Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

III. ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP MÔN NIỆM PHẬT

Pháp môn niệm Phật, niệm A Di Đà Phật, có ba đặc biệt: 1. Tha tăng thượng; 2. Dễ hành đạo; 3. Khác phương tiện. Ba phương pháp này trong tất cả Phật pháp không luận là tiểu thừa hay đại thừa đều phổ biến xưa nay. Chẳng qua dung hợp ba điểm để hoằng dương truyền bá thì chỉ có pháp môn niệm Phật Tịnh độ. Ba đặc điểm này tác dụng như thế nào?

1. Tha Tăng Thượng: đối ngược với Tha tăng thượng là Tự tăng thượng. Tu học Phật pháp có Y tự lực và Y tha lực. Tự lực tức là Tự tăng thượng. Tha lực tức là Tha tăng thượng. Chúng ta thường nói Phật pháp chú trọng nơi tự lực. Nói như thế không có nghĩa là phủ nhận tha lực, bởi vì tha lực xác thực tồn tại. Thí như người được sanh tồn ở thế gian này không thể nào chỉ đơn thuần nương nơi tự lực hoặc tha lực, mà phải nương vào cả tự lực và tha lực mà phát triển. Như trẻ con nhất định phải do cha mẹ nuôi dưỡng, sư trưởng dạy dỗ cho đến thành người, khi ra xã hội phải nhờ bè bạn. Đến như ăn mặc các thứ nhu cầu thọ dụng cũng không phải chỉ toàn do tự lực cung cấp. Bởi thế cho nên thế gian pháp nói con người sanh tồn quyết không phải chuyên ỷ lại tự mình cô độc mà có thể tồn tại. Trong Phật pháp nói như Thanh văn thừa đặc biệt chú trọng nơi tự lực, nhưng cũng không thể không nương nhờ tha lực. Như quy y Tam bảo tức là nương tựa sức gia trì của Tam bảo. Trong khi tu học cũng cần sự khuyến khích dẫn đạo của sư trưởng và bạn hữu. Đặc biệt là thọ giới, cần phải trải tam sư, thất chứng, tam bạch yết ma, giới thể mới được tròn đầy. Nếu phạm trọng giới Tăng Già Bà Thi Sa (một trong tứ trọng tội và ngũ nghịch), thì phải nương theo hai mươi đại đức thanh tịnh chí tâm sám hối tội cấu mới có thể tiêu trừ. Đây là mới chỉ cứ vào pháp tiểu thừa mà nói, sự thật tất cả Phật pháp đâu phải như thế hết. Chúng ta thường nói Phật pháp chuyên trọng nơi tự lực, nên nói: “Việc sống chết của ai thì nấy biết”, lời nói này rất chính xác. Như con của Phật, anh em Phật, nếu chính họ không tự nỗ lực tu học thì Phật cũng không thể thay thế họ chịu sanh tử khổ lụy được. Nói như thế không có nghĩa là không có tha lực. Đây chẳng qua làm bất cứ việc gì khi nhờ đến tha lực thì trước phải trải qua điều hợp lý của sự tự lực. Chư Phật, Bồ tát, La Hán cho đến sư trưởng, bạn đạo dù dưới hình thức hay trong trường hợp nào vốn đã từng hay cho chúng ta sự giúp đỡ, nhưng sự giúp đỡ này tất phải qua sự tự lực tiếp nhận và vận dụng của chúng ta mới có hiệu năng. Vì vậy, lực lượng từ ngoài vào không phải là không có, cũng không phải là vô dụng, mà xem chúng ta có năng lực tiếp thọ và biết vận dụng nó hay không. Nếu như chính mình không mảy may nỗ lực, tất cả đều ỷ vào tha lực, như thế là không thể được. Thí như người bệnh thiếu máu, có thể vào máu để bổ cứu tiếp sức, nhưng nếu bản thân bệnh nhân quá suy kém đến cực điểm, thì máu của người khác cho vào cũng không có lợi ích gì và cũng không thể nào cứu nổi. Nói cách khác, tự thân tất phải có năng lực sinh tồn, sau đó mới có thể hấp thụ máu của người khác để tăng cường thân mạng sống của mình.

Tiếp thọ tha lực, điều tối quan trọng là chính mình phải có biết đến một sức lực nào đó để duy trì mình. Như trẻ con trong lúc sợ hãi, có người bảo chúng rằng, có mẹ bên cạnh kia mà, thì lập tức đứa trẻ phát sinh sức mạnh to lớn không còn sợ nữa. Đây bởi vì đứa bé tự biết mẹ là người bảo hộ nó, nên nghe đến mẹ thì liền không còn sợ sệt nữa. Thường thì người ta, nhất là tinh thần yếu đuối, khi lâm vào khổ não tuyệt vọng, mà cảm thấy có một sức lực nào đó hộ trì họ, thì khiến cho họ làm những việc mà bình thường họ không thể làm được. Một quốc gia cũng vậy, đang lúc trong nước phát sanh nguy biến khốn khó, nếu có một quốc gia nào khác phát biểu ủng hộ thì lòng dân của nước đó không những trở nên an định, mà còn phát huy niềm tin tưởng và lực lượng vĩ đại có thể khắc phục được khốn khó quốc nạn. Nếu tự mình không có tinh thần cầu tiến, thì cho dù ngoại viện cũng không thể nào cứu được một quốc gia nguy vong. Tha lực cần phải nương vào tự lực mới thành lực thể hiểu được ý nghĩa Phật và cực lạc như thế nào sao? Và chúng cũng biết tin và biết nguyện sao?

Tự lực và tha lực tất phải hỗ tương phát triển tăng thượng. Nếu chỉ ỷ lại tha lực mà xem nhẹ tự lực thì chẳng khác thần giáo, như thế thì không phủ hợp với nhơn quả của Phật pháp. Không luận thế gian pháp hay Phật pháp, nếu chú trọng tự lực, tự mình nỗ lực hướng thượng thì tự nhiên sanh tha lực trợ thành. Như lời xưa nói: “Tự trở giả, nhơn trợ chỉ”. Nghĩa là trước phải giúp mình. Không như thế, mà chỉ chuyên cầu tha lực thì không có tha lực nào giúp mình nổi. Vì thế cho nên Phật giáo là một tôn giáo đặc biệt chú trọng về tự lực. Đại phàm một người có năng lực cường tráng thì tinh thần tự lực cũng mạnh mẽ. Như trẻ con khi năng lực sanh tồn còn bạc nhược nên phải nương vào tha lực, rồi từ từ lớn lên năng lực sanh tồn theo đó dần dần cường tráng, tự lực biểu hiện cũng theo đó mà từ từ hiển lộ. Thế cho nên pháp môn tha lực trong Phật pháp như pháp môn Tịnh độ Phật A Di Đà. Ngài Long Thọ và Mã Minh Bồ tát nói: Vì kẻ căn tánh yếu đuối và kẻ sơ cơ mà lập nên. Giáo pháp tùy căn cơ mà thiết lập, thì pháp môn Tịnh độ đây là đặc biệt tùy theo tùy năng lực chúng sanh yếu kém mà hình thành.

Pháp môn niệm Phật thuộc tha lực, nương nơi từ bi nguyện lực nhiếp thọ đức Phật A Di Đà mới có khả năng vãng sanh Tịnh độ. Nếu không có từ bị nguyện lực của đức Phật A Di Đà thì không thể vãng sanh.

2. Dễ hành đạo: Danh từ (Dị hành đạo) này phát xuất từ Luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa. Long Thọ nói: Để đạt bất thối chuyển thì Bồ tát cần tụ Tứ Nhiếp Pháp, Lục Độ và làm những việc lợi ích khó làm. Vì vậy, có người hỏi: Có phương cách nào dễ hơn không? Long Thọ liền phê bình rằng: Đây là kẻ căn tánh hạ liệt, không có chí khí trượng phu. Bồ tát học Phật nên làm những việc khó làm, dõng mãnh hướng trước tiến bước không lùi. Nhưng vì để thích ứng căn tánh của chúng sanh, nên rốt cùng Bồ tát phải nương vào Kinh Phật mà nói lên pháp môn dễ hành đạo. Dễ hành đạo vẫn không phải là chỉ chuyên niệm Phật, mà là khái quát mười nguyện Phổ Hiền, tức là lễ Phật, tán Phật, cúng dường Phật v.v… Những điều này được mang danh là dễ hành đạo bởi vì dễ học dễ làm, nhưng không có nghĩa là học những pháp môn này để được dễ thành Phật. Như phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói: niệm Phật, lễ Phật, tán Phật, cúng dường Phật v.v… thân làm, miệng niệm, tâm tưởng. Nghĩa là trong khi cúng dường Phật cũng là quán tưởng cúng dường. Vì vậy dễ hành đạo tức là tự tâm quán tưởng không cần phải nương vào sự vật cụ thể để thực hành. Tuy chưa thể thắng giải quán tu nhưng miệng niệm cũng có thể được. Từ miệng tụng niệm dẫn đến tâm tư duy. Nếu đã chánh tâm tán Phật thì phải tạo kệ như thật xưng tán. Nếu chơn chánh cúng Phật thì không tiếc hy sinh tất cả để cúng dường. Đây là điều khó làm. Dễ hành đạo là duyên vào các công đức quả vị đức tướng Phật mà quán tưởng hay xưng niệm. Điều này xuất nguyện từ kinh Di Lặc Bồ tát Công Đức. Kinh nói rằng, đức Phật Thích Ca tu nhơn khó hành đạo, tinh thần khổ hạnh liên tục không ngừng, phát nguyện thành chánh đẳng giác trong đời ngũ trược. Còn Di Lặc thì tu pháp môn dễ hành đạo, nên trong tương lai thành Phật trong cảnh giới Tịnh độ. Nếu nói như đây, thì những việc niệm Phật, tán Phật, tùy hỷ, sám hối, khuyển thỉnh, hồi hướng có thể tăng trưởng thiện căn, tiêu trừ nghiệp chướng đều thuộc về phương pháp dễ hành đạo. Niệm Phật A Di Đà là một pháp môn dễ hành đạo. Luận Thập Trụ nói dễ hành đạo chính là pháp môn niệm Phật. Nhưng cũng không phải chỉ chuyên niệm A Di Đà Phật. Phương pháp dễ hành đạo là lễ Phật, tán Phật, cúng dường Phật v.v…nhút nhát lấy Phật làm trung tâm. Bồ tát tu Lục Độ gồm những hạnh bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, tri huệ là những việc khó làm, nên gọi là khó hành đạo. Ngài Long Thọ nói: “Bồ tát phát tâm y theo tâm đại bi mà tu các thứ khổ hạnh khó làm, y tín tâm mà khởi tinh tấn ưa thích tích lũy công đức Phật để vãng sanh Tịnh độ”. Hai thứ này cũng tức là hai cửa phương tiện của kẻ sơ học: Trước là xuất phát từ đại bi tâm để tu khó hành đạo, sau là xuất phát từ tín nguyện tu dễ hành đạo. Nhưng dễ hành đạo cũng là phương tiện trước của khó hành đạo nghĩa là hành giả khéo cầu tiến thì trước thực hành dễ hành đạo rồi sau tiến tu khó hành đạo. Hai điều này không có cách biệt. Luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa nói: “Dễ hành đạo không chỉ niệm Phật mà bao hàm niệm Bồ tát, cúng dường, sám hối, tùy hỷ v.v… Bồ tát y đây mà thực hành để tu cho đến khi tín tâm tăng trưởng thì Bi, Trí có thể kiên cường hay đảm đang việc khổ hạnh khó làm. Đối với những kẻ sơ tâm căn tánh yếu kém, mà phát tâm tu đại bi đại trí liền, tất nhiên không thể chịu nổi, rồi sanh thối tâm không học Phật pháp. Thế cho nên học Phật pháp trước phải y nơi phương pháp dễ hành đạo rồi từ từ chuyển tiến lên cho đến khi Tín, Nguyện đầy đủ rồi sau đó mới tu phương pháp khó hành đạo. Như thế hai đường dễ hành đạo và khó hành đạo chỉ là phương pháp sai biệt tương đối chứ không phải là sự cách biệt tuyệt đối.

Niệm Phật A Di Đà là dễ hành đao. Dễ hành đạo có nghĩa là phương pháp dễ làm, dễ thực hành, không quá lao khố khó khăn. Luận Thập Trụ nói: Hoặc đi bộ, hoặc đi thuyền. Đi thuyền thì thân tâm không lao khổ mỏi mệt, đây là dụ cho phương pháp dễ hành đạo. Nhưng so sánh với người đi bộ thì chưa chắc đã đến mục đích trước. Có một số học giả học Phật vì để tán dương pháp môn Tịnh độ là dễ thực hành, rồi nói nào là: Tịnh độ là con đường tu tắt xuất ra ba cõi. Đây chẳng qua là phương tiện quyền xảo nhằm mục đích khích lệ người tu pháp môn niệm Phật. Nếu y vào thật nghĩa của Phật pháp mà lầm hiểu cho rằng dễ hành đạo thì dễ liễu thoát sanh tử, thành Phật dễ dàng, như thế rõ ràng hóa ra luận giải ngoài kinh điển, toàn thuộc trí phàm tự biện.

3. Khác Phương Tiện: Khác phương tiện là danh từ phát xuất từ kinh Pháp Hoa: “cách dĩ dị phương tiện, trợ hiển đệ nhất nghĩa”. Có nghĩa là đức Phật nói, lại dùng khác phương tiện để giúp cho đệ nhất nghĩa hiển bày phát triển. Khác phương tiện cũng là trùng hợp với Thẳng phương tiện của Luận Đại Thừa Khởi Tín.

Ý nghĩa của nó có thể hiểu là Đặc Thù hoặc sai biệt. Như Thập Chủng Thù Thắng của Luận Nhiếp Đại Thừa, cổ dịch là Thập Chủng Sai Biệt. Lại như Huyền Trang dịch danh từ A Lại Da chủng tử thành là Thân Sanh Tự Quả Công Năng Sai Biệt, trong lúc đó cổ dịch là Thắng Công Năng. Do đó, người học Phật nên rõ biết những danh từ khác phương tiện, Thắng phương tiện và Sai biệt phương tiện ý nghĩa giống nhau, đều từ một Phạn ngữ mà cách dịch nghĩa mỗi thời có khác thế thôi.

Phương tiện có hai thứ: Chánh phương tiện và Khác phương tiện. Kinh Pháp Hoa nói: “ Chánh trực xả phương tiện, đản thuyết vô thượng đạo” nghĩa là bỏ luôn cả phương tiện, chỉ nói đạo vô thượng. Đây không có nghĩa là không cần phương tiện độ sanh, mà là trong giáo pháp đại thừa khuyên hành giả cần phải biết xả bỏ những phương tiện không thích hợp thời cơ để dùng những phương tiện khác hợp thời hợp cơ hơn ngõ hầu hiển bày đệ nhất nghĩa.

Chánh phương tiện tức là phương tiện ba thừa cộng tu. Đức Phật vì Thanh văn mà nói ba vô lậu học: Giới, Định, Huệ và các pháp quán Vô thường, Khổ, Vô ngã, Bất tịnh v.v… Khiến cho chúng sanh nhàm chán khổ sanh tử mà cầu đạo xuất ly thế gian. Nhưng điều này cũng dễ khiến cho chúng sanh hiểu lầm chìm trong hố hầm quan niệm “cực đoan bi quan yếm thế”. Vì vậy khi giảng đến lý nghĩa đại thừa đối với Vô thường, Khổ, Vô ngã, Bất tịnh v.v.. ngoại trừ cách giải thuyết mới ra, lại còn dùng Khác phương tiện để giáo hóa. Nhưng Khác phương tiện này không phải hoàn toàn không có trong giáo pháp Thanh văn, chẳng qua nó được đặc biệt xem là quan trọng trong giáo pháp đại thừa thế thôi. Ấy là những việc xây tháp cúng dường, kiến lập chùa viện, họa đắp tượng Phật cho đến một cử chỉ cúi đầu, chấp tay, xưng Nam Mô Phật, đều có thể thành Phật đạo. Các thứ phương tiện này đều đặc biệt chú trọng việc tán ngưỡng khen ngợi công đức Phật đặt nặng ở việc trang nghiêm công đức. Cũng như câu chuyện ông trưởng giả quyền quý sang trọng với đứa con bỏ ông ra đi lang thang để trở thành đứa cùng tử gánh phân. Tuy cùng máu huyết quý phái, nhưng hai tâm niệm khác nhau. Lại như cảnh Hoa Nghiêm Hải Hội trang nghiêm tráng lệ với những nhân vật cao thượng kỳ bí mà ta không mấy khi thấy xuất hiện ở giáo pháp tiểu thừa.

Với giáo pháp đại thừa không những không chú trọng nỗi khổ, bất tịnh mà còn thuyết minh Vui và Tịnh. Tức là quan niệm nương vào vui đế được vui. Như kinh Duy Ma Cật nói: “Trước dùng ham vui để lôi kéo, sau khiến họ nhập vào Phật trí”. Phương tiện này tiểu thừa pháp không th chấp nhận, trừ phi nói về vui thiền định. Đại thừa pháp quả quyết xác định rằng, Phật quả vô biên trang nghiêm, tổng nhiếp tất cả phước đức, nên đặc biệt phát huy giáo pháp nhứt thượng thừa này. Khác với pháp phương tiện rất nhiều. Như kinh Pháp Hoa nêu ra rất nhiều trường hợp hành đạo thế này thế khác để rồi rốt cùng đều có thể thành đạo. Niệm danh hiệu Phật A Di Đà được vãng sanh Tịnh độ. Luận Đại Thừa Khởi Tín nói rõ đây là thù thắng phương tiện, niệm Phật là một trong những phương tiện.

Tha tăng thượng và dễ hành đạo là hai phương pháp rất phổ biến trong tất cả sinh hoạt Phật pháp, chẳng qua đối với đại thừa thì so ra chú trọng hơn. Còn Khác phương tiện chỉ là dấu vết lu mờ trong giáo pháp tiểu thừa, nhưng hoạt động rất rộng rãi trong giáo pháp đại thừa. Nhứt là pháp môn Tịnh độ niệm Phật A Di Đà thì hợp cả ba phương tiện Tha tặng thượng, Dễ hành đạo và Khác phương tiện để rồi xuất hiện một tư trào mới niệm Phật cầu vãng sanh cực lạc, đây là điều khác biệt rõ ràng đối với giáo pháp tiểu thừa.

Tự chúng ta không niệm Phật thì không quan hệ gì. Nhưng nếu khuyên người tu học Phật cầu đắc quả mà không đề xướng khuyến khích niệm Phật là điều thiếu căn bản, khó phát triển lòng tin cho người khác và sẽ đưa đến tình trạng thác loạn tư tưởng niềm tin, mất mát nhiều phước đức, phản ngược lại niềm tin ban đầu sơ tâm học đạo. Đây là điểm đặc thù của pháp môn Tịnh độ. Hành giả Trung Hoa có quan niệm chú trọng đặc tánh viên dung. Nên có người từ quan niệm Thiền, Tịnh dung thông giải nói nào là “Tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh độ”. Điều này đối với pháp môn niệm Phật mang tánh chất có thủ, có xả, có niệm, nhưng thực tế thì không thể biểu hiện đặc sắc của pháp môn này. Mỗi pháp môn có mỗi đặc thù dị biệt. Một khi chân chánh niệm Phật nhận rõ pháp môn rồi chuyên tâm y theo đó mà tu trì pháp môn Tịnh độ thì sẽ liễu ngộ đại thừa, hiển lộ Phật tánh chơn tâm.

III. NIỆM PHẬT TAM YẾU

Niệm Phật có ba điều cần yếu căn cốt mà hành giả không thể không lưu tâm. Ba điều đó là:

1. Tín: Pháp môn niệm Phật lấy Tín, Nguyện, Hạnh là ba điều cần yếu căn cốt, không thể thiếu một. Niệm Phật là một trong những pháp môn tu trong Phật pháp. Vì vậy, hành giả hành trì pháp môn Tịnh độ đối với Phật pháp nên phải có sự tín giải chân chánh. Trong các kinh thuyết minh về Tịnh độ nói những người chưa từng biết Phật pháp là gì, nhưng đến khi sắp tắt thở lìa bỏ cõi đời mà được bậc thiện tri thức hướng dẫn phát khởi niềm tin phát tâm chuyên thành khẩn thiết niệm Phật A Di Đà thì liền đó có thể vãng sanh Tịnh độ, đấy là phương tiện bất đắc dĩ cho những người thiếu thiện căn đời trước. Vì sao? Bởi vì người đến khi sắp chết thời gian không còn nhiều, không thể nào khai đạo giảng nói Phật pháp cho họ, điều tốt nhất chỉ còn cách đơn giản dễ dàng là bảo họ trì niệm danh hiệu Phật A Di Đà.

Nếu nói lúc bình thời học Phật chỉ bằng vào một câu A Di Đà Phật, ngoài ra không cần gì phải học hỏi nhiều cũng có thể vãng sanh, thì lối lập luận này đây chẳng khác gì các thần giáo chủ trương hễ tin là được cứu rỗi? Căn bản giáo lý đạo Phật như là nhơn quả, thiện ác, luân hồi, nghiệp báo v.v… đều có minh xác tín giải, nghĩa là tin Tam bảo, tin Tứ Đế. Giả sử với những điều căn bản này mà thiếu khuyết lòng tin kiên cố, nghi hoặc bất định, lại chỉ nói niệm Phật cũng đủ được vãng sanh thì đây thật là lối nói đơn giản để vui lòng khách. Vì sao? Bởi vì người tu Tịnh độ trước hết đối với Phật pháp cần phải có tín niệm kiên định căn bản vững chắc, rồi sau đó đối với pháp môn Tịnh độ mới đặc thù tín niệm. Đặc thù tín tâm có hai:

a) Tin công đức y báo chánh báo Phật A Di Đà: Người tu Tịnh độ không chi bằng là xác tín Tịnh độ thật có, chẳng những thế mà còn phải tin cả cảnh giới cực lạc là cõi nước thanh tịnh trang nghiêm, là cõi nước hết sức an vui lý tưởng. Tin Phật A Di Đà từ ngày thành Phật đến nay đã thuyết pháp mười kiếp, có vô lượng công đức. Nhưng điều căn bản là phải tin sức từ bi nguyện lực của đức Phật A Di Đà rất là rộng sâu, thần lực diệu dụng.Y đức Phật tự chứng nói: Nhơn viên quả mãn, tự chứng thọ dụng pháp an lạc, nên cõi Tịnh độ đương nhiên là hoàn cảnh tốt đẹp. Nhưng từ Như Lai phát tâm vì cõi nước Tịnh độ ấy mà nói: Khi đức Phật A Di Đà nơi nhơn địa làm Tỳ kheo tên là Pháp Tạng đã từng đối trước Phật Thế Tự Tại Vương, quán xem các thế giới thanh tịnh mà lập nguyện muốn tống hợp tất cả đức tánh đặc thù trang nghiêm cõi nước Tịnh độ của mình thành một cõi nước cực lạc làm đạo tràng nhiếp hóa chúng sanh. Chúng sanh sau khi sanh về cõi nước Tịnh độ, do các món thiện duyên đầy đủ nên dễ dàng tu học thành tựu đạo nghiệp. Từ quan điểm bi nguyện giáo hóa này quán sát, ta thấy Phật vì chúng sanh mà lập thành hoàn bị cảnh giới Tịnh độ để làm đại phương tiện nhiếp hóa chúng sanh. Chỉ cần chúng sanh thành tâm tha thiết phát nguyện vãng sanh thì nhất định có thể được tiếp dẫn. Đại nguyện của đức Phật A Di Đà chính là bốn mươi tám đại nguyện căn bản đặc biệt thù thắng. Nếu ai khởi lòng tin mà được nhứt niệm một ngày cho đến bảy ngày đều có thể vãng sanh về thế giới cực lạc. Nếu như thiếu khuyết đặc thù tín niệm hoặc tín niệm không kiên định, như thế tuy tin có đức Phật A Di Đà và cõi nước Tịnh độ thì sự tin này cũng chưa đủ yếu tố để được vãng sanh cực lạc.

Không có chân trí, không có đoạn nghiệp, không có giới chứng phần mà có thể vãng sanh Tịnh độ, điều này đứng trên lập trường nhơn quả tự lực là điều không thỏa đáng. Chúng sanh thân đầy phiền não ác nghiệp, không có tu tập thánh đạo Giới Định Huệ thì làm sao có tư cách vào cảnh giới Tịnh độ? Không tạo nhơn tịnh thì nương vào đâu mà được quả tịnh? Vì vậy Duy thức học nói: Xưng niệm Phật A Di Đà, vãng sanh Tịnh độ là chọn khác đường, khác thời, khác hướng để đi! Nói như thế có nghĩa là hiện đời niệm Phật, khiến cho chúng sanh tin hiểu có Phật, tích tập hột giống lành, rồi đời sau sanh lại cõi nhân gian tu bố thí, trì giới, triển chuyển tăng thượng, định huệ thành tựu, có thể vãng sanh Tịnh độ, chứ đâu phải nói hiện đời niệm Phật thì liền có thế được vãng sanh. Thí như một vốn mà được muôn lời. Nói như thế có nghĩa là tính chất triển chuyển chứ không phải là chỉ cần một phần vốn lập tức có vạn bội phần lời. Đây là thuần nói nương vào tự lực. Tức là khi thân tâm thanh tịnh thì mới có thể tương ưng cõi Tịnh độ và sanh về Tịnh độ. Nếu nói theo luận thuyết của Duy thức học “Thập Bát Viên Mãn Thọ Dụng Độ” thì chẳng phải Bồ tát địa không thể nào vãng sanh. Tức là nói Phương Tiện Hữu Dư Độ thắng ứng thân, nơi tiểu thừa là A la hán, nơi đại thừa là đoạn ngã chấp.

Nhưng theo Trung Quán Luận của Long Thọ nói thì có pháp môn dễ hành đạo tức là xưng niệm A Di Đà khi mạng chung được vãng sanh. Sự kiện này ý nghĩa ở chỗ chúng sanh tự lực không đủ, mà phải nhờ từ bi nguyện lực của Phật A Di Đà nhiếp thọ mới có thể được vãng sanh. Vì vậy tín tu pháp môn Tịnh độ, như đối với bổn nguyện lực của đức Phật A Di Đà mà thiếu khuyết tín tâm sâu chắc, tức là tín tâm không đầy đủ thì không thể đạt thành mục đích vãng sanh.

b) Tin pháp môn niệm Phật thù thắng, thì công đức diệu dụng: Người ta thường nói xưng danh niệm Phật chỉ cần tâm miệng tương ưng, xưng niệm lục tự hồng danh tức lục tự Di Đà, niệm đến khi thân tâm thanh tịnh, nhứt tâm bất loạn thì có thể vãng sanh Tịnh độ. Như thế là xem trọng pháp môn niệm Phật, nhưng vẫn chưa hiểu rõ ý nghĩa thù thắng của pháp môn niệm Phật. Như niệm A Di Đà Phật tâm được thanh tịnh; niệm các Phật, Bồ tát, kinh điển, chú ngữ tất cả đều có thể được tâm thanh tịnh, được tâm bất loạn, như thế hà tất phải đặc biệt hoằng dương pháp môn Tịnh độ? Do đó, ngoại trừ tin từ bi nguyện lực của đức Phật A Di Đà, còn cần phải tin công đức diệu dụng thù thắng vãng sanh Tịnh độ. Đây có nghĩa là vãng sanh Tịnh độ cực lạc, ngoài tin từ bi nguyện lực nhiếp thọ tiếp dẫn của đức Phật A Di Đà ra, hành giả còn cần phải “Nhứt tâm bất loạn” là điều kiện thiết yếu không thể thiếu được A Di Đà Phật từ nguyện tiếp dẫn. Như thế, điều kiện vãng sanh Tịnh độ rõ ràng là phải “Nhứt tâm bất loạn”. Như đối với việc vãng sanh mà một lòng quyết định không thối chuyển thì trong quá trình tu học đạo Bồ tát đây là điều chắc chắn. Nếu một khi đã thiết lập được hai tín niệm (a) và (b) ở trên đây vững chắc rồi, sau đó phát nguyện tu hành thì mới có thể hy vọng tinh tấn đạt đến vãng sanh.

2. Nguyện: Tín và nguyện đặc tánh mỗi thứ bất đồng. Vì thế, chớ nên cho rằng hễ có tín là có nguyện. Nên biết hễ có nguyện thì quyết định có tín, nhưng có tín chưa hẳn là có nguyện. Nhưng thường thì tổng luận Phật pháp người ta thường nói có tín tâm đương nhiên cần phải có nguyện hành. Nhưng pháp môn trong Phật pháp thì vô lượng, không luận là liễu nghĩa hay không liễu nghĩa, phương tiện hay chân thật, mỗi mỗi đều có đặc chất tác dụng của nó. Trong Phật pháp có vô lượng vô biên pháp môn, tuy mỗi pháp môn đều mang tín ngưỡng, có mang hoằng nguyện rộng lớn “Vô lượng pháp môn thệ nguyện học”, nhưng ở trong hiện đời tu học hành giả không nhất thiết là phải đối mỗi mỗi pháp môn đều phát nguyện tu trì. Thế cho nên tin sâu Tịnh độ không nhất định là phải phát nguyện để cầu sanh Tịnh độ. Bởi phát nguyện mà không tín, hành thì chẳng khác nào cái đỉnh hai chân. Người đời nay mỗi mỗi đều thiếu khuyết nhận định và phân định hợp lý. Như thấy ai cầm chuỗi niệm Phật mà lòng không thành tâm thiết chí thì liền cho người ấy đối với pháp môn niệm Phật không có tín tâm. Nghĩ rằng người ấy nếu đã tín ngưỡng pháp môn Tịnh độ thì tại sao lại không chuyên tinh tu học! Lối lý luận này thật không hợp lý mấy. Sự thật thì họ có tín tâm đấy chứ, nhưng chưa thành khẩn thiết tha, nên tâm ý chưa sanh chánh niệm đó thôi. Cũng như chúng ta đối với các công tác sự nghiệp xã hội chánh đáng đều thấy đó là điều đóng góp tốt đối với quốc gia nhơn loại thật là cần thiết, nhưng chúng ta quyết không thể mỗi mỗi cứ y như thế làm, mà tốt nhất là chỉ có thể chọn lựa việc nào hợp với ý chí, lý thú cho sự nghiệp đời mình. Tu học Phật pháp cũng như thế. Pháp môn vô lượng, nên tin, nên nguyện, nên hành. Nhưng tu học thiết thực thì phải lựa chọn pháp môn thích hợp với ý thú của mình, rồi từ tin mà tiến thêm bước nữa phát nguyện thực hành. Vì vậy, trong nguyện tất nhiên có tín. Nguyện do tín mà có. Nhưng tín sâu chưa hẳn đã có nguyện.

Nguyện trong pháp môn Tịnh độ, ngoài ý nghĩa nguyện thành Phật đạo, nguyện độ chúng sanh ra, nguyện chủ yếu chính là nguyện sanh về cực lạc. Nguyện sanh nước cực lạc kia là nói đến mục đích của nguyện. Nhưng trong khi thực hành cần có điều nguyện cầu thâm sâu hơn một tầng nữa, ẩy là nguyện được đức Phật A Di Đà nhiếp thọ. Điều này chính đức A Di Đà đã nói trong bổn nguyện. Phật không có lúc nào mà không ở trong bi nguyện nhiếp thọ chúng sanh, nhưng mà chúng sanh tự mình không tự động yêu cầu khẩn thiết đến sự nhiếp thọ, tiếp thọ Phật Đà bị nguyện thì làm sao được Phật nhiếp thọ? Giữa Phật và chúng sanh hoàn cảnh, uy đức, năng lực khác nhau. Như thuyền trong bể cả thả phao hoặc thả dây cứu mạng sống, nếu kẻ rớt biển chết đuối có tâm nguyện lên thuyền để thoát hiểm, nhưng lại không muốn tiếp thọ phao dây cứu mạng, thử hỏi làm thế nào có thể cứu được? Nói như thế có nghĩa là muốn vãng sanh mà không thực hành pháp môn Tịnh độ tu tâm sửa tánh hành thiện thì làm sao vãng sanh. Vì vậy, muốn được vãng sanh Tịnh độ thì cần phải nương nhờ từ quang nhiếp thọ của Phật A Di Đà, rất cần sự phát nguyện của chúng sanh, nguyện tiếp thọ bổn nguyện của Phật Đà. Nguyện của chúng sanh và nguyện của Phật một khi đã tương ưng thì việc vãng sanh Tịnh độ mới có thể đạt thành. Đừng lầm tưởng rằng hễ niệm Phật A Di Đà là được vãng sanh, bất luận tâm tánh tu hành ra sao, đó là điều sai lầm to!

Nên biết rằng Phật pháp muốn khắp cứu độ hết tất cả chúng sanh, mà chúng sanh tự mình không khởi tín, nguyện thiếu khuyết tư cách được cứu thì Phật cũng không có năng lực cứu độ kẻ không có tín nguyện. Như trên đã nói, muốn tiếp nhận được tha lực thì trước hết phải tự lực. Như ánh sáng mặt trời chiếu khắp tất cả, nhưng không thể chiếu sáng vào cái chậu úp. Phật nguyện độ hết tất cả chúng sanh, nhưng không thể nào độ nổi những chúng sanh không có tâm cầu xuất ly sanh tử, không muốn tiếp thọ bi nguyện cứu tế. Phật là bậc đại năng không phải là bậc toàn năng vạn năng. Khi Phật muốn cứu tế tất cả chúng sanh, nhưng chính chúng sanh vốn tự có quan hệ nhân quả, nên Phật không thể nào làm hết được theo ý muốn của Phật. Nếu làm được theo ý nguyện Phật thì không còn nhơn quả và thế giới này sớm đã không còn chúng sanh. Vì thế, mục đích của nguyện là nguyện sanh Tịnh độ, nguyện được bi nguyện Phật A Di Đà nhiếp thọ, như thế mới là thực chất của phát nguyện.

3. Hành: Nói một cách khái quát, hành có hai: Trợ hành vãng sanh Tịnh độ và Chủ hành vãng sanh Tịnh độ. Theo như Tịnh Độ Tam Kinh nói: “Không thể dùng nhơn duyên thiện căn ít mà được vãng sanh về cõi nước Tịnh độ kia”. Điều này có thể thấy rõ là cần phải vun trồng thiện căn sâu dày, tăng trưởng các món phước đức để làm tư lương vãng sanh Tịnh độ. Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói có ba phần trọng yếu, như hiếu kính cha mẹ, bố thí trì giới và đọc tụng kinh pháp đại thừa v.v… Kinh Đại Bổn A Di Đà cũng nói đến bố thí, trì giới v.v… Những thiện căn phước đức này, người tu Tịnh độ phải nên tùy phận tùy lực gắng sức thực hành để cho căn lành tăng trưởng, phước đức thù thắng thêm lớn. Niệm Phật là chánh nhơn của vãng sanh Tịnh độ, còn việc vun bồi thiện căn phước đức là trợ duyên. Có những người niệm Phật với quan niệm quá sai lệch, nghĩ rằng sanh tử là việc lớn, niệm Phật còn không kịp, đâu còn thời giờ nữa để mà làm các việc thiện, chuyên trì một câu Nam Mô A Di Đà Phật là đủ rồi. Nghĩa là chỉ biết niệm Phật mà không biết làm việc thiện, không biết tu tâm sửa tánh bồi đức, không biết lợi tha hỷ xả từ bi. Như kinh Di Đà nói rằng: Không thể dùng nhơn duyên thiện căn phước đức ít mà có thể vãng sanh về cõi nước Tịnh độ kia. Khi nghe nói thế họ liền xảo ngữ luận biện: Người có thể nghe được danh hiệu A Di Đà Phật tức là đời trước có trồng căn lành, rộng tu phước đức nhơn duyên rồi. Hiểu như đây thật là quá ư sai lầm! Kinh nói: “Không thể dùng nhơn duyên thiện căn phước đức ít mà sanh về cõi Tịnh độ kia”. Từ đây họ há chẳng liền lập luận: “Không thể dùng nhơn duyên thiện căn phước đức ít mà có thể nghe danh Phật”. Vì vậy việc cầu sanh Tịnh độ cực lạc, vẫn phải cần đến trợ hành tu tâm sửa tánh hành thiện bồi đức. Như biết niệm một câu A Di Đà, điều này chỉ thích hợp với kẻ ác “Kẻ ác lúc thường không biết đốt hương, khi chết ôm chân Phật”. Còn thường thì người tu học Phật nên phải tùy thuận tu tập phước đức nhơn duyên, dùng công đức này hồi hướng Tịnh độ. Vĩnh Minh Đại Sư thuyết minh Vạn Thiện Đồng Qui đối với vấn đề này thật là ổn, thật là chính xác vậy.

Căn cốt của việc tu hành vãng sanh Tịnh độ là xưng niệm “Nam Mô A Di Đà Phật”. Nam mô có nghĩa là quy đầu hướng về nương tựa cầu mong sức bi nguyện của đức Phật A Di Đà gia trì. Hiện nay pháp môn niệm Phật rất phổ biến, nhưng hành giả thường là quên mất ý nghĩa căn bản tinh túy của pháp môn này. Xưng niệm là thực hành Tịnh độ. Nếu chiếu theo pháp môn Tịnh độ thì trước nên y vào Tín, Nguyện, rồi tiếp theo đó khởi Hành. Nhưng có số người niệm Phật mà lại không hiểu ý thú của của sự niệm Phật, nên không Tín, không Nguyện chỉ thực hành niệm Phật mà thôi, điều này đương nhiên đối với pháp môn Tịnh độ không thích hợp. Lại có số người lấy niệm Phật làm việc đầu tư cho cõi âm. Lại có số người vì gia đình phiền não mà niệm Phật. Lại cũng có số người vì kinh doanh sự nghiệp thất bại hoặc vì công danh không thành mà niệm Phật. Nhứt tâm niệm Phật nên vận dụng tập trung tinh thần, thân thể, tâm lý đến chỗ thanh tịnh hỷ lạc, đạt đến tâm cảnh đặc thù. Vì thế tưởng rằng như vậy là đã đạt được chỗ thọ dụng sở đắc, tự vui nơi lòng, rồi gặp ai cũng nói niệm Phật tốt. Như thế nào là niệm Phật tốt? Niệm Phật đương nhiên là điều rất tốt, nhưng đây không phải là điều chính xác cho hành giả Tịnh độ, lại cũng không phải lợi ích chân thật của pháp môn Tịnh độ. Sự thật chất lượng của hiện tượng này chẳng qua chỉ là định cảnh, do tinh thần tập trung mà giảm thiểu nội tâm phù động tán loạn, theo đó giảm thiểu phiền não. Nếu vì để đạt mục đích nhứt tâm bất loạn, giảm thiểu phiền não thì hà tất phải nhất định cần niệm Nam Mô A Di Đà Phật! Niệm Phật cầu vãng sanh Tịnh độ đương nhiên là có hiện tượng tâm cảnh này, nhiều khi còn tốt hơn, tha thiết hơn nữa. Nếu chỉ có thực hành mà không có Tín, Nguyện thì không thể nào vãng sanh Tịnh độ. Vì vậy tu hành pháp môn Tịnh độ tức là pháp môn niệm Phật, cần phải đặt trên cơ sở Tín sâu, Nguyện thiết, khát ngưỡng bổn nguyện A Di Đà Phật nhiếp thọ. Còn chỉ thực hành niệm Phật suông để cho tâm an định, hỷ lạc không mà thôi thì không thể nào cùng với từ bi nguyện lực của Phật A Di Đà tương ưng. Đã không tương ưng thì không thể vãng sanh Tịnh độ.

Tổng hợp Tín, Nguyện, Hành là yếu kiện tiên quyết cần phải có và đủ của pháp môn Tịnh độ. Hành giả đầy đủ ba yếu kiện này tức được vãng sanh. Người tu Tịnh độ, đối với từ bi nguyện lực của Phật A Di Đà tức là Hành, thì tự nhiên đạt đến mục đích. Ba yếu kiện Tín Nguyện Hành của pháp môn niệm Phật như đảnh ba chân, thiếu một không thể được. Nếu hành giả tu pháp môn niệm Phật Tịnh độ không đủ ba yếu tố đó mà chỉ xưng niệm danh hiệu Phật A Di Đà không thôi, thì đó chẳng khác nào là những văn kiện giả tạo, thực tế không tác dụng.

IV. NIỆM PHẬT

1. Niệm: Pháp môn niệm Phật lấy xưng danh niệm Phật làm chủ, nghĩ rằng xưng danh tức là niệm Phật. Kỳ thật xưng danh chẳng phải là niệm Phật, và cũng thế, niệm Phật có thể chẳng phải là xưng danh, mà xưng danh cũng không phải nhất định là niệm Phật.

Nên biết rằng, niệm là tâm niệm. Niệm là một trong những tâm sở pháp, là niệm tâm sở trong ngũ biệt cảnh. Ý nghĩa của nó là hệ niệm, tức là tâm đối ở trong một cảnh giới nào đó tăng chuyển ghi mãi không quên. Cũng giống như khi tâm ta duyên nhớ vào cảnh nào đó, mà thông thường nói đó là ức niệm, đều chỉ là hệ niệm cảnh giới quá khứ. Niệm nói ở đây là niệm thông ba cõi là hệ niệm cảnh giới khiến cho phân minh hiện tiền.

Niệm là một phương pháp tu hành trong Phật pháp. Như Sổ Tức Quán còn gọi là An Ban Niệm. Lại có Lục Niệm Môn, hoặc Tứ Niệm Xứ trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo đều lấy niệm làm pháp môn tu hành. Muốn được định thì phải tu niệm này. Do niệm mà được định. Niệm là nhớ đến một điều gì và đem hết tâm trí tư thần vào đó. Kinh Phật nói tâm chúng ta phiền động tán loạn, nghĩ việc này việc khác, sát na không trụ nên phải cho nó một vật khiến nó duyên hệ vào đó rồi sau mới có thể từ từ an định. Như chó con nhảy tới nhảy lui lăng xăng, nếu buộc nó vào trụ cột, nó chạy nhảy xung quanh một hồi rồi sẽ nằm yên. Tâm ta cũng thế, nếu buộc vào một chỗ thì có thể do đó mà được định. Không những định do đây mà được, cho đến tu quán, tu huệ cũng dùng niệm là điều kiện hoàn bị nhứt. Thế nên niệm ở trong Phật pháp rất là trọng yếu.

Niệm có nhiều cách. Về đối tượng của niệm có sai biệt như niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Tứ Đế v.v…Giờ đây nói niệm Phật, lấy Phật làm cảnh giới của niệm, tâm ở nơi cảnh giới của Phật tăng chuyển, y đây mà được định, tức gọi là niệm Phật tam muội. Nhưng điều quan trọng của niệm là phải chuyên cần khẩn thiết. Nếu niệm không chuyên cần khẩn thiết thì niệm hiện tiền không thấu rõ, như thế thì định không thành tựu. Nhờ niệm mà khiến cho tâm không tán loạn, chuyên tập trung vào một cảnh giới thì tu niệm mới có hy vọng thành công. Trong kinh có thí dụ rằng: có người bị mắc tội với vua, sẽ bị vua giết. Vua lấy một bát dầu thật đầy, bảo tội nhơn bưng chén dầu đi trên đại lộ, nếu dầu không tràn đổ qua miệng chén thì sẽ được xá tội chết. Kẻ tội nhơn vì thấy sinh mạng mình nguy hiểm, nên chú tâm nhứt ý vào chén dầu bưng trên tay mà đi. Trên đường có người ca hát nhảy múa, kẻ tội nhơn vì quá để tâm chú ý vào chén dầu nên không nghe thấy. Có kẻ cãi vã đánh lộn, tội nhơn cũng chẳng hay. Cho đến xe ngựa đua chạy, người đi lại tấp nập cùng các cảnh vật bên đường, kẻ tội nhơn không để tâm, tâm ý tội nhơn chăm chú vào bát dầu. Điều này cũng giống như chúng sanh đắm chìm trong thế gian vô thường chịu sanh tử khổ nhục bức bách, nghĩ muốn ra khỏi sanh tử, thoát ly ràng buộc ba cõi, thì phải tu niệm, chuyên tâm nhứt ý không bị ngũ dục lạc cảnh trần lay chuyến, đối với cảnh sân không đổi tâm sân, với cảnh tán loạn tâm không động, như thế là hệ niệm chuyên nhứt, tham sân phiên động không khởi, tâm tức quy nhứt an trụ tịch nhiên. Thế nên đắc định thì phát huệ, vô biên công đức đều do đây mà sanh. Trái lại, nếu không tu niệm thì định tâm không thành, cho dù có đọc tụng kinh, học giáo pháp, bố thí trì giới đều không thể đạt đến công đức tối thượng của Phật pháp. Nếu không chánh niệm thì những hành nghi học đọc tụng đó chẳng qua chỉ là được thêm một chút trí thức, tu thêm một chút thiện nghiệp mà thôi.

2. Niệm Phật: Đối với việc tu về pháp môn niệm Phật, thường thì người ta chỉ biết miệng niệm chứ không biết ngoài miệng niệm ra còn có niệm Phật cảnh tức là tâm duyên Phật cảnh có ý nghĩa đầy đủ thâm sâu hơn. Như chỉ biết niệm xưng danh hiệu Phật mà tâm không hệ niệm thì thực không thể gọi là niệm Phật. Niệm chân chánh thì phải tâm tâm hệ niệm Phật cảnh rõ ràng không quên. Nhưng cảnh giới Phật hiển hiện ở tâm cảnh phàm phu không ngoài ba loại: danh, tướng, phân biệt.

* Y danh khởi niệm: đây là xưng danh niệm Phật, tức là y danh cú văn mà khởi niệm. Danh là y danh hiệu. Như xưng sáu chữ Nam Mô A Di Đà Phật tức là danh hiệu. Trong danh hiệu có nghĩa, y danh hiệu này mà hệ niệm nơi Phật. Lấy Nam Mô A Di Đà Phật làm niệm cảnh. Đây là y danh mà khởi niệm, nên gọi là xưng danh cũng là niệm Phật.

Chẳng qua xưng niệm Phật danh tất phải liễu giải ý nghĩa danh hiệu Phật. Nếu chẳng biết gì cả về ý nghĩa danh hiệu Phật hoặc chỉ lấy Phật danh làm tư lương cho cõi âm v.v… tuy cũng có thể thành niệm cảnh, hoặc do đây mà được định, nhưng rốt cùng cũng không thể vãng sanh về cực lạc. Nhữ thế không thể gọi là pháp môn niệm Phật. Bởi vì như vậy là không hiểu rõ thế giới cực lạc và cũng không hiểu từ bi nguyện lực của đức Phật A Di Đà. Không Tín, không Nguyện mà cứ đâm đầu xung niệm danh hiệu Phật nghĩa là cứ Hành suông thôi thì chẳng khác nào con két học nói danh hiệu Phật hoặc máy phát âm phát ra danh hiệu Phật. Có câu chuyện như thế này: ngày xưa có vị thầy nuôi đệ tử. Người đệ tử này rất ngu dốt. Vị thầy dạy người đệ tử niệm Phật. Người đệ tử trước sau cứ quên, nên niệm không ra, cứ mãi nhiều lần hỏi thầy nhắc đi nhắc lại niệm như thế nào. Vị thầy quá bực mình nên mắng đệ tử “đồ ngu” đồng thời đuổi đi. Người đệ tử đi thẳng vào núi, lòng chỉ còn nhớ câu “đồ ngu”. Và suốt ngày miệng cứ niệm “đồ ngụ, đồ ngu, …” mà cứ tưởng đó là danh hiệu Phật. Về sau, vị thầy thương nhớ người đệ tử, nên đi tìm thì thấy người đệ tử đang rửa nồi dưới dòng suối, tâm miệng vẫn chăm chú niệm “đồ ngu, đồ ngu, …”. Vị thầy biết đệ tử đã nhứt tâm nhiếp niệm có công đức liền hỏi: Từ lâu nay con tu cái gì? Người đệ tử chân thành thưa rất tự nhiên: Đồ ngu! Bạch thầy dạy con niệm “đồ ngu”, nên từ ấy đến nay con y theo vậy thực hành, lòng con thấy thanh tịnh nhẹ nhàng thanh thoát. Vị thầy nghe vậy bật cười, hiền hòa nói: Con à! Đồ ngu là tiếng thầy mắng con chớ đâu phải là danh hiệu Phật mà con lại xưng niệm?

Khi người đệ tử nghe sư phụ nói thế mới vỡ lẽ té ra “đồ ngu” là tiếng thầy mắng mình chứ không phải danh hiệu Phật. Tâm vừa nghĩ như vậy thì chút ít công đức bấy lâu nay tạo được liền theo đó mất luôn. Thế nên biết rằng, tâm duyên hệ nơi một cảnh nào đó mà không phân biệt, thì có thể sanh khởi một thứ định dẫn phát ra một thứ năng lực siêu thường. Nhưng một khi có lời nói sửa sai hay một điểm phá, thì tâm liền theo đó sanh khởi nghi ngờ và tức thì định lực cũng theo đó mà tán loạn tiêu tan.

Đương nhiên, xưng danh niệm Phật quyết không phải như vậy. Nếu không thì cần phải niệm Phật làm chi mà cứ tùy ý niệm cái bàn, cái ghế gì gì đi nữa cũng được, đâu có gì khác? Hành giả nên biết rằng A Di Đà Phật là cái tên, trong cái tên bao hàm ý nghĩa y báo, chánh báo trang nghiêm, từ bi nguyện lực, vô biên công đức. Thế nên, người tu pháp môn Tịnh độ cần phải liễu giải sâu xa, từ đó mới khởi Tín, Nguyện thâm thiết.

Do Tín, Nguyện thâm thiết thì sự xưng danh niệm Phật tức là “Hành” cầu sanh Tịnh độ mới hiệu quả.

Y tướng khởi niệm: đây là quán tưởng niệm Phật, niệm Phật A Di Đà hoặc niệm danh hiệu Phật khác đều được cả. Hoặc trước tiên quán tượng Phật rồi ghi nhớ tướng hảo trang nghiêm của Phật nơi tâm một cách rõ ràng, sau đó tĩnh tọa hệ niệm tướng Phật. Cách quán tưởng niệm Phật này cũng có thể khiến cho tâm được định. Ta thấy có người niệm Phật ngồi tĩnh tọa nhiếp tâm trong chốc lát thì tướng Phật liền hiện tiền. Nhưng ta thấy phần nhiều người niệm Phật thấy thô tướng Phật một cách mơ hồ lờ mờ không rõ thì là dễ tu. Nhưng muốn quán thấy tướng Phật trang nghiêm vi tế minh hiển như ý tự tại, như thế thì phải chuyên tâm tu niệm bằng không thì không thể được. Vả lại, tướng Phật không chỉ là sắc tướng, mà còn có đại từ đại bi, mười lực, bốn sở uý, muời tám bất cộng, ngũ phần pháp thân, vô lượng vô biên tướng thù thắng công đức, hệ niệm quán tưởng ở công đức này, đại thừa gọi là quán tướng sở nhiếp, tiểu thừa gọi đó là quán pháp thân.

* Y phân biệt khởi niệm là hiểu rõ Phật tại tâm, do tâm sở hiện, gọi đó là duy tâm niệm Phật. Hai cách y danh tướng khởi niệm trước là niệm đến khi Phật tướng hiện tiền rồi liễu giải tất cả Phật tướng do tâm biến hiện, ta không đến chỗ Phật, Phật cũng không đến nơi, ta, tự tâm niệm Phật, tự tâm tức là Phật, như kinh Đại Tập Hiền Hộ quyển hai nói: “Ba cõi này đây do tâm mà có. Vì sao vậy? Bởi tuy theo tâm niệm, nên tự phải thấy tâm. Ta nay từ tâm thấy Phật, từ tâm làm Phật, Tâm ta làm Phật”. Kinh Hoa Nghiêm quyển bốn mươi sáu cũng nói: “Tất cả chư Phật từ tâm liền thấy. Tất cả các đức Như Lai không đến đây và ta cũng không đến các đức Như Lai. Phải biết các đức Như Lai không có chỗ đến, ta cũng không có chỗ đi. Nên biết tâm là tất cả tâm và tâm ta đều là mộng”. Tướng hảo trang nghiêm công đức pháp thân của Phật thấy rõ ràng đều do quán tâm mà sở hiện. Liễu giải duy tâm sở hiện như huyễn như hóa tức là y nơi hư vọng phân biệt mà khởi niệm. Phật pháp dùng pháp môn niệm Phật để hướng dẫn người từ cạn vào sâu, nương nơi danh mà quán tưởng Phật tướng, Phật tướng hiện tiền, tiến thêm từng nữa liễu đạt đều là do tâm phân biệt sở hiện.

Nếu cứ như thế mà quán niệm, tiến thêm tầng nữa tức đạt đến niệm pháp thân ngộ nhập cảnh giới pháp tánh. Duy thức học nói pháp có năm thứ: danh, tướng, phân biệt, chánh trí, như như. Như trí vô lậu bình đẳng không hai, thì đó là pháp thân Phật. Y tâm mà quán thể thì thấy tất cả đều là pháp tánh bình đẳng, tức thấy Phật. Kinh Duy Ma Cật nói: “Quán thân thật tướng, quán Phật cũng vậy”. Như thấy rõ được Phật A Súc. Kinh A Súc Phật Quốc cũng nói như thế. Kinh Ban Chu Tam Muội thì đối với việc sau khi quán thấy Phật cũng nói: Phật thì bình đẳng tánh không. Quán Phật tức khế như tánh, trì như tương ưng gọi là niệm Phật. Kinh Kim Cang nói: “ Lìa nhứt thiết tướng liền thấy Như Lai” thường gọi đây là thật tướng niệm Phật. Niệm Phật đạt đến giai đoạn này thì thật sự đoạn trừ phiền não, chứng ngộ vô sanh pháp nhẫn.

Do xưng danh mà y tướng cho đến liễu đạt nhứt thiết pháp không tánh, tiến từng bước một từ cạn vào sâu, từ vọng đến chân, thống nhiếp được định huệ mà không có mâu thuẫn. Niệm Phật như thế gần như tự lực không khác gì tu định huệ. Thế nên, pháp môn niệm Phật cũng là pháp môn tu định huệ, hay nói cách khác cũng là pháp môn tu thiền. Nhưng theo kinh Ban Chu Tam Muội nói thì: Như thấy Phật hiện tiền, thì biết rõ là do tâm sở hiện, phát nguyện liền được vãng sanh thế giới cực lạc. Có thể thấy rằng phương tiện niệm Phật cần cầu vãng sanh Tịnh độ, cần có bị nguyện lực của Phật. Trong bốn cách niệm Phật này thì xưng danh niệm Phật là đơn giản hơn cả. Thường thì các nhà hoàng truyền pháp môn Tịnh độ đều chú trọng việc xưng niệm Nam Mô A Di Đà Phật và khẩn thiết cầu sức từ bi nguyện lực của đức Phật A Di Đà nhiếp thọ.

Xưng danh niệm Phật không chỉ đơn giản xưng niệm mà thôi. Như kinh A Di Đà Phật nói “Chấp trì danh hiệu”, ngài Huyền Trang dịch là “Tư duy”. Từ đây ta có thể thấy rằng xưng danh không chỉ là miệng niệm mà còn chuyên tâm tư duy hệ niệm. Nhơn xưng niệm danh hiệu Phật A Di Đà mà có thể hội được công đức, thật tướng của Phật rồi từ đó hệ niệm tư duy như thế mới là niệm Phật. Do đó xưng danh rất là trọng yếu, nhưng không phải chỉ ở nơi miệng xướng tụng là đủ mà cần phải nhứt tâm nhiếp niệm tinh chuyên mới được.

Trên đây là nói tất cả phương pháp niệm thông thường. Giờ đây đặc biệt thuyết minh về danh xưng niệm Phật. Phương pháp xưng danh niệm Phật tổng hợp gồm bốn mươi cách niệm Phật gọi là Niệm Phật Tứ Thập Pháp, tức chuyên nói về phương pháp niệm Phật. Nhưng trong pháp môn niệm Phật này quan trọng nhứt là “Tam Đáo”. Điều này Ấn Quang Đại Sư tổ thứ mười ba của Tịnh độ tông cũng thường nói đến. Tam Đáo là miệng niệm, tai nghe, tâm tưởng, cả ba đồng thời tương ưng. Nghĩa là miệng niệm rõ ràng không có hàm hồ, không có mảy may sợ sệt. Khi xưng danh niệm Phật, không chỉ riêng miệng xướng mà tai phải nghe, nghe rõ từng tiếng, tâm phải theo dõi tiếng niệm. Tóm lại, miệng, tai, tâm cả ba phải tương ưng hệ niệm, rõ ràng phân minh, như thế thì rất dễ dàng nhứt tâm bất loạn. Nhiều người niệm Phật, không luận lên chánh điện, hay nơi làm việc, thậm chí trong lúc cùng người nói chuyện mà miệng vẫn cứ niệm Phật. Tâm không thể nào có hai công dụng cùng lúc, như thế thì không tránh khỏi trạng thái tâm loạn nghĩ, tai không tự nghe, và đưa đến trạng thái tâm không thể nào chuyên nhút được.

Hoặc có người dùng thời gian thật dài niệm danh hiệu Phật thật là nhiều, nhưng điều này không hẳn là có hiệu dụng lớn. Ví như viết chữ, muốn viết chữ tốt, viết công phu thì nhất định cần phải trịnh trọng trong việc viết, mỗi nét mỗi nét chăm chú, nét nào ra nét đó, như thế chữ viết không nhiều, nhưng ngày nào cũng thường để tâm cẩn trọng viết như vậy, thì cuối cùng nhất định chữ viết tốt. Có kẻ thấy bút liền viết, viết cho có chữ, lâu thành lão luyện thuần thục, nhưng nét chữ không mảy may công phu tuyệt xảo. Cũng có người khi tuổi trẻ viết chữ rất đẹp, nhưng đến khi già viết chữ xấu, đó bởi do không tiếp tục luyện tập mà tùy tiện viết cho lấy có dần dần biến thành thói quen sửa không được. Niệm Phật cũng thế, thời gian niệm Phật không luận ngắn dài, niệm danh hiệu Phật không ngại nhiều ít, nhưng miệng, tai, tâm cả ba đều tương ưng “Tam Đáo”, buộc niệm chuyên nhứt bất loạn. Trái lại, nếu miệng đem hết sức niệm mà tâm tán loạn nghĩ tưởng việc nọ việc kia, thậm chí không biết mình niệm cái gì, như thế cho dù mỗi phút niệm đến hàng vạn tiếng Phật cũng không công hiệu gì. Nếu niệm Phật mà tâm loạn tưởng nghĩ nhớ, không chuyên nhứt, lâu dần niệm Phật thành thói quen như nói chuyện, như ca hát, thì khó đạt đến nhứt tâm bất loạn.

Nói đến âm thanh xưng danh niệm Phật, có thể chia làm ba thứ: Lớn tiếng niệm. Nhỏ tiếng niệm. Mặc niệm. Trong quá trình niệm Phật cả ba đều dùng đến. Nếu chuyên niệm nhỏ, thời gian lâu sẽ dễ hôn mê. Vì thế niệm lớn tiếng thêm âm điệu thì dứt trừ được buồn ngủ. Còn nếu như niệm lớn tiếng thì dễ động khí phát hỏa khiến tâm dễ tán loạn nên niệm nhỏ thì tâm liền bình thản an định. Tiếng niệm Phật lớn nhỏ đều theo nhu cầu thực thế tình cảnh của mỗi người mà biến đổi cho thích hợp. Niệm lớn nhỏ cao thấp đều không sao cả. Nhưng nếu chỉ chuyên dùng miệng niệm không thôi thì không luận là tiếng niệm lớn nhỏ cao thấp cũng đều không thể đạt định. Niệm mà tâm không chú ý sẽ đưa đến chỗ mê mê tỉnh tỉnh, thoạt định thoạt loạn không có kết quả tốt. Y cứ vào Phật pháp mà nói, muốn đạt định thì trước tiên chỉ có ý thức định, còn ngũ thức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân không có tác dụng đạt định, huống nữa là chỉ miệng niệm thôi thì đương nhiên không đạt được định cảnh.

Mục đích của niệm Phật là cần đạt đến nhứt tâm bất loạn. Vì vậy nên cần mặc niệm. Mặc niệm còn gọi là Kim Cang Trí, tức là đem danh hiệu Phật để vào tâm tưởng niệm, miệng không niệm ra tiếng. Tuy không niệm ra tiếng mà tiếng niệm Phật phát xuất từ tam âm hưởng rạng rỡ lảnh lót từng chữ từng câu. Cứ như thế một mạch chuyên tâm mặc niệm thì ngoài sạch ngoại duyên, trong tâm được an định.

Giờ nói đến niệm mau chậm. Chúng ta niệm Phật bắt đầu rất chậm rồi sau đó chuyển mau. Điều này rất có ý nghĩa. Bởi vì niệm chậm thì âm thanh kéo dài như: Nam… Mô… A… Di… Đà… Phật…. mỗi chữ cách nhau dài, như thế vọng tưởng tạp niệm dễ xen vào, do đó nên chuyên niệm mau, niệm gấp, để cho tạp niệm không thể xen tạp. Nơi thiền đường, hành thiền, hoặc kinh hành niệm Phật cũng thế, khởi đầu đi chậm, sau dần dần mau, rồi đến gấp rút để cho tâm chuyên nhứt một chỗ, không còn kịp cho vọng niệm xen vào. Nhưng nếu chỉ một cách niệm mau gấp không thôi cũng không tốt. Bởi có thể làm hao hơi tổn khí, nếu khí không thuận, thì vọng tưởng phân biệt nhơn đó mà sanh. Nếu như hành giả biết chuyển niệm chậm, hơi thở khí bình, vọng tưởng phân biệt theo đó dần dần tán khí. Đây hoàn toàn thuộc về kỷ xảo, khi mau khi chậm tùy lúc biến đổi để điều tâm thích hợp chánh niệm, khiến cho tâm dần dần xa lìa trạng thái thiên lệch hai bên trở về trung đạo. Cũng như người cưỡi ngựa, đi xiên quá về phía tả, phải mau lẹ giụt cương, đi xiên quá về hữu, phải cấp tốc giựt cương không để cho ngựa đi lệch bên nào, như thế ngựa mới một đường trung đạo thẳng tiến.

Niệm Phật không chỉ miệng niệm suông là đủ, không phải cần niệm âm điệu cho hay, cũng không phải niệm nhiều niệm lâu, mà điều trọng yếu niệm sao cho tâm bình thản, chuyên nhứt đến chỗ nhứt tâm bất loạn.