Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

V. NHỨT TÂM BẤT LOẠN

Niệm Phật cầu sanh cực lạc thế giới, có thể vãng sanh hay không vãng sanh điều quan trọng là nhứt tâm bất loạn. Điều này trong kinh Đại Bản A Di Đà cũng như kinh A Di Đà đều có nói rõ. Liên hệ đến điều này, Liên Trì Đại Sư tổ thứ tám của Tịnh độ tông phân biệt có sự nhứt tâm và lý nhứt tâm. Sự nhứt tâm có thể chia làm hai loại: Tịnh niệm tương tục và định tâm hiện tiền. Tâm chúng sanh rất là phức tạp, đặc biệt là phiền não tập khí từ vô thỉ đến nay, tiềm phục lúc nào cũng hiện khởi nội tâm rất khó nhất trí bất loạn. Phật pháp công đức vô biển cần do định lực khai phát. Đây là do tâm niệm bất tịnh tán loạn mà sanh tâm hư vọng phân biệt, phân biệt tức là vọng tưởng, vọng tưởng bao quát tất cả tâm hữu lậu, niệm Phật, niệm Pháp và tất cả chúng sanh đều không ngoài tâm hư vọng phân biệt. Đứng về chứng ngộ mà nói thì những hiện tượng tâm trên đây đều là vọng tưởng. Nhưng đứng về nhứt tâm bất loạn mà nói thì vọng tưởng cũng có đại diệu dụng của nó. Trong tâm sở pháp hư vọng phân biệt có thiện tâm sở hiện tiền, bằng chứng như có niệm lành đối với Phật Pháp Tăng, đồng thời cũng có ác tâm sở sanh khởi như tham sân si phiền não. Người mới phát tâm học Phật cần phải nghĩ đến điều không vọng tưởng phân biệt. Nói thì rất dễ, nhưng muốn thế, trước phải dùng niệm lành đối trị niệm ác, dùng tịnh niệm đối trị loạn niệm. Đây là một trong những phương pháp niệm Phật. Một khi niệm Phật A Di Đà có thể khử trừ được các vọng niệm bất tịnh, nhưng trong khi tịnh niệm cũng có thể loạn tâm. Như giây phút niệm Phật, giây phút sau niệm Phật, có thể kéo dài trạng thái tâm tịnh. Tuy nhiên nội tâm thiện tịnh, nhưng vẫn còn tán loạn. Vì thế phải tu tịnh niệm, phải tương tục niệm lành, niệm niệm nối nhau như dòng nước. Lúc bấy giờ không những ác niệm không khởi, mà ngoại trừ danh hiệu A Di Đà Phật ra, những thiện niệm khác không sanh, niệm niệm đều là Phật xuôi như dòng nước, đây gọi là tịnh niệm tương tục. Trạng thái này gọi là sơ tướng tức tướng trạng ban đầu của nhứt tâm bất loạn.

Điều này đối với sự tu hành vẫn không khó, nhưng vẫn không phải là đắc định mà chỉ là thành tựu nơi tiền tướng. Nhưng khi hành giả tu pháp môn niệm Phật, dứt trừ tán loạn trong thời gian ngắn ngủi nào đó, tướng hôn muội lại hiện lên, kỳ thực trong mỗi niệm mỗi niệm không lìa tạp niệm, đương nhiên tịnh và tạp niệm không xung đột lắm, vì tướng trạng vi tế, nên tự mình không biết tưởng là nhứt tâm, đây là điều mà hành giả dễ lầm lẫn. Tâm ở vị trí nhứt niệm chuyển, không có chạy theo ngoại cảnh, một khi tâm lạc điệu rong ruổi thì liền dùng niệm Phật thâu nhiếp lại. Mỗi niệm mỗi niệm Phật hiệu không gián đoạn, rõ ràng hiện tiền tức là nhứt tâm bất loạn. Niệm Phật quyết không cứ thời gian ngắn dài cũng không luận niệm số lượng nhiều ít mà chủ yếu là đạt đến nhứt tâm bất loạn. Nên kinh Phật nói: Niệm Phật một ngày hoặc bảy ngày một niệm đến mười niệm. Vì thế, niệm Phật không luận thời gian ngắn dài, nếu như thật sự vạn duyên buông thả, chỉ duy nhất Di Đà tịnh niệm, tương tục trong thời gian ngắn thì cũng gọi đó nhút tâm bất loạn. Nếu tịnh niệm tương tục như thế, thì nhứt định sẽ vãng sanh Tịnh độ. Khi hành giả đạt đến cảnh giới tịnh niệm tương tục như vậy, thì có hiện tượng pháp lạc nơi tâm. Mỗi khi có được pháp vui thanh tịnh hoặc nghe được mùi thơm hoặc có ánh sáng chớp lòe v.v… mà tâm vẫn thanh tịnh ấy là đạt đến cảnh giới nhứt tâm bất loạn.

Như thế định tâm hiện tiền lại sâu thêm một tầng nữa. Định thì có điều kiện nhứt định, không phải ngồi tọa thiền gọi là định. Trước phải hệ niệm đình chỉ tâm, sau khi công dụng của chỉ thành tựu thì mới có định tâm hiện tiền. Trong khoảng khoảnh khắc chưa đạt đến định thì có trạng thái lần quên xuất hiện, chính ngay lúc ấy cảnh giới của thân tâm chỉ là mỗi một làn tịnh sáng. Niệm Phật đắc định gọi là niệm tam muội. Khi đạt đến cảnh giới niệm Phật tam muội, lúc bấy giờ năm thức không sanh khởi tác dụng, trong định chỉ có ý thức hiện tiền. Xưng danh, quán tưởng cũng có thể hiện thấy được Phật A Di Đà. Thậm chí chưa được tịnh niệm tương tục thì ngay trong lúc ngủ chiêm bao cũng có thể thấy được Phật A Di Đà, đây chỉ là trong cảnh mộng không thể quyết định cho việc vãng sanh. Chỉ khi nào thấy đức Phật A Di Đà trong chánh định thì mới là bảo chứng cho việc thành tựu vãng sanh Tịnh độ.

Niệm Phật mà không có Tín, Nguyện cũng có thể đạt đến chỗ quán Phật thành tựu, nhưng không nhất định vãng sanh. Kinh dạy: “Do Phật chuyển giáo, phát nguyện tức có thể vãng sanh”. Tuy Phật đại từ bi phổ độ khắp cả không lúc nào mà không cứu độ, nhưng chúng sanh có khả năng tiếp thọ được Phật ân hay không lại là vấn đề. Chúng sanh hay khiến cho tâm dần dần duy nhất, tâm địa thanh tịnh, hoặc nghiệp trọng đại là chướng ngại vật khó trừ, khi nguyện của chúng sanh và nguyện của Phật tương ung, tương cảm tương thông, hiện thấy Phật Đà vãng sanh Tịnh độ. Đây mới hiển xuất tác dụng từ bi nguyện lực. Có hạng chúng sanh lúc thường không biết Phật pháp, làm điều tội ác, đến khi mạng sắp chết, gặp được thiện tri thức khuyến hóa khai thị, thành khẩn thâm thiết hối hận tội ác quá khứ, có thể trong thời gian ngắn, nhất tâm nhất ý, nhất chí tâm thành khẩn thiết niệm mấy câu A Di Đà Phật được vãng sanh Tịnh độ. Trường hợp đặc biệt này là vì một mặt chịu sự uy hiếp sự chết, mặt khác là sự sợ hãi đọa lạc, do đó mà Tín, Nguyện lúc bấy giờ hết sức đặc biệt chí thành khẩn thiết, nên chỉ niệm trong thời gian ngắn mà nhất tâm bất loạn, được vãng sanh Tịnh độ.

