Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

Thay Lời Tựa

Nếu thế gian an lành hạnh phúc, lòng người không uẩn khúc đa đoan, đường đời luôn bằng phẳng trong ánh sáng bình minh đầy hoa và bướm, thì không có cảnh tượng thăng trầm, khổ tâm, đau đớn, xót xa.

Thế gian này với hoa lá cỏ cây núi rừng sông biển, vạn vật thiên nhiên tự nó nào có phân biệt lớn nhỏ, thánh phàm, khổ vui, thăng trầm, vinh nhục? Đặc tánh thiên nhiên vĩnh viễn muôn đời thanh thản tuyệt nhiên không có lời than thở, hoa nở theo thời, lá rơi theo tiết, chim hót theo mùa, núi vẫn là núi, sông vẫn là sông, núi sông ghềnh thác linh hoạt tự tại với không gian vô cùng và thời gian vô tận. Nhưng thấy núi sông hùng vĩ, sông uốn khúc lượn quanh, thác đổ oai hùng, bình minh hy vọng, hoàng hôn u buồn, tất cả những hiện tượng đó đều phát xuất từ tâm thức phân biệt của con người.

Do tâm vọng phân biệt mà thấy hiện tượng bên ngoài có tốt xấu buồn vui. Bởi tâm người phân biệt đa đoan là căn nguyên tạo thành căn tánh sai khác dẫn đến ước muốn mộng mơ không đồng, nên theo đó hình thành vạn tượng chẳng giống nhau. Đầu mỗi cột nguồn của vạn vật sai biệt đều do vọng tâm sở hiện. Thấy cảnh vật sai biệt, còn mất, thịnh suy, tốt xấu nào có khác người mắt nhặm thấy hoa đốm hư không, ngủ mê chiêm bao thấy cảnh vui buồn trong mộng. Tất cả đều phát xuất từ cội nguồn vọng tâm vọng tưởng rồi theo đó chấp thường chấp đoạn, có đẹp xấu mà sanh khởi buồn vui khổ lụy.

Đức Phật thuyết pháp độ sanh khai mở đường thánh thiện cho vạn loại sinh linh. Ngài đã thấu rõ căn tánh của chúng sanh ngàn sai muôn khác, nên vì đó mà Ngài đã phương tiện khai mở tám vạn bốn ngàn pháp môn tu để thích hợp cho đủ mọi trình độ căn tánh của chúng sanh. Tất cả pháp môn phương tiện Phật pháp đều đồng có khả năng diệu dụng đưa con người đến chỗ thánh thiện an lạc, giác ngộ giải thoát. Trong muôn ngàn pháp môn đó, tuyệt đối không có pháp môn nào hơn pháp môn nào, mà chỉ có pháp môn tu nào thích hợp với căn tánh trình độ của chúng sanh nào, ấy là điều căn cốt trọng yếu của Phật pháp.

Pháp môn Tịnh độ là một trong muôn ngàn pháp môn tu. Như Phật dạy chúng sanh ở vào thời đại mạt pháp, cách Phật đã lâu xa, căn tánh hữu lậu sâu dày, phước mỏng huệ thô, năng lực yếu kém thì pháp môn Tịnh độ là thích hợp nhất. Pháp môn Tịnh độ là dùng tự lực nương vào tha lực để tạo thành sức mạnh tu hành kiên cố vững bền để đạt đến đích giải thoát. Tu pháp môn Tịnh độ chẳng khác nào như đứa trẻ chưa đầy đủ năng lực mạnh mẽ đi bên cạnh mẹ thì tự nhiên cảm thấy an lòng tâm vui không sợ lạc đường té vào gai góc hầm hố. Tu pháp môn Tịnh độ chẳng khác nào như cọp có sừng. Hành giả tu pháp môn Tịnh độ, niệm Phật chẳng khác nào như đến thành phố lạ được người hướng dẫn chẳng sợ bị lạc đường uy hiếp. Ấy là hiệu năng thực tế của pháp môn Tịnh độ. Xưa nay biết bao người tu Tịnh độ đã chứng ngộ đạt đạo, vãng sanh, thánh thiện (muốn rõ xin xem quyển Niệm Phật Thập Yếu, Tịnh độ Thập Nghi Luận, Kinh Di Đà, Kinh Quán Vô Lượng Thọ, Đường Về Cực Lạc).

