di Đà kinh thập vạn quyển, khuyến nhân thọ trì. Diệc hữu độc tụng chí thập vạn biến giả, ngũ thập vạn biến giả. Tăng tục quy ngưỡng, chí hữu cảm cực, phần thân cúng dường, đắc Niệm Phật tam muội giả, bất khả thắng kỷ. Giảng diễn giả, Tống Trầm Tam Lang, vãn tuế hồi tâm niệm Phật. Nhân bệnh, thỉnh tăng giảng Di Đà kinh, dịch y nhi chung. Súc tất dục khởi, nhị tử cục ư danh giáo, dĩ dịch khám vi nan, duệ kỳ hĩnh trực chi. Tương nhập liệm, hốt cử thủ xuất y bị, cù nhiên nhi tọa, cử gia đại kinh. Nhị tử cấp tiền phù vệ, nãi dĩ trửu tiết trúy chi. Tử viết: “Trợ phụ tọa thoát nhĩ”, cánh tọa thệ. Trà tỳ, hữu bạch hạc nhị thập cửu chích, phi minh vân biểu, cửu chi Tây khứ.

又若書寫則化被蒼生，講演則祥符白鶴。

(疏)書寫者，唐善導大師，凡得襯施，用寫彌陀經十萬卷，勸人受持。亦有讀誦至十萬遍者，五十萬遍者。僧俗歸仰，至有感極。焚身供養，得念佛三昧者，不可勝紀。講演者，宋沈三郎，晚歲回心念佛。因病，請僧講彌陀經，易衣而終。縮膝欲起，二子局於名教，以易龕為難，曳其脛直之。將入斂，忽舉首出衣被，瞿然而坐，舉家大驚。二子急前扶衛，乃以肘節捶之。子曰：助父坐脫耳。竟坐逝。荼毗，有白鶴二十九隻，飛鳴雲表，久之西去。

(Lại nữa, như biên chép giáo hóa trọn khắp phàm dân, giảng diễn ắt hiện điềm lành hạc trắng.

(Sớ: “Biên chép”: Đời Đường, Thiện Đạo đại sư hễ được cúng dường, bèn dùng để chép kinh Di Đà, số đến mười vạn quyển. Sư khuyên người khác thọ trì, cũng có người đọc tụng tới mười vạn biến, hay năm mươi vạn biến. Tăng, tục quy y ngưỡng mộ, đến nỗi có người cảm mộ cùng cực, đã đốt thân cúng dường. Người đắc Niệm Phật tam muội chẳng thể ghi xiết.

“Giảng diễn”: Ông Trầm Tam Lang đời Tống, tuổi già, hồi tâm niệm Phật. Do bị bệnh, ông thỉnh Tăng giảng kinh Di Đà, thay áo, qua đời. Ông co chân toan ngồi dậy, hai đứa con trai câu nệ danh giáo, cho là khó thể đổi hòm, bèn kéo chân cha cho thẳng ra. Lúc sắp nhập liệm, ông ta đột nhiên thò đầu ra khỏi vải liệm, đột ngột ngồi dậy, cả nhà kinh hãi. Hai đứa con trai vội tiến lên nâng đỡ, ông ta bèn dùng khuỷu tay huých họ. Con bèn nói: “Giúp cha ngồi qua đời mà”. Ông ta bèn ngồi qua đời. Lúc hỏa thiêu, có hai mươi chín con hạc trắng bay lượn, hót ríu

rít trong mây, hồi lâu sau, bay về phía Tây).

Hiện tiền cảm ứng, tắc bảo địa dao quán, khắc thủ vãng sanh, tắc Niết Bàn phi tỷ. Như tư cảm ứng, lũ kiến cổ kim.

(Sớ) Bảo địa dao quán giả, Đường Đại Hành thiền sư, sơ tu Phổ Hiền Sám; hậu nhập Đại Tạng, tùy thủ thủ quyển, đắc Di Đà kinh, nhật dạ tụng vịnh. Chí tam thất nhật, đổ lưu ly địa thượng, Phật cập nhị đại sĩ hiện tiền. Hy Tông văn kỳ sự, chiếu nhập nội đình, tứ hiệu Thường Tinh Tấn Bồ Tát. Hậu lưu ly địa phục kiến, tức nhật mạng chung, dị hương kinh tuần, nhục thân bất hoại. Niết Bàn phi tỷ giả, Lương Đạo Trân pháp sư, Thiên Giám trung, khế tích Lư Sơn, mộ Viễn công tịnh nghiệp. Thiền tọa trung, hốt kiến hải thượng sổ bách nhân thừa bảo phảng tiền mại. Sư vấn: “Hà chi?” Đáp viết: “Vãng Cực Lạc quốc”. Nhân cầu phụ tải. Báo vân: “Pháp sư tuy thiện giảng Niết Bàn kinh, diệc đại bất khả tư nghị. Nhiên vị tụng Di Đà kinh, khởi đắc đồng vãng?” Sư toại phế giảng, niệm Phật, tụng Di Đà kinh cập nhị vạn biến. Tương chung tứ thất nhật tiền, dạ tứ cổ, kiến Tây Phương ngân đài lai chí, không trung kiểu như bạch nhật. Thanh vân: “Pháp sư đương thừa thử đài vãng sanh”. Thời chúng hàm văn thiên nhạc, dị hương. Sổ nhật hương do vị tán. Kỳ dạ, phong đảnh tự Tăng, dao kiến cốc khẩu hỏa cự sổ thập, minh liệu triệt dạ, thứ nhật nãi tri Sư thệ. Như thượng sở lục, giai tu nhân chứng quả, thử cảm, bỉ ứng, điệp kiến tằng xuất, tự cổ cập kim, vị cập mai cử.

現前感應，則寶地遙觀，剋取往生，則涅槃非比。如斯感應，屢見古今。

(疏)寶地遙觀者，唐大行禪師，初修普賢懺；後入大藏，隨手取卷，得彌陀經，日夜誦詠。至三七日，睹琉璃地上，佛及二大士現前。僖宗聞其事，詔入內庭，賜號常精進菩薩。後琉璃地復見，即日命終，異香經旬，肉身不壞。涅槃非比者，梁道珍法師，天監中，憩錫盧山，慕遠公淨業。禪坐中，忽見海上數百人乘寶舫前邁。師問：何之？答曰：往極樂國。因求附載。報云：法師雖善講涅槃經，亦大不可思議。然未誦彌陀經，豈得同往？師遂廢講，念佛，誦彌陀經及二萬遍。將終四七日前，夜四鼓，見西方銀臺來至，空中皎如白日。聲云：法師當乘此臺往生。時眾咸聞天樂，異香。數日香猶未散。其夜峰頂寺僧，遙見谷口火炬數十，明燎徹夜，次日乃知師逝。如上所錄，皆修因證果，此感彼應，疊見層出，自古及今，未及枚舉。

(Cảm ứng trong hiện tiền thì dõi trông đất báu, ước định kỳ hạn vãng sanh, kinh Niết Bàn chẳng thể sánh bằng. Những sự cảm ứng như vậy, xưa nay thấy rất nhiều.

Sớ: “Dõi trông đất báu”: Đời Đường, thiền sư Đại Hành thoạt đầu tu Phổ Hiền Sám Pháp. Về sau, vào chỗ cất giữ Đại Tạng Kinh, tiện tay rút ra một quyển, bèn rút được kinh Di Đà. Sư ngày đêm tụng niệm, tán thán. Tới hai mươi mốt ngày, thấy trên đất lưu ly, đức Phật và hai vị đại sĩ hiện tiền. Vua Hy Tông nghe chuyện này, hạ chiếu vời Sư vào cung, ban danh hiệu Thường Tinh Tấn Bồ Tát. Sau đó, Sư lại thấy đất lưu ly, mạng chung ngay trong ngày hôm ấy. Mùi hương lạ đọng lại cả mười ngày, nhục thân chẳng hư.

