Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

II. LUẬN VỀ CÕI TỊNH ĐỘ PHẬT A DI ĐÀ

Với sự nhận định của Huệ Viễn Đại Sư thì cõi Tịnh độ của Phật A Di Đà là do phàm phu tu hữu lậu nghiệp cảm thọ, cho nên cõi Tịnh độ này thâu nhiếp tất cả chúng sanh, gọi đó là Sự Tịnh độ. Nếu đúng về chư Phật mà nói thì cõi nước Tịnh độ tương ưng với nhơn địa tu hành mà được, nên gọi là Ứng Tịnh độ. Luận về nghĩa của Tịnh độ thì trong bộ đại thừa Nghĩa Chương đã có luận giải khá rõ ràng. Điều này trong bộ Quán Kinh Sớ cũng có nói đến, chẳng những thế mà còn phân định Tịnh độ có thô có diệu. Cõi thô Tịnh độ là cõi mà trong đó có phàm phu tu hữu lậu tịnh nghiệp phân đoạn sanh tử² được vãng sanh. Còn cõi diệu Tịnh độ là cõi của thánh nhơn biến dịch sanh tử³ cư trú. Nhưng trong Quán Kinh Sớ lại nói rằng cõi Tịnh độ Phật A Di Đà đang giáo hóa kia chính là cõi thô Tịnh độ. Còn chính do phước báo của đức Phật A Di Đà thì đặc biệt có cõi diệu Tịnh độ. Cõi diệu Tịnh độ nhiệm mầu vi diệu an trụ trong cõi thô Tịnh độ. Còn chính do phước báo của đức Phật A Di Đà thì đặc biệt có cõi diệu Tịnh độ. Điều vi diệu này không mấy hành giả liễu đạt mà chỉ Phật với Phật mới cảm thông. Bởi đa phần căn cứ vào lời văn tổng thể của kinh A Di Đà nói: “ Thế cho nên cõi Tịnh độ A Di Đà là cõi thô Tịnh độ”. Do đó, trong Quán Kinh Sớ có mật nhiệm thuyết minh rằng, đức Phật A Di Đà cõi Tây phương cực lạc là ứng thân Phật, là chơn thân thọ mạng thường trụ không có diệt độ. Mà ứng thân thọ mạng thì bất định, hoặc ngắn hoặc dài, tùy theo tâm nguyện cùng thuận duyên của chúng sanh. Đức Phật A Di Đà thọ mạng rất lâu, mà trí lượng phàm phu Nhị thừa không thể nào lường được, nên gọi là Vô Lượng Thọ Phật. Y cứ vào kinh Quán Thế Âm Vô Lượng Thọ Ký thì: Đức Phật A Di Đà sau khi diệt độ, tiếp đó Quán Thế Âm và Đại Thế Chí Bồ tát sẽ tiếp tục thay nhau bổ xứ thành Phật thay thế trách nhiệm giáo hóa của đức Phật A Di Đà mà hóa độ chúng sanh trong cảnh giới Tây phương cực lạc. Do đây chúng ta có thể biết được đức Phật A Di Đà thọ lượng hữu hạn. Nhưng ở đây nói hữu hạn không có nghĩa là Phật A Di Đà chết mà đó chỉ là tâm nguyện độ sanh đã hoàn thành. Chẳng khác nào như mặt trời lặn. Và Vô Lượng Thọ là danh từ thường chỉ cho mạng sống của đức Phật A Di Đà. Điều này đối với Nhị thừa chúng sanh mà nói. Chứ sự thật từ hằng tỷ năm hằng triệu kiếp về trước cho đến giờ đây đức Phật A Di Đà vẫn đang còn giáo hóa chúng sanh ở cảnh giới Tây phương cực lạc. Trong tương lai đức Quán Thế Âm Bồ tát sẽ thay đức Phật A Di Đà, nhưng cũng chưa rõ vào thời điểm nào trong tương lai. Đó là ý nghĩa Vô Lượng Thọ. Còn nếu Phật A Di Đà thọ vô lượng hữu hạn về nghĩa vô biên tế tuyệt đối mà nói. Với ý nghĩa đó thì thọ lượng hữu hạn có nghĩa là thân Phật A Di Đà giáo chủ Tịnh độ tất phải là Ứng Thân. Bởi lý này nên Huệ Viễn Đại Sư nói Phật A Di Đà là Ứng thân và cõi nước cực lạc là Ứng Độ. Nhưng Ứng Thân vốn do từ chơn thân mà hiển sanh phát khởi. Như vậy Phật A Di Đà ngoài Ứng Thân Ứng Độ ra, nhất định phải có Chơn Thân Chơn Độ. Vì vậy đối với vấn đề này, trong bộ Đại Thừa Nghĩa Chương có xác định về nghĩa Tịnh độ rằng: “Phật A Di Đà đã đạt được Chơn Tịnh độ từ lâu đời rồi”. Cùng quan điểm này, trong Quán Kinh Sớ cũng có nói đức Phật A Di Đà có cõi Diệu Tịnh độ. Để biện giải cho nghĩa trên, kinh Hoa Nghiêm cũng đã đề cập về cõi Chơn Tịnh độ. Từ những luận giải này, chúng ta thấy có Tịnh độ chỉ vì tâm nguyện phương tiện hóa độ chúng sanh mà thị hiện cõi Ứng Tịnh độ, tức là cõi trang nghiêm Tây phương cực lạc mà chúng sanh trong cõi Ta bà đang tu tịnh nghiệp hằng nguyện vãng sanh. Cứ theo nghĩa này, một khi chúng sanh trong cõi cực lạc tiến tu thì cũng sẽ đạt đến cõi Chơn Tịnh độ như Phật A Di Đà. Vậy cực lạc Tịnh độ là hoàn cảnh tuyệt đối tốt cho chúng sanh tu hành để đạt đến Chơn Tịnh độ, diệu pháp thân.