Đời này có lắm người tà niệm đại ngôn dám bảo rằng pháp môn Tịnh độ của hạng bình dân, các già ngoáy trầu. Nói thế, chắc là căn tánh trí lực của họ đã hơn các Bồ tát Văn Thù, Phổ Hiền, Quán Âm, Di Lặc... rồi chăng? Nói thế, mặc nhiên tự nhận họ là trí thức, căn tánh năng lực vượt hẳn cả các tổ Huệ Viễn, Ấn Quang, Khánh Anh, Thiện Hòa... Ngoài ra, lại còn có kẻ vọng ngôn mị ngữ tự cho mình là anh em của Phật, hoặc được Phật phái xuống trần gian, hoặc tự là Phật Di Lặc hiện thân, hoặc họ bịa đặt là được Phật mật truyền huyền bí pháp môn “tu tắt” mà chẳng cần phải giữ giới trì trai, vẫn cứ được hưởng thụ tài sắc danh lợi ái dục tham sân lợi kỷ, ngày đêm chỉ chuyên nói chuyện xuất hồn xuất vía, bịa đặt những chuyện tiên giới hoang đường. Đây là điều tối kỵ trong Phật pháp mà đức Phật cấm tuyệt đệ tử của Ngài không được mê tín huyền hoặc ngoại cầu. Hạng người như thế cũng chính là đồ đệ của ma vương hiện hình, người mưu đồ hướng dụ kẻ tà tâm hiếu kỳ đi vào đường ma đạo. Điều nguy hiểm hơn nữa, họ khéo lợi dụng Phật pháp để lừa phỉnh, mà mắt thế nhơn chơi trò ngày chim đêm chuột, hầu khiến cho những người nhẹ dạ không phân biệt đâu là Phật đâu là ma, đâu là tà là chánh, đánh lận niềm tin người đời. Chẳng khác nào cái đêm đức Phật sắp thành đạo, con gái ma vương hóa hiện Da Du Đà La kiều diễm đến gốc bồ đề nỉ non than thở với ý đồ phá vỡ sự nghiệp giác ngộ của Phật. Ma vương và đồ đệ quyền thuộc của chúng luôn luôn hóa hình trong mọi hoàn cảnh quyết phá hoại những người chân chánh tu hành, và dụ hoặc kẻ tà tâm hiếu kỳ thiếu niệm chánh tín kiên cố đi vào hố thẳm ma đạo.

Hành giả muốn chân chánh đạt đạo giác ngộ giải thoát như Phật thì điều căn bản trọng yếu trước nhất là phải thực hành theo lời Phật dạy, tu theo pháp môn Phật đã chỉ bày, phải biết chọn thầy lựa bạn để tu, tránh xa những kẻ bịa chuyện hoàng đường huyền bí lập dị bày những pháp môn tu mới với ý đồ khêu gợi óc hiếu kỳ để mị người có tâm mộ đạo. Pháp môn tu của đạo Phật rõ ràng thực tế như thuốc chữa bệnh, như ánh sáng mặt trời, tuyệt đối không có chuyện huyền bí hoang đường mị đời mê hoặc lòng người. Nếu hành giả không cẩn trọng sẽ dễ rơi vào vòng ma đạo. Một khi đã rơi vào tà thuyết ma đạo thì khó thoát ra. Nếu biết áp dụng lời Phật dạy tu theo pháp môn Phật chỉ bày thì nhất định hết bệnh, tâm trí sáng ngời, mặt trời trí huệ hiển lộ.

Trái lại, lòng còn tham sân ái chấp, đối với giới pháp không hành trì, suốt ngày nói chuyện huyền bí, thì đừng mong đạt đạo chứng quả. Đức Phật đã chẳng dạy Ngài A Nan đó sao! Nguồn gốc của sanh tử luân hồi là tham và ái.