“Niết Bàn chẳng thể sánh bằng”: Đời Lương, pháp sư Đạo Trân trong niên hiệu Thiên Giám, trụ tại Lư Sơn, ngưỡng mộ Tịnh nghiệp của tổ Huệ Viễn. Trong khi ngồi Thiền, Sư chợt thấy trên biển có mấy trăm người ngồi trên thuyền báu tiến về trước. Sư Hỏi: “Đi đâu thế?” Họ Đáp: “Đến cõi Cực Lạc”. Do vậy, Sư bèn xin ngồi nhờ thuyền của họ. Họ Đáp: “Pháp sư tuy khéo giảng kinh Niết Bàn cũng là rất chẳng thể nghĩ bàn; nhưng chưa tụng kinh Di Đà, làm sao cùng đi được?” Sư bèn bỏ giảng, niệm Phật, tụng kinh Di Đà đến hai vạn biến. Hai mươi tám ngày trước khi mất, lúc canh tư ban đêm, Sư thấy từ Tây Phương có đài bạc đưa tới. Trên trời sáng như ban ngày, có tiếng nói: “Pháp sư nên ngồi đài này mà vãng sanh”. Khi ấy, đại chúng đều nghe thấy nhạc trời và ngửi thấy mùi hương lạ. Mùi hương ấy mấy ngày chẳng tan. Đêm hôm ấy, vị Tăng sống trên đỉnh núi, nhìn thấy xa xa ở ngoài cửa hang núi có mấy chục ánh đuốc sáng ngời suốt đêm. Hôm sau mới biết Sư đã tịch. Những điều được ghi chép như trên đây đều do tu nhân chứng quả, ở đây cảm, bên kia sẽ ứng. [Những chuyện cảm ứng như thế này] thường được thấy nghe, từ xưa đến nay, chẳng thể nêu trọn).

Tứ, minh trì.

Nhược trì danh giả, hoặc nhất niệm nhi phi nhất quang, hoặc

nhất thanh nhi xuất nhất Phật, hoặc hưởng di lâm cốc, hoặc âm triệt cung vi, hoặc lục thời hệ niệm, nhi y chánh doanh không, hoặc thập tự tiêu tâm, nhi thánh hiền nhập hội. Kịp hồ chiêu đại, tục hữu danh lưu.

(Sớ) Thử chánh minh chấp trì danh hiệu dã. Tịnh nghiệp chư hiền, đa bất phồn tải. Cô cử chiêu chước thế nhân nhĩ mục giả nhất nhị, dĩ vi khích khuyến. Phi quang giả, Đường Thiện Đạo đại sư, nhân vấn “niệm Phật đắc sanh Tịnh Độ phủ?” Đáp viết: “Như nhữ sở niệm, toại nhữ sở nguyện”. Ư thị, Đạo nãi tự niệm A Di Đà Phật nhất thanh, tắc hữu nhất quang tùng kỳ khẩu xuất. Thập thanh chí bách, quang diệc như chi. Quang minh mãn thất. Đế văn kỳ sự, sắc sở cư vi Quang Minh Tự. Hậu đăng liễu thụ, đoan tọa nhi hóa. Xuất Phật giả, Thiếu Khang pháp sư tại Ô Long sơn, kiến Tịnh Độ đạo tràng, khuyến nhân niệm Phật. Chúng kiến Sư niệm Phật nhất thanh, khẩu xuất nhất Phật. Chí ư thập niệm, thập Phật thứ xuất, do nhược liên châu. Lâm chung chi nhật, khẩu phóng dị quang sổ đạo, yểm nhiên nhi thệ. Hưởng di giả, Đường Đạo Xước thiền sư, bình cư vị chúng giảng Vô Lượng Thọ kinh, tương nhị bách biến. Nhân các kháp châu, khẩu xưng Phật hiệu, hoặc thời tán tịch, thanh bá lâm cốc. Âm triệt giả, Đường Pháp Chiếu ư Tinh Châu Ngũ Hội Niệm Phật, cảm Đại Tông hoàng đế cung trung văn niệm Phật thanh, khiển sứ dao tầm. Kiến sư khuyến hóa chi thịnh, toại chiếu nhập cung. Cung nhân niệm Phật, diệc cập ngũ hội, hiệu Ngũ Hội pháp sư. Lục thời giả, Tấn Huệ Viễn pháp sư, cư Lư Sơn, chế liên hoa lậu, lục thời niệm Phật, trừng tâm hệ tưởng. Hậu thập cửu niên, thất nguyệt hối tịch, ư Bát Nhã đài, phương tùng Định khởi, kiến A Di Đà Phật, thân biến hư không, viên quang chi trung, vô lượng hóa Phật, cập Bồ Tát chúng, thủy lưu quang minh, diễn thuyết diệu pháp. Phật ngôn: “Ngã dĩ bổn nguyện lực cố, lai an ủy nhữ. Nhữ thất nhật hậu, đương sanh ngã quốc”. Chí kỳ, đoan tọa nhi thệ. Thập tự giả, Tống Trường Lô Tông Trách thiền sư, Thiền Lý đỗng ngộ, Tông Thuyết kiêm thông. Nhi viễn tôn Lư phụ chi quy, kiến liên hoa thắng hội. Kỳ pháp nhật niệm A Di Đà Phật, hoặc thiên thanh, vạn thanh, các ư nhật hạ dĩ thập tự ký chi. Nhất tịch, mộng nhất nam tử, ô cân, bạch y, phong mạo thanh mỹ, vị Trách viết: “Dục nhập công Di Đà hội, khất thư nhất danh”. Trách vấn: “Công hà danh? Viết: “Phổ Huệ”. Hựu vân: “Gia huynh Phổ Hiền, diệc khất đăng danh”. Ngôn ngật, toại ẩn. Trách giác, nhi ngữ chư tôn túc, giai vân: “Hoa Nghiêm Ly Thế Gian phẩm, hữu nhị Bồ Tát danh”. Nãi tri thánh hiền u tán, dĩ nhị đại sĩ thư ư lục thủ. Chiêu đại giả, kim đại dã. Như Tây Trai, Không Cốc, Thiên Kỳ, Độc Phong đẳng, giai cận thế cao tăng, đốc tín tinh tu, thất hưu tiền cổ, tương tục bất tuyệt, sảo tường Vãng Sanh Tập trung. Cái thiên vạn trung, kỷ kỳ nhất nhị nhi dĩ.

(Diễn) Như Tây Trai, Không Cốc, Thiên Kỳ, Độc Phong đẳng, Hoàng Minh Sở Thạch Kỳ thiền sư, hữu Tây Trai Tịnh Độ Thi. Không Cốc Long thiền sư, hữu Không Cốc Tập. Thiên Kỳ thiền sư hiệu Quỳnh Tuyệt Lão Nhân, hữu Quỳnh Tuyệt Tập. Độc Phong Thiện thiền sư, hữu ngữ lục hành thế.

四、明持。

若持名者，或一念而飛一光，或一聲而出一佛，或響彌林谷，或音徹宮闈，或六時繫念，而依正盈空，或十字標心，而聖賢入會。洎乎昭代，續有名流。

(疏)此正明執持名號也。淨業諸賢，多不繁載。姑舉昭灼世人耳目者一二，以為激勸。飛光者，唐善導大師，人問念佛得生淨土否？答曰：如汝所念，遂汝所願。於是導乃自念阿彌陀佛一聲，則有一光從其口出。十聲至百，光亦如之。光明滿室。帝聞其事，敕所居為光明寺。後登柳樹，端坐而化。出佛者，少康法師在烏龍山，建淨土道場，勸人念佛。眾見師念佛一聲，口出一佛。至於十念，十佛次出，猶若連珠。臨終之日，口放異光數道，奄然而逝。響彌者，唐道綽禪師，平居為眾講無量壽經，將二百遍。人各掐珠，口稱佛號，或時散席，聲播林谷。音徹者，唐法照於并州五會念佛，感代宗皇帝宮中聞念佛聲，遣使遙尋。見師勸化之盛，遂詔入宮。宮人念佛，亦及五會，號五會法師。六時者，晉慧遠法師，居廬山，製蓮華漏，六時念佛，澄心繫想。後十九年，七月晦夕，於般若臺，方從定起，見阿彌陀佛，身遍虛空，圓光之中，無量化佛，及菩薩眾，水流光明，演說妙法。佛言：我以本願力故，來安慰汝。汝七日後，當生我國。至期，端坐而逝。十字者，宋長蘆宗賾禪師，禪理洞悟，宗說兼通。而遠尊盧阜之規，建蓮華勝會。其法日念阿彌陀佛，或千聲萬聲，各於日下以十字記之。一夕，夢一男子，烏巾白衣，風貌清美，謂賾曰：欲入公彌陀會，乞書一名。賾問：公何名？曰：普慧。又云：家兄普賢，亦乞登名。言訖遂隱。賾覺，而語諸尊宿，皆云：華嚴離世間品，有二菩薩名。乃知聖賢幽贊，以二大士書於錄首。昭代者，今代也。如西齋、空谷、天奇、毒峰等，皆近世高僧，篤信精修，匹休前古，相續不絕，稍詳往生集中。蓋千萬中，紀其一二而已。

(演)如西齋、空谷、天奇、毒峰等，皇明楚石琦禪師，有西齋淨土詩。空谷隆禪師，有空谷集。天奇禪師號煢絕老人，有煢絕集。毒峰善禪師，有語錄行世。

(Bốn là nói [sự cảm ứng] do thọ trì.