Để điều hòa sự tranh chấp giữa thiền và tịnh, Liên Trì Đại Sư xướng lý “Nhứt tâm đế hội thông thiền tịnh”. Mục đích của thiền và tịnh là đạt đến nhút tâm. Tâm nhứt thì định thành, định thành thì huệ sanh đạt đạo. Ở Trung Hoa vào đời Đường pháp môn Tịnh độ chú trọng vào tha lực. Trong lúc đó Thiền tông thì chủ trương ngoài tâm không có vật, dứt hết phân biệt, nên phê bình pháp môn Tịnh độ có thủ Tịnh độ, có xả Ta bà, có phân biệt niệm Phật. Kỳ thực thiền và tịnh mỗi pháp môn đều có trọng tâm của nó. Do chấp một mà cho là tất cả, nên mới có sự tranh chấp. Nếu có nhãn quan nhìn tổng thể Phật giáo pháp môn vô lượng thì không thể có sự xung đột. Liên Trì Đại Sư sở dĩ đặc biệt đề xướng nhất tâm là để điều hòa thiền tịnh. Lý nhất tâm là thể ngộ pháp tánh bình đẳng không hai không khác, lìa nhất thiết tướng liền thấy Như Lai. Như thế thì thiền và tịnh có chỗ quán thông. Nhưng đây là tùy thuận thâm nghĩa mà nói. Nếu căn cứ theo phương pháp dễ hành đạo của pháp môn Tịnh độ đặc tính tha tăng thượng mà nói, thì niệm Phật vốn cũng có đầy đủ cơ duyên vãng sanh chỉ cần chuyên trì nhiếp hộ sơ tâm. Thiền cũng như Tịnh độ mỗi cái đều có cái sở hữu đặc sắc của nó không nhất định là ở chỗ hội thông nhất tâm viên dung.

Pháp môn Tịnh độ mong nhờ từ lực của Phật nhiếp thọ, chỉ cần hành giả chân thành nhiếp tâm niệm Phật thì được. Đó là phạm vi ở sự nhứt tâm. Đến như lý nhứt tâm thì trước hết phải định tâm thành tựu rồi sau đó tiến thêm một bước nữa là ở trong định khởi quán: Phật đã chẳng đến, tôi cũng không đi; thân tôi, thân Phật đồng như huyễn mộng đều là hư vọng phân biệt do tâm sở hiển hiện. Thế nên siêu thoát danh tướng, xa lìa tất cả biến kế chấp mà hiện chứng pháp tánh. Một khi hành giả tâm cảnh đến mức độ này rồi, có nguyện vãng sanh cực lạc thì phải là phẩm vị thượng phẩm thượng sanh. Nếu đối với thế giới cực lạc không có ước nguyện tha thiết đặc biệt cầu vãng sanh, thế thì không nhất định sanh về cực lạc. Muốn vãng sanh thì đối với mười phương Tịnh độ, tùy tâm sở thích tùy nguyện vãng sanh.

VII. VÃNG SANH VÀ LIỄU SANH TỬ

Vãng sanh là ước nguyện với cõi lòng thiết tha một khi lâm chung dứt khoát xả bỏ thế giới này để được vãng sanh thế giới cực lạc. Hàm ý nghĩa là chết đây thọ sanh nơi khác hoặc do chỗ này đến chỗ khác, trình độ năng lực vãng sanh không nhất định tùy theo Tín Nguyện Hành nhưng thường thì đều do nghiệp lực. Người có thiện nghiệp thì sanh cõi trời, người có nhơn nghiệp thì sanh cõi người v.v… Chúng sanh trong sáu đường tùy theo nghiệp mà thọ sanh. Trên nghiệp lực còn có nguyện lực, thông lực. Nguyện lực là tự nguyện, thông lực là thong dong tự tại. Cả hai lực này đều tự tại. Như trời không có nghiệp nhân gian mà đến cõi nhân gian, ấy là bằng vào năng lực thần thông. Sau khi hạ sanh cõi nhân gian, mượn chất liệu nhân gian để hiện hữu thân thể nhân gian với mắt, mũi, lưỡi, thức của nhân gian mà khởi ứng dụng. Thân thể của trời thì sáng sạch, vật chất tổ hợp thành thân rất là vi diệu. Cũng giống như vậy, chúng ta một khi tu đắc thần thông lực cũng có thể sanh lên cõi trên hội nhập vào các cõi thiên giới hình thành thiên thể. Nếu hành giả Tịnh độ thì lại do Tín Hạnh Nguyện của chúng sanh “hành giả” và nguyện của đức Phật A Di Đà tương ưng nhiếp dẫn mà được vãng sanh Tịnh độ.

Luận về y nhân cảm quả thì Tịnh độ vẫn không phải là thế giới chúng sanh hoàn toàn, nhưng chúng sanh kết thiện duyên có thể cùng nhau hưởng thọ. Như cung vua là sở hữu của nhà vua, nhưng những kẻ hầu hạ giúp việc cho cung đình cũng được thưởng thức kỳ hoa dị thảo của hoa viên, cho đến ngắm nhìn cột kèo trổ rồng phụng, sơn son, thếp vàng, phòng ốc trang nghiêm, ăn uống sơn hào hải vị, đờn ca sáo thổi âm nhạc du dương nào có khác gì người trong vương thất Nhưng đây không phải là tự lực mà nhờ ân đức của nhà vua. Vãng sanh Tịnh độ cũng giống như vậy. Nương vào nguyện lực của đức Phật A Di Đà, chúng sanh cùng được hưởng thọ pháp lạc cảnh giới cực lạc giống nhau.

Ngày nay số người hoằng dương pháp môn Tịnh độ, khi nói đến vấn đề liễu sanh tử thì cho là niệm Phật, lấy niệm Phật đại diện cho danh từ liễu sanh tử. Điều này chẳng khác nào gò trũng rào dậu làm khuất lấp vô biên pháp môn đạt đến liễu sanh tử trong Phật pháp. Kỳ thật liễu sanh tử đâu phải chỉ một môn niệm Phật. Vả lại liễu sanh tử và vãng sanh là hai việc, giữa hai việc có khoảng cách. Vãng sanh mà cho là liễu sanh tử thì đó là điều sai lầm lớn lao. Sanh tử là sanh sanh tử tử, tử tử sanh sanh tương tục. Liễu sanh tử không phải là hiểu rõ việc sanh tử mà là triệt để giải quyết xong việc sanh tử, nghĩa là không còn ở trong vòng sanh tử luân hồi nữa. Sanh tử là khổ quả, do từ phiền não nghiệp mà ra, có phiền não tức có tạo tác nghiệp, tác nghiệp tức cảm khổ quả hoặc, nghiệp, khổ ba điều quanh quẩn hệ lụy nhau. Căn bản của phiền não là ngã kiến cũng nói là vô minh, không đạt ngã pháp tánh không, chấp ngã chấp pháp là nguồn gốc của phiền não sanh tử. Phiền não dần khởi các thứ nghiệp ác. Có nghiệp thì quyết định có quả. Sanh tử luân hồi do phiền não nghiệp mà ra. Muốn liễu sanh tử thì phải phá trừ căn bản phiền não thông đạt vô ngã tánh, triệt kiến chân thật lý. Một khi ngã chấp pháp chấp không khởi thì căn bản phiền não liền theo đó mà đoạn. Phiền não đã đoạn, nghiệp lực cắt đứt thì mầm mống gốc rễ của phiền não không còn và cũng không nhơn đâu mà phiền não tác dụng. Như thế thì không cảm nghiệp sanh tử.

Liễu sanh tử không luận là tiểu thừa hay đại thừa đều giống nhau. Chỉ có điều sai biệt cạn sâu, nhưng trên nguyên tắc thì không có sự lệ ngoại. Y đây mà luận thì dù được vãng sanh Tịnh độ vẫn chưa hẳn đã thấy chơn lý, chưa hẳn đoạn sạch phiền não. Nên kinh mới gọi là đới nghiệp vãng sanh, nghĩa là mang nghiệp vãng sanh, phiền não chưa đoạn thì làm sao liễu sanh tử được? Vì vậy nói rằng vãng sanh vẫn chưa hẳn là liễu sanh tử. Như nói ông ấy liễu sanh tử, như thế có nghĩa nói tương lai nhất định liễu sanh tử chứ không phải hiện tại đã liễu sanh tử rồi. Sanh về Tịnh độ cùng với các bậc thượng thiện nhơn chung ở một chỗ, thiện duyên đầy đủ, tinh tấn tu học, triển chuyển tăng thượng được bất thối chuyển thì nhất định trước sau gì rồi cũng có thể đạt được mục đích liễu sanh tử. Điều này chỉ còn là vấn đề thời gian sớm hay chậm mà thôi.

Sở dĩ nói vãng sanh Tịnh độ có thể liễu sanh tử, nói như thế có nghĩa là trong nhơn nói quả, ví như nói người từ từng lầu cao thứ mười ba té xuống chết. Tuy chưa đến đất mà nói là chết, nói như thế hàm ý nghĩa là sau khi té rớt đến đất là nhất định chết. Trong lúc té lầu còn rơi ở không trung sự thật vẫn chưa chết. Tuy chưa chết, nhưng nói chết cũng không sao vì nó nhất định phải chết sau khi té đến đất. Nói như thế là trong nhơn có quả. Như kinh Pháp Hoa nói: “Một niệm Nam Mô Phật đều cộng thành Phật đạo”. Cũng trong ý nghĩa đó, kinh Bảo Vân nói: “Một niệm Thích Ca Mâu Ni thì đều được bất thối chuyển A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”. Đây đều là trong nhơn nói quả. Nghĩa là tạo nhơn niệm nhớ Phật thì sẽ thành Phật.

Giờ đây nói đến nhơn duyên niệm Phật, tu học lâu dài thì nhất định liễu thoát sanh tử. Ở đây chẳng phải chỉ nói đến quan niệm vãng sanh thông thường chưa được liễu sanh tử mà thậm chí đến cả thượng phẩm thượng sanh cũng cần sau khi vãng sanh, hoa khai kiến Phật ngộ vô sanh nhẫn, mới phá trừ vô minh, đoạn trừ căn bổn sanh tử mới đạt được liễu sanh tử. Thế cho nên một cách chân chánh quán triệt về tánh nghĩa Phật pháp thì khi nói vãng sanh và liễu sanh tử đương nhiên là hai việc phân minh chứ không thể đồng một. Như thế thì cần phải phân tích rõ ràng nội dung của việc vãng sanh và việc liễu sanh tử qua những giáo lý cùng tất cả giáo lý tương ưng. Ngược lại, nếu vì quá đề cao vãng sanh Tịnh độ mà làm cho vãng sanh cũng là liễu sanh tử thì trở ngại, trái ngược với vô lượng giáo lý trong Phật pháp. Hơn thế nữa, nếu lầm nhận vãng sanh cho là liễu sanh tử thì thật là không hiểu thâm nghĩa giáo lý đại thừa. Người có quan niệm nhận thức lầm lẫn như thế thì không cách nào để nói nữa. Điều này đối với người ít hiểu biết về Phật pháp nhưng có tâm trì trai giới hạnh trong Phật pháp dễ sanh nghi hoặc, đối với việc cầu sanh Tịnh độ cũng có thể sanh ra chướng ngại.

VIII. TỔNG QUÁT YẾU NGHĨA

Tổng quát mấy điểm yếu nghĩa về pháp môn Tịnh độ.

1. Bổn Nguyện Lực: Chúng sanh có thể sanh về Tịnh độ, phần lớn chủ yếu là nương nơi từ bị bổn nguyện tha lực. Nếu chỉ nương vào tự lực thì không đủ yếu kiện để được vãng sanh, người tu pháp môn niệm Phật đều tôn xưng Lô Sơn Huệ Viễn Đại Sư là sư tổ Tịnh độ tông. Kỳ thực Huệ Viễn Đại Sư niệm Phật đâu chỉ chú trọng tại miệng niệm. Từ thời Bắc Ngụy các ngài Đàm Loan, Đạo Xước đến thời Đường ngài Thiện Đạo mới đặc biệt chú trọng phát triển pháp môn xưng danh niệm Phật. Trong quyển Quán Kinh Tứ Thiếp Sớ của Thiện Đạo Đại Sư trước tác nêu rõ chú trọng từ bi nguyện lực, tán tâm, lại còn cho rằng trì giới, phạm giới đều có thể vãng sanh. Tức là căn cứ vào câu: “Phổ độ chúng cơ, bất trạch thiện ác”. Câu nói này bao hàm ý nghĩa trên. Lại nữa, trong kinh Phật cũng có nói thập ác ngũ nghịch đều có thể thành Phật. Tư tưởng của phái này truyền đến Nhựt Bổn phát triển biến thái thành Chân Tông với lập thuyết “Kẻ thiện người ác, không phân biệt tại gia hay xuất gia, hễ niệm Phật, cho dù tánh cẩu thả hay lấy vợ, ăn thịt, cho đến bỏ giáo pháp Giới, Định, Huệ chỉ giữ bản nguyên niệm Phật thì đều được vãng sanh”. Tư tưởng phái Chân Tông chuyên trọng vào tha lực ở nơi nguyện lực của đức Phật A Di Đà, theo quan niệm này chỉ cần tiến thêm một tầng nữa là chuyên cần tín tâm thâm thiết thì liền được Phật A Di Đà nhiếp thọ. Phái này còn lập luận rằng dẫu cho quen tánh bình thường không niệm Phật, cũng không cần niệm đến nhứt tâm bất loạn, mà hễ một khi phát tâm tin thì tức đắc vãng sanh. Quan niệm này đối với hành giả tu pháp môn Tịnh độ của Trung Hoa cũng như Phật tử Việt Nam rất lấy làm lạ. Bởi vì kinh dạy: “Bất khả dĩ thiểu thiện căn phước đức nhơn duyên đắc sanh bỉ quốc”. Nghĩa là không thể nương vào thiện căn nhỏ ít mà được sanh vào nước cực lạc kia. Tư tưởng Tịnh độ Trung Hoa truyền sang Nhật Bổn kỳ thực đã biến chất quá mức mỗi thời mỗi khác, mỗi lúc mỗi xa như xuyên vào đỉnh nhọn sừng trâu. Theo đó có kẻ lại loạn ngôn my ngữ cả quyết cho rằng người cầu được Phật nhiếp thọ vãng sanh cần gì phải trì trai giới hạnh, cứ tự nhiên thịt rượu, ái dục, niệm Phật hay không niệm Phật cũng được, miễn là Phật tại tâm thì được Phật nhiếp thọ. Nói như thế chẳng khác nào trồng hoa mà chẳng cần phân nước nhổ cỏ vun xới, nấu cơm chẳng cần nước lửa cũng vẫn được hoa đẹp cơm ngon!

Căn cứ vào ý nghĩa căn bản của Phật pháp thì việc vãng sanh về thế giới cực lạc đặt trọng tâm nơi tha lực. Nếu nói cả giới pháp và những công đức cũng đều không cần chỉ cần tha lực là đủ, thì tại sao Tịnh độ lại có ba bực chín phẩm? Ba bực chín phẩm hoa sen này đã nói lên công đức lành nhiều hay ít mà được. Chín phẩm liên hoa là do y cứ thánh đạo làm tiêu chuẩn. Kẻ ngũ nghịch thập ác cho dù có được sanh Tịnh độ cũng chỉ được hạ phẩm hạ sanh mà thôi. Những người hiếu kính sư trưởng, tinh cần trì giới, tu học thiền định, ngộ giải lý nghĩa không của Phật pháp mới có thể sanh vào trung phẩm hoặc thượng phẩm thượng sanh. Tịnh Độ Tân Luận của Ấn Thuận Đại Sư nói: “Như làm ruộng mùa màng bị hạn hán, thóc lúa hư hại thiếu hụt, ăn trấu cám có thể nuôi sống, nhưng đến năm được mùa, nên lấy lúa gạo dùng để nuôi sống. Nếu lại vẫn ngu si cố chấp cho rằng ăn trấu cám cũng sống tốt, chẳng cần ăn gạo bắp làm chi. Như thế hả chẳng phải kẻ điên khùng ư?! Cũng vậy, chỉ cần niệm một câu A Di Đà Phật mà được vãng sanh, thì cho dù đã lỡ lầm gặp phải thập ác ngũ nghịch, ấy là người mạng sắp chết nói thế. Cũng như gặp phải năm thất mùa khiến người ăn trấu cám để sống, thì đó là phương pháp bất đắc dĩ. Trái lại, nếu người không tạo chủng tử địa ngục, ngũ nghịch thập ác, lại không phải vì tướng chết hiện khởi mà thường ngày biết kính Tăng học Phật, niệm Phật có tâm tu học như thế thì làm gì không tích lũy công đức? Hiểu rõ khả năng tạo phước đức của mình, thấu biết nguyện lực Phật A Di Đà, tại sao không ở nơi thệ nguyện nhiếp thọ của Ngài mà cầu tu thánh đạo. Đến như có hạng người chỉ nói cần tin Phật, không cần niệm Phật chỉ cần quy y Phật pháp nhị bảo không cần quy y Tăng cũng có thể vãng sanh thì thật là điều quái lạ trong Phật pháp! Chẳng khác nào như rớt xuống biển không muốn người khác cứu, cũng không đưa tay nắm lấy phao, thử hỏi làm sao lên bờ thoát chết? Không niệm Phật thì làm sao được nhất tâm bất loạn? Không tưởng nhớ Phật thì làm sao cùng Phật tương thông, không y Tăng thì từ đâu mà biết Phật pháp, nhơn đâu mà được phước điền và ai là người hướng đạo cho mình? Chúng sanh triệt trừ tự tâm chướng ngại mới có thể cùng Phật tương ưng. Muốn cùng Phật tương ưng, tương cảm thì phải nhất tâm thành tín tưởng niệm nhớ Phật. Nghĩa là niệm Phật đến nhất tâm bất loạn. Tín nguyện lực Phật A Di Đà mà không tin phương pháp nguyện lực tiếp thọ của Phật A Di Đà thì thật là buồn cười. Trái lại, tu pháp môn niệm Phật mà quên khả năng mình, bỏ tự lực chỉ ỷ vào tha lực, sự thực tâm niệm đó đã rơi vào thần giáo ngoại đạo rồi.

2. Y Cứ Kinh Điển: Dưới đây đa phần căn cứ vào kinh điển Phật giáo Ấn Độ nói về pháp môn Tịnh độ chứ không phải lấy lời di huấn của các tổ Trung Hoa làm thánh giáo lượng. Chiếu theo ý thú kinh luận nói chứ không dám tự ý võ đoán cũng không dám quyết đoán. Vì vậy mà đối với một số hành giả Tịnh độ đã quen quan niệm từ lâu thì có chỗ khác biệt chút ít. Chẳng hạn như phương pháp dễ hành đạo không phải đi tắt xuất ly ba cõi thành Phật dễ dàng, mà là ý nghĩa dễ học dễ hành, phương pháp so ra có phần thỏa đáng hơn. Kỳ thực phương pháp dễ hành đạo nhưng lại khó thành Phật, chẳng hạn như Phật Di lặc tu theo phương pháp này thành đạo sau Phật Thích Ca, còn phương pháp khó hành đạo thì dễ thành Phật, như Phật Thích Ca Mâu Ni. Do thế đó, nên kinh A Di Đà nói: “Ở cõi uế độ tu một ngày hơn là cõi Tịnh độ tu lâu ngày”. Lại như điếm đặc sắc của pháp môn Tịnh độ là y tha lực mà được vãng sanh. Nhưng vãng sanh vẫn không có nghĩa là liễu sanh tử. Điều này xem ra đối với người chuyên niệm Phật để cầu liễu sanh tử không tránh khỏi tâm bất nhẫn. Kỳ thực vãng sanh là vãng sanh. Vãng sanh không có nghĩa là đoạn sạch phiền não sanh tử. Điều này là điều làm cho người tu pháp môn niệm Phật khó nhận định rõ ý thú của nó: Điều này đối với pháp môn Tịnh độ vẫn không làm giảm giá trị hay yếu kém hiệu năng tôn chỉ.

3. Thích Hợp Sơ Phát Tâm: Tuy có thuyết Tam Căn Phổ Bị, nhưng chủ yếu của pháp môn Tịnh độ niệm Phật rất thích hợp cho người sơ tâm học Phật. Bởi có hạng chúng sanh cảm thấy Phật pháp quá ư bao la thâm sâu huyền diệu khó làm, dùng thời gian một đời tu học vẫn không thấy đâu là đầu đuôi bến bờ của rừng biển giáo lý, đạt chứng ngộ lại khó, hạnh Bồ tát còn khó làm hơn, tự cảm thấy không thể nào làm nổi. Bỗng chốc một đời, thời gian trôi qua, già chết gần kề, cũng không biết hiện một đời đã làm được gì, đời sau ra sao?! Đối với hạng chúng sanh tâm tánh khiếp nhược này, nên có phương pháp dễ hành đạo là pháp môn phương tiện Tịnh độ thù thắng. Như Luận Đại Thừa Khởi Tín nói: “Chúng sanh sơ học Phật pháp, tâm tánh khiếp nhược, thế giới Ta bà đầy uế trược chướng duyên, tín tâm khó có thể thành tựu. Như Lai có phương tiện thù thắng nhiếp hộ tín tâm”. Hạng chúng sanh tâm trí khiếp nhược như thế thì không có can đảm gánh vác gia nghiệp Như Lai. Tuy họ học Phật nhiều năm, nhưng vẫn mang tâm trạng mặt buồn mày khổ sống qua ngày. Lại có kẻ quy y học Phật rồi, lại sanh tà tâm tạp niệm nghi rằng Phật giáo không tốt bằng Thần giáo. Thần giáo hễ tin thì được cứu, cứu mau lẹ hơn nhiều! Rồi lại nghĩ rằng Phật giáo nói gì mà tam thế luân hồi, tiền đồ trước mắt mênh mang thăm thẳm làm sao nắm chắc được. Do đó tâm sanh dao động, từ dao động đến thối đọa tin theo ngoại đạo cách nhau không xa. Họ đâu biết ngoại đạo thừa bóng thả câu mê hoặc kẻ tâm trí nông nổi.

Vì để nhiếp hóa hạng chúng sanh sơ tâm, nên phương tiện nói pháp môn Tịnh độ thù thắng. Chủ yếu của pháp môn niệm Phật nhằm để thích hợp cho mọi căn cơ chúng sanh dễ tu dễ thành. Một khi về cõi Tịnh độ ở hạ phẩm hạ sanh rồi từ từ hướng thượng tu học cho đến thành Phật chứng quả. Đây là đặc điểm diệu dụng của pháp môn niệm Phật. Diệu dụng là một khi được vãng sanh thì chậm mau gì rồi cũng đạt đến bất thối chuyển A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề (Vô thượng chánh đẳng chánh giác) tức là Phật quả. Có thể nói pháp môn niệm Phật vãng sanh Tịnh độ là pháp môn bảo đảm an toàn chắc chắn nhất trong Phật pháp, bảo đảm không đi lạc đường nhất định đạt đến chánh đạo. Cũng có thể nói pháp môn Tịnh độ là pháp môn đi du học. Bởi cõi Ta bà thế giới khó làm khó tu, khó thành Phật độ sanh, nên không dám tự tin mình có thể thành Phật lợi ích quần sanh, lòng lúc nào cũng lo sợ giữa đường gãy gánh thối tâm, rồi lo ngại bao nhiêu công đức lành đã tạo trước đó sẽ đều tiêu sạch, nên chỉ cầu sanh Tịnh độ là tốt hơn cả. Chẳng khác nào như người sanh trong quốc gia chậm tiến kém mở mang, trình độ giáo dục kém, trường học, thư viện, dụng cụ, sách vở đều thiếu không bằng nước văn minh khoa học, nên cần phải du học để cầu tiến. Một khi đến nước văn minh rồi mọi điều kiện giáo dục tiến bộ đầy đủ, học hành dễ thành tựu. Học nghiệp thành tựu xong đem tài năng trở lại cống hiến tổ quốc giúp đỡ đồng bào. Việc tu học Tịnh độ cũng giống như thế. Tu học sau khi đạt ngộ đến vô sanh nhẫn, lái thuyền từ trở lại cõi Ta bà cứu độ chúng sanh. Tiểu thừa chuyên chú trọng tự lợi, nên có rất nhiều A la hán xuất hiện. Thiền tông chuyên đề cao hướng thượng, nên cũng có các tổ sư xuất thế. Nhưng pháp môn đại thừa quá rộng sâu không dễ dàng cho mọi người hoàn thành Tín, Hạnh. Khi Phật giáo đại thừa Ấn Độ hưng khởi, thì pháp môn Tịnh độ đơn giản cũng theo đó được hoằng dương rộng lớn. Điểm đặc biệt của pháp môn Tịnh độ là đơn giản bình dị nhưng hiệu quả vô cùng. Nếu nói quá cao siêu thì e rằng không phải là bổn ý của pháp môn Tịnh độ vậy.

Chương Ba: Cầu Sanh Cõi Trời Và Vãng Sanh Tịnh Độ

Sanh tử là vấn đề lớn của con người không thể nhất thời giải quyết dễ dàng. Nếu chúng ta chỉ ở trong sanh tử, tử sanh mà cố cầu hướng thượng, mưu lấy đời sau thoải mái thanh thoát hơn đời này cũng không phải là giải quyết vấn đề một cách triệt để. Muốn giải quyết sanh tử thì có nhiều phương pháp, vãng sanh Tịnh độ là một trong những phương pháp đó.

Giờ đây nói đến vấn đề cầu sanh thiên giới và vãng sanh Tịnh độ. Thiên giới là cõi nước quang minh an lạc của các vị trời tiên. Nhưng theo Phật pháp không phải là thế giới cùng tột của sự quang minh an lạc. Trung Hoa, Ấn Độ cũng như nhân loại Đông phương và Tây phương đều có quan niệm giống nhau là thế gian này có nhiều ưu tư, lo buồn thống khổ, tội ác bất công, nên muốn cầu sanh về thiên giới. Bởi quan niệm rằng cõi trời cõi tiên không có khổ não bức bách, mà chỉ an lạc hạnh phúc. Trong Phật pháp có pháp môn tu được sanh cõi thiên giới mà các tôn giáo khác cũng có sự tin tưởng như thế. Sanh thiên giới là điều xác thực không còn có sự ngờ vực nặng nề trong thời đại văn minh này. Giờ đây xin được nêu vài sự kiện để so sánh cõi thiên thượng với cõi nhân gian thì sẽ thấy ngay thiên giới là thế giới tốt hơn cõi Ta bà này:

a/ Sự ăn mặc, ở, đi đối với người trong thế gian rất là khó khăn khổ sở. Điều này không phải chỉ người nghèo giải quyết các vấn đề hằng ngày này khó khăn, mà cả đến người giàu tâm thần cũng phải lo lắng. Còn thiên giới thì sao? Thiên giới thức ăn ngon tuyệt đỉnh, y phục đẹp để trang nhã, cung điện nguy nga tráng lệ, đi lại tự do lạc thú vô cùng. Còn thế giới Ta bà nhơn gian chúng ta đây, với tự nhiên giới không viên mãn, nào thủy tai, động đất, núi lở, nước dâng, bão táp, hạn hán nắng mưa bất thường v.v… Trái lại cõi thiên thượng không những không có tai họa mà còn là nơi bình an hưởng lạc cùng tốt.

b/ Thế giới chúng ta đang sống đây giữa người với người có rất nhiều sự thống khổ như cha con, vợ chồng, bạn hữu, đều không tránh khỏi phát sanh sự khinh khi, áp bức, lợi dụng, bóc lột, tranh cãi đánh mắng, lớn hơn nữa là giành giựt chiến tranh tàn hại nhau. Cõi tiên thiên không có những cảnh tượng này. Y Phật pháp nói thì cho dù hai cõi trời hạ giới nhất thỉnh thoảng sanh ra có chiến tranh, nhưng cũng không khốc liệt tàn hại như cõi nhơn gian này.

c/ Thân thể con người ở cõi nhơn gian Ta bà này thường hay đau bệnh, mạng sống ngắn ngủi. Các vị trời, tiên không có bệnh hoạn. Tuy trời không có trường sanh bất tử, nhưng mạng sống so với người cõi nhân gian vẫn lâu dài hơn nhiều.

Bởi do cõi trời có nhiều phước lạc như vậy, thảo nào tín đồ Thiên Chúa giáo và Đạo giáo tu tiên cũng như nhiều người đều muốn sanh lên cõi trời. Phước lạc cõi trời tốt thì thực tốt rồi. Nhưng muốn sanh lên cõi trời không phải là một điều dễ, cũng chẳng phải muốn sanh là sanh được liền. Cổ đức nói: “Sanh thiên tất phải có thiện nghiệp, không phải cầu tiên liền được làm tiên”. Muốn làm trời phải tạo công đức trời mới được. Lấy Phật pháp mà nói thì ít nhất cần phải hai điều kiện để được sanh lên cõi trời: Bố thí và Trì giới.

Công đức Bố thí to lớn mới có thể hiểu được phước báo cõi trời. Trì giới tinh nghiêm, đạo đức hơn người mới có thể sanh đến cõi nước tốt đẹp như cõi trời. Tu hành có phước báo, đức hạnh hơn người thì việc sanh cõi trời không còn là vấn đề nghi ngại. Nhưng muốn sanh về cõi trời cao hơn, phước lạc hơn thì cần phải có tâm từ bị. Thiên Chúa giáo nói Bác Ái, Phật giáo nói Từ Bi Hỷ Xả tức là làm cho người được an vui. Nhưng muốn sanh về cõi trời cao hơn nữa thì cần phải tu thiền định, điều này không phải dễ. Một cách bình thường khách quan mà nói thì sự cầu nguyện của Thiên Chúa giáo, tâm chí chuyên tinh điều này cũng giống như định tâm. Nếu như chuyên tinh đến chỗ nhất tâm bất loạn thì có thể đạt đến cảnh giới tiên thiên mà người Thiên Chúa gọi là nước Chúa Trời. Phật giáo gọi đây là pháp môn sanh thiên.

Các vị sẽ cảm thấy rằng, Phật pháp nói sanh về cõi trời là điều không phải dễ. Trái lại Thiên Chúa giáo nói sanh cõi trời chỉ cần tin Chúa thì được cứu rỗi sanh về nước Trời. Kỳ thực, chân chánh Thiên Chúa giáo cũng cho rằng muốn sanh cõi trời cũng không phải là điều đơn giản. Cần phải chân chánh tín ngưỡng, hối cải, thành tâm cầu nguyện, cho đến khi trong tâm khởi lên một thứ biến hóa ly nhiễm đắc tịnh, có kinh nghiệm này rồi thì người ấy nhiệt tâm phụng hành tinh thần bác ái, điều này hợp với hành vi của thí và giới. Như thế thì mới có thể sanh thiên giới. Còn nếu cứ nói cái gì cũng không cần, chỉ cần tin không mà thôi là được cứu rỗi về nước Chúa Trời, thì đó là lối tuyên truyền rẻ tiền, chỉ khiến cho kẻ thức giả chê cười.

Phật pháp tuy nói lên cõi trời phước lạc tốt, tốt hơn cõi thế gian nhiều và cũng có nêu rõ phương pháp tu để về cõi trời. Nhưng trong Phật pháp không khuyến khích người tu để lên cõi trời hưởng phước lạc an vui. Bởi vì cõi trời phước lạc không trọn vẹn lại hữu hạn. Thiên Chúa giáo nói sanh về cõi Trời thì được vĩnh sanh, vĩnh viễn khoái lạc, hòa bình trường thọ. Phật pháp nói cõi trời tuy được trường thọ một vạn năm, mười vạn năm cho đến vạn vạn năm rồi cũng có một ngày phước báo hết, định luật cùng, rồi cũng phải đọa lạc. Chẳng qua cõi trời hưởng phước lâu dài, nhưng không có vĩnh viễn, cũng không giải quyết được vấn đề sanh tử. Phật pháp cần yếu là phải chân chánh giải quyết vấn đề sanh tử, vĩnh hằng an lạc giải thoát giác ngộ.

Tịnh độ là thế giới thanh tịnh. Nghĩa là thế giới không có hiện tượng uế trược từ vật chất lẫn tinh thần. Trong Phật pháp nói có rất nhiều thế giới thanh tịnh: Đông phương Dược Sư Phật có thế giới Tịnh Lưu Ly; Tây phương A Di Đà Phật có thế giới Cực lạc. Mười phương các Phật mỗi mỗi đều có thanh tịnh thế giới. Bởi do thường giảng nói đến Phật A Di Đà nên ai nấy đều hiểu. Vì vậy nên mọi người thường chuyên nói đến vãng sanh Tây phương cực lạc thế giới. Cõi Tịnh độ và Thiên quốc không có hiện tượng động đất, núi lở, các thứ thiên tai. Chẳng những không có thiên tai mà trái lại vật chất rất là phong phú, mặt đất bằng vàng, nước bằng pha lê, giàu sang tráng lệ huy hoàng. Về phương diện nhơn sự thì người người đối đãi nhau vô cùng hòa hợp, hòa hợp hơn cả tình anh chị em ruột thịt một nhà, mạng sống rất dài lâu. Tịnh độ đối với cõi trời không những khác biệt nhiều về cảnh trí trang nghiêm thanh tịnh mà cả đến tâm niệm cuộc sống cũng thanh thoát tiến hóa không ngừng. Chỉ có phương pháp cầu sanh về cõi trời và cõi Tịnh độ thì rất gần giống nhau. Nghĩa là hình thức căn bản của phương pháp là ngoài việc bố thí, trì giới ra, còn phải tín ngưỡng, phát nguyện, sám hối, cảm ơn, xưng niệm danh hiệu “Chúa Trời” hoặc danh hiệu “Nam Mô A Di Đà Phật” nhút tâm bất loạn mới có thể đạt đến mục đích. Đạo Thiên Chúa nói nương vào năng lực của Chúa Trời để được cứu rỗi. Đạo Phật thì nói nương vào nguyện lực của Phật A Di Đà để được tiếp dẫn. Thế thì tại sao Phật pháp đề xướng vãng sanh Tịnh độ mà không tán thành cầu sanh thiên giới? Sự thực căn bản của vấn đề có những điểm không giống nhau như sau:

1. Bình đẳng không giai cấp: Tây phương cực lạc thế giới có hai đại Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí. Các Ngài giác ngộ trước chúng ta và tương lai sẽ kế vị đức Phật A Di Đà. Sau khi chúng ta sanh về thế giới cực lạc được Phật và nhị vị đại Bồ tát khai đạo rồi, phát lòng tin vững chắc, tin tưởng tinh tấn để rồi mình cũng có thể giống như các Ngài. Đức Phật nói: “Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh. Chỉ cần đến Tây phương cực lạc từ từ tu cũng đều thành Phật cả”. Kinh Phật nói, thế giới cực lạc, Phật hào quang chiếu sáng không cùng, thọ mạng không cùng, người vãng sanh cũng được thấm nhuần phước duyên sáng chói không cùng, cùng với Phật bình đẳng. Tây phương cực lạc không có tính cách giai cấp như thiên đàng của Thiên Chúa giáo. Thiên đàng của Thiên Chúa chỉ có Thượng đế là chí cao chí thượng độc nhất vô nhị. Người sanh lên thiên đàng tuyệt đối không thể thành Thượng đế, không thể thành Chúa Trời. Phật pháp là quang lộ khai triển khả năng con người làm cho con người tiến bộ đến chỗ toàn triệt thánh thiện như nhau, nghĩa là gắng công quyết chí tu hành đoạn sạch phiền não rồi ta cũng sẽ thành Phật như Phật.

2. Gắng sức tu mà không hoàn thành: Thiên Chúa giáo nói: Sanh thiên đàng thì được sống mãi ấy là hoàn thành rồi. Kỳ thực vẫn chưa cứu cánh, trí huệ, công đức tất cả đều không đạt đến viên mãn. Vĩnh cửu như thế có thể nói là một thứ vĩnh cửu phiến diện đáng tiếc, vì tự vùi lấp khả năng thánh thiện của mình. Thế nên sanh thiên đàng không giống sanh Tịnh độ. Niệm Phật cầu sanh Tịnh độ vẫn không phải là vì ăn mặc đầy đủ, không lo buồn, hưởng thọ sự vui sướng, mà là hưởng thọ lạc để có thuận cảnh tu học theo Phật A Di Đà và Bồ tát Quan Âm cùng Đại Thế Chí. Vì vậy khi sanh về Tịnh độ, tuy tịnh nghiệp chưa được viên mãn, nhưng có nhiều cơ hội tiến tu tiến đến viên mãn. Hoặc giả có người hỏi: Học tập Phật pháp thì ở thế giới Ta bà này tu cũng được rồi hà tất phải đến Tây phương cực lạc mới tu học được sao? Điều này không sai, mới nghe qua thì phải lắm, nhưng chính chắn suy gẫm thì cõi Ta bà này mạng sống ngắn ngủi, hoàn cảnh xấu ác, nghiệp chướng đề nặng, thiên tai nhơn họa nhiều. Trong lúc đó cõi nước Tây phương cực lạc không những không như cõi thế gian này đầy dẫy ác trược mà trái lại hoàn cảnh đâu đâu cũng an vui trường thọ, thuận duyên cho sự tiến tu đến đạo quả vô thượng bồ đề. Mọi người đều biết cõi Tây phương cực lạc có thượng phẩm thượng sanh, trung phẩm trung sanh, hạ phẩm hạ sanh v.v… phân làm chín phẩm. Vì vậy nên có người nặng nghiệp sanh về đó tu rất lâu mới thấy được đức Phật A Di Đà, có người nghiệp nhẹ phước nhiều vừa mới vãng sanh về đó thì liền thấy được Phật chứng ngộ vô sanh. Điều này không thể nói cõi cực lạc còn giai cấp phân biệt mà do trình độ đạo đức kiến thức nghiệp duyên bất đồng. Chúng sanh ở hạ phẩm cần phải tu trì nhiều thời gian mới thành thượng phẩm, nhưng rồi tất cả cũng đều tấn tu đều có thể thành Phật quả. Vì vậy, sanh Tịnh độ không phải giống như sanh thiên đàng là một khi được sanh thiên đàng thì cho đã hoàn thành hạnh nguyện công phu tu tập. Trái lại, sanh về cực lạc còn phải tiếp tu cho đến ngày thành Phật như Phật để rồi mang hạnh nguyện hóa độ quần sanh, trong đó có thân bằng quyến thuộc.

3. Thăng cao mà không phải thối đọa: Kinh Phật nói: Sanh về thế giới cực lạc đều không thối chuyển, không giống như thế giới Ta bà đầy phiền não khổ lụy nhiễu loạn, có người phát tâm tu thời gian rồi vì trở ngại thối tâm bỏ đạo. Chẳng khác nào trường học tổ chức không tốt, thiếu tiện nghi thì không đậu, học sinh học thời gian chán nản bỏ học. Sanh Tịnh độ như vào trường học tốt, có giáo sư tốt, kỷ luật phân minh, tổ chức chu đáo, học phong trang nhã hấp dẫn học sinh phấn khởi học hành, khiến cho học sinh lười nhác vừa mới vào trường bị phong khí học đường tốt ảnh hưởng làm cho họ chú ý học nghiệp hướng thượng cầu tiến. Người học Phật có quan niệm sợ rằng, đời nay học Phật mà không “liễu sanh tử” thì đời sau đọa lạc sẽ phải làm sao đây? Pháp môn vãng sanh Tịnh độ là đế thích ứng nhu cầu hạng người này đây. Chỉ niệm Phật A Di Đà một lòng nương nhờ sức từ bi nguyện lực của Ngài mà có thể sanh về Tịnh độ rồi tiến tu. Thời gian tuy có dài ngắn tùy theo sức tinh tấn và năng lực tu trì, nhưng vấn đề sanh tử cũng theo đó quyết định kết thúc không bị thối chuyển. Cực lạc là như thế, còn thiên đàng thì sao? Người cầu sanh thiên đàng cho rằng vĩnh hằng nhưng kỳ thật sanh về thiên đàng một khi phước báo hưởng hết định lực tiêu sạch thì liền đó phải đọa lạc. Đây là sự khác biệt lớn lao giữa hai thế giới cực lạc và thiên đàng.

Giả sử có người nói với bạn rằng: Chúa cứu bạn. Cõi nước của Chúa Trời tốt đẹp biết là bao! Tây phương cực lạc không khác xa thiên đàng. Bạn nên trả lời với họ một cách gọn rằng: tốt thì tốt rồi nhưng kém thua về sự tiến bộ. Bởi vì thiên đàng giai cấp, cực lạc bình đẳng. Thiên đàng từ bi trí huệ công đức an vui không viên mãn, không vĩnh cửu, không rốt ráo cùng tận. Cực lạc mỗi ngày tu học cầu tiến đến thành Phật. Thiên đàng vĩnh sanh không chắc thật, chẳng qua là thọ mạng sống lâu, phước báo hơn trần gian, nhưng một khi hưởng hết thì phải đọa lạc. Tây phương cực lạc vĩnh viễn không thối chuyển.

Đây là điều mà người học Phật phải hiểu rõ. Một khi hiểu rõ rồi thì tín niệm mới kiên cố, định tâm mới vững bền. Nếu không như thế thì không hiểu giá trị khác biệt giữa thần và Phật, rồi rất dễ bị thần giáo dụ hoặc đồng hóa.

Chương Bốn: Đông Phương Tịnh Độ

I. DUYÊN KHỞI VỀ CÁC CẢNH GIỚI

1. Động Cơ Giảng Thuyết Về Cảnh Giới

Trong giới Phật giáo đều biết rõ Tịnh độ. Mỗi khi nói đến Tịnh độ đều chủ yếu là thế giới Tây phương cực lạc của Phật A Di Đà, tức là cõi Tây phương Tịnh độ. Kinh Phật nói: Mười phương đều có Tịnh độ. Đối lại với cõi Tây phương Tịnh độ của Phật A Di Đà thì có cõi Đông phương Tịnh độ của Phật Dược Sư.

Đông phương Tịnh độ không như Tây phương Tịnh độ chú trọng về việc sau khi chết vãng sanh. Đông phương Tịnh độ không những chỉ nói đến sau khi chết vãng sanh Tịnh độ mà lại còn nói nhờ Phật lực gia hộ sau khi chết ác nghiệp tiêu trừ sanh về cõi người hoặc cõi trời để tu học đại thừa. Đặc biệt hơn nữa chú trọng đến lợi ích an lạc hiện đời khi còn sinh hoạt trên cõi trần gian. Điều này đối với tinh thần đại thừa Bồ tát lợi ích nhơn gian thiết thực cần nên được phát triển.

Lại nữa ngoài ra còn có động cơ để thuyết giải vấn đề này nghĩa là Phật giáo không những chỉ đặt nặng vấn đề giải thoát an vui nơi cõi cực lạc mà còn rất chú trọng đến sự tu dưỡng để tạo sự an lạc hạnh phúc khi còn sống nơi trần gian. Hiện đời với nếp sống phiền não đầy tội lỗi thì làm sao sau khi chết được vãng sanh an lạc?

2. Lược Nói Ý Nghĩa Tôn Giáo: Đối với tôn giáo, thường thì mỗi người có quan niệm, có cách hiểu khác nhau, hoặc hiểu một cách nông cạn, hoặc hiểu một cách thiên kiến nhầm lẫn nên ở đây xin lược giải vài điều.

Tôn giáo là tiếng gọi chung cho tất cả hình thức tín ngưỡng của các dân tộc trong những quốc gia qua các thời đại. Cho dù giáo lý, mục đích, phương thức tổ chức của các tôn giáo không đồng nhau, nhưng đều có hình thức tôn giáo. Tôn giáo nào càng lâu thì càng rộng, càng thấm sâu vào lòng người, càng là căn nguyên sanh nhiều mê tín, mà khách quan chúng ta không thể xem thường điều này. Huống nữa, tôn giáo còn biểu trưng cho ý nghĩa sùng cao của kiếp sống con người, vả lại đó lá con đường cuối cùng phải hướng đến. Quan niệm về tôn giáo lược nói có ba điểm:

a. Đối tượng tín ngưỡng tôn giáo: Sự quan hệ giữa cảnh giới và con người tiếp xúc sinh sống hằng ngày tức là nhơn loại y nơi hoàn cảnh tiếp xúc mà tưởng tượng ra đối tượng tín ngưỡng. Chúng ta đang sống trong thế gian, danh từ Phật học gọi là Khí thế gian, tức vạn tượng trên quả địa cầu, hằng ngày chúng ta nhìn lên hư không thấy quãng trời xanh bao la, mặt trời mặt trăng lặn mọc, ánh sáng ẩm mát, gió mưa sấm sét, núi rừng cỏ cây những hiện tượng thiên nhiên v.v…và gia đình bộ lạc, quốc gia, những hình thái tổ chức xã hội rồi đến hoạt động của thân tâm. Hằng ngày người ta tiếp xúc với những hiện tượng này, vô hình chung tạo cho con người có quan niệm tôn giáo. Điều này có nghĩa là hằng ngày chúng ta tiếp xúc với hoàn cảnh không luận là tự nhiên giới hay là xã hội giới, tự ngã cảm thấy có năng lực sức mạnh nào đó hạn chế tất cả khả năng con người từ đó biểu hiện ra ý niệm vũ trụ bao la, xã hội luật lệ, bản thân phạm vi. Nghĩa là mỗi hiện tượng trong cõi đời đều có phạm vi hoạt động của nó. Như mặt trời mặt trăng mỗi ngày mọc phương Đông lặn phương Tây, bốn mùa hạ đi thu đến đều có quy luật nhất định. Tất cả xã hội nhơn loại đều có định luật vô hình quy định phạm vi, tợ hồ đều không phải là ý chí cá nhân hoặc đại chúng có năng lực cải biến được. Kỳ thực trước kia khi con người kém văn minh thường cho rằng có những điều không thể biết, nhưng ngày nay thì rất nhiều hiện tượng trong vũ trụ được khám phá, từ đó cho rằng có thể biết, có khả năng biết. Đây chỉ mới là trong ý thức tự ngã tưởng tượng. Nhưng tiềm tàng trong tâm thức của con người vẫn cảm thấy có một hoặc nhiều sức mạnh to lớn làm chủ thể tất cả. Nói là ý thức tự ngã tưởng tượng có nghĩa là nói chiều theo tự ngã ý chí chủ thể tánh tự do chi phối tưởng tượng, nhưng khi tiếp xúc với cảnh giới thì khi đó cảm thấy có cái gì siêu việt cao thượng hoặc một cái gì thâm sâu ẩn tàng bên trong, nó có năng lực tự do tự tại hữu hạn chi phối quản lý tất cả. Đây là điều từ xưa đến nay khiến cho con người có quan niệm tôn giáo. Ấy là nguyên nhân sâu xa tạo nên quan niệm tôn giáo của nhơn loại.

Cùng tột đối tượng tôn giáo của con người là gì? Đối với vấn đề này mỗi lý thuyết mỗi khác. Nhưng tựu trung tợ hồ ai cũng đều cảm thấy một hoặc nhiều sức mạnh tồn tại, chủ thể tất cả, quy định phạm vi tất cả, khiến tất cả đều như thế, không như thế thì không được. Đây là tự ngoại giới mà phát sanh ra ý thức tôn giáo, là căn nguyên lớn nhất để hình thành quan niệm tôn giáo. Do hoàn cảnh bất đồng, dẫn đến chú ý đối tượng bất đồng, nên đưa đến tôn giáo tín ngưỡng bất đồng. Như ở gần nước thì sùng bái thủy thần; ở gần núi thì sùng bái sơn thần; ở ruộng vườn thì sùng bái thổ địa. Ở Ấn Độ nóng, rắn độc nhiều, nên sùng bái thần rắn. Lại có người sùng bái mặt trời, mặt trăng, tinh tú, cùng những hiện tượng thiên thể v.v… Lại có người sùng bái Thành Hoàng, tổ tiên. Thậm chí có hạng người sùng bái sơn tinh, mộc quái, hồ ly v.v… Nhưng trong quá trình tiến bộ tri thức của nhân loại, việc sùng bái các động vật suy tàn trở thành lạc hậu. Bởi đây có tính cách cục bộ, thiếu tính cách linh thiêng cụ thể. Nhưng tổ tông của nhơn loại, hoặc chúa tể của thế giới, cho đến hiện tượng của không trung tạo thành ý niệm có vị thần vĩ đại nào đó trùm khắp tất cả. Và điều nàỵ mới là hình thành tín ngưỡng lâu. Có quan niệm cho rằng mặt trời, mặt trăng, cây, đá, núi sông có cái gì đáng để mà tin. Tin như vậy đều là mê tín. Nhưng đâu có biết rằng đây không chỉ sùng bái những sự vật kia mà là sùng bái tất cả như thế để rồi hình thành quy luật như thế, đưa đến ý thức tổng thể vạn năng sanh thành của đấng thần linh nào đó. Ấy là căn nguyên của ý niệm tôn giáo nhân loại.

b. Tôn giáo không chỉ do hoàn cảnh phát sanh mà chủ yếu là do ý muốn của tôn giáo: Chính bản thân con người, tự nhiên và xã hội chu cấp rồi cũng lại chính những thứ này ràng buộc. Có sanh thì có già chết; có mạnh khỏe thì có tật bệnh; có thương yêu thì có oán hờn; có đoàn tụ thì có phân tán; có mừng vui thì có buồn khổ. Không có những thứ này thì không có nghĩa cuộc đời. Mà chính những thứ này trói buộc con người không được tự tại.

Như những gì có lợi cho con người thì con người khởi sanh ý niệm ỷ lại thế lực bên ngoài nào đó rồi khởi ý niệm cám ơn và khen ngợi, tưởng tượng như có thiện thần. Trái lại, nếu chẳng may có điều gì trói buộc chướng ngại cho con người thì con người khởi sanh ý tưởng sợ sệt, chán ghét, rồi sanh ra cảm nghĩ đối ngoại có thế lực siêu việt nào đó, tưởng tượng có thần linh đang giận dữ hay một oan hồn xấu ác tác hại. Con người luôn luôn ở trong vòng trối buộc lớp lớp, nhìn vào hiện thực thì bất mãn hiện thực, còn có ý chí tự do muốn vươn lên hiện thực thì lại sanh khởi ý niệm ỷ lại tôn giáo siêu việt. Ý nghĩ của con người thì mông lung mê muội thiên chấp cầu tha lực, sùng tín ỷ lại thiên thần hỗ trợ mong lìa khổ được vui vĩnh hằng khoái lạc. May mắn thay, tri thức nhơn loại ngày một tiến bộ, thấu rõ sự thật thần linh là hư ngụy, biết tự chính bản thân với khả năng mình để đối diện hiện thực xã hội tự nhiên để cầu siêu thoát, rồi từ đó tìm phương để giải quyết những ràng buộc chướng ngại, không còn ý niệm ỷ lại thần linh thần quyền ngoại tại. Con người truy cầu tìm hiểu căn nguyên sâu xa của sự câu thúc trở ngại làm cho con người không được tự tại, từ đó mới hiểu ra căn nguyên của phiền não trói buộc là do chính tự bản thân ngu muội mới dẫn đến tư tưởng mê lầm, hành vi sai quấy. Nhơn đó, con người mới nhận chân ý nghĩa chân chánh về tôn giáo là phải bắt đầu từ thân tâm thanh tịnh, trí năng đức tánh khai triển, tất cả khế hợp chánh lý. Chỉ có nội tâm trí huệ khai phát, đức tánh cao minh, năng lực quảng đại, thuận theo luật thiên nhiên vũ trụ nhơn sanh — chơn lý – mới có thể không chịu sự hạn chế trói buộc của hoàn cảnh, mới siêu việt hiện thực. Điều này bao hàm hai phương diện: một là tự thân hoàn thiện triệt để, hai là thực hiện lý tưởng thế giới Tịnh độ. Đây có nghĩa là bản thân hoàn thành tịnh hóa ý dục. Thần giáo thì biểu hiện thần và thiên đàng. Họ không thấu biết ý nghĩa sâu xa rằng, thân chính là khách quan hóa ý dục của mình, còn sự tưởng tượng là chủ tể của vũ trụ. Nên cũng có thể định nghĩa Ngã chính là chủ tể vũ trụ. Tín đồ thần giáo không biết nguyên tắc căn bản về lý tưởng thực hiện thiên đàng chính là cần phải tịnh hóa bản thân chứ không ỷ vào thiên thần chuẩn bị lo cho, cũng không phải thiên thần tự ý cho. Tri thức nhân loại không ngừng phát triển, từ quan niệm mê mờ ỷ lại thần quyền của tôn giáo, con người nhận ra rằng muốn được an lạc thì phải ngay trong đời sống hiện tại này tịnh hóa bản thân vượt thoát thần quyền tôn giáo ràng buộc để tạo cho ngay chính bản thân hiện đời sự an lạc, thì mới có thể hưởng được sự an lạc của thiên đàng. Siêu thoát ra ngoài lớp lớp ràng buộc để đạt đến chơn bình đẳng tự do. Đối nội tâm mà nói thì năng lực trí huệ, từ bi viên thành là khuynh hướng cao thượng để đạt thành lý tưởng tôn giáo. Tôn giáo chơn chánh luôn luôn cổ lệ nhơn loại tịnh hóa nội tâm phát triển tình thương và trí tuệ. Đây là lý tưởng của các tôn giáo cao thượng siêu thoát. Đặc biệt Phật giáo triệt để biểu đạt thanh triết không có mê muội như thần giáo chỉ ỷ lại thần quyền vu vơ, mà không lo rửa bợn nhơ của chính bản thân mình. Chẳng qua khi nói đến sự tịnh hóa nội tâm thì mỗi tôn giáo có sự khác biệt. Có tôn giáo chú trọng trí huệ, có tôn giáo chú trọng nhơn ái, có tôn giáo chú trọng tín nguyện, có tôn giáo chú trọng trí chứng, có tôn giáo chú trọng tịnh hóa nội tâm, có tôn giáo chú trọng thân thể sống lâu. Nhơn đó mà thành ra trọng tâm khác biệt giữa các tôn giáo, tức là tôn giáo phiến diện không hoàn thiện. Chỉ có đức tánh của thân tâm phát triển tràn đầy, không rơi vào sai lạc bên này, bên khác thì mới là tôn giáo hoàn toàn viên mãn chơn thiện mỹ.

c. Do hoàn cảnh khải phát nội tâm ý dục hướng thượng cũng chưa hẳn nhứt định thành tôn giáo: Tôn giáo có là do nơi đặc thù kinh nghiệm. Có thể nói rằng tất cả tôn giáo đều có một loại đặc thù kinh nghiệm nào đó làm trụ cột chi phối. Chẳng hạn như nói về quỷ, có số người chưa thấy quỷ bao giờ, như khi nghe nói đến thì họ tỏ ra như là quen thuộc đã từng biết qua, điều này thực do ở quá khứ có người khác từng đã kinh nghiệm thấy qua rồi đồn đãi rộng xa trải qua nhiều đời thành quen. Việc này có thể là nhầm lẫn tưởng tượng cũng có thể là chơn thật. Nhưng bằng vào kinh nghiệm của chính bản thân mà nói ra với đầy tín tâm chắc chắn làm tăng cường lòng tín của người khác. Cũng như tín đồ của thần giáo lúc thường hay lúc cầu nguyện thấy Giê Su hoặc Maria v.v… Cũng hiện tượng này Phật tử tín Phật, niệm Phật thấy Phật Bồ tát, tham thiền có kinh nghiệm ngộ nhập. Những điều này phải chăng là chính xác? Thật ra vẫn chưa xác quyết là đúng, cũng có thể là hiện trạng thấy dây tưởng là rắn. Nhưng qua kinh nghiệm cho thấy rằng, không luận là đúng hay không đúng nhưng căn cứ vào kinh nghiệm giống như đây mà nói thì những điều trình bày trên rất là chân thật. Tuy nhiên những kinh nghiệm tôn giáo này chánh tà cạn sâu không giống nhau. Một khi chánh giác càng thuần chánh, càng viên mãn thì mới có thể chỉ rõ sự lầm lẫn cạn sâu dày mỏng đúng sai. Tóm lại, tôn giáo là do ý dục nội tâm hướng thượng của nhơn loại trong mọi hoàn cảnh bất đồng mà sanh khởi trải qua các thứ kinh nghiệm đặc thù khai triển mà hình thành.