Tỳ kheo quê mùa tôi, Thích Đức Niệm, trí ngu đức bạc, văn nghĩa thô cạn, lời thật mất lòng, nhưng ngặt vì đã mang tâm nguyện ước mong những ai có lòng muốn được thật sống trong ánh đạo giác ngộ của Phật, nên có đôi dòng khẩn thiết trung ngôn nghịch nhĩ lợi ư hành, và với quyển Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận này mong đóng góp khả năng hèn mọn của mình trong kho tàng văn hóa Phật giáo Việt Nam. Rất mong hành giả nên suy gẫm thận trọng trong khi chọn con đường tu Phật để khỏi oan uổng một đời. Rất mong thay!

Mùa Vu Lan Kỷ Tỵ 1989

THÍCH ĐỨC NIỆM

Chương Một: Luận Về Tịnh Độ

Nói đến Tịnh độ, người ta thường nghĩ đến cảnh Tây phương cực lạc Phật A Di Đà làm giáo chủ. Sự thật danh từ Tịnh độ không phải chỉ có phạm vi và ý nghĩa hạn hẹp như thế. Cái nhìn về Tịnh độ ở đây có lẽ mới lạ và rộng rãi khác thường không như từ trước tới nay¹¹¹

I. Ý NGHĨA VỀ TỊNH ĐỘ

Tịnh độ là một pháp môn trọng yếu trong Phật pháp. Người học Phật cần phải biết rõ ý nghĩa và giá trị của pháp môn Tịnh độ, nếu không thì vấp phải một thiếu sót lớn lao khi bước vào cửa kho tàng giáo lý đạo Phật. Thường thì người ta mỗi khi nghe nói đến Tịnh độ liền liên tưởng đến cõi Tây phương cực lạc Phật A Di Đà và niệm Phật vãng sanh. Nhưng kỳ thực Tịnh độ trong đạo Phật không phải chỉ có Tây phương cực lạc, xưng niệm danh hiệu Phật, đặc biệt là Tịnh độ cõi Phật A Di Đà trì danh niệm Phật. Đó là quan niệm của Phật giáo Trung Hoa do Ấn Độ truyền sang phát triển và hình thành. Giờ đây, đứng trên quan điểm toàn diện Phật giáo, một cách phổ quát để điều lý thuyết minh về Tịnh độ.

Cổ đức thường nói: “Giới luật và Tịnh độ không thể riêng rẽ độc lập mà thành tông”. Thái Hư Đại Sư nói: “Luật là nền tảng chung của ba thừa. Tịnh độ trùm cả ba thừa”. Như thế đủ biết rằng, giới luật đích thực là nền tảng chung cho cả ba thừa: Thinh văn, Duyên giác và Bồ tát. Không luận là người học Phật tại gia hay xuất gia đều không thể xa lìa giới luật. Tịnh độ là cảnh giới lý tưởng cho cả đại thừa và tiểu thừa ngưỡng vọng đạt đến. Như Thiên Thai tông, Hiền Thủ tông, Duy Thức tông, Tam Luận tông ngay đến cả Thiền tông nữa cũng đều có thể tu hành Tịnh độ, cầu mong Tịnh độ và hoằng dương Tịnh độ. Đây là khuynh hướng chung của Phật giáo chứ nhất định không phải là việc riêng của một phái, một người nào. Đứng trên lập trường đại thể Phật giáo mà nói cùng với cái nhìn của người chuyên hoằng dương từng tông phái một, đương nhiên sẽ có ít nhiều quan điểm bất đồng. Nhưng điếm chung của người tu học Phật là cầu đạt đến Tịnh độ, dù là Tịnh độ tự tâm hay Tịnh độ cảnh Phật.

Trước hết tưởng nên lược nói ý nghĩa về Tịnh độ. Độ tiếng Phạn là Ksetra, lược dịch là Sát. Sát Độ có nghĩa là thế giới hoặc cõi nước. Như vậy Tịnh độ tức là cõi nước thanh tịnh. Tịnh tức là không có nhiễm ô nhơ bẩn. Tịnh có hai ý nghĩa tích cực và tiêu cực. Nghĩa tiêu cực trong Phật pháp nói về Tịnh, tức là để đối trị với tạp nhiễm, như là vô cấu, vô lậu, sạch không. Ý nghĩa của các danh từ này là phủ định có tính cách tiêu cực. Về nghĩa tích cực không có nhiễm ô tức là thanh tịnh; không có phiền não tức là trí huệ; không có sân hận tức là từ bị; không có tạp nhiễm lỗi lầm tức là thanh tịnh công đức. Như thế thì Tịnh hàm chứa ý nghĩa tích cực. Vì vậy, Tịnh có nghĩa là không có một mảy may ô nhiễm, trưởng dưỡng công đức lành.

Các học giả Tây phương thường nói đến chơn, thiện, mỹ; hoặc khi nói đến ý nghĩa tôn giáo thì liền nêu chữ Thánh.

Chơn, đối với Phật giáo là hết sức quan trọng. Như nói đến những thật tướng, chơn như, thắng nghĩa, chơn đế.

Thiện, là chỉ cho hành vi đạo đức. Tức là các công đức lành do y theo Phật pháp tu hành tích lũy mà được.

Mỹ, đối trong Phật pháp tợ hồ không quan trọng lắm. Như nhan sắc đẹp đẽ, âm thanh hay ho. Các thứ này đối trong Phật pháp thì chỉ thích hợp cho các hình sắc của cảnh giới ngũ dục.

Kỳ thật chữ Thanh. Tịnh trong Phật pháp bao hàm ý nghĩa mỹ diệu, chơn thiện, thanh khiết. Các học giả Tây phương cho rằng Thánh là thống nhiếp chơn, thiện, mỹ, có tính chất siêu việt. Trong khi đó Phật pháp quan niệm rằng, lìa nhận thức sai lầm tức là chơn; lìa hành vi tội ác tức là thiện; lìa nhiễm ô thanh tịnh tức là mỹ. Chữ Tịnh trong Phật pháp có khả năng biểu đạt sự thống nhất đặc tánh của chơn, thiện, mỹ. Nó còn có tính chất siêu việt thế tục tầm thường. Sự hoằng dương tôn giáo ở thế gian với mục đích ước vọng mọi người có được chơn nhận thức, có được thiện ý chí và có được cuộc sống hợp lý mỹ mãn.

Thời trước đây, trong Phật giáo về các loại âm nhạc, hội họa, văn học, thí dụ như điêu khắc Phật tượng, kiến trúc tháp miếu v.v… Các môn loại này đã đóng góp quan trọng trong sự phát triển Phật giáo. Phật giáo lưu hành trong nhơn gian và phát triển không ngừng, song song theo đó lý trí và tình cảm quyết phải tương dung, thích hợp nhu cầu của chúng sanh, như thế mới là hợp lý phát triển. Nếu chỉ thiên về lý trí phát triển thì hậu quả sẽ đưa đến cuộc sống lạnh nhạt, không tránh khỏi tình trạng cằn cỗi của tâm linh. Ngược lại, nếu thiên về tình cảm với cuộc sống sôi động thì lại dễ rơi vào buông lung phóng túng, mất đi đời sống quy củ. Chỉ khi nào lý trí và tình cảm dung hợp thống nhất thì cuộc đời mới có ý nghĩa, mới có thể tịnh hóa nhơn sanh để đạt hiền thánh. Sự trang nghiêm thanh tịnh trong Phật giáo thật có ý nghĩa. Người nghiên cứu Phật pháp, đặc biệt là các luận sư A Tỳ Đạt Ma thường hay thiếu sót ý nghĩa dung hợp này. Thí như Phật giáo đại thừa, Phật pháp lưu hành thế gian, ngày một lan rộng và vẫn giữ được bản chất Phật giáo, điều này có thể khẳng định rằng, sự nghiêm tịnh hàm dưỡng ý nghĩa lớn lao trong Phật giáo, tạo sức mạnh vi diệu cảm hóa nhơn tâm.

Tịnh Độ tức là chỉ cõi nước thanh tịnh, hoặc thế giới trang nghiêm tịnh diệu. Trong Phật pháp có thể tổng kết ý nghĩa của Tịnh độ bằng chữ “Tịnh”. Tịnh là hạch tâm, là cốt tủy của Phật pháp. Tịnh có hai phương diện: 1. Chúng sanh thanh tịnh; 2. Thế giới thanh tịnh. Kinh A Hàm nói: “Tâm thanh tịnh cố, chúng sanh thanh tịnh”. Có nghĩa là vì tâm thanh tịnh, nên chúng sanh thanh tịnh. Kinh điển đại thừa lại nói: “Tâm tịnh thì cõi nước tịnh” (tâm tịnh đắc độ tịnh). Ấn Thuận Đại Sư nói: “Tâm tịnh thì chúng sanh tịnh, tâm tịnh thì quốc độ tịnh. Phật pháp tuy có vô lượng pháp môn, vô lượng nghĩa, nhưng tịnh là căn bổn” (tâm tịnh chúng sanh tịnh, tâm tịnh quốc độ tịnh, pháp môn vô lượng nghĩa, nhất dĩ tịnh vi bổn). Thanh văn thừa chú trọng về lìa phiền não, thân tâm chúng sanh thanh tịnh, hiển phát từ tâm, thanh tịnh vô lậu. Còn đại thừa không những cầu cho chúng sanh được thanh tịnh, mà còn cầu cho cõi nước thanh tịnh nữa. Có chúng sanh tức là có hoàn cảnh, phương sở của chúng sanh. Như chim thì có thế giới của chim. Ong thì có thể giới của ong. Cá thì có thế giới của cá. Mỗi loài hữu tình đều có sở trường hoạt động của chúng. Chúng sanh là chánh báo, thế giới là y báo. Y có nghĩa là nương vào nơi phương sở đó mà hoạt động. Người học Phật thì chuyên tâm chú trọng thanh tịnh tự thân, tức đồng với Thanh văn thừa. Do tự thân thanh tịnh, nên cầu cõi nước được thanh tịnh, tức là nhiếp phục chúng sanh thành thục để chúng sanh được lợi ích, mới hiển bày cái đặc sắc của pháp đại thừa. Vì vậy, hành giả tu học pháp đại thừa cần phải đủ hai phương diện: tu phước đức và tu trí huệ. Phước đức có khả năng cảm thành thế giới thanh tịnh; trí huệ có diệu dụng làm thân tâm thanh tịnh. Nếu tu phước mà không tu huệ và ngược lại nếu tu huệ mà không tu phước thì không phải là tinh thần căn khí của đại thừa Phật giáo. A la hán có thể không tu phước mà chỉ thiên trọng về tu huệ. Nhưng Phật và Bồ tát thì đủ cả phước đức và trí huệ. Hành giả đại thừa từ hai phương diện này mà tu học, một khi đạt được quả vị Vô Sanh Pháp Nhẫn, công hạnh đầu tiên mà Bồ tát cần làm là lợi tha, tức là: 1. Thành tựu chúng sanh; 2. Trang nghiêm Tịnh độ. Như thế, khiến cho chúng sanh thiện căn trong năm thừa đều được thành tựu thiện pháp, hoặc được thanh tịnh giải thoát, đồng thời các pháp thế gian cũng theo đó mà chuyển hóa thanh tịnh. Đây là hai nhiệm vụ vị tha vĩ đại mà Bồ tát gánh vác thực hiện. Tu phước huệ cũng là nhằm mục đích tịnh hóa chúng sanh và thế giới. Do tâm hạnh này nên đến khi thành Phật thì được hai điều viên mãn: 1. Pháp thân viên mãn; 2. Tịnh độ viên mãn. Chúng sanh có y báo, Phật cũng có y báo. Tất cả đạt đến lý tưởng viên mãn, mới được gọi là chơn chánh thành Phật. Có hiểu được như thế thì mới hiểu tư tưởng Tịnh độ và tinh thần đại thừa Phật giáo, cả hai không thể rời nhau. Từ ý nghĩa thâm diệu này, chớ nên nông nổi bài bác, tự mình đào hố xô đẩy mình lạc đạo. Xa lìa Tịnh độ thì không có đại thừa. Tịnh độ khế hợp với tư tưởng đại thừa, không như một số người trí thức Phật pháp nông cạn nghĩ rằng Tịnh độ là pháp môn dành riêng cho hạng bình dân tu tập!? Vấn đề được đặt ra ở đây là tu Tịnh độ thì phải tu như thế nào? Làm thế nào để thực hiện Tịnh độ? Đó là điều cần phải nghiên cứu cẩn thận.

II. LOẠI TỊNH ĐỘ

Tịnh độ là nơi quy hướng của ba thừa (Tịnh độ vi tam thừa cộng xứ). Đại thừa đặc biệt xiển dương Tịnh độ đủ mọi hình thức. Tịnh độ trong Phật pháp là phải quán triệt suốt thông không thể mơ hồ mê tín. Thế nên, Tịnh độ có thể phân làm ba loại:

Ngũ thừa Tịnh độ, Tam thừa Tịnh độ và Đại thừa Tịnh độ.

1. Ngũ Thừa Tịnh độ: Cõi Tịnh độ này chung cho cả năm thừa. Với ý nghĩa này không chỉ riêng cho Phật giáo mà cả người thế gian đều có thể có tư tưởng Tịnh độ. Quan niệm của Ấn Độ cho rằng: Bắc Cu Lư Châu tiếng Phạn là Uttara. Kuru, là một trong bốn châu, có nghĩa là châu phước lạc vô cùng, là cảnh giới có nhiều phước báo an vui. Người Ấn Độ đều thừa nhận có thế giới này. Còn Trung Hoa khi truyền tư tưởng Nho gia và Đạo giáo lại cũng thuyết minh cảnh giới an vui tuyệt đẹp, tuy danh xưng có khác, nhưng đồng ý là có cảnh tuyệt trần như vậy. Tức là bồng lai tiên cảnh.

2. Tam Thừa Tịnh độ: Cõi Tịnh độ chung cho cả ba thừa. Đây là cảnh mà cả đại thừa lẫn tiểu thừa Phật giáo đồng thuyết minh. Rõ ràng nhất là cảnh Đâu Suất Tịnh độ. Chính đức Phật Thích Ca trước khi chưa thành Phật, làm thân Bồ tát cuối cùng cũng từ cõi trời Đâu Suất giáng sanh đến cõi nhân gian này. Đức Phật Thích ca đã như thế, mà đức Phật Di Lặc trong tương lai cũng đang như thế. Đâu Suất nội viện là nơi y chỉ của các hành giả mang thân Bồ tát cuối cùng. Trong thời gian ở đây, thường thì các vị Bồ tát này vì chúng Trời và các Thánh hiền mà thuyết pháp. Thiên cung hay cõi Trời vốn cực kỳ trang nghiêm, lại có các vị mang thân Bồ tát rốt sau thuyết pháp, nhờ phước duyên đặc biệt này nên so với các cõi trời khác thì lại còn trang nghiêm tốt đẹp hơn. Điều này không phải chỉ đối với các hành giả Bồ tát xác nhận, mà đối với tất cả các hành giả Thanh văn cũng đều đồng nói như thế. Từ nơi kinh điển Thanh văn được kiết tập, ta nhận thấy Di Lặc trong tương lai sẽ hạ sanh giáng trần, thực hiện nhơn gian Tịnh độ, đấy là mục tiêu ngưỡng vọng của hàng Phật tử. Việc đức Di Lặc đang ở cõi Đâu Suất trong tương lai sẽ giáng sanh cõi trần, điều này đã được nói rõ ở kinh Di Lặc Thượng Sanh và kinh Di Lặc Hạ Sanh v.v… Ngoài việc mọi người đều truyền