Như trì danh thì hoặc là niệm một câu phóng ra một tia sáng, hoặc mỗi tiếng niệm hiện ra một vị Phật, hoặc vang vọng khắp rừng núi, hoặc âm thanh lọt vào tận trong cung, hoặc sáu thời hệ niệm, y báo và chánh báo đầy ắp hư không, hoặc dùng chữ Thập để biểu thị cái tâm, thánh hiền xin dự vào hội, liên tục cho đến nay vẫn luôn lưu danh.

Sớ: Đây là nói trực tiếp đến chuyện chấp trì danh hiệu. Các bậc hiền nhân trong Tịnh Nghiệp quá nhiều đến nỗi chẳng thể chép hết; đành nêu ra một hai vị được người đời nhận biết rõ rệt nhất nhằm khích lệ, khuyên lơn.

“Phóng ánh sáng”: Có người hỏi Thiện Đạo đại sư đời Đường: “Niệm Phật có được sanh về Tịnh Độ hay chăng?” Ngài Đáp: “Đúng như lòng ông nghĩ tưởng, ông sẽ được toại nguyện”. Ngay khi ấy, ngài Thiện Đạo tự niệm A Di Đà Phật một tiếng, bèn có một tia sáng từ miệng tỏa ra. Niệm từ mười tiếng cho đến một trăm tiếng, ánh sáng đều [tỏa ra] như vậy. Quang minh ngập thất. Vua nghe chuyện này, sắc phong nơi Ngài trụ là Quang Minh Tự. Về sau, Ngài trèo lên cây liễu, ngồi ngay ngắn, viên tịch nơi đó.

“Niệm ra Phật”: Pháp sư Thiếu Khang lập Tịnh Độ đạo tràng tại núi Ô Long, khuyên người khác niệm Phật. Đại chúng thấy Sư niệm Phật một tiếng, từ trong miệng bay ra một vị Phật. Cho đến mười niệm là mười vị Phật lần lượt xuất hiện, giống như một xâu chuỗi. Ngày lâm chung, miệng Sư tỏa ra mấy tia sáng lạ, đột nhiên qua đời.

“Tiếng vang trọn khắp”: Thiền sư Đạo Xước đời Đường, thường giảng kinh Vô Lượng Thọ cho đại chúng, số lần giảng gần đến hai trăm lượt. Mỗi người [đến nghe] lần chuỗi, miệng niệm Phật hiệu, hoặc lúc giải tán, tiếng vang vọng khắp rừng núi.

“Âm thanh thấu triệt”: Ngài Pháp Chiếu đời Đường lập Ngũ Hội Niệm Phật ở Tinh Châu, cảm hoàng đế Đại Tông ở trong cung nghe tiếng niệm Phật. Vua sai người đi kiếm mãi tận xa. Do thấy Sư khuyến hóa hết sức đông đảo, bèn hạ chiếu triệu Sư vào cung. Người trong cung niệm Phật cũng là năm hội, cho nên Sư được gọi là Ngũ Hội pháp sư.

“Sáu thời”: Pháp sư Huệ Viễn đời Tấn, sống ở Lư Sơn, chế đồng hồ hoa sen, sáu thời niệm Phật, lắng lòng hệ niệm Cực Lạc. Mười chín năm sau, vào một đêm không trăng của tháng Bảy, Sư ở đài Bát Nhã, vừa mới xuất Định, liền thấy A Di Đà Phật thân đầy chật hư không. Trong viên quang có vô lượng hóa Phật và các vị Bồ Tát, nước chảy tỏa ánh sáng, diễn thuyết diệu pháp. Đức Phật dạy: “Ta do bổn nguyện lực, nên đến an ủi ông. Bảy ngày sau, ông sẽ sanh về nước ta”. Đến kỳ hạn, Sư ngồi ngay ngắn qua đời.

“Chữ thập”: Thiền sư Trường Lô Tông Trách đời Tống, ngộ rỗng rang lẽ Thiền, Tông lẫn Thuyết đều thông đạt. Do đã tôn kính khuôn mẫu Lư Sơn từ lâu, bèn lập hội sen thù thắng. Phương pháp là hằng ngày niệm A Di Đà Phật một ngàn tiếng, hoặc một vạn tiếng, mỗi người dùng chữ Thập để ghi nhớ [công khóa] mỗi ngày. Một đêm, Sư mộng thấy một người đàn ông, khăn đen, áo trắng, phong thái, diện mạo thanh cao, đẹp đẽ, bảo ngài Tông Trách: “Tôi muốn dự vào hội Di Đà của ông, xin hãy ghi một tên”. Ngài Tông Trách Hỏi: “Ông tên gì?” Đáp: “Phổ Huệ”. Lại nói: “Anh tôi là Phổ Hiền cũng xin ghi danh”. Nói xong, bèn ẩn mất. Ngài Tông Trách tỉnh giấc, kể với các vị tôn túc. Họ đều nói trong phẩm Ly Thế Gian của kinh Hoa Nghiêm có tên hai vị Bồ Tát ấy, bèn biết là thánh hiền ngầm tán dương, cho nên đề tên hai vị đại sĩ ở

đầu sổ [công cứ].

“Chiêu đại” là hiện thời, như Tây Trai, Không Cốc, Thiên Kỳ, Độc Phong v.v... đều là những bậc cao tăng trong thời cận đại, lòng tin chuyên dốc, tu hành thuần nhất, tốt lành sánh ngang cổ nhân, nối tiếp chẳng dứt. Những chuyện được kể khá tường tận trong Vãng Sanh Tập chỉ là ghi chép một hai trường hợp trong ngàn vạn trường hợp mà thôi!

Diễn: “Như Tây Trai, Không Cốc, Thiên Kỳ, Độc Phong” v.v…

Hoàng Minh Sở Thạch Kỳ thiền sư có Tây Trai Tịnh Độ Thi. Không Cốc Long thiền sư có Không Cốc Tập. Thiên Kỳ thiền sư hiệu Quỳnh Tuyệt Lão Nhân có Quỳnh Tuyệt Tập. Độc Phong Thiện thiền sư có ngữ lục lưu hành trong cõi đời).

Chí ư cảm hộ, tắc túc oán đắc độ, ác quỷ bất xâm. Linh ứng tắc cổ mục trùng minh, phu tù thoát nạn.

(Sớ) Oán độ giả. Đường Thiệu Bưu, Trấn Giang nhân, vi chư sanh thời, mộng chí nhất công phủ. Chủ giả vấn: “Nhữ tri sở dĩ bất đệ phủ?” Bưu đối bất tri. Nhân sử nhân dẫn Bưu tiền hành, kiến đại hoạch trung, hữu cáp lỵ tác nhân ngữ, hô Bưu danh. Bưu bố, toại niệm A Di Đà Phật. Cáp lỵ biến hoàng tước phi khứ. Bưu hậu cập đệ, quan chí An Phủ Sứ. Quỷ khước giả, Phật thế, hữu nhất quốc lân ư La Sát. La Sát thực nhân vô độ. Vương ước: “Tự kim quốc trung, gia dĩ nhất nhân, thứ đệ tống dữ, vật đắc uổng sát!” Hữu phụng Phật gia, chỉ sanh nhất tử, thứ đệ sung hành, phụ mẫu ai hào, chúc linh chí tâm niệm Phật. Dĩ Phật oai lực, quỷ bất đắc cận. Minh thần vãng thị, kiến tử thượng tại, tương chi nhi hoàn. Tự thị, La Sát chi hoạn toại tức. Mục minh giả, Tống Sùng thị nữ, song cổ. Niệm Phật tam niên, tinh cần bất thế, song mục trùng minh như cố. Nạn thoát giả, Nguyên mạt, Trương Sĩ Thành công Hồ Châu, Giang Chiết thừa tướng dữ chiến, cầm tứ thập nhân, tù hạm tống lục. Dạ túc Tây Hồ Điểu Khòa Tự. Đại Du Mưu thiền sư, từ bộ lang hạ. Tù kiến Sư thần quán nhàn nhã, trì tụng bất chuyết, nhân cầu cứu bạt. Sư giáo linh chí tâm niệm Nam Mô Cứu Khổ Cứu Nạn A Di Đà Phật. Trung hữu tam nhân tín thọ kỳ ngữ, niệm bất tuyệt khẩu. Thiên hiểu phát tù, dịch già tỏa, chí tam nhân, hình cụ bất túc, duy hệ dĩ thằng. Ký nhi thẩm cúc, tri lương dân bị lỗ giả, toại đắc thích.

至於感護，則宿冤得度，惡鬼不侵。靈應則瞽目重明，俘囚脫難。

(疏)冤度者。唐邵彪，鎮江人。為諸生時，夢至一公府。主者問：汝知所以不第否？彪對不知。因使人引彪前行，見大鑊中，有蛤蜊作人語，呼彪名。彪怖，遂念阿彌陀佛。蛤蜊變黃雀飛去。彪後及第，官至安撫使。鬼卻者，佛世，有一國鄰於羅剎。羅剎食人無度。王約：自今國中，家以一人，次第送與，勿得枉殺。有奉佛家，只生一子，次第充行，父母哀號，囑令至心念佛。以佛威力，鬼不得近。明晨往視，見子尚在，將之而還。自是，羅剎之患遂息。目明者，宋崇氏女，雙瞽。念佛三年，精勤不替，雙目重明如故。難脫者，元末，張士誠攻湖州，江浙丞相與戰，擒四十人，囚檻送戮。夜宿西湖鳥窠寺。大猷謀禪師，徐步廊下。囚見師神觀閒雅，持誦不輟，因求救拔。師教令至心念南無救苦救難阿彌陀佛。中有三人信受其語，念不絕口。天曉發囚，易枷鎖，至三人，刑具不足，惟繫以繩。既而審鞫，知良民被虜者，遂得釋。

(Còn như cảm ứng, hộ trì thì oán thù đời trước được độ thoát, ác quỷ chẳng xâm hại; linh ứng thì như mắt mù được sáng lại, tù nhân thoát nạn.

Sớ: “Độ kẻ oán”: Đời Đường, Thiệu Bưu là người xứ Trấn Giang. Lúc còn là chư sanh, ông ta nằm mộng thấy đến một công thự. Viên trưởng quan Hỏi: “Ngươi có biết sao thi chẳng đậu hay chăng?” Thiệu Bưu Đáp: “Không biết!” Do vậy, sai người dẫn ông Bưu tiến lên trước. Ông thấy trong chiếc vạc lớn có sò nói tiếng người, gọi tên ông Bưu. Thiệu Bưu sợ hãi, bèn niệm A Di Đà Phật. Sò biến thành chim sẻ bay đi mất. Về sau, Thiệu Bưu thi đỗ, làm quan tới chức An Phủ Sứ.

“Quỷ thoái lui”: Thời đức Phật, có một nước ở gần chỗ quỷ La Sát. La Sát ăn thịt người không biết bao nhiêu. Vua bèn ước hẹn với quỷ: “Từ nay trở đi, mỗi nhà trong nước sẽ theo thứ tự cống nạp một người cho ngươi, đừng giết chóc bừa bãi!” Có một nhà thờ Phật, chỉ sanh được một trai, theo thứ tự phải dâng nạp. Cha mẹ đau đớn khóc lóc, dặn dò con hãy chí tâm niệm Phật. Do oai lực của Phật, quỷ chẳng tới gần được. Sáng hôm sau, cha mẹ ra xem, thấy con vẫn còn sống, dẫn con trở về. Từ đấy, nạn La Sát bèn chấm dứt.

“Mắt sáng”: Đời Tống, cô gái họ Sùng, hai mắt đều mù. Niệm Phật ba năm, chuyên tinh, siêng năng, chẳng thay đổi chí, hai mắt bèn sáng lại như cũ.

“Thoát nạn”: Cuối đời Nguyên, Trương Sĩ Thành tấn công Hồ Châu. Thừa Tướng đánh nhau với hắn tại miền Giang Chiết, bắt được bốn mươi người, giam vào tù xa, đưa đi hành hình. Đến đêm, [xe tù] nghỉ tại chùa Điểu Khòa ở Tây Hồ. Thiền sư Đại Du Mưu đi thong dong trên hành lang. Tù nhân thấy Sư dáng vẻ nhàn nhã, trì tụng không ngớt; do vậy, bèn cầu Sư cứu giúp. Sư dạy họ hãy chí tâm niệm Nam Mô Cứu Khổ Cứu Nạn A Di Đà Phật. Trong số ấy, có ba người tin nhận lời Ngài, niệm không ngớt tiếng.

Tới sáng, giải tù nhân đi, thay gông xiềng, đến lượt ba người ấy, do không đủ gông cùm, chỉ trói bằng thừng. Thẩm vấn cặn kẽ, biết họ là lương dân bị bắt, họ bèn được thả).

Hựu phục ác nhân tắc Thiện Hòa thập niệm, địa ngục hiện, nhi hóa Phật không nghênh. Súc sanh tắc cù dục xưng danh, hình hài yểm, nhi liên hoa địa phát. Hà huống thân vô trọng thắc, báo tại tối linh, tín nguyện huân tu, ninh thành hư khí?

(Sớ) Ác nhân giả. Đường Trương Thiện Hòa, đồ ngưu vi nghiệp. Lâm chung, kiến quần ngưu sách mạng, ư thị đại bố. Hoán kỳ thê vân: “Tốc diên Tăng vị ngã niệm Phật”. Tăng chí, dụ vân: “Kinh trung thuyết lâm chung ác tướng hiện giả, chí tâm niệm Phật, tức đắc vãng sanh”. Hòa vân: “Địa ngục chí”. Cấp thủ hương lô lai, tức dĩ hữu thủ kình hỏa, tả thủ niêm hương, diện Tây, chuyên thiết niệm Phật. Vị mãn thập thanh, tự ngôn “Phật lai nghênh ngã”, tức hóa khứ. Súc sanh giả, Tống Hoàng Nham Chánh Đẳng Tự, Quán Công, súc cù dục, thường niệm Phật bất tuyệt. Nhất nhật, lập hóa lung thượng, Quán táng chi. Dĩ nhi thổ thượng, xuất tử liên hoa nhất đóa. Tầm thổ trung, tắc hoa tùng thiệt đoan nhi phát. Linh Chi Chiếu Luật Sư, vị chi tán, hữu “lập vong lung bế hồn nhàn sự, hóa tử liên hoa dã thái kỳ” chi cú. Như thượng trì danh sở cử, tự phi quang xuất Phật chí thử, diệc thiên vạn trung kỷ nhất nhi dĩ. Thắc giả, ác chi nặc ư tâm giả dã. Tối linh giả, nhân vi vạn vật chi linh dã. Mạt phục kết ngôn, ác nhân niệm Phật, thượng đắc vãng sanh, hà huống ác vị tất như Thiện Hòa. Súc sanh niệm Phật, thượng đắc vãng sanh, hà huống linh nhi hiệu vi nhân loại! Dĩ thử tỷ huống, tri tất sanh dã. Tín nguyện huân tu, sở tác đường quyên, vô hữu thị xứ.

又復惡人則善和十念，地獄現，而化佛空迎。畜生則鴝鵒稱名，形骸掩，而蓮華地發。何況身無重慝，報在最靈，信願熏修，寧成虛棄？

(疏)惡人者。唐張善和，屠牛為業。臨終，見群牛索命，於是大怖。喚其妻云：速延僧為我念佛。僧至，諭云：經中說臨終惡相現者，至心念佛，即得往生。和云：地獄至。急取香鑪來，即以右手擎火，左手拈香，面西專切念佛。未滿十聲，自言佛來迎我，即化去。畜生者，宋黃巖正等寺，觀公，畜鴝鵒，常念佛不絕。一日立化籠上，觀葬之。已而土上，出紫蓮華一朵。尋土中，則華從舌端而發。靈芝照律師，為之讚，有立亡籠閉渾閒事，化紫蓮華也太奇之句。如上持名所舉，自飛光出佛至此，亦千萬中紀一而已。慝者，惡之匿於心者也。最靈者，人為萬物之靈也。末復結言，惡人念佛，尚得往生，何況惡未必如善和。畜生念佛，尚得往生，何況靈而號為人類。以此比況，知必生也。信願熏修，所作唐捐，無有是處。

(Lại nữa, kẻ ác như Thiện Hòa mười niệm, tướng địa ngục hiện mà hóa Phật đón rước trên không. Súc sanh như con yểng xưng danh, xác đã vùi mà đất trổ hoa sen. Huống chi con người là hạng tối linh, thân không vướng tội ác nặng nề, tín nguyện huân tu, há thành luống uổng?

Sớ: “Kẻ ác”: Đời Đường, Trương Thiện Hòa làm nghề mổ trâu. Lâm chung, thấy lũ trâu đến đòi mạng; do vậy, hết sức kinh hoảng, gọi vợ: “Mau thỉnh Tăng niệm Phật cho ta”. Vị Tăng đến, khuyên nhủ: “Kinh dạy khi lâm chung tướng ác hiện ra, hãy chí tâm niệm Phật liền được vãng sanh”. Thiện Hòa nói: “Tướng địa ngục hiện ra rồi”. Vội cầm lấy lò hương, liền dùng tay phải nắm lửa, tay trái cầm hương, mặt hướng về phương Tây, chuyên nhất, thiết tha niệm Phật. Chưa đầy mười câu, tự nói: “Phật đến đón ta”, liền mất.

“Súc sanh”: Đời Tống, Quán Công thuộc chùa Chánh Đẳng xứ Hoàng Nham nuôi một con yểng, thường niệm Phật chẳng dứt. Một hôm, nó đứng chết trong lồng, Quán Công đem chôn, bỗng trên mặt đất trổ một đóa sen tím. Tìm trong đất thì ra hoa mọc từ lưỡi con chim. Ngài Linh Chi Chiếu luật sư soạn bài tán, trong ấy có câu: “Đứng chết trong lồng nào hiếm lạ, hóa sanh sen tím thật hy kỳ”. Những điều cảm ứng do trì danh như vừa nêu trên đây, từ phóng ra quang minh, hiện hình tướng Phật, cho đến chỗ này cũng chỉ là ghi chép một phần trong ngàn vạn phần đó thôi.

“Thắc” là trong tâm ẩn giấu điều ác. “Tối linh”: Con người linh thông nhất trong muôn loài. Cuối cùng, lại kết luận rằng: Kẻ ác niệm Phật còn được vãng sanh, huống hồ những kẻ chưa chắc đã ác như Thiện Hòa. Súc sanh niệm Phật còn được vãng sanh, huống hồ loài người được gọi là “tối linh”. Dùng điều này để so sánh, liền biết [người chân thật niệm Phật] ắt được vãng sanh. “Tín nguyện huân tu”: Tu tập pháp môn này mà phí uổng sẽ là chuyện chẳng bao giờ có).

Ngũ, kết khuyến.

Thị dĩ nhất âm thỉ xướng, thiên Phật đồng canh. Tam học cao tăng, cửu lưu danh đức, nhược u, nhược hiển, nhược thánh, nhược phàm, như vạn thủy vô bất triều Đông, tự quần tinh tất giai củng Bắc, phương chi tiệp kính, hiệu viết Phổ Môn, khởi hư ngữ tai! Quyết chí cầu sanh, vô dung nghĩ nghị giả hỹ.

(Diễn) Quần tinh tất giai củng Bắc giả, Luận Ngữ vân: “Vi chánh dĩ đức, thí như Bắc Thần cư kỳ sở, nhi chúng tinh củng chi”.

五、結勸。

是以一音始唱，千佛同賡。三學高僧，九流名德，若幽若顯，若聖若凡，如萬水無不朝東，似群星悉皆拱北，方之捷徑，號曰普門，豈虛語哉。決志求生，無容擬議者矣。

(演)群星悉皆拱北者，論語云：為政以德，譬如北辰居其所，而眾星拱之。

(Năm là kết luận, khuyên lơn.

Do vậy, một tiếng vừa đề xướng, ngàn vị Phật cùng tiếp lời. Bậc cao tăng Tam Học, các vị danh đức trong cửu lưu, dù u hay hiển, dù thánh hay phàm, như muôn dòng nước, không dòng nào chẳng xuôi về Đông, dường các ngôi sao đều chầu về phương Bắc. Đấy mới là đường tắt, được gọi là Phổ Môn, há phải lời lẽ rỗng tuếch ư? Hãy quyết chí cầu được vãng sanh, chớ nên băn khoăn, bàn định chi nữa!

Diễn: “Các ngôi sao đều chầu về phương Bắc”: Sách Luận Ngữ

viết: “Cai trị bằng đức thì ví như sao Bắc Cực ở đúng vị trí của nó, các ngôi sao đều chầu về”).

(Sớ) Thử tổng kết Tịnh Độ pháp môn, nhất thiết chúng sanh sở quy y dã. Xướng giả, đạo dã, canh giả, tục dã. Thỉ xướng giả, Thích Ca khai thị Tây Phương, chúng sanh thỉ tri Tịnh nghiệp, thị dẫn nhi đạo chi dã. Đồng canh giả, lục phương tán thán, tường như kinh văn trung thuyết, thị tục nhi hòa chi dã. Tam học giả, vi Thiền, Giáo, Luật tam tông dã. Thiền, như Vĩnh Minh, dĩ Tông môn trụ thạch, nhi thượng thượng phẩm sanh.

(Diễn) Vĩnh Minh dĩ Tông môn thượng thượng phẩm vãng sanh giả, Vĩnh Minh Thọ thiền sư, bỉnh đơn truyền chi chỉ, tác Tông Kính Lục, Vạn Thiện Đồng Quy Tập đẳng. Nhập diệt hậu, hữu Tăng kinh niên nhiễu kỳ tháp. Nhân vấn cố, viết: “Ngã bệnh nhập minh, kiến điện tả cúng nhất tăng tượng, vương cần kính lễ, mật tuân chi, nãi Hàng Châu Thọ thiền sư dã. Phàm nhân tử giai kinh minh phủ, thử Sư dĩ vãng Tây Phương thượng phẩm thượng sanh hỹ!”

(疏)此總結淨土法門，一切眾生所皈依也。唱者導也，賡者續也。始唱者，釋迦開示西方，眾生始知淨業，是引而導之也。同賡者，六方讚歎，詳如經文中說，是續而和之也。三學者，謂禪教律三宗也。禪，如永明，以宗門柱石，而上上品生。

(演)永明以宗門上上品生者，永明壽禪師，秉單傳之旨，作宗鏡錄，萬善同歸集等。入滅後，有僧經年遶其塔。人問故，曰：我病入冥，見殿左供一僧像，王勤敬禮，密詢之，乃杭州壽禪師也。凡人死皆經冥府，此師已往西方上品上生矣。

(Sớ: Đây là tổng kết pháp môn Tịnh Độ là pháp môn được hết thảy chúng sanh quy y. “Xướng” là hướng dẫn. “Canh” là tiếp nối. “Đề xướng đầu tiên”: Đức Thích Ca khai thị cõi Tây Phương, chúng sanh mới biết đến Tịnh nghiệp, đấy là hướng dẫn vậy. “Đồng canh” (cùng tiếp nối) là sáu phương [chư Phật] tán thán như trong kinh văn đã nói cặn kẽ; đó là nối tiếp phụ họa theo. “Tam học” là ba tông Thiền, Giáo, Luật. Thiền thì như ngài Vĩnh Minh là bậc thạch trụ trong nhà Thiền, mà thượng thượng phẩm vãng sanh.

Diễn: “Ngài Vĩnh Minh thuộc Tông Môn mà là vãng sanh thượng thượng phẩm”: Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ, nắm vững ý chỉ đơn truyền, soạn các bộ Tông Kính Lục, Vạn Thiện Đồng Quy Tập v.v… Sau khi Ngài nhập diệt, có một vị Tăng quanh năm đi nhiễu quanh tháp của Ngài. Người khác hỏi lý do, vị Tăng Đáp: “Tôi bị bệnh, vào cõi âm, thấy ở bên trái điện [Diêm La] thờ bức họa một vị Tăng. Vua siêng năng lễ bái. Tôi ngầm dò hỏi, thì ra là thiền sư Diên Thọ ở Hàng Châu. Phàm người đã chết đều phải qua minh phủ, vị Sư này đã vãng sanh Tây Phương trong thượng phẩm thượng sanh”).

(Sớ) Viên Chiếu dĩ độc bỉnh đơn truyền, nhi tiêu danh liên cảnh.

(Diễn) Viên Chiếu tiêu danh liên cảnh giả, Tống thời Viên Chiếu Bổn thiền sư, sơ tham Thiên Y hữu tỉnh. Hậu, nhất chí niệm Phật, trụ Tịnh Từ. Hữu Lôi Phong Tài pháp sư, thần du Tịnh Độ, kiến nhất hoa thù lệ, vấn chi, viết: “Đãi Tịnh Từ Bổn thiền sư nhĩ”. Hựu Tư Phước Hy Công, chí Sư sở túc lễ, thí kim nhi khứ. Nhân cật kỳ cố, viết: “Ngô định trung kiến kim liên hoa, nhân ngôn dĩ sĩ Bổn thiền sư nhĩ”. Hậu lâm chung, tọa thệ, thụy Viên Chiếu.

(疏)圓照以獨秉單傳，而標名蓮境。

(演)圓照標名蓮境者，宋時圓照本禪師，初參天衣有省。後，一志念佛，住淨慈。有雷峰材法師，神遊淨土，見一花殊麗，問之，曰：待淨慈本禪師耳。又資福曦公，至師所禮足，施金而去。人詰其故，曰：吾定中見金蓮花，人言以俟本禪師耳。後臨終，坐逝，諡圓照。

(Sớ: Ngài Viên Chiếu riêng giữ phép đơn truyền, mà tên ghi nơi cảnh sen.

Diễn: “Viên Chiếu tên ghi nơi cảnh sen”: Đời Tống, thiền sư Viên Chiếu Tông Bổn thoạt đầu tham học với ngài Thiên Y (thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài) có chỗ tỉnh ngộ. Về sau, Sư nhất chí niệm Phật, trụ tại chùa Tịnh Từ. Có Lôi Phong Tài pháp sư thần thức dạo chơi Tịnh Độ, thấy một đóa hoa đặc biệt rực rỡ. Hỏi thì có người Đáp: “Đợi thiền sư Tông Bổn chùa Tịnh Từ”. Lại Hy Công từ chùa Tư Phước đến lễ dưới chân Sư, dâng vàng cúng. Người khác cật vấn nguyên do, vị ấy Đáp: “Trong Định, tôi thấy hoa sen vàng, người ta bảo để đợi thiền sư Tông Bổn”. Về sau, Sư lâm chung, ngồi qua đời, thụy hiệu là Viên Chiếu).

(Sớ) Giáo, như Tăng Duệ hoằng phụ Thập sư, nhi liên hoa xuất tháp. Tứ Minh trung hưng Thai giáo, nhi Tây hướng tọa vong.

(Diễn) Tăng Duệ liên hoa xuất tháp giả, Tăng Duệ, tùng La Thập pháp sư bẩm thọ kinh nghĩa. Hậu dự Lư Sơn liên xã. Tống Nguyên Gia thập lục niên, hốt cáo chúng viết: “Ngô tương hành hỹ!” Diện Tây, hiệp chưởng nhi hóa. Chúng kiến Duệ tháp tiền nhất kim liên hoa. Thúc nhĩ nhi ẩn, hữu ngũ sắc hương yên tùng kỳ phòng xuất.

(疏)教，如僧叡弘輔什師，而蓮華出榻。四明中興台教，而西向坐亡。

(演)僧叡蓮花出榻者，僧叡，從羅什法師稟受經義。後預廬山蓮社。宋元嘉十六年，忽告眾曰：吾將行矣。面西合掌而化。眾見叡榻前一金蓮花。倏爾而隱，有五色香煙從其房出。

(Sớ: Giáo thì như ngài Tăng Duệ giúp ngài La Thập hoằng truyền, giường nẩy hoa sen. Ngài Tứ Minh trung hưng giáo nghĩa Thiên Thai, ngồi hướng mặt về Tây mà tịch.

Diễn: “Giường ngài Tăng Duệ nẩy hoa sen”: Ngài Tăng Duệ theo pháp sư La Thập lãnh nhận kinh nghĩa. Về sau, tham dự Lư Sơn Liên Xã. Năm Nguyên Gia thứ mười sáu (439) đời Tống, Ngài chợt bảo mọi người: “Ta sắp đi rồi!” Ngài hướng về Tây, chắp tay mà hóa. Đại chúng thấy trước giường của ngài Tăng Duệ trổ một đóa sen bằng vàng, phút chốc biến mất. Có khói hương ngũ sắc từ phòng Ngài tỏa ra).

(Sớ) Luật, như Linh Chi, sanh hoằng Tỳ Ni, nhi tử sanh An Dưỡng. Thanh Chiếu đại xiển Luật học, nhi thuyết kệ Tây quy.

(Diễn) Thanh Chiếu thuyết kệ Tây quy giả, Tống Thanh Chiếu Hanh luật sư, sơ y Linh Chi tập Luật, chuyên tu Tịnh nghiệp lục thập niên. Lâm chung niệm Phật thuyết kệ viết: “Di Đà khẩu khẩu xưng, bạch hào niệm niệm tưởng, trì thử bất thoái tâm, quyết định sanh An Dưỡng”.

(疏)律，如靈芝，生弘毗尼，而死生安養。清照大闡律學，而說偈西歸。

(演)清照說偈西歸者，宋清照亨律師，初依靈芝習律，專修淨業六十年。臨終念佛說偈曰：彌陀口口稱，白毫念念想，持此不退心，決定生安養。

(Sớ: Luật như Linh Chi [Nguyên Chiếu], sống hoằng dương Luật Tạng, thác sanh An Dưỡng. Ngài Thanh Chiếu xiển dương Luật học rộng lớn, nói kệ về Tây.

Diễn: “Ngài Thanh Chiếu nói kệ về Tây”: Đời Tống, luật sư Thanh Chiếu Huệ Hanh thoạt đầu theo học Luật với ngài Linh Chi, chuyên tu Tịnh nghiệp sáu mươi năm. Lâm chung, Sư niệm Phật, nói kệ như sau: “Di Đà miệng luôn niệm, bạch hào mỗi niệm tưởng, giữ tâm

bất thoái ấy, quyết định sanh An Dưỡng”).

(Sớ) Nhược quảng cử giả, bất khả thắng số. Cửu lưu giả, vị Nho, Đạo, nông, công, y, bốc đẳng dã. Nho, như Văn Lộ Công, đức nghiệp mãn triều, nhi kết thập vạn đồng sanh chi duyên. Tô Trưởng Công, văn hành tuyệt thế, nhi hữu Tây Phương Công Cứ chi thuyết.

(Diễn) Cửu lưu giả, vị nho lưu, đạo lưu, âm dương, pháp lưu, danh lưu, mặc lưu, tung hoành, tạp lưu, nông lưu. Văn Lộ Công danh Ngạn Bác, vi Tống tể tướng, phong Lộ quốc công. Tô Trưởng Công danh Thức, vi Hàn Lâm Học Sĩ, tự hiệu Đông Pha cư sĩ. Thập vạn duyên giả, khuyến nhân niệm Phật thư danh liên lục, mãn túc thập vạn nhân. Tây Phương Công Cứ giả, Trưởng công vãng lai Nam Bắc, mỗi đới nhất Tây Phương Biến Tướng nhi hành, nhân vấn chi viết: “Thử ngã sanh Tây Phương công cứ dã”.

(疏)若廣舉者，不可勝數。九流者，謂儒道農工醫卜等也。儒，如文潞公，德業滿朝，而結十萬同生之緣。蘇長公，文行絕世，而有西方公據之說。

(演)九流者，謂儒流、道流、陰陽、法流、名流、墨流、縱橫、雜流、農流。文潞公名彥博，為宋宰相，封潞國公。蘇長公名軾，為翰林學士，自號東坡居士。十萬緣者，勸人念佛書名蓮錄，滿足十萬人。西方公據者，長公往來南北，每帶一西方變相而行，人問之曰：此我生西方公據也。

(Sớ: Nếu kể rộng rãi thì chẳng kể xiết. “Cửu lưu” là Nho, Đạo, nông dân, thợ thuyền, thầy thuốc, thầy bói v.v... Nho như Văn Lộ Công đức hạnh công nghiệp trùm khắp triều đình, [đề xướng hội niệm Phật] kết duyên cùng vãng sanh với mười vạn người. Tô Trưởng Công văn chương, hạnh nghiệp tuyệt thế, có câu nói “Tây Phương Công Cứ”.

Diễn: “Cửu lưu” là Nho lưu, Đạo lưu, Âm Dương, Pháp lưu, Danh lưu, Mặc lưu, Tung Hoành, Tạp lưu, Nông lưu. Văn Lộ Công tên là [Văn] Ngạn Bác, là Tể Tướng đời Tống, được phong làm Lộ quốc công. Tô Trưởng Công tên là Thức, làm Hàn Lâm Học Sĩ, tự xưng là cư sĩ Đông Pha. “Mười vạn duyên”: [Văn Lộ Công] khuyên người niệm Phật, ghi danh vào sổ sen, trọn đủ mười vạn người. “Tây Phương Công Cứ”: Tông Trưởng Công vào Nam ra Bắc, luôn mang theo bức vẽ Tây Phương Biến Tướng (cảnh Tây Phương Tịnh Độ) cùng đi, ai hỏi bèn Đáp: “Đấy là công cứ để vãng sanh Tây Phương của tôi”).

(Sớ) Đạo, như Cát Tế Chi xả Tiên học, nhi hồi tâm Tịnh nghiệp.

(Diễn) Xả tiên học nhi hồi tâm giả, Tống Cát Tế Chi, Cú Dung nhân, cửu sự tiên học. Thê Kỷ thị, độc tinh thành niệm Phật. Nguyên Gia tam niên, phương tại cơ trữ, hốt giác không trung thanh minh, nãi chiêm ngưỡng tứ biểu, kiến Tây Phương hữu Phật hiện thân, bảo cái, tràng phan, ánh tế vân hán. Hỷ viết: “Kinh ngôn Vô Lượng Thọ Phật, kỳ tức thử da?” Toại ngũ thể đầu địa, Tế Chi kinh dị tựu chi, Kỷ thị chỉ thị Phật sở, Tế Chi diệc kiến Phật bán thân, tường vân ngũ thái. Thân lý hàm kiến, Tế Chi do thị hồi tâm niệm Phật.

(疏)道，如葛濟之捨仙學，而回心淨業。

(演)捨仙學而回心者，宋葛濟之，句容人，久事仙學。妻紀氏，獨精誠念佛。元嘉三年，方在機杼，忽覺空中清明，乃瞻仰四表，見西方有佛現身，寶蓋幢幡，映蔽雲漢。喜曰：經言無量壽佛，其即此耶？遂五體投地，濟之驚異就之，紀氏指示佛所，濟之亦見佛半身，祥雲五彩。親里咸現，濟之由是回心念佛。

(Sớ: Đạo thì như Cát Tế Chi bỏ học đạo Tiên, hồi tâm tu Tịnh nghiệp.

Diễn: “Bỏ học đạo Tiên, hồi tâm”: Đời Tống, Cát Thế Chi là người xứ Cú Dung, theo học đạo tiên đã lâu. Vợ là Kỷ thị riêng mình tinh thành niệm Phật. Vào năm Nguyên Gia thứ ba (426), bà vừa mới đến chỗ khung dệt, bỗng cảm thấy hư không trong sáng, bèn nhìn ngắm bốn phía, thấy phương Tây có Phật hiện thân, lọng báu, tràng phan, chiếu sáng ngời bầu trời. Bà vui mừng nói: “Kinh nói đến Vô Lượng Thọ Phật có phải là đây chăng?” Bèn gieo năm vóc xuống đất. Tế Chi lấy làm lạ, đi tới. Kỷ thị chỉ bày chỗ đức Phật hiện, Tế Chi cũng thấy đức Phật hiện nửa người, mây lành năm sắc. Người thân và xóm giềng đều trông thấy. Do vậy, Tế Chi hồi tâm niệm Phật).

(Sớ) Loan pháp sư phần Tiên kinh, nhi chuyên tu Quán Kinh.

(Diễn) Phần tiên kinh nhi tu Quán Kinh giả, Hậu Ngụy Đàm Loan, tánh thị trường sanh, thọ Đào ẩn cư tiên kinh thập quyển. Hậu ngộ Bồ Đề Lưu Chi, nãi vấn viết: “Phật hữu trường sanh bất tử thuật hồ?” Chi tiếu viết: “Trường sanh bất tử ngô Phật đạo dã”. Nãi thọ Thập Lục Quán Kinh, viết: “Học thử, tắc tam giới vô phục sanh, lục đạo vô phục vãng, kỳ vi thọ dã, Hằng sa kiếp thạch mạc năng tỷ yên! Thử ngô kim tiên thị chi trường sanh dã”. Đàm đại hỷ, toại phần tiên kinh nhi tu Tịnh Độ.

(疏)鸞法師焚仙經，而專修觀經。

(演)焚仙經而修觀經者，後魏曇鸞，性嗜長生，受陶隱居仙經十卷。後遇菩提流支，乃問曰：佛有長生不死術乎？支笑曰：長生不死吾佛道也。乃授十六觀經，曰：學此則三界無復生，六道無復往，其為壽也，恒沙劫石莫能比焉。此吾金仙氏之長生也。曇大喜，遂焚仙經而修淨土。

(Sớ: Pháp sư Đàm Loan đốt kinh Tiên để chuyên tu Quán Kinh.

Diễn: “Đốt kinh đạo tiên để tu Quán Kinh”: Đời Hậu Ngụy, ngài Đàm Loan tánh ưa thích trường sanh, được Đào ẩn cư (đạo sĩ Đào Hoằng Cảnh) trao cho mười quyển kinh đạo tiên. Về sau, Ngài gặp Bồ Đề Lưu Chi, bèn Hỏi: “Phật có thuật trường sanh bất tử hay chăng?” Ngài Bồ Đề Lưu Chi cười bảo: “Trường sanh bất tử là đạo của đức Phật ta”. Bèn trao cho Thập Lục Quán Kinh, bảo: “Học kinh này sẽ chẳng sanh trong tam giới nữa, chẳng vào trong lục đạo nữa, như vậy thì tuổi thọ lâu dài, Hằng sa kiếp thạch đều chẳng thể sánh bằng! Đó là thuật trường sanh của đức Kim Tiên (đức Phật) vậy”. Ngài Đàm Loan hết sức vui mừng, bèn đốt kinh tiên để tu Tịnh Độ).

(Sớ) Nãi chí Tử Chương chi nghiệp Kỳ Hoàng nhi niệm Phật.

(Diễn) Nghiệp Kỳ Hoàng nhi niệm Phật giả, Nguyên Ngô Tử Chương nghiệp y, nhất sanh niệm Phật, Chí Chánh gian vô tật, niệm Phật nhi thệ. Kỳ Hoàng giả, Kỳ Bá dữ Hiên Viên Hoàng Đế vấn đáp, tác Nội Kinh đẳng thư, vi y gia chi tổ.

(疏)乃至子章之業岐黃而念佛。

(演)業岐黃而念佛者，元吳子章業醫，一生念佛，至正間無疾，念佛而逝。岐黃者，岐伯與軒轅黃帝問答，作內經等書，為醫家之祖。

(Sớ: Cho đến Tử Chương theo nghề y, nhưng niệm Phật.

Diễn: “Học theo nghề y mà niệm Phật”: Đời Nguyên, Ngô Tử

Chương theo nghề y, suốt đời niệm Phật. Trong niên hiệu Chí Chánh, ông không bệnh gì mà niệm Phật qua đời. Kỳ Hoàng là Kỳ Bá và Hiên Viên Hoàng Đế vấn đáp, soạn thành sách như Nội Kinh v.v… Họ là tổ nghề y [vì thế, hành nghề y được gọi là “nghiệp Kỳ Hoàng”]).

(Sớ) Trương Thuyên Chi hà lỗi tỷ nhi xưng danh.

(Diễn) Hà lỗi tỷ nhi xưng danh giả, Tấn, Trương Thuyên, cao dật hiếu học, canh sừ gian đới kinh bất thích. Hậu nhập Lư Sơn liên xã, nghiên cùng nội điển, đa hữu ngộ nhập. Tống Cảnh Bình nguyên niên vô tật, Tây hướng, niệm Phật nhi thệ.

(疏)張銓之荷耒耜而稱名。

(演)荷耒耜而稱名者，晉，張詮，高逸好學，耕鋤間帶經不釋。後入廬山蓮社，研窮內典，多有悟入。宋景平元年無疾，西向念佛而逝。

(Sớ: Trương Thuyên Chi vác cày xưng danh.

Diễn: “Vác cày mà xưng danh”: Đời Tấn, Trương Thuyên, thanh cao, hiếu học. Trong khi cày bừa, luôn mang theo kinh chẳng rời. Về sau, ông tham gia Lư Sơn liên xã, nghiên cứu tột cùng kinh Phật, ngộ nhập nhiều chỗ. Trong năm Cảnh Bình nguyên niên (423) đời Tống, ông không bệnh tật, hướng về Tây, niệm Phật qua đời).

(Sớ) U như minh quân kính lễ, La Sát hưu tâm.

(Diễn) Minh quân kính lễ, tức Thọ thiền sư. La Sát hưu tâm giả, hữu La Sát tại nhất tụ lạc. Kỳ dân nhật tống tử dữ thực. Hữu tử quy tín Tam Bảo, nhất tâm niệm Phật, toại bất năng thực, nhân đắc quy.

(疏)幽如冥君敬禮，羅剎休心。

(演)冥君敬禮，即壽禪師。羅剎休心者，有羅剎在一聚落。其民日送子與食。有子歸信三寶，一心念佛 ，遂不

能食，因得歸。

(Sớ: “U” là như vua cõi Âm kính lễ, La Sát nguôi lòng.

Diễn: Vị được vua cõi âm kính lễ chính là thiền sư [Vĩnh Minh] Diên Thọ. “La Sát nguôi lòng”: Có La Sát ở trong một xóm làng. Người dân nơi đó hằng ngày phải đưa con cho La Sát ăn. Có một đứa trẻ quy y, tin tưởng Tam Bảo, nhất tâm niệm Phật, La Sát chẳng thể ăn nó. Do vậy, nó được trở về).

(Sớ) Thánh, như Văn Thù cầu sanh, Phổ Hiền nguyện vãng. Huống hiển dữ phàm, bất đãi luận hỹ. Triều Đông giả, hội cực nghĩa. Củng Bắc giả, tông bổn nghĩa. Dụ Tịnh Độ vi Chân Tế sở nghệ, thế tất hướng vãng, phi cưỡng chi sử nhiên dã.

(Diễn) Chân Tế sở nghệ, nghệ giả, tại dã.

(疏)聖，如文殊求生，普賢願往。況顯與凡，不待論矣。朝東者，會極義。拱北者，宗本義。喻淨土為真際所詣，勢必向往，非強之使然也。

(演)真際所詣，詣者在也。

(Sớ: Thánh thì như Văn Thù cầu được sanh về, Phổ Hiền nguyện được tới; huống hồ hiển và phàm, chẳng cần phải nói nữa! “Xuôi về Đông” có nghĩa là quy tụ về nơi cùng tột. “Chầu về phương Bắc” nghĩa là đề cao cái gốc; sánh ví Tịnh Độ là chỗ để Chân Tế quay về, thế ắt phải hướng tới, chẳng phải do cưỡng ép mà thành ra như vậy.

Diễn: “Chân Tế sở nghệ” (Đạt tới Chân Tế): “Nghệ” là tại.

(Sớ) Tiệp kính, phổ môn, giải kiến tiền văn. Trùng ngôn kết chi, minh bất hư dã. Quyết chí giả, Đại Bổn vân: “Thiết hữu đại hỏa, sung mãn tam thiên đại thiên thế giới, yếu đương quá thử, sanh bỉ quốc độ”, tắc quyết định kỳ chí, vô thoái khiếp dã. Nghĩ nghị giả, Dịch viết: “Nghĩ chi nhi hậu ngôn, nghị chi nhi hậu động”. Kim vị bất tu nghĩ nghị. Tích nhân hữu ngôn: “Bốc dĩ quyết nghi, bất nghi hà bốc?” Niệm Phật vãng sanh, đản đế tín bất nghi nhi dĩ, hà phục nghĩ nghị vi tai?

(Diễn) Bất nghi hà bốc giả, Đường Thái Tông vi Tần vương thời, dữ thái tử Kiến Thành tương kỵ, dục cử binh, chúng nghi khủng bất thắng, mạng bốc chi. Trương Công Cẩn, thủ quy đầu địa viết: “Bốc dĩ quyết nghi, bất nghi hà bốc?”

(疏)捷徑普門，解見前文。重言結之，明不虛也。決志者，大本云：設有大火，充滿三千大千世界，要當過此，生彼國土，則決定其志，無退怯也。擬議者，易曰：擬之而後言，議之而後動。今謂不須擬議。昔人有言：卜以決疑，不疑何卜？念佛往生，但諦信不疑而已，何復擬議為哉？

(演)不疑何卜者 ， 唐太宗為秦王時 ， 與太子建成相

忌，欲舉兵，眾疑恐不勝，命卜之。張公瑾，取龜投地曰：卜以決疑，不疑何卜？

(Sớ: Xem lời giải thích của “đường tắt” và Phổ Môn trong phần trước. Lặp lại để kết luận thì rõ ràng [pháp môn này] chẳng hư luống vậy. “Quyết chí” là như kinh Đại Bổn chép: “Nếu có lửa lớn đầy dẫy khắp tam thiên đại thiên thế giới, cũng phải vượt qua, sanh về cõi ấy”, tức là chí hướng quyết định, chẳng lui sụt, chẳng khiếp nhược. “Toan tính, bàn định”: Kinh Dịch dạy: “Toan tính rồi mới nói, bàn định rồi mới hành động”. Nay nói chẳng cần phải băn khoăn, bàn định nữa! Xưa kia có người nói: “Bói toán để dứt lòng nghi hoặc. Nếu chẳng nghi hoặc thì bói để làm gì?” Đối với chuyện niệm Phật vãng sanh, chỉ nên tin tưởng chắc chắn, chẳng nghi ngờ mà thôi, cần gì phải băn khoăn, bàn định nữa ư?

Diễn: “Chẳng nghi bói làm gì?”: Khi Đường Thái Tông còn là Tần Vương, do bất hòa với thái tử Kiến Thành, muốn khởi binh giết Kiến Thành, thuộc hạ sợ chẳng thắng, sai người bói toán. Trương Công Cẩn quăng mai rùa xuống đất, nói: “Dùng bói để dứt lòng nghi, chẳng nghi thì bói làm gì?”)

Phật Thuyết A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn