Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

II. ĐÔNG PHƯƠNG TỊNH ĐỘ LÀ CÕI TRỜI THANH TỊNH HÓA.

1. Phật Và Bồ tát Y Nơi Đức Lập Danh: Đối với luận đề này trước hết cần phải nói rõ: tôn giáo nhất định phải có đối tượng sùng kính. Điều này không ngoài hai thứ nhơn và pháp. Căn cứ vào những tôn giáo có tánh cách cao thượng mà nói thì pháp còn gọi là đạo, là chân lý tối cao vĩnh hằng khắp cả, tức là chân lý tuyệt đối. Người ư? Với đầy đủ nhân cách. Người có ý chí thần tính, cho thần là chân lý tuyệt đối. Tất cả đều do con người tưởng tuợng mà không có thực thể? Như người Do Thái tin Jehovah là Thượng đế. Hồi giáo sùng tín Allah là Thượng đế. Có những vị bằng da bằng thịt hiện sống cõi nhơn gian này được người tin tưởng tôn xưng đó là thần nhơn tượng trưng cho chơn lý tuyệt đối để tiêu biểu hiện thực dẫn đạo cho thế nhơn quy hướng, chẳng hạn như Jésus Christ. Những hiện tượng này bắt nguồn từ sự tưởng tượng của các thần giáo đồ. Phật giáo thì không phải như thế. Phật giáo chú trọng nơi con người. Con người hướng thượng huân tu chỉnh nơi xác thịt xương này đạt đạo thể hiện chân lý. Như Thái tử Tất Đạt Đa chuyên tâm hướng thượng tu hành thành đạo giác ngộ thể hiện chân lý. Như vậy, Phật là con người do công phu tu tập đạt đạo thể hiện chân lý tuyệt đối viên mãn. Cho đến Bồ tát, Thanh văn, thánh chúng v.v… cũng là con người do công phu tu tập mà thể hiện từng phần chân lý. Do vậy, tín đồ Phật giáo sùng kính tín ngưỡng Phật, Bồ tát trên hình thức tương tợ như tín đồ Gia Tô sùng kính tín ngưỡng Jésus Christ, nhưng trên thực chất tinh thần hoàn toàn không giống nhau. Sùng kính tín ngưỡng Phật, Bồ tát là lấy gương Phật, Bồ tát làm lý tưởng mô phạm, từ đó để sách tấn tự thân tinh tiến thể hiện chân lý Phật, và mọi người cuối cùng đều có thể đạt đến cảnh giới Phật, như Phật; tức là đạt đến bình đẳng, tự do giải thoát, giác ngộ tuyệt đối.

Sự tín ngưỡng Phật và Bồ tát đều y cứ vào đức hạnh mà thành danh xưng. Đây hoặc là do thánh đức sùng cao mà lập danh biểu hiện tánh cách của Phật Bồ tát. Như Bồ tát Di Lặc thể hiện đức tánh từ. Bồ tát Thường Tinh Tấn là biểu hiện đức tánh vĩnh hằng cố gắng nỗ lực hướng thượng. Hoặc giả thủ tượng tự nhiên giới, nhơn sự giới cho đến các thứ thánh đức tôn kính của chúng sanh giới nào đó mà lập danh xưng của Phật Bồ tát. Chẳng hạn như thủ tượng tự nhiên giới như Tu Di Tướng Phật tượng trưng cho trí đức sùng cao. Lôi Âm Vương Phật thì biểu hiện cho pháp âm của Phật cảm động nhơn tâm. Thủ tượng nơi nhơn sự giới như Dược Vương Phật là biểu tượng đức Phật này hay cứu trị phiền não, nghiệp khổ tức là cứu trị sanh tử trọng bệnh. Đạo sư Bồ tát là tượng trưng hay dẫn đạo chúng sanh xa lìa hiểm ác đạt đến mục đích an lành. Thủ tượng chúng sanh giới như Hương Tượng Bồ tát, Sư Tử Hống Bồ tát v.v… Trong đây y thiên giới mà lập danh xưng như Lôi Âm Bồ tát, Diệu Đức Bồ tát, Nhựt Quang Phật, Nguyệt Quang Phật v.v… rất giống với thần giáo nhưng thực chất không đồng. Có thể nói đây là thuận theo thiên giới của thần giáo mà lập danh xưng. Điều này có thể hiển bày cùng cực ý nghĩa tín ngưỡng thiên thần, nhưng thực sự hàm dưỡng ý nghĩa tịnh hóa mê lầm của thần giới biểu chương đức tánh đặc thù của Phật, Bồ tát.

2. Thiên Giới Và Giác Ngộ: Đông phương Tịnh độ lấy trời sanh làm lãnh thổ. Đây là ứng thuận theo tín ngưỡng thiên giới của chúng sanh mà biểu hiện thánh đức của Phật, Bồ tát. Ấn Độ gọi là Đề Bà, Trung Hoa dịch nghĩa là Quang Minh. Không luận là ban ngày hay ban đêm ánh sáng của mặt trời, mặt trăng và những vì sao lúc nào cũng từ thiên không chiếu diệu. Ngước mắt lên trời xa nhìn thấy trời là thể sáng. Người ta nhìn lên bầu trời xanh thẳm sáng lạn thì tưởng đó là đấng thần linh vĩ đại. Vì vậy quan niệm về trời của người Ấn Độ cùng với ý nghĩa thần gần nhau. Đề Bà là tiếng danh xưng của Ấn Độ về trời có nghĩa là quang minh hỷ lạc đối lại với đất – địa ngục có nghĩa là hắc ám thống khổ. Trong Phật giáo sự sùng kính các thánh nhơn không giống như các tín đồ thần giáo sùng kính thần tưởng tượng, mà đối với Phật giáo Phật là Phật, Bồ tát, Thanh văn…là những bậc thánh giả có vô lượng thanh tịnh công đức. Vả lại, đặc tánh thánh giả là giác và tuệ, phước và đức. Đoạn phiền não, chứng chân lý là do sự hiện chứng Bát Nhã, mà Bát Nhã là trí tuệ tức là ánh quang minh. Phiền não đối với Bát Nhã là vô minh hắc ám. Cũng như Phật Đà có nghĩa là giác ngộ. Bồ tát là chúng sanh có phần giác ngộ. Những thánh giả Thanh văn Duyên giác cũng là những nhân vật đã đắc thành chánh giác. Thánh giả trong ba thừa đều là người giác, người quang minh. Người giác, người quang minh là người sáng tỏ chân như, suốt thông không tánh, thể nhập pháp giới. Pháp tánh là bổn tánh thanh tịnh do huệ quang mà giác chứng. Cũng do thanh tịnh pháp tánh mà biểu hiện huệ quang Bát Nhã. Vì vậy chơn như pháp tánh cũng gọi là thiên tánh, hay đệ nhứt nghĩa thiên tánh. Như Kinh Niết Bàn nói thiên hạnh trong ngũ hạnh. Thiên hạnh là đại hạnh của thánh giả chánh giác. Cái giác của bậc thánh giả tương tợ cái minh của các thiên thần. Vì thế, nên Kinh Hoa Nghiêm Phẩm Thế Chủ Diệu Nghiêm các đại Bồ tát thị hiện thiên thần. Đặc tánh của thiên (trời) là sáng. Những người thông thường theo ánh sáng đó tưởng tượng cho là trời. Bậc thánh giả giác chứng pháp tánh thanh tịnh cũng gọi là tâm thanh tánh tịnh, tâm quang minh tánh, mà biểu hiện huệ quang. Phật y nơi hiện tượng thế tục của thiên giới mà quét trừ ý nghĩa thần giáo để biểu trưng huệ chứng chân lý của thánh giả.

Đức Phật cõi Đông phương Tịnh độ tên là Lưu Ly Quang Phật. Lưu Ly nói cho đủ là Tỳ Lưu Ly dịch là Viễn Sơn Bảo hoặc là Thanh Đắc Bảo. Ở giữa tiểu thế giới có núi Tu Di rất cao, bốn mặt núi này do bốn thứ quý báu tạo thành. Mặt Nam do Tỳ Lưu Ly Bảo tạo thành. Do đó chúng ta cõi Nam Diêm Phù Đề này ngước mặt lên không trung nhìn thấy khoảng không sắc xanh bao la. Bầu trời trong xanh là Lưu Ly Bảo Quang của Tu Di Sơn phản xạ mà hình thành. Đông phương Tịnh độ là do thế tục cộng chung màu trời xanh không trung biểu hiện đức tánh của Phật mà thành danh xưng là Tỳ Lưu Ly Quang.

Mỗi đức Phật đều có hai đại đệ tử trợ giúp Phật hoằng dương giáo hóa. Như đức Thích Ca có Ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên. Đức Phật Tỳ Lô Giá Na có hai đại sĩ Văn Thù và Phổ Hiền. Đức Phật A Di Đà có hai Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí. Hiện nay đức Phật Dược Sư Lưu Ly Quang giáo chủ Đông phương Tịnh độ cũng có hai đại Bồ tát là Nhựt Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu đều là bực thượng thủ của vô lượng vô số chúng Bồ tát kia. Đây là lấy ánh sáng mặt trăng mặt trời thiên không hàm dụ ý nghĩa. Tất cả ánh quang minh trong cõi trời đất, mặt trăng mặt trời là to lớn sáng lạn nhất. Không gì sánh bằng, xưa nay được nhơn loại làm đối tượng sùng bái. Bồ tát hai bên tả hữu của Phật trợ Phật giáo hóa đều y đây lập danh: Những dữ kiện này cho ta biết các Ngài là bậc thượng thủ của tất cả các Bồ tát. Các tòng lâm tự viện Trung Hoa có tập tục cứ đến đêm Trung Thu là lễ bái Nguyệt Quang Biến Chiếu Bồ tát. Ánh sáng nhựt nguyệt đối với nhân loại đặc tánh, công dụng bất đồng. Ánh sáng mặt nhựt thì nóng, đem lại cho con người sự ấm áp, tăng cường năng lực mạng sống. Trong Phật pháp mỗi khi pháp dụ thường dùng ánh sáng mặt trời làm thí dụ. Ánh sáng mặt trăng êm dịu mát mẻ thoải mái khiến cho người trong đêm tăm tối tiêu trừ sự sợ hãi.

Nhất là những vùng nhiệt đới nóng bức, khí mặt trăng lên, gió mát đến thì thật là lúc trừ được nóng bức, lòng cảm thấy an lành phơi phới. Trong Phật pháp thường dụ mặt trăng là biểu hiện cho từ bi an ủi chúng sanh. Đây là lấy ánh sáng mặt trăng mặt trời để biểu hiện hai đức tánh của hai đại Bồ tát thường hầu hai bên Phật để hỗ trợ Phật giáo hóa.

Trong cõi Đông phương Tịnh độ trừ hai vị đại Bồ tát thường trực trợ Phật Dược Sư hóa đạo ra còn có tám vị đại Bồ tát. Như kinh nói: “Văn Thù Sư Lợi Bồ tát, Quán Thế Âm Bồ tát, Đại Thế Chí Bồ tát, Vô Tận Ý Bồ tát, Bảo Đàn Hoa Bồ tát, Dược Vương Bồ tát, Dược Thượng Bồ tát, Di Lặc Bồ tát Tám vị đại Bồ tát này cưỡi hư không mà đến chỉ bày đường đạo kia”, căn cứ kinh Phật nóị: người muốn sanh về cõi Đông phương Tịnh độ mà còn do dự chẳng quyết định thì tám vị đại Bồ tát này thường hay đến hướng đạo khiến cho người ấy được vãng sanh.

Tại sao Đông phương Tịnh độ chỉ có tám vị đại Bồ tát mà không phải là bảy vị hay chín vị? Điều này nên thủ pháp ở thiên giới. Nguyên lai là lấy Thái Dương hệ là hành tinh trung tâm, nên có chín hành tinh: Thủy Tinh, Kim Tinh, Địa Cầu, Hỏa Tinh, Mộc Tinh, Thổ Tinh, Thiên Vương Tinh, Hải Vương Tinh, Minh Vương Tinh. Trước kia chỉ có tám đại hành tinh thôi, về sau lại phát hiện thêm Minh Vương Tinh, nên tổng cộng là chín đại hành tinh. Trung Hoa nói ngũ hành tinh cũng không ngoài những thứ này. Hiện tại đứng ở thế giới địa cầu này mà nói về Đông phương Tịnh độ, thì trừ địa cầu ra còn có tám đại hành tinh vận hành trong thiên giới. Nói cách khác, trừ mặt trời, mặt trăng ra còn có tám đại minh tinh cùng với thế giới của chúng ta đây quan hệ rất là mật thiết. Y vào nghĩa đây, mà luận cho ta thấy, trừ hai vị đại Bồ tát Nhựt Quang Biến Chiếu, Nguyệt Quang Biến Chiếu ra còn có tám vị đại Bồ tát hộ trì Đông phương Tịnh độ. “Tám vị đại Bồ tát nương hư không mà đến” thì làm thế nào thuyết minh để đả thông điểm này.

Ngoài việc này ra còn có mười hai Dược Xoa đại tướng: Cung Tỳ La, Phạt Chiếc La, Mê Xí La, An Để La, Át Nể La, San Để La, Nhơn Đạt La, Bát Di La, Ma Hổ La, Chơn Đạt La, Chiêu Thổ La, Tỳ Yết La, mỗi vị Dược Xoa đại tướng lại có bảy ngàn quyến thuộc cộng tất cả là tám vạn bốn ngàn. Tám vạn bốn ngàn là biểu trưng cho con số tất cả, như con số tám vạn bốn ngàn phiền não là tượng trưng cho tất cả phiền não, tám vạn bốn ngàn pháp môn là tượng trưng cho tất cả pháp môn. Từ ý nghĩa này, đứng về thiên giới mà nói thì tám vạn bốn ngàn quyến thuộc của mỗi Dạ Xoa đại tướng tức là tượng trưng tất cả ngôi sao nhỏ, tất cả ánh quang minh. Như thế thì lãnh đạo tất cả ngôi sao nhỏ là Dược Xoa ư? Trung Hoa cũng như Ấn Độ phân thời gian làm mười hai thời phối hợp với Tý Sửu Dần Mẹo Thìn Tỵ Ngọ Mùi Thân Dậu Tuất Hợi. Đông phương gọi là mười hai cung. Địa cầu vận hành quanh mặt trời, trong phạm vi chuyển động gọi là Hoàng Đạo Đới. Trong Hoàng Đạo Đới làm cho người chú ý nhất là mười hai thời, bốn phương, mỗi phương đều có ba con thú. Không luận là Đông phương hay Ấn Độ đều lấy loài vật để xưng hô con số mười hai này. Đối với thuyết mười hai thời này, trong Phật pháp như kinh Đại Tập ở phần Hư Không Mục nói: “Có mười hai vị Bồ tát ở trong bốn mặt núi ẩn tu từ bi hạnh, đều hiện súc sanh tướng. Như mặt phương Nam thì tướng rắn, ngựa, dê; mặt phương Tây thì gà, khỉ, chó; mặt phương Bắc thì heo, chuột, trâu; mặt phương Đông là rồng, voi, sư tử. Điều này đối với truyền thuyết Trung Hoa mười hai con thú chỉ có khác thay là cọp và sư tử thế thôi. Mười hai Dược Xoa đại tướng lấy voi ở trong mười hai sao Hoàng Đạo Đới, mà mỗi Dược Xoa đại tướng thống lãnh bảy ngàn quyến thuộc cộng là tám vạn bốn ngàn. Con số tám vạn bốn ngàn này tượng trưng cho tất cả sao sáng. Tất cả sao quang minh này là Bồ tát.

Đông phương Tịnh độ là thiên giới tịnh hóa, điều này rất rõ ràng. Như Thái Hư Đại Sư nói: Tịnh độ đều là thiên quốc được tịnh hóa, mà Phật và Bồ tát lấy Phật pháp để hướng đạo giáo hóa thành cõi thanh tịnh. Điểm này rất khác biệt với thần giáo tưởng tượng cõi thiên đàng do thần linh sáng lập, tin thần linh là được dự vào thiên đàng không cần phải tu tinh thân tâm, cũng không phải thấm nhuần sự giáo hóa.

3. Bản Chất Thánh Tánh Hiển Hiện: Đặc tánh của các bậc thánh giả là giác, tức là sáng. Chính vì vậy dùng ánh quang minh của thiên giới để thí dụ Phật Bồ tát và cõi Tịnh độ. Nhưng chỉ cứ vào thiên giới chỉ bày thánh tánh, truy cứu bản chất của thánh tánh thì quyết không đúng. Bởi vì hiện tượng của nhựt nguyệt ngàn sao có tánh hữu hạn lượng có thể sánh kịp, mà chỉ có hư không sáng tịnh vô hạn lượng mới có thể ví dụ được với đặc tánh tịnh sáng của các bậc thánh giả. Kinh Dược Sư nói: Cõi Phật là thế giới thanh tịnh lưu ly, xưng Phật là Lưu Ly Quang Phật. Đây đều là lấy quảng thiên không bao la của chúng ta đang thấy để ví dụ giảng thuyết. Phật thì xứng với pháp tánh, thể hiện minh giác, như như trí, bình đẳng bất nhị, nhơn và pháp không hai. Đứng về mặt chánh pháp tánh tức Thường Tịch Quang Độ mà nói thì xưng là cõi Tịnh Lưu Ly. Nêu đứng về năng chứng tức là pháp thân mà nói thì xưng là Phật Lưu Ly Quang. Kỳ thật, Phật là tuyệt diệt khái niệm đối đãi thể hiện thánh tánh như trí bình đẳng, siêu việt năng sở bỉ thử, số lượng v.v… Chúng ta xác tin một cách quả quyết rằng, Phật đã chỉ bày chỗ về rốt ráo của chúng ta là niết bàn, pháp thân. Không luận là niết bàn hay pháp thân trên danh ngôn tương đối thì thật là khó nói. Bất đắc dĩ chỉ có thể dùng hư không để làm ví dụ và cũng chỉ có tánh của hư không mới ít nhiều có thể khiến cho ta lãnh hội phần nào về đặc tánh tinh sáng vô biên giới của niết bàn và Pháp Thân. Như trong Kinh A Hàm, đức Phật nói về niết bàn rằng: “Sâu xa bao la rộng lớn, vô lượng vô số, vĩnh hằng tịnh sáng niết bàn”. Đây là câu nói ý nghĩa chủ yếu khai thị về đặc tánh niết bàn của đức Thích Ca.

Nếu đứng từ hiện thực sanh tử tồn tại (Hữu) và hiện trạng sanh khởi (Sanh) mà nói, thì niết bàn chẳng có sự sống chết, tức là “Sanh giả bất nhiên, bất sanh diệt bất nhiên”. Đức Phật nói: “Như Lai hoặc có, hoặc không, hoặc cũng có, hoặc cũng không, hoặc chẳng phải có, chẳng phải không sanh từ, không thể luận bàn”. Bởi vì Phật là khế nhập tuyệt đối thánh tánh, siêu việt tương đối giới. Đối với niết bàn của Thanh văn cũng thế mà đối với đại thừa pháp thân hay niết bàn cũng thế. Thế nên, Kinh Hoa Nghiêm nói về pháp thân của Phật rằng: “Chỉ có hư không mới thí dụ được” (Duy hữu hư không vi thí dụ).

Hư không là gì? Tạm chẳng thể luận bàn. Thường thì người ta quan niệm hư không là khắp cả, không thể nói chỗ này hay nơi khác. Nghĩa là không chỗ nào mà không có hư không. Nếu nói tại thì có chỗ nào mà hư không chẳng tại. Hư không tự tại, nên không dính mắc, vô ngại, không có biến hóa theo thời gian tánh nên là thường hằng. Cũng không có chất lượng sai biệt v.v… nên không hai. Nhất là hư không tuy có lúc mây mù che lấp mà hiện tướng hôn ám, nhưng một khi mây mù tiêu tán thì hiện xuất chân tướng tịnh sáng. Kỳ thực khi mây mù che chướng, hư không vẫn tịnh sáng. Hiện tượng này có thể nói là ly cấu thanh tịnh và bản tánh thanh tịnh. Vì vậy, kinh điển đạo Phật lấy đây để biểu thị pháp tánh không, nghĩa là chơn tánh tất cả pháp rốt ráo. Lại cũng lấy đây để chỉ bày thể chứng viên mãn hoặc phần chứng, đây là pháp giới thanh tịnh tức là pháp thân. Không tánh tuyệt diệt đối đãi, vĩnh hằng khắp cả xưa nay như thế, nên gọi là pháp tánh, pháp trụ, pháp giới. Nếu người thể chứng được pháp tánh này mà thể hiện được chơn lý tuyệt đối thì gọi đó là pháp thân. Nếu người chứng nhập thể tánh giải thoát rốt ráo các khổ thì gọi đó là niết bàn. Điều này ai chứng mới biết niết bàn giải thoát. Phật cũng có thể tùy thuận tâm cảnh chúng sanh mà phương tiện khéo léo chỉ bày dẫn đạo chúng sanh lìa chấp chứng nhơn để thể hiện niết bàn an lạc. Do đặc tánh siêu việt của pháp tánh, niết bàn ngoài tương đối chẳng phải cảnh tâm có thể lượng, cũng chẳng phải ngôn ngữ diễn tả được, nên thật khó giảng nói. Đặc tánh vi diệu của pháp tánh, chân như, niết bàn chỉ có thể dùng tánh hư không làm thí dụ để cho chúng sanh nhờ đó mà lãnh hội phần nào.

Hư không không thể hỏi là thật có hay giả có khách quan thực tại hay cách thể nội tâm. Một cách tổng quát mọi người và tín đồ thần giáo cho rằng hư không thì vô lượng vô số rộng lớn thâm sâu qua khoảng không trung xanh thẳm, là tất cả ánh quang minh hoặc còn cho rằng hư không là chỗ y cứ của thần thánh, tất cả đều nương nơi đây mà hiển hiện hoạt động. Khi không có hiển hiện thì tợ hồ các thánh thần tồn tại hiển hiện ẩn tàng nơi sâu thẳm của khoảng không gian vô tận kia chứ không phải là không có. Đó là ý tưởng của người thường hoặc của các tín đồ thần giáo. Trong Phật giáo thì mượn hư không giới này để làm thí dụ chỉ bày pháp tánh tuyệt đối cho đến chỉ bày sự chứng nhập niết bàn của các thánh giả tiểu thừa hoặc đại thừa, mặc dù sự chứng nhập của từng thánh giả có ít nhiều điểm sai biệt.

Từ tánh chất vô lượng vô số rộng lớn thâm sâu tịch diệt mà nói thì đại thừa và tiểu thừa hoàn toàn giống nhau. Tiểu thừa thì từ hiện tượng giới mâu thuẫn khổ bách mà ngừng dứt tiêu tán, biểu hiện thánh giả chứng nhập niết bàn, thiên trọng tiêu cực thuyết minh vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh, hư giả. Nhưng nếu nói họ đã trừ sạch sanh từ không còn gì hết thì bất cứ học phái nào trong Phật giáo cũng không thừa nhận điều này. Họ chỉ đạt được trạng thái tịch nhiên tịch tĩnh không bị tái diễn lưu diễn trong sanh tử mà thôi. Ý vị niết bàn này còn là tương đối để rồi dung nhập vào tuyệt đối không lại bị rơi vào mâu thuẫn biến hóa của thời gian và không gian. Vì vậy niết bàn là thường trụ, thanh tịnh an lạc. Có thể nói niết bàn là siêu việt văn tự ngữ ngôn. Vi diệu hiện hữu “ly ngôn diệu hữu”. Nếu lấy hư không để thí dụ thì giống như gió lặng mây tan hiển hiện bản tính tịnh sáng xưa nay của hư không. Đây chỉ có thể lấy hư không để làm thí dụ mà không thể lấy mặt trời mà đặc biệt là ánh sáng mặt trăng lại không thể ví dụ cho Phật tánh, chân như, niết bàn. Bởi vì mặt trăng khi tỏ khi mờ mà niết bàn thì vĩnh hằng tịnh sáng an lạc.

Loại niết bàn này chỉ khế hợp với tiểu thừa, cảnh chứng của A la hán, mà xác thực không phải là loại niết bàn viên mãn. Nếu y cứ niết bàn này mà quán sát thì dễ đưa đến sự hiểu lầm cho rằng hiện tượng sanh tử giới cùng với chân thật niết bàn giới có sự đối lập không đồng. Điều này trong kinh luận đại thừa mới biểu đạt một cách đầy đủ ý nghĩa niết bàn. Từ sanh tử pháp mà nói thì bản tánh của sanh tử cũng là tánh niết bàn. Nên kinh Phật nói: “Nhứt thiết pháp trung hữu an lạc tánh”. Nghĩa là trong tất cả các pháp đều có tánh an lạc. Pháp giới quán đây đã đạt đến trình độ, tức nơi sự mà đạt chơn, “chơn bất ngại tục”, cũng là ý nghĩa chẳng trụ sanh tử, chẳng trụ niết bàn, chẳng trụ cái vô trụ niết bàn. Ấy là thể hiện pháp giới tánh, là pháp thân, đắc vô ngại tự tại, là niết bàn. Trong pháp tánh vốn vô lượng thanh tịnh công đức, chỉ vì mê mà không hiển bày. Do tu mà hiển pháp vô biên công đức. Các bậc thánh đức lấy giác minh làm căn bản. Có nghĩa là hiển phát vô biên trí sáng, từ đó có diệu dụng không thể nghĩ bàn. Nếu lấy hư không giới để ví dụ thì hư không xưa nay vốn tịnh sáng, vốn là bản thể của tất cả quang minh vô biên của nhựt nguyệt.

Nếu y cứ chứng lời của các nhà trí thức hiện đại đã nói, thì tinh cầu có các loại như hằng tinh, hành tinh, vệ tinh v.v… tám đại hành tinh và cả đến ánh sáng quang minh của mặt trăng đều do từ mặt trời mà có. Nhưng theo quan niệm của cổ nhơn thì cho rằng, ánh quang minh của mặt trời, mặt trăng và ngàn sao là do từ hư không phản chiếu mà hiển hiện phát ra ánh sáng, nên xưng Phật là Lưu Ly Quang. Nếu nói về trí huệ thì gọi là Pháp Giới Thể Tánh Trí. Như trên đã nói chú trọng về đặc tánh niết bàn, hoặc giả nói cái đặc tánh tịnh sáng của hư không mới có thể tiêu biểu cho chân nghĩa của Phật và niết bàn.

4. Niết Bàn Và Trăng Sáng: Có một vài học giả thần học, như Đỗ Nhi Mạt đã chơi chữ để trêu chọc các nhà trí thức Phật học và dân tộc học cho rằng danh từ niết bàn là của Bà La Môn giáo bắt nguồn từ thần thoại trăng sáng mà có. Rồi từ đó họ Đỗ nói: ” Phải chăng Thích Ca đã biết điều này, đây là vấn đề nên suy gẫm”. Câu nói hàm hồ bỏ lửng của Đỗ Nhi Mạt này ngầm tạo cho số người hiểu biết nông cạn về Phật pháp lầm nhận rằng, niết bàn của Phật giáo không khác gì quan niệm của Bà La Môn. Đỗ Nhi Mạt nói thế nhằm tạo cho tín đồ Phật giáo có cảm tưởng rằng ông ta là người suốt hiểu nguồn gốc của niết bàn với mục đích làm dao động đức tin căn bản về niết bàn của tín đồ Phật giáo với ác ý để cho thần giáo chế ngự lòng tin ngõ hầu thay thế Phật giáo.

Quan hệ đến ngữ văn, theo Phật pháp thì văn là do âm thanh lưu biến để diễn đạt tình ý hoặc nhận thức. Trước văn thì đã có âm thanh rồi sau mới thành hình thức tức là viết thành chữ. Điều này thấy rõ quan niệm của chúng ta với Độ Nhi Mạt không đồng từ căn bản. Ngữ văn của nhơn loại lúc sơ khởi là biểu đạt tình ý như vui cười kêu khóc, kinh sợ kêu gọi, cho đến những âm thanh vui buồn lo sợ, hoặc những ngữ văn chỉ sự vật như trời, đất, mặt trời, sáng, tối, gió, mưa, núi, sông, cây, cỏ, chim, thú, trùng, cá, trên, dưới, cha, mẹ, ta, người và những danh xưng. Văn hóa nhơn loại ngày một tiến bộ, ngữ văn cũng theo đó ngày một thêm phức tạp. Vả lại do từ sự vật cụ thể quan thể đến trừu tượng, phép tắc v.v… Ngữ văn do từ đơn giản đến phức tạp, hoặc do xưa mà có rồi về sau ý nghĩa biến hóa đơn giản, hoặc xúc chạm với sự lý hoàn cảnh mới mà sáng tạo ra ngữ văn mới. Nghĩa là ngữ văn xưa có, nhưng tùy thời, tùy địa phương mà ngữ văn diễn tiến biến hóa không ngừng. Tiêu chuẩn thì ngữ văn do người tạo ra, sau đó ý nghĩa có sự diễn biến. Không luận là cổ kim hay dân tộc nào, mỗi chữ tùy nơi mà có ý nghĩa khác nhau.

Tại Ấn Độ sử dùng chữ Giới cũng có ý nghĩa bất đồng. Chữ Giới và chữ Duyên tương hợp mà thành. Do sự giải thích bất đồng của chữ Giới và chữ Duyên mà diễn thành sự trùng hợp nghĩa của chữ, có nhiều cách giải thích như thế. Âm nghĩa của ngữ văn chỉ là sự ước định tựu thành trong sự diễn tiến. Cũng nhơn đây nên biết âm thanh của tiếng Ấn Độ dùng âm vận phạm văn để biểu hiện tướng vũ trụ. Đây hoàn toàn là lộ tuyến của học.

Ở đây có điểm cần phải ghi nhớ. Ấy là nên dùng ngữ văn so sánh nghiên cứu để thám cầu nguyên ý của chữ. Nghĩa là nên chứng minh nghĩa gốc của chứ đó là gì, ở thời đại địa phương nào, chứ không nên khinh xuất phủ định, rồi chỉ biết ý nghĩa mới sau này do sự diễn biến hóa phát triển. Như thế, từ đó chúng ta thấy nguyên nghĩa chữ niết bàn của Bà La Môn giáo cùng với thần thoại trăng sáng quan hệ. Nhưng không thể nhơn đây mà vội luận định niết bàn của Phật giáo. Jésu Christ lấy việc hoàn thành thần tượng Thượng đế làm giáo điều vững chắc. Khổng Tử lấy hiến chương của Nghiêu, Thuấn, Văn, Võ làm đạo cương thường, sự thật thì đó cũng chỉ là thuật lại chứ không có sáng tác, chẳng khác nào bình cũ chứa rượu mới. Như thế cũng không thể dùng ý nghĩa xưa cũ để luận định Jésu hay Khổng Tử đúng hay sai. Bởi vì việc làm của Jésu hay Khổng Tử là việc làm đã có trước khi hai ông có mặt trên cõi đời này. Hiến chương Nghiêu, Thuấn và quan niệm Thượng đế (Trời) là việc đã có. Trong lúc đó Thích Ca thuyết giáo phản ngược lập trường của đạo Bà La Môn và chính bản thân Thích Ca là vô sự tự ngộ. Nghĩa là Thích Ca không thầy mà ngộ đạo chứng quả. Dĩ nhiên Phật Thích Ca thuyết pháp phải dùng ngữ ngôn cùng thuật ngữ đương thời như Nghiệp, Luân Hồi, Bồ đề, Niết bàn, Nhơn quả v.v… đều là những ngữ văn đã có và đương thời sử dụng. Điều đặc biệt của Phật Thích Ca là không giống như các học giả thần học chuyên khéo chơi chữ để hấp dẫn đời, ngỏ hầu mị người lợi mình. Trái lại, chính Phật Thích Ca từ không – tương ưng – duyên khởi mà nhập lý vô thườg, vô ngã thể hiện niết bàn. Niết bàn là nội tại chứng đắc chứ không phải do ngoại tại tha lực tín ngưỡng. Tính chất đặc biệt của Thích Ca là giáo chứng. Nghĩa là lời dạy của Ngài phát xuất từ sự chứng đắc vô ngã, thể nhập pháp tánh tuệ giác phát sanh. Tức là chân lý tuyệt đối, niết bàn, chứ không phải từ sự khảo cứu hay sự dự đoán hoặc giả tinh hoa hóa những quan niệm thế gian sẵn có. Thích Ca thấy chân lý vạn pháp mà không thấy hiện tượng bản ngã (đản kiến ư pháp, bất kiến ư ngã).

Đây là điểm đặc thù khác biệt lớn lao so với các giáo chủ thần giáo. Do đó, đặc điểm giáo lý đạo Phật là triệt để phủ định loại thần quyền sáng tạo để sạch quan niệm ngu muội ỷ lại thần quyền nô lệ tư tưởng. Nhà thần học Đỗ Nhi Mạt cũng như một số học giả thần học thiếu căn bản học vấn không nhận ra điều này dám võ đoán rằng niết bàn của Phật giáo là cõi trời Phạm thiên, là nằm trong thiên đàng của Thượng đế. Họ mê muội còn dám truyền ra Thích Ca cũng là do Thượng đế tạo ra. Nhưng hỏi Thượng đế ở đâu hình dáng như thế nào quyền năng tài đức ra sao, mà sao lại làm ngơ trước những cảnh tang thương đau lòng người giết người, con giết cha, vợ giết chồng, trộm cướp đói khổ ngày ngày xảy ra!? Tôi tin rằng những nhà thần học chân chánh không đem lời thánh nhơn truyền giảng một cách sai lạc tự quyên sinh lộ, xa nguồn nguồn nguyên ngữ như thế.

Như trên đã nói đối tượng sùng kính của tôn giáo có quan hệ với sự tiếp xúc cảnh giới. Ngữ văn của nhơn loại khởi sơ là sự chỉ bày sự vật mà diễn hóa. Phật giáo thì y vào đức hạnh mà đặt tên. Không luận xưng gọi là gì, nhưng đều không rời bỏ sự lý của thế tục để diễn đạt chánh pháp. Vì vậy nguyên nghĩa của Niết Bàn cùng với thần thoại trăng sáng có quan hệ hay không quan hệ đều không phải là điều quan trọng của vấn đề. Điều quan trọng mà tôi muốn nói ở đây là bản tánh niết bàn của tiểu thừa và niết bàn của đại thừa là “vô số vô lượng rộng lớn thâm sâu, vắng lặng tịch nhiên” chứ không phải chấp lấy mặt trăng thanh, trăng sáng làm gì. Bởi vì mặt nhựt nguyệt làm gì có đặc tính vĩnh hằng vô số vô lượng rộng lớn thâm sâu vắng lặng tịch nhiên? Phật pháp chẳng qua lấy sự ly thế gian làm phương tiện để diễn đạt chân lý. Kinh Phật mượn hư không để dụ nói chánh pháp về lý pháp tánh, tánh không. Thể pháp tánh hình thành pháp thân. Khế nhập pháp tánh hình thành vô ngại tự tại niết bàn. Thế nên niết bàn còn gọi là Vô Thượng Pháp. Đại thừa thì nói từ thể khởi dụng tức là từ sự hiển lý, dung tướng qui tánh, nên lấy hư không nhật nguyệt làm thí dụ. Như nói: “Bồ tát như gió mát trăng thanh, thường du hành khắp hư không” (Bồ tát thanh lương nguyệt, thường du tất cánh không). Hoặc như nói: “mặt trời trừ tối tăm, chiếu sáng khắp thế gian” (huệ nhựt trừ chư ám, phổ minh chiếu thế gian). Kinh Phật rất nhiều lần lấy mặt trời, mặt trăng làm thí dụ đặc tánh trí huệ giác ngộ, cho tâm quảng đại, cho sự tự tại vô ngại, cho thần thông diệu dụng năng lực phổ cập. Như tên của đức Phật Tỳ Lô Giá Na tức là đức tánh biến chiếu hoặc tên đức Phật Đại Nhựt tức ý nghĩa mặt trời vĩ đại. Đây là lấy ánh sáng mặt trời làm thí dụ cho ánh quang minh biến chiếu để nói cái giác của pháp tánh mà hàm dưỡng huệ trí quang minh phổ chiếu của sự thành Phật. Thành Phật và thị hiện niết bàn lại cũng lấy mặt trời lặn chiếu sáng để thí dụ. A Di Đà Phật là Vô Lượng Quang. Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói dùng quán mặt trời lặn mà sanh khởi tất cả. Thế là thí dụ từ đời này đến đời sau, cõi này đến cõi kia, tâm ý nghĩ đến Vô Lượng Quang, Vô Lượng Thọ cõi nước Tịnh độ kia. Đến như mặt trăng là tượng trưng cho tánh không sáng chiếu tinh khiết của đêm, cảnh giới mát mẻ tịch tĩnh. Dùng đây để diễn tả sự giải thoát của thánh giả, cũng là để thí dụ cho sự lợi ích chúng sanh của thánh giả. Như nói: “Trăng sáng mát lành khắp cả vạn vật” (Như nguyệt thanh lương bị chúng vật).

Nhân đây, tưởng cũng xác định với các nhà thần học rằng: “Niết Bàn của Phật giáo không luận lấy cái gì để tượng trưng, không luận là dùng vật gì để diễn đạt, chủ yếu là chính nội tại bản tâm phải chứng tri tịch diệt, siêu việt tuyệt đối giới, trên và ngoài tương đối danh tướng. Điều này không phài là căn nguyên phát xuất từ thần thoại của người dân ban đầu, y theo sự tưởng tượng của nhân loại tạo thành thần loại mà là cảnh giới giác ngộ của tâm linh. Trong đây tuyệt nhiên không có tánh chất quyền lực chủ tể quan hệ cùng với tất cả loại thần giáo – đa thần, nhứt thần, thời kỳ sơ dân ý thức còn mông muội tạo thành các loại thần linh ngẫu tượng. Nhưng ngày nay nhân loại văn minh ngày một tiến bộ, những hình ảnh thần hóa sớm đã tiêu mất không còn giá trị với trí văn minh của loài người.

Đương nhiên các nhà thần học như Đỗ Nhi Mạt cho rằng sơ dân ý thức mông muội tưởng tượng ra thần loại là phương cách tốt nhất hoặc ông còn một lòng một dạ ước ao một cách vô ý thức là nhân loại tin thế mãi, đâu biết rằng người trong nhân gian lúc nào cũng cầu tiến, có tinh thần sỉ nhục, không còn mông muội tin mù mà theo tự do cá nhân. Không luận như thế nào, nhưng không nên vì thần linh ngẫu tượng mà tinh thần khiếp sợ, mắt nhìn đâu cũng là thần linh quyền uy thì thật là nguy cho một đời tiến bộ hạnh phúc.

III. ĐÔNG PHƯƠNG TỊNH ĐỘ TUYỆT ĐỈNH CỦA NHÂN GIAN

1. Đông phương Tịnh độ là Nước Lý Tưởng: Tịnh độ là cõi nước thanh tịnh của Phật. Cảnh giới Bồ tát cũng là cõi nước lý tưởng của nhân gian. Nếu tri chứng tánh không rốt ráo để hiển minh thanh tịnh thì chỉ có đức Phật mới tự chứng thuyết minh. Tịnh độ có xã hội tánh, có chúng sanh, có tất cả những vấn đề y thực. Hiện thực nhân gian thì thiếu thốn khổ sở bức bách. Tịnh độ thi vô hạn thanh tịnh trang nghiêm tự do an lạc. Trong cảnh Tịnh độ tất cả đều viên mãn, thường được Phật, Bồ tát che chở giáo hóa. Người sanh trong cõi nước này một mạch hướng thượng tu học với đời sống quang minh chánh đại hợp lý thuận lòng lạc đạo tiến tu. Nếu căn cứ vào cõi nước chơn Tịnh độ của Phật mà nói thì tất cả cõi nước của Phật đều giống nhau. Nếu có sự việc nào trên hình thức bất đồng thì đó là vì sự giáo hóa mà thị hiện không giống nhau. Thế thì Đông phương Tịnh độ và Tây phương cực lạc có sự sai khác nào?

Phật A Di Đà chủ yếu trong lời phát nguyện là: “Phàm người muốn sanh về cõi nước tôi chỉ cần niệm danh hiệu tôi thì quyết định vãng sanh”. Đây là chú trọng ở sự nhiếp thọ chúng sanh, khiến cho chúng sanh sau khi chết có tiền lộ quang minh. Đức Phật Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai trong khi phát mười hai đại nguyện nhắm vào thực trạng chìm đắm khổ đau của chúng sanh mà tịnh hóa nhơn gian, tích cực biểu hiện nhơn gian này thành thế giới lý tưởng. Điều này đối với nhơn gian có giàu phát triển tánh, tức là nhơn gian nên y theo mười hai đại nguyện này làm lý tưởng để thực hiện cuộc sống an lạc ngay hiện đời. Mười hai đại nguyện là:

1/ Mọi người bình đẳng. Tất cả chúng sanh tướng tốt trang nghiêm, đều cùng với Phật giống nhau. Nghĩa là bản tánh của chúng sanh với Phật không hai. Thân tướng chúng sanh cõi Tịnh độ đều sắc vàng, biểu thị chủng tánh bình đẳng. Ấn Độ chủng tánh giai cấp khắc nghiệt khởi đầu y cứ hình sắc phân biệt. Vì vậy danh từ chủng tánh trọng tiếng Phạn là từ chữ Sắc. Cho đến nay hiện giống người da trắng cũng còn kỳ thị giống người da màu. Đây là một trong những nguyên nhân gây khổ bức cho nhân gian. Thế nên trong cõi Tịnh độ mọi người thân tướng đều sắc vàng kim, cũng là thể hiện mọi người bình đẳng tuyệt đối không có nhân tố kỳ thị chủng tộc.

2/ Nhờ hào quang của Phật chiếu khắp, nên người người đều thành tựu sự nghiệp của mình. Cũng như thế gian, khi mặt trời lên chiếu tỏa ánh sáng mới có thể tiến hành các sự việc. Nếu y cứ vào trí sáng mà nói, như không có trí huệ thì cái gì cũng không biết, khổ nạn nào cũng không thể giải quyết được. Có trí huệ thì việc gì cũng có thể giải quyết được cả. Phật dùng vô lượng trí huệ quang minh chiếu khắp đại chúng, khắp thấm nhuần chúng sanh khiến trí huệ từ từ tăng trưởng. Do đó, chúng sanh một khi được hào quang Phật chiếu diệu thì không việc gì mà không thành.

3/ Thức ăn vô cùng dư dật. Nơi Phật cảnh người người bình đẳng, trí lực khai triển, sự việc đều thành, vật dụng phong phú, nên dân sanh an lạc.

4/ Mọi người an trụ nơi đại thừa. Ở trong cảnh nhơn gian khổ bức, mọi người an trụ trong pháp phàm phu. Phàm phu thì vì hưởng thụ danh lợi mà nỗ lực hoặc vì cho mình mà chuyên tu thiền định, phước lợi cho riêng mình. Cũng có kẻ an trụ trong pháp tiểu thừa, chuyên lo chính thân tâm mình giải thoát, thiếu khuyết tâm từ bi tích cực lợi tha. An trụ trong pháp đại thừa được gọi là hoa sen trong lửa, thật là quý hóa khó làm. Nhưng trong cõi Tịnh độ đều hay an trụ nơi đại thừa, không trước thế gian, không lìa thế gian. Như Kinh Duy Ma Cật nói: “Chẳng phải hạnh phàm phu, chẳng phải hạnh tiểu thừa, là hạnh Bồ tát”. Bồ tát thì tự mình và người đều lợi, thượng cầu hạ hóa. Nếu mọi người đều có thể như thế, thì đương nhiên rất ư là lý tưởng.

5/ Giới hạnh thanh tịnh. Chúng sanh cõi Tịnh độ hành vi đều hợp với đạo đức, không có những tội ác sát, trộm, dâm, dối. Nhơn cách kiện toàn, đức hạnh ngày một tăng trưởng đầy đủ.

6/ Chúng sanh cõi Tịnh độ lục căn đầy đủ. Mọi người thân tâm chánh thường, hay tinh tấn tu hành đạo pháp.

7/ Trong cõi Tịnh độ không có các bệnh khổ bức bách. Nếu có bệnh thì cũng không có bệnh ngặt nghèo bức bách. Lại có đạo bạn là quyến thuộc, vật dụng, thuốc men đầy đủ. Không có tâm trạng lo âu buồn phiền. Có hoàn cảnh dưỡng bệnh nghỉ ngơi, các bệnh tự nhiên dứt trừ.

8/ Mọi người cõi Tịnh độ đều có tướng trượng phu bình đẳng, không có nam nữ.

9/ Tư tưởng chính xác, ý chí kiên định. Chúng sanh trong cõi Tịnh độ không bị lưới ma trói buộc, không bị ngoại đạo tà kiến dối gạt, người người tu tập chánh đạo đại thừa.

10/ Chúng sanh cõi Tịnh độ không bị luật vua tướt đoạt. Chính trị tu dưỡng, xã hội hòa bình an lạc, tuyệt đối không có ngục tù tra khảo, thân tâm đau đớn.

11/ Cõi Tịnh độ đồ ăn thức uống dư dật, pháp vị lại thơm ngon, tuyệt đối không có đói khát bức bách.

12/ Không có tình trạng thiếu y phục, nóng lạnh, muỗi ruồi. Đủ mọi thứ an vui. Các Phật Bồ tát phụ trách giáo hóa, trước làm cho đời sống chúng sanh không có thiếu thốn, lại dùng Phật pháp hóa đạo. Đúng là trước ăn mặc đầy đủ rồi sau mới biết lễ nghĩa hành đạo tiến thân.

Cõi Tịnh độ không những đời sống vật chất lý tưởng mà trí huệ, đạo đức lại không gián đoạn hướng Phật đạo tiến tu. Cảnh Tịnh độ thanh tịnh trang nghiêm như thế cho dù chủ nghĩa đại đồng thế gian có thật sự thực hiện cũng không sánh bằng. Trong khi Phật tu nhơn đã phát tâm lập đại nguyện, thực hiện cõi nước lý tưởng như thế, để rộng thực hành Bồ tát đạo, để hoàn thành tự lợi lợi tha. Trên đây không phải là điều kiện vãng sanh Tịnh độ mà là nhơn tố để kiến lập Tịnh độ. Tịnh độ là cõi nước lý tưởng, tưởng không có xã hội nào sánh bằng.

2. Đông phương Tịnh độ Lý Tirớng: Đông phương Tịnh độ được Lưu Lỵ Quang Như Lai làm giáo chủ lại còn được hai vị Bồ tát Nhựt Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu hỗ trợ hóa đạo. Phật Bồ tát quang lâm Tịnh độ giống như hư không sáng sạch. Nhựt Nguyệt Quang Huy, tượng trưng cõi nước Tịnh độ thanh tịnh quang minh.

Mười hai đại nguyện của đức Lưu Ly Quang Như Lai là kế hoạch chơn chánh kiến tạo Tịnh độ, đáng làm kiểu mẫu cho nhơn gian Tịnh độ. Hành giã đại thừa nên cùng chung vì lý tưởng vĩ đại này mà nỗ lực thực hiện.

IV. ĐÔNG PHƯƠNG TỊNH ĐỘ LÀ CÕI NƯỚC QUANG MINH HUY HOÀNG

Giờ đây nói đến Đông phương Tịnh độ và uy đức của Phật Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai gia hộ chúng sanh cõi Ta bà thế giới của chúng ta hiện đang sinh hoạt.

Đông phương Tịnh độ và Tây phương Tịnh độ có khác về phương diện nhiếp hóa chúng sanh cõi Ta bà. Vị trí của cõi nước Tây phương Tịnh độ nằm về hướng mặt trời lặn, nơi đó đức Phật A Di Đà làm giáo chủ và có hai vị đại Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí thường thân cận hai bên tả hữu của Ngài để giáo hóa độ sanh. Sự nhiếp hóa của đức Phật A Di Đà đây cũng như mặt trời lặn sau rặng núi chỉ cho hiện tượng cuối ngày, nên trong việc nhiếp thọ chúng sanh sau khi chết mạng chung có chỗ trở về nương tựa. Cảnh giới Tây phương cực lạc biểu trưng cho cố hương tổ ấm của sự kết thúc chung cuộc đời người trở về quê cũ, như mùa thu, mùa đông vừa đến thì cỏ cây úa tàn khô héo. Như hiện tượng héo rụng để rồi có cơ hội khai mở sinh mạng mới. Tây phương Tịnh độ thì vô lượng quang minh phổ chiếu đồng thời cũng là giai đoạn mở đâu tiến vào ánh quang minh. Vãng sanh Tây phương được thân cận Phật, Bồ tát thì tâm chuyên ròng hướng Phật đạo tiến tu. Đông phương Tịnh độ tượng trưng cho sự sanh trưởng, là chỗ ánh quang minh xuất hiện:

Đông phương Dược Sư Lưu Ly Quang Phật thật thể vô lượng thanh tịnh quang minh. Ngoại trừ cõi nước trang nghiêm và phước lạc của chúng sanh cõi Tịnh độ này ngày một tăng trưởng ra, còn gia hộ an lành cho chúng sanh cõi Ta bà nữa, cũng giống như là mặt trăng mặt trời sáng trên hư không đồng thời chiếu sáng khắp cõi đại địa. Vì vậy Đông phương Tịnh độ nhiếp thọ chúng sanh cõi này không chỉ sau khi chết được an lạc, mà hiện đời nếu thành tâm tin tưởng thì cũng trừ được các thứ tai nạn phiền lụy hiểm nguy. Nếu như đối với Phật pháp không có chánh kiến, hoặc phá giới, hoặc tham sân, đố kỵ đi vào đường tà ma ngoại đạo tạo thành các thứ ác nghiệp, đều có thể nương vào uy đức quang minh của Phật Dược Sư Lưu Ly Ọuang Như Lai mà lúc lâm chung được các đại Bồ tát tiếp dẫn đến Tây phương cực lạc. Đông phương Tịnh độ sắc trời bình minh, muôn việc sanh khởi. Hành giả thường trì Kinh Dược Sư, thường niệm danh hiệu Phật Dược Sư, thường đọc chú Dược Sư đều được Phật lực gia trì. Vì vậy, Đông phương Tịnh độ không chỉ là quốc độ lý tưởng của chúng sanh cõi nhơn gian cầu sanh về đấy, mà cõi nhân gian hiện tại đầy tai họa khốn bức, rất mong nhờ Phật lực Lưu Ly Quang cứu hộ. Từ đây chúng ta có thể thấy được pháp môn cõi Đông phương Tịnh độ rộng lớn biết là nhường nào.

V. ĐÔNG PHƯƠNG TỊNH ĐỘ BIỂU TRƯNG TỰ TÂM

Lấy thiên giới để biểu hiện Đông phương Tịnh độ và uy đức quang minh của Phật Bồ tát gia hộ cho chúng sanh cõi Ta bà này, thì tợ hồ Phật và Tịnh độ là ngoại tại. Đương nhiên điều này mới nghe qua có thể nói như thế nhưng không phải đơn giản, thế mà trong đó còn bao hàm ý nghĩa sâu sắc hơn. Hầu hết tất cả tôn giáo đều y cứ nhơn loại xúc xử ngoại cảnh mà khải phát nội tâm từ đó hình thành quyền năng những thần linh. Nhưng lý tưởng của nhơn loại là bình đẳng tự do vĩnh hằng an lạc.

Luôn luôn có nguyện vọng thoát ly hiện thực khổ bách do đó mà xuất hiện các thứ tôn giáo. Nhưng tổng quát mà nói thì đa phần tôn giáo nghĩ đến ngoại tại thần quyền và thần quốc từ đó nhiếp dẫn người quy hướng về mình. Nhưng Phật pháp thì không thế mà chỉ nói Phật và cõi Tịnh độ là bậc sư phạm, là cõi nước lý tưởng của mọi người. Đồng thời Phật giáo cũng không hướng ngoại truy cầu mà là thể hiện đức hạnh nội tại để thể nhập chân thật tánh, cuối cùng đạt đến cứu cánh viên mãn như Phật. Đây mới là ý thú rốt ráo của tôn giáo như Phật giáo. Ngoại đạo tuy có nói về thần và cõi trời, nhưng ai tin và học theo họ nhiều lắm cao lắm cũng chỉ được vào nước trời, hoặc vào thế giới thần cùng với thần chung ở. Theo lập thuyết ngoại đạo thì kỳ thực trời thần là trời thần, anh là anh, anh vĩnh viễn không thể nào trở thành thần thành trời, nghĩa là không bình đẳng, muôn đời anh vẫn là kẻ bị trị. Những tôn giáo có giáo thuyết tư tưởng như vậy không thế gọi là tôn giáo cứu cánh viên mãn.

Đang sống trong cõi đời hiện thực không thể nào triệt để hết các khổ não bức bách để thanh tịnh hóa đạt đến cảnh giới viên mãn, tức là thành Phật. Khi gọi là Phật tức là tự tâm hoàn toàn rốt ráo thanh tịnh. Nhơn đây, trong Phật pháp thường nói tâm tức Phật hoặc nói duy tâm Tịnh độ. Qua câu nói này cũng đã đủ xác định Phật ở đâu, Tịnh độ ở đâu. Ấy vậy mà có số người lầm hiểu lại chạy đi tìm Phật, tìm Tịnh độ ngoại tại, thật là một điều quá ư sai lầm. Đứng về pháp tánh thân độ, tuy là không có sự sai biệt bỉ thử, nhưng như thế không có nghĩa là không có cõi Tịnh độ và chư Phật khác ngoài tâm. Cũng không thể nhơn tự tâm là Phật là Tịnh độ mà phủ nhận tất cả cõi Tịnh độ Phật khác.

Nếu đứng về tự thân tâm mỗi người mà nói thì Đông phương Tịnh độ biểu trưng cho những cái gì? Chúng sanh ngu muội điên đảo, không có thực ngã thực pháp mà lại chấp trước thực ngã thực pháp. Do đây không thể thông đạt pháp tánh tức là tánh không, nên vẫn lăn lộn trong lưới vô minh. Do vô minh nên có sanh tử lưu chuyển, khổ não không thôi, cũng như mây mù thì không thấy được chân tướng của hư không. Hư không đã mù mịt như thế, cho đến khi nào thành Phật mới giác chứng được chân tướng thanh tịnh pháp giới, mới không còn bị vô minh che lấp. Như hư không khi mây mù tiêu tán thì bầu trời sáng tịnh. Giác là thanh tịnh pháp giới tánh, là thắng nghĩa đế. Trong tiếng Phạn, tục đế hàm hữu ý nghĩa ẩn tàng. Vì vậy nói: “ Vô minh che lấp chơn tánh, nên là thế tục”. Chẳng khác nào bị cận nhìn sự vật đều không chính xác. Như Trung Luận của ngài Long Thọ nói: Như ngộ được thực tánh của vô minh, thì vô minh là Bát Nhã. Nếu không ngộ thì Bát Nhã thành vô minh. Vì vậy với ý nghĩa này, ngay như hư không mờ tối thấy là minh tịnh, cũng như chúng mê muội một khi giác liễu được pháp tánh thanh tịnh cứu cánh viên mãn tức là Lưu Ly Quang Phật.

Chúng sanh do cội gốc vô minh mà hình thành hai đại phiền não: Ái và Kiến. Kiến là hiểu biết, thấy biết một cách sai lầm cố chấp. Ái là tình cảm, đối với bản thân và ngoại cảnh tham luyến không thôi. Vì vậy phiền não có hai thứ là: Kiến sở đoạn và Tu sở đoạn. Kinh nói phiền não có năm chỗ trụ: 1. Kiến nhứt thiết trụ, 2. Dục ái trụ, 3. sắc ái trụ, 4. Hữu ái trụ, 5. Vô minh trụ.

Vô minh trụ: Như vô minh mờ mịt. Hư không có chỗ bổn y của mây, của sương mù. Cái thấy cái ái của chúng sanh đối với Phật tánh chẳng khác nào mây mù đối với hư không. Thấy tức là thấy ngã thấy pháp. Ái tức là ái ngã ái pháp. Cho đến khi chứng nhập pháp tánh thanh tịnh thì hai đại phiền não này chuyển thành hai đại đức tánh. Kiến là chánh kiến như thật, tức là bát nhã, bồ đề. Một khi tịnh hóa ái thì biến thành từ bi. Trí huệ như mặt trời chiếu ấm khắp vạn vật. Từ bi như mặt trăng chiếu mát muôn loài. Đây là hai vị đại Bồ tát Nhựt Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu trong cõi Đông phương Tịnh độ tượng trưng cho hai đức tánh trí huệ và từ bi.

Ngoài ra còn có tám vị đại Bồ tát, tức tượng trưng cho phàm phu tám thức hữu lậu hoặc tám tà đạo. Một khi giác ngộ thì thành tám thức vô lậu hoặc gọi là tứ trí hay Bát Chánh Đạo. Bát Chánh Đạo là biểu trưng đích thực cho tám con đường chân chánh hướng đạo đến tịch tịnh niết bàn. Nếu mê chấp nơi kiến, trước nhiễm nơi ái thì dẫn đến vô biên phiền não. Những thứ phiền não này nhiều đến số tám vạn bốn ngàn như vô số tinh tú trong không trung ẩn ẩn hiện hiện. Khi hư không trong sáng thì muôn vạn sao sáng lấp lánh, ấy là lúc giác chứng thanh tịnh pháp giới, thành tựu tất cả tám vạn bốn ngàn công đức.

Đông phương Tịnh độ biểu trưng cho tự tâm, có thể nói đây là đặc sắc của Phật pháp. Từ bản tánh chúng sanh thanh tịnh, tức là bản tánh không mà hiển xuất phiền não tức bồ đề, sanh tử tức niết bàn cho đến vô minh ái kiến v.v… chuyển hóa tất cả phiền não trở thành vô biên công đức Phật quả. Như Lai Tạng tức Phật tánh. Như Lai Tạng pháp môn đặc biệt chỉ rõ tâm chúng sanh vốn đầy đủ đức tánh thanh tịnh, trí huệ quang minh. Vì vậy không những chỉ rõ bản tánh của tâm vốn thanh tịnh mà còn chỉ bản tánh của tâm quang minh. Từ đây trực chỉ tâm sanh tử tạp nhiễm vốn có thanh tịnh sáng suốt. Sáng tối, nhiễm tịnh chỉ là trạng thái của mê và ngộ thôi. Như đêm mưa gió ánh quang minh không hiện đó chỉ là mây che lấp. Tuy chúng ta thấy mây mù mịt nhưng cũng còn có ánh sáng yếu ớt. Không có ánh sáng cũng không thể nói là hoàn toàn tối tăm. Như vậy tối mù không lìa ánh sáng tịnh. Do đó, ta biết rằng tách rời ngu si tạp nhiễm thì không đâu mà có trí huệ thanh tịnh. Chúng sanh vốn đủ khả năng tánh thanh tịnh, nên mới tự phát, hiện khời ý dục cầu minh tịnh, mới có lý tưởng thực hiện thành Phật. Thế nên, thâm nghĩa của Phật pháp là lấy chư Phật và cõi Phật Tịnh độ làm tăng thượng duyên để khai phát tự tâm quang minh hình thành các thứ điển phạm công đức. Dùng lý tự tâm thắng đức làm nhơn duyên, lại lấy chính bản thân để thể hiện chỗ nội ngoại nhứt trí, tâm cảnh không sai, Phật cảnh chúng sanh giới không khác.

Tóm lại, nếu chỉ hướng ngoại tìm cầu tu chứng mà không phát triển khả năng tự tâm thì chẳng khác nào trong túi áo có ngọc quý mà không biết dùng lại đi khắp nơi xin ăn, như thế là đánh mất chân giá trị của Phật giáo. Điều này chẳng khác nào các thần giáo chỉ biết ỷ lại cầu xin nơi thần chúa và cầu được sanh về nước chúa, thế giới thần.

Trái lại, nếu chơn chánh thấu triệt ý thú cứu cánh của tôn giáo như Phật giáo thì việc ngưỡng vọng thần linh và cầu sanh thiên quốc của thần giáo là lỗi tại chính mình không thấu triệt khi tin, không thể nhận ý nghĩa của tôn giáo, chẳng khác nào như trong mây mù xem hoa, xem ra thì hoa nào cũng giống hoa nào, nhưng kỳ thật thì không như hệt. Siêu việt một từng nữa, nếu hay liễu triệt cứu cánh bản chất tôn giáo, mới biết tất cả tôn giáo sùng ngưỡng thần và thiên quốc v.v… đều không ngoài huân tập chúng sanh thấm nhuần đức tánh. Chúng sanh vốn đầy đủ đức tánh thanh tịnh sáng suốt, phát triển đức tánh này hiển lộ, chứ không phải cục bộ khiếp sợ nương tựa thần linh. Do đây mà kinh Lăng Già nói: Tôn giáo Ấn Độ nêu lên các thần Phạm, thần Tự Tại, thần Nhơn Đà La v.v… bảo người sùng bái, và chỉ biết sùng bái khẩn cầu, nhưng đâu có biết đó là Phật hóa hiện, là ý nghĩa thâm thúy này đây vậy. Điều này đủ thấy Phật pháp từ bi quảng đại, thần thông vô lượng, phương tiện vô biên, pháp môn vô cùng vậy.

Trí thức nhơn loại ngày một tiến bộ không ngừng, người ta không còn tin mơ hồ, kết quả các thần giáo sẽ bị đào thải theo luật tiến hóa. Các tôn giáo đề cao trí huệ chơn chánh, hạnh phúc chân thật như Phật giáo sẽ thành là nơi nương tựa tinh thần, thăng hoa cuộc sống, là nơi niềm tin vĩnh cửu của nhơn loại tiến bộ.

Chương Năm: Tịnh Độ

Cõi Tịnh độ hay cõi cực lạc của đức Phật A Di Đà làm giáo chủ đã được các kinh điển đại thừa như Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Lăng Nghiêm, Vô Lượng Thọ, Quán Vô Lượng Thọ, A Di Đà v.v… nói đến rất nhiều. Quan hệ về trang nghiêm Tịnh độ và thánh chúng cư trú nơi đó thì có nhiều cách trình bày khác nhau nhưng đặc sắc nhứt là Huệ Viễn Đại Sư.

Thời Đông Tấn, ngài Huệ Viễn ở núi Lô Sơn chuyên tu tịnh nghiệp, uyên thâm giáo điển, tinh chuyên hành trì về pháp môn Tịnh độ, đã phân định Tịnh độ làm ba loại: Sự Tịnh độ, Tướng Tịnh độ và Chơn Tịnh độ, nhằm mục đích luận định sự sai biệt cao thấp mỗi cảnh giới. Theo quan niệm này thì hạng phàm phu cư trú nơi Sự Tịnh độ, hàng Nhị thừa và Bồ tát hóa độ chúng sanh thì cư trú nơi Tướng Tịnh độ, còn hàng sơ địa Bồ tát trở lên thì cư trú nơi Chơn Tịnh độ.

I. PHÂN LOẠI TỊNH ĐỘ

1. Sự Tịnh độ: Sự Tịnh độ là chỉ cho cảnh giới của phàm phu hữu lậu tu tịnh nghiệp mà được sở đắc. Cõi Tịnh độ này do các vật thanh tịnh quý báu cấu tạo hình thành cảnh giới trang nghiêm khiến cho cảnh vật sự tướng nơi cõi này trang nghiêm tuyệt đẹp, nên gọi là Sự Tịnh độ. Nói một cách khác, phàm phu khi phát khởi nhơn địa tu hành còn tâm phân biệt, nên khi cảm thọ quả báo theo đó cũng có phân hạng Tịnh độ. Ngoài ra do hành giả tu Tịnh độ thủ tướng bất đồng, nên khi sanh về cõi nước Tịnh độ các tướng trang nghiêm cũng theo đó mà có sự không đồng. Nói cách tổng quát thì có hai điều sai biệt:

. Thứ nhất khi phàm phu khởi tâm tu tịnh nghiệp cầu được sở đắc Tịnh độ, như cõi chư thiên thì đây là do tu bồi thiện nghiệp mà thọ dụng cõi Tịnh độ của chư thiên. Bởi do tâm hữu lậu cầu được sở đắc, nên tuy sanh trong cõi Tịnh độ của chư thiên mà vẫn còn mang ba nghiệp phiền não tham sân si, nên không đạt được trọn vẹn đạo xuất thế thoát khỏi vòng luân hồi.

. Thứ hai phàm phụ khi khởi tâm tu cầu tịnh nghiệp xuất thế, nên kết quả cảm thọ cõi Tịnh độ xuất thế, như cõi nước cực lạc, cõi nước Chúng Hương v.v… Hành giả một khi đã gieo cái nhơn tịnh nghiệp xuất thế thì nhất định sẽ được cảm thọ cái quả diệu dụng xuất thế. Còn ở đây nói đến cõi trời là chủ yếu chỉ về cõi trời Đâu Suất. Hai thứ Tịnh độ được đề cập ở đây là cõi trời Đâu Suất và cõi cực lạc Tịnh độ dành cho những hành giả phát tâm tu tịnh nghiệp.

2. Tướng Tịnh độ : Tướng Tịnh độ là cảnh giới do hàng Nhị thừa và các Bồ tát tu tập các thứ duyên quán đối trị các bệnh hữu lậu mà được. Cảnh giới này biểu lộ diệu tướng trang nghiêm, ly cấu thanh tịnh, nên gọi là Tướng Tịnh độ. Cõi này tuy nói là thanh tịnh, nhưng chưa hoàn toàn tuyệt đối. Bởi còn vọng thức vi tế sanh khởi, như cảnh trong mộng, như hoa hư không, hư giả chẳng thật, bởi hiến tướng bên ngoài trong sạch thanh tịnh, nên mới gọi là Tướng Tịnh độ. Kỳ thực, cõi Tướng Tịnh độ này là do khi hành giả Nhị thừa và các Bồ tát tu tập tâm không hạn cuộc, nên khi thọ quả báo ở cõi nước cũng không có phương sở hạn cuộc. Lại nữa, nhơn khi tu hành tâm không chấp vào ý niệm cảnh giới nào nhất định, nên khi được quả báo cảnh giới cũng tùy tâm mà chuyển biến, chứ không có tướng nhất định. Tuy nhiên cõi nước này cũng có hai thứ sai biệt:

Thứ nhất hành giả Nhị thừa vì thiện căn tư lợi mà được Tịnh độ hư tịch vô ảnh giống như cõi Trời Vô Sắc Giới. Luận Đại Trí Độ nói “ Hữu Diệu Tịnh độ xuất quá tam giới, La Hán sanh trung, văn Pháp Hoa trung”. Nghĩa là cõi Tịnh độ Hữu Diệu vượt ngoài ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô Sắc giới, các bậc La hán sanh về trong đó nghe kinh Pháp Hoa. Hữu diệu là ý nói cõi nước và chúng sanh đang sinh hoạt trong đó, y báo vi diệu thanh tịnh không có thô tướng như cõi trần gian. Nghĩa là cõi Tịnh độ này phần lớn do tự lợi thiện căn tuyệt trần mà được, nên khi thọ dụng chỉ sanh tâm tư lợi, nhàm chán xa lìa việc lành, tự nhiên không thể sanh tâm thực hành các hạnh từ bi lợi tha hoằng pháp. Thảng hoặc khi muốn sanh khởi tâm lợi tha tất phải thấu qua thần lực của Phật Bồ tát giáo hóa, tuyệt đối không phải là thừa thọ thần lực cảnh giới.

Thứ hai Bồ tát giáo hóa những chúng sanh có căn lành mà cảm thọ cõi Tịnh độ. Cõi này do tâm nguyện của những hành giả không xả bỏ chúng sanh, theo đó mà đắc thọ. Như kinh Duy Ma Cật nói: Hình dung trượng thất của Duy Ma Cật là do tâm nguyện độ hóa thiện căn của chúng sanh mà thành. Thế nên khi thọ dụng cảnh giới Tịnh độ thì tự nhiên sanh khởi hạnh lành lợi tha.

3. Chơn Tịnh độ: Cõi Tịnh độ này là cảnh giới an trụ của Sơ Địa Bồ tát trở lên và các đức Phật. Cõi Chơn Tịnh độ do các đức Phật và các đại Bồ tát thực chúng thiện căn mà được. Cõi nước này do thực tánh duyên khởi, xa lìa cấu uế nhiễm ô mà đạt thành vi diệu thanh tịnh, hằng thường bất biến, nên gọi là Chơn Tịnh độ. Đây là do khi tu hành tâm không duyên niệm, đối với cõi nước cũng không có duyên niệm cư trú, cõi nước không có mảy may tướng trạng, nên cõi này còn có tên là Vô Tướng Diệu Trang Nghiêm. Lại nữa, do tâm không định chấp, không phân biệt nên cõi nước không có chỗ nhất định, không còn quan niệm ta, người, nhơn, ngã; không có kia, đây. Bởi vì nếu đúng trên lập trường hư vọng mà nói thì có thể phân làm hai trạng thái là Ly Vọng Chơn và Thuần Tịnh Chơn.

Ly Vọng Tịnh độ là cõi nước mà trong đó chỉ có từ Sơ Địa trở lên đến Thập Địa Bồ tát cư trú. Cõi này còn hợp với vọng, nghĩa là chưa hoàn toàn xa lìa vọng cảnh. Vì vậy cho nên tùy theo quả vị cao thấp mà có tốt xấu chẳng đồng. Đây chẳng khác nào như sương mù tiêu dần dần, hư không hiển lộ; mỗi quả địa, mỗi quả địa lìa vọng thì cảnh vọng theo đó diệt từng phần, và đồng thời chơn cảnh cũng theo đó mà từng phần tăng trưởng. Sở kiến của cảnh giới Nhị Địa thù thắng hơn Sở Kiến của Sơ Địa. Như thế đó, cho nên sở kiến của cảnh giới Thập Địa đương nhiên thắng diệu hơn cảnh giới của Cửu Địa. Trong đó sự ưu liệt khác biệt cũng y cứ theo cảnh giới tu hành tự nhiên sanh khởi. Thế cho nên mới gọi là Ly Vọng Tịnh độ. Cõi Thuần Tinh độ là nơi cư trú của chư Phật Như Lai. Đó là cõi thuần chơn không tạp như cõi tịnh hư không, cõi chơn thanh tịnh.

Cõi Thuần Chơn Tịnh độ của Phật lại có thể phân làm hai: Ấy là Chơn Độ và Ứng Độ hoặc có chỗ nói phân làm ba cõi là Pháp Tánh Độ, Thật Báo Độ và Viên ứng Độ.

Trước tiên nói về hai cõi Chơn Tịnh độ và Ứng Tịnh độ. Chính cõi nước đức Phật an trú gọi là Chơn Tịnh độ. Rồi tùy thuận cơ cảm của chúng sanh mà thị hiện ra các chủng loại cõi nước, gọi đó là Ứng Tịnh độ. Cõi Chơn Tịnh độ thì thuộc cõi Tịnh độ Pháp Môn Bình Đẳng, hình tướng không có chỗ nhất định, không chỗ nào mà không có, biến khắp tất cả, ly tướng diệu tịch như hư không, vốn thuộc nơi tánh duyên khởi tác dụng, thuận ứng hóa sở hiện, cũng có thể nói vạn vật y đó mà sanh khởi. Cõi nước Chơn Tịnh độ còn được gọi là Ly Tướng Diệu Tịch này có thể hàm hữu đầy đủ các nghĩa thanh diệu, vì vậy gọi đó là Chơn Tịnh độ. Còn cõi Ứng Tịnh độ thì tùy thuận các tình tự của chúng sanh mà thị hiện, có phương sở và phần hạng nhất định, có đầy đủ khu biệt tướng trạng thiện ác nhiễm tịnh và các tướng trang nghiêm sai biệt. Do cõi Chơn Tịnh độ của chư Phật có đủ hai đặc tánh Chơn Tịnh độ và Ứng Tịnh độ, nên nếu chúng ta muốn khảo sát nhơn địa chủ yếu của nó từ đâu mà được đặc tánh này, thì chúng ta sẽ thấy rõ ấy là nhơn hạnh của Trí và Bi mà hình thành.

Trí là y không mà thành tựu. Dùng trí để nhiếp hành, nên chỗ sở hành đều lìa tướng. Vì vậy mà sở đắc Tịnh độ là Chơn Tịnh độ Diệu Tịch Ly Tướng. Bị là tùy chỗ phát tâm bất đồng mà sanh, dùng bị để nhiếp hành thì chỗ sở hành là vật. Thế cho nên chỗ sở đắc Tịnh độ là tùy căn cơ mà hiện sai biệt nên gọi là Ứng Tịnh độ.

Nếu nay lại căn cứ vào ba cõi Tịnh độ mà luận thì:

1. Pháp Tánh Độ: Đây là chỉ cho bổn tánh Tịnh độ, các nghĩa đồng thể, dung thông vô ngại, chúng sanh bổn tánh thuần nhiên bởi do vọng tưởng chấp trước mà tự thành trở ngại. Con người sau khi thành Phật thì vọng tưởng dứt tuyệt, thật tánh của cõi pháp tánh Tịnh độ tự nhiên hiển hiện mà thành tựu diệu dụng tự tại. Nếu đem thực tánh hiển hiện của cõi này mà nói thì gọi đó là Pháp tánh độ hay nói cho đủ là cõi Tịnh độ Pháp tánh, tức là bản thể chơn tâm thường hằng.

2. Thật Báo Độ: Đây là chỉ cho Bồ tát do rộng tu pháp giới tịnh nghiệp vô tận, đồng thời vận dụng năng lực này để huân tập phát huy tịnh nghiệp mà hiển hiện pháp tánh Tịnh độ hiện tiền, lại hay ở chỗ vô biên thanh tịnh pháp giới mà được sự tướng vô lượng trang nghiêm, nên gọi là Thật báo độ hay còn gọi là cõi nước Tịnh độ Thật báo trang nghiêm. Cõi Pháp tánh Tịnh độ ví như tự thể của vàng, còn cõi Thật báo Tịnh độ thì giống như vàng làm ra các thứ loại trang sức, hình thức kỹ xảo, tức là diệu dụng.

3. Viên ứng Độ: Đối với hai độ trước thì cũng như là bảo châu trong sáng hay tùy thuận cơ cảm của chúng sanh mà có các thứ sai khác, thần thông diệu dụng vẫn không thiểu, cho nên gọi là Viên ứng độ hay gọi là Viên ứng Tịnh độ.

Trong ba cõi Tịnh độ trên đây thì cõi Pháp tánh Tịnh độ và Thật báo Tịnh độ do hai cõi độ trước là Chơn độ và Ứng độ mà triển xuất ra. Còn cõi Viên độ và Ứng độ danh xưng trạng thái có hai, đó cũng chỉ là phương tiện, tùy căn nghiệp chúng sanh, chứ cũng là thuộc cõi Ứng độ. Cho nên, đối với ba độ trên đây đem so sánh với Chơn độ và Ứng độ thì đó chẳng qua là phương tiện triển khai dung hợp ứng hiện xem ra có vẻ bất đồng mà thôi. Giờ đây căn cứ vào giả thuyết phương tiện mà phân loại để thuyết minh chỗ sở y của ba thân Phật: một là Pháp tánh Tịnh độ là chỗ sở y của pháp thân, hai là Thật báo Tịnh độ là chỗ sở y của báo thân và ba là Viên ứng Tịnh độ là chỗ sở y của ứng hóa thân.

Nếu luận về nguyên nhơn hình thành của ba cõi Tịnh độ thì vô thỉ pháp tánh là nhơn của Pháp tánh Tịnh độ. Các pháp môn tu hành như Lục độ v.v… là nhơn của Thật báo Tịnh độ. Trong đó còn phân ra có chánh nhơn và duyên nhơn. Pháp tánh Tịnh độ thì lấy vô thỉ pháp tánh làm chánh nhơn, và lấy Lục độ cùng các pháp môn tu hành v.v… làm duyên nhơn. Vì vậy nói Pháp tánh Tịnh độ là tự nó vốn hiển hiện từ trong pháp thể, tuy nhiên điều này có nhơn ẩn hiện có quả hiển lộ không đồng, nhưng mà thể tánh của nó rốt ráo không có tăng giảm, bởi lấy pháp tánh vô thỉ làm chánh nhơn. Nếu lấy Thật báo Tịnh độ mà nói thì xưa nay vốn không có pháp thể. Nhưng đứng trên pháp tánh mà luận bàn thì cái nghĩa có thể sanh ra duyên khởi, nghĩa là gặp duyên thì sanh, do lục độ vạn hạnh huân phát mà thành các thứ sự tướng trang nghiêm, nghĩa là do lục độ vạn hạnh làm chánh nhơn Tịnh độ. Nguyên nhơn hình thành của Viên ứng Tịnh độ vẫn không có tướng nhất định. Đôi khi nhiếp dụng tự thể thì lại không có nhơn. Đây là như bóng theo hình mà có. Cõi Viên ứng Tịnh độ chẳng qua chỉ là bóng dáng của Chơn Tịnh độ. Lìa Chơn Tịnh độ thì không còn có nguyên nhân nào để hình thành Viên ứng Tịnh độ. Nếu đứng trên lập trường thể và dụng mà phân định thì Viên ứngTịnh độ cũng có nhân đồng loại và khác loại.

Các đức Như Lai đắc Tịnh độ đã lâu, hiện nay đã viên mãn, nhưng vẫn còn tu các thiện hạnh, đó cũng là để trang nghiêm cõi Phật. Như đức Phật A Di Đà nhơn địa tu hành của Ngài là bốn mươi tám lời nguyện cùng với các pháp môn tu để trang nghiêm thế giới Tây phương cực lạc. Còn tu các thứ nhơn khác thì thường thực hành chơn pháp làm Viên ứng Tịnh độ. Ngoài ra Viên ứng Tịnh độ lại còn có Pháp ứng Tịnh độ và Báo ứng Tịnh độ.

– Pháp ứng Tịnh độ là do khi tu pháp môn Tịnh độ Tam muội mà hiển bày các cõi nước.

– Báo ứng Tịnh độ thì lấy tự thân vốn có đầy đủ đại bi nguyện lực làm nhơn duyên mà thị hiện các thứ Tịnh độ. Điều này có thể rộng xem trong đại thừa Nghĩa Chương quyển thứ mười chín.

Trên đây chúng ta thấy sự phân loại Tịnh độ của Huệ Viễn Đại Sư là căn cứ vào nghiệp nhơn bất đồng mà chiêu cảm cõi Tịnh độ sai biệt.

Sự Tịnh độ là cõi nước của phàm phu do tu tịnh nghiệp hữu lậu mà cảm thọ. Tướng Tịnh độ thuộc hàng Nhị thừa và Bồ tát sở y, do quán duyên đối trị mà sanh vô lậu tịnh nghiệp sở cảm. Chơn Tịnh độ là do nơi Bồ tát và chư Phật Như Lai thực chứng thiện căn mà đạt được. Nhưng cõi Chơn Tịnh độ mà các đức Phật sở đắc lại phân làm hai loại: loại một gồm có Chơn Tịnh độ, Ứng Tịnh độ. Loại hai gồm có Pháp Tánh Tịnh độ, Thật Báo Tịnh độ, Viên ứng Tịnh độ. Nhưng điều chủ yếu trong đây như như kinh Duy Ma Cật nói là: “ Tâm tịnh thì quốc độ tịnh”. Những cõi nước Tịnh độ được trình bày trên đây phần nhiều đều căn cứ vào tư tưởng của hai bộ Thập Địa Kinh Luận và Nhiếp Đại Thừa Luận mà luận giải hình thành. Đặc biệt là trong Tịnh độ Luận thì phân tích trình bày vấn đề cõi nước Tịnh độ hết sức khúc chiết.

Huệ Viễn Đại Sư đặc biệt thuyết minh các thứ Tịnh độ này là thuần túy căn cứ vào duyên do nghiệp nhơn của mỗi cá nhơn mà có chỗ sở cảm bất đồng. Thế nghĩa là từ chúng sanh cho đến các đức Phật chính mỗi người đều tự có nhơn địa Tịnh độ tu hành. Trong khi đó Ngài Cưu Ma La Thập lại nói chúng sanh không có Tịnh độ, chỉ có Phật mới có Tịnh độ. Trái lại ngài Đạo Sanh thì nói các đức Phật không có Tịnh độ chỉ có chúng sanh mới có. Trên đây mỗi ngài đều có quan niệm lập trường và lý luận cho riêng mình không đồng nên chưa hết tình ý triết lý về Tịnh độ.

Riêng Huệ Viễn Đại sư khi thuyết minh về Tịnh độ của Phật thì gồm có Chơn Tịnh độ, Ứng Tịnh độ, Pháp Tánh Tịnh độ, Thật Báo Tịnh độ và Viên ứng Tịnh độ. Bằng vào những cõi Tịnh độ này, Ngài Huệ Viễn đã trình bày rõ về sự quan hệ hỗ tương giữa thân.Phật và cõi Phật thật là hợp lý. Đồng với quan điểm này, ngay ở Ấn độ cũng phải đợi đến ngài Thân Quang tạo thành bộ Phật Địa Kinh Luận mới lập thuyết chư tướng xương minh được cái nghĩa Tứ Thân Tứ Độ, tức là bốn thân Phật bốn cõi nước Tịnh độ. Phật Địa Kinh Luận của Thân Quang và Tịnh độ Luận của Huệ Viễn không có sự ảnh hưởng tương quan nào. Nhưng đích xác thẩm định về thân Phật và bốn cõi nước Phật thì lại có sự tương quan trùng hợp. Nhưng đặc biệt luận giải về sự tương quan giữa thân Phật và cõi Tịnh độ một cách trác việt rốt ráo hiển chơn minh lý thì phải nói là trí đắc thần bút của Huệ Viễn Đại Sư. Nhưng trong khi luận giải cõi Tịnh độ, trong đó có nói đến cả Trời Dục Giới cũng được gọi là cõi Tịnh độ, thì đây có thể là vì nhơn duyên hành giả thích sanh lên cõi Trời Đâu Suất, và chỉ cõi Trời Đâu Suất mà thôi. Nhưng Huệ Viễn gọi các cõi Trời là cõi Tịnh độ thì điều này đích thực trong các kinh điển đại thừa chưa từng thấy xác định bao giờ. Lập luận của Huệ Viễn gọi cõi Trời đâu Suất là Tịnh độ, có lẽ vì các Bồ tát cư trú nơi đây hầu hết là nhất sanh bổ xứ, giáo hóa chúng sanh, nên Huệ Viễn gọi đó là Tướng Tịnh độ.