III. NHƠN DUYÊN SANH VỀ TỊNH ĐỘ VÀ THỨ BẬC CHÍN PHẨM SEN VÀNG

Luận về sự quan hệ nhơn duyên sanh về Tịnh độ, trong Quán Kinh Sớ của Huệ Viễn Đại Sư đặc biệt có nêu các Kinh Bát Nhã, Niết Bàn, Duy Ma Cật, Vãng Sanh Luận v.v…để dẫn chứng cho điều này. Kinh Bát Nhã thì lấy sự tu tập “không huệ” để diệt trừ tội chướng. Do đó, nếu hành giả quyết tâm muốn vãng sanh về Tịnh độ thì nhất định được vãng sanh. Kinh Niết Bàn thì lấy “Trì giới, bố thí, định huệ và hộ pháp” làm nhơn duyên tu tập để cầu vãng sanh về Tịnh độ. Kinh Duy Ma Cật thì lấy đầy đủ tám pháp⁴ để tu hành lợi ích chúng sanh làm nhơn địa thiện căn sanh về Tịnh độ. Vãng sanh luận thì nêu lên phương pháp tu lễ bái và năm cách niệm Phật để làm nhơn duyên cầu vãng sanh Tịnh độ, đồng thời lại trình bày pháp môn tu quán vãng sanh, tu nghiệp vãng sanh, tu tâm vãng sanh và quy hướng vãng sanh. Tuy nhiên, trong Quán Kinh Sớ của Huệ Viễn khi thuyết minh về thiện nghiệp Tịnh độ thì lại còn phân thành hai thứ định thiện và tán thiện. Thế nào là định thiện và tán thiện? Nghĩa là hành giả y cứ vào định quán mà tu thì gọi là định thiện. Nếu theo phương cách tán tâm hành thiện làm việc phước thì gọi đó là tán thiện. Nói như thế có nghĩa là hành giả tu quán đế cầu vãng sanh thì gọi đó là định thiện. Còn tu thiện nghiệp, tu tâm và quy hướng, ba phương thức này tu thì thuộc về tán thiện. Tu quán vãng sanh như tu Pháp Nhật Luân Quán⁵ v.v… mười sáu pháp quán⁶ để cầu sanh Tịnh độ. Nghĩa là trong bộ Quán Kinh này chỉ bày cương yếu pháp quán để nhứt tâm định ý cầu sanh Tịnh độ. Nhưng trong mười sáu pháp quán này thì mười ba pháp quán trước có thể nói là thuộc về pháp định thiện, còn từ pháp quán thứ mười bốn trở đi thì phần lớn chỉ là để giải thích về tướng trạng của chín phẩm vãng sanh. Hay nói cách khác đó là liệt nêu các trạng thái của phương pháp tu tán thiện. Vì trọng tâm nêu lên hành tướng của chín phẩm vãng sanh, nên có thể gọi ba pháp quán sau cùng trong mười sáu pháp quán là pháp môn tán thiện Tịnh độ.

Kế tiếp theo đây nói đến tu nghiệp vãng sanh. Đây là chỉ về tu thế phước, giới phước và hành phước. Hành giả Tịnh độ ba thứ phước này đầy đủ thì được vãng sanh. Đây cũng là pháp hạnh tư lương của ba phẩm thượng và ba phẩm trung.

Nếu tu tâm cầu vãng sanh thì hành giả phải đem tâm chí thành, thâm sâu tín niệm, phát nguyện hồi hướng vãng sanh Tịnh độ. Một khi thực hành đầy đủ như vậy thì được vãng sanh. Điều này hành giả nhứt tâm muốn được sanh về ba phẩm thượng mà khởi tâm tu.

Vì muốn cầu được ba phẩm thượng sanh mà hành giả phát tâm tu trì, quy hướng vãng sanh. Muốn đạt mục đích của tâm niệm vãng sanh phải do chính bản thân hành giả tự khích lệ cần tu, tự mình ở nơi bạn lành nghe được Phật, Pháp, Tăng rồi sanh tâm phấn khởi tán thán công đức của Phật A Di Đà, Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí cho đến khi lòng tha thiết cảm mến sự an vui vi diệu của cõi nước Tịnh độ. Rồi từ chỗ tán thán sanh hâm mộ một lòng quy hướng bằng cách niệm danh hiệu Phật, tụng kinh hoặc khen ngợi, lễ bái cầu được vãng sanh. Những công phu tu tập này chính là vun bồi nhơn địa của trung phẩm hạ sanh và ba phẩm hạ sanh. Tóm lại, hành giả tu Tịnh độ căn cứ vào pháp tướng tư lương và tâm nguyện hồi hướng, theo đó được cảm thọ tịnh nghiệp của mình đã tạo mà sở đắc phẩm vị vãng sanh.

Ngoài ra, theo Huệ Viễn Đại Sư phân loại căn cơ của người tu Tịnh độ được vãng sanh chín phẩm như sau: Thứ nhất, người được sanh về ba phẩm thượng là thuộc hạng căn cơ đại thừa. Thứ hai, người sanh về ba phẩm trung là thuộc hạng căn cơ tiểu thừa. Thứ ba, người sanh về ba phẩm hạ là thuộc hạng căn cơ người mới học đại thừa. Đặc biệt Huệ Viễn còn phân tích phẩm vị của mỗi hành giả tu Tịnh độ như sau:

1. Thượng phẩm thượng sanh là hạng Thuận Nhẫn Bồ tát thuộc quả vị Tứ địa, Ngũ địa, Lục địa.

2. Thượng phẩm trung sanh là hạng Tín Nhẫn Bồ tát thuộc quả vị Sơ địa, Nhị địa, Tam địa.

3. Thượng phẩm hạ sanh là hạng Tam Hiền Phục Nhẫn Bồ tát thuộc Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng. Điều này tương đồng với Kinh Quán Vô Lượng Thọ khi kinh này thuyết minh về thượng phẩm thượng sanh có nói: “Hành giả sanh về cõi nước kia (Tây phương cực lạc) liền đó được Vô Sanh Pháp Nhẫn”. Đồng thời ở phần Ngũ Nhẫn của kinh Nhơn Vương Bát Nhã khi giải thích về thứ bực đẳng vị của Bồ tát cũng nói Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, ba đẳng vị này thuộc Tam Hiền Phục Nhẫn vị. Còn Sơ địa, Nhị địa, Tam địa thì thuộc Tín Nhẫn vị. Tứ địa, Ngũ địa, Lục địa thì thuộc về Nhu Thuận Nhẫn vị. Thất địa, Bát địa, Cửu địa thì thuộc về Vô Sanh Pháp Nhẫn vị. Đến như Cửu địa và Như Lai địa thì thuộc về Tịch Diệt Nhẫn vị.

Nếu căn cứ vào cách giải thích này thì Vô Sanh pháp Nhẫn chính là chỗ sở đắc của đại Bồ tát từ đệ thất địa trở lên. Hành giả chỉ cần vãng sanh về cõi nước Phật A Di Đà kia thì lập tức được quả vị Vô Sanh Pháp Nhẫn. Nói như thế có nghĩa là người này quyết được quả vị Nhu Thuận Nhẫn thuộc Tứ địa, Ngũ địa, Lục địa trong thập địa của Bồ tát. Tuy nhiên, hành giả khi sanh về Tịnh độ chẳng phải hẳn tức thời được Vô Sanh Pháp Nhẫn, mà hoặc có thể phải trải qua nhiều thời gian sau mới được, tùy theo năng lực phát tâm và nhân địa tu hành. Vả lại, chính Bổn Kinh cũng nói là căn tánh thù thẳng mới được “tức thời”. Ở đây nói tức thời là đối với thượng phẩm trung sanh thuộc quả vị Tín nhẫn của Bồ tát Sơ địa, Nhị địa, Tam địa thì hành giả mới có khả năng tức thời chứng đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn. Kinh nói người vãng sanh về thượng phẩm trung sanh của cõi Phật A Di Đà kia trải qua một tiểu kiếp chánh tâm tu hành thì được Vô Sanh Pháp Nhẫn, và sau đó được Nhẫn Vị của thượng phẩm thượng sanh.

Nhưng ở đây hành giả lại cần trải qua một hai tiểu kiếp chuyên tâm tịnh nghiệp mới được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Nếu người có phước đức thù thắng thì chỉ cần một tiểu kiếp là đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn. Còn người được thượng phẩm hạ sanh thì thuộc về quả vị Tam Hiền Phục Nhẫn Bồ tát. Ba quả vị này (Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng) hành giả phải trải qua trước khi chứng đắc đến quả vị Thập Địa Bồ tát. Kinh nói hành giả được thượng phẩm hạ sanh thì phải trải qua ba tiểu kiếp mới đạt được bách pháp minh môn trụ Hoan Hỷ Địa.

Còn trung phẩm thượng sanh là thuộc hàng thánh giả của ba quả trước trong tứ quả Thanh văn, tức là chỗ an trụ của Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm và A Na Hàm. Còn trung phẩm trung sanh là thuộc hạng nội phàm và ngoại phàm(7) trước khi kiến đạo. Trung phẩm hạ sanh là thuộc hạng thế tục phảm phu cảm thọ an trụ.

Trung phẩm thượng sanh thuộc hàng thánh giả, ba quả trước của Thanh văn. Kinh nói hạng người này khi vãng sanh về cõi nước Phật A Di Đà thì liền chứng được quả vị A la hán. Còn trung phẩm trung sanh là hạng nội phàm và ngoại phàm trước khi thấy đạo. Kinh nói hạng hành giả này khi sanh về cõi nước Tịnh độ trải qua bảy ngày thì đắc quả Tu Đà Hoàn, rồi trải qua nửa kiếp thì đắc quả A la hán. Còn hạng thế tục phàm phu sanh về trung phẩm hạ sanh thì như kinh nói hạng hành giả này khi vãng sanh về cõi cực lạc trải qua một tiểu kiếp thì đắc quả A la hán. Thời gian và số kiếp của quả vị này so với trung phẩm trung sanh có lâu dài hơn. Các hành giả ở quả vị trung phẩm hạ sanh này đều trải qua nhiều kiếp liên tục tu tịnh nghiệp mới thành tựu. Còn ba phẩm hạ sanh thì thuộc hàng phàm phu đã từng tu hạnh đại thừa, nhưng ngay trong đời này cũng đều là phàm phu chưa trải qua giai vị tu đạo. Bởi do tạo nghiệp tội nặng nhẹ mà theo đó cảm thọ ở vào phẩm vị thượng trung hạ của hạ phẩm hạ sanh.

Trên đây, Huệ Viễn Đại Sư căn cứ vào quả vị của hành giả sau khi vãng sanh để làm tiêu chuẩn xác định cho đẳng vị chín phẩm. Nhưng nếu y cứ vào phẩm Ngũ Nhẫn của kinh Nhơn Vương Bát Nhã thì hàng Vô Sanh Pháp Nhẫn Bồ tát thuộc Đệ Thất Địa trở lên mới được phẩm vị cao đẳng như vậy. Còn ba phẩm hạ sanh thì hành giả cũng phải tu đại thừa pháp mới được vãng sanh. Tuy nhiên, đây là luận thuyết do Huệ Viễn Đại Sư sở đắc liễu đạt giáo nghĩa thiết lập nên.

Theo Huệ Viễn thì Sơ Địa Bồ tát trở lên thì được vào Chơn Tịnh độ, thấy được Chơn Thân Phật. Như Tứ Địa, Ngũ Địa, Lục Địa Bồ tát thì được sanh thượng phẩm trung sanh như trên đã nói.

Một cách tổng quát, dù sao đi nữa, hễ người phát tâm thành ý dũng chí tu tịnh nghiệp niệm Phật, tin Tịnh độ, thâm tín cầu sanh Tịnh độ thì chậm mau gì nhứt định cũng được vãng sanh về thế giới cực lạc.

CHÚ THÍCH

[2] Chúng sanh tùy nghiệp mà thọ quả báo trong sáu nẻo luân hồi, thân hình sai khác, thọ mạng ngắn dài không nhất định. Đại Thừa Nghĩa Chương quyển tám nói: Chúng sanh tạo nghiệp luân hồi trong sáu nẻo ba đời chịu quả báo sai khác, sanh rồi chết, chết sống nối tiếp không cùng, gọi là phần đoạn sanh tử.

[3] Tất cả chúng sanh do ba nghiệp thân miệng ý tạo tác, vọng nghiệp chiêu cảm, sanh mê chết muội, sanh chết chết sanh, sanh sanh chết chết không dứt, như vòng lửa đỏ quay cuồng, đời này mang hình thức này, đời sau mang hình thức khác, tùy nghiệp thọ thân, luân lưu ba cõi sáu đường, ba đời liên tục không thôi. Tứ quả Thanh văn tuy đã dứt vòng luân hồi, nhưng vẫn còn tâm vi tế chấp ngã chấp pháp nên thấy có thân hoại pháp diệt mà sanh tâm sợ sệt. Biến dịch sanh tử là trạng thái đổi thay vi tế nhẹ nhàng, đây chỉ cho hàng thánh giả Nhị thừa.

[4] Tám pháp này Bồ tát hành trì đầy đủ. Tám pháp là: Tín tâm kiên cố; tâm trung thực chân thật; thân không bệnh khổ; chuyên cần tinh tấn; tâm niệm tự lợi, lợi tha; tâm không kiêu mạn; định tâm thành tựu kiên cố; theo âm thanh mà sanh trí huệ, đầy đủ công đức lành.

[5] Là tu pháp quán mặt trời lặn. Hành giả tu Tịnh độ quán hình dáng mặt trời sắp lặn như cái trống treo giữa hư không, như hào quang của Phật xoay vần chiếu diệu. Hành giả chú tâm vào đó nhìn quán điều phục tâm, tập trung tư tưởng đến chỗ nhứt tâm bất loạn. Đây là một trong mười sáu pháp quán của pháp môn tu Tịnh độ mà Đức Phật đã dạy cho Hoàng Hậu Vi Đề Hi. Pháp quán này có ba ý nghĩa: Thứ nhất là tập trung tư tưởng để đi sâu vào định. Thứ hai là vãng sanh về cảnh giới Phật A Di Đà ở Tây phương. Thứ ba là hành giả ngồi nơi thanh vắng hướng về mặt trời lặn phương Tây cực lạc, quán xem thân tâm này bất tịnh giả tạo, cầu được thân tâm thanh tịnh chắc thật.

[6] Đây là pháp quán của hành giả tu Tịnh độ cầu sanh cõi nước cực lạc của Phật A Di Đà do hoàng Hậu Vi Đề Hi cầu Phật chỉ dạy:

– Quán mặt trời sắp lặn

– Quán nước lắng trong

– Quán đất sạch như lưu ly cõi cực lạc

– Quán tưởng thấy cây báu bảy cõi cực lạc

– Quán tưởng tám nước công đức

– Quán tưởng thấy các cảnh đất, cây, ao báu cõi cực lạc

– Quán thấy chín phẩm sen vàng

– Quán tưởng thấy đức Phật A Di Đà ngồi trên tòa sen hào quang rực sáng, Quán Thế Âm Bồ tát ngồi tòa sen bên trái và Đại Thế Chí Bồ tát ngồi tòa sen bên mặt.

– Quán tưởng thấy rõ thân Phật A Di Đà đức tướng trang nghiêm hào quang sáng ngời.

– Quán thấy rõ sắc thân Bồ tát Quán Thế Âm

– Quán thấy rõ sắc thân Bồ tát Đại Thế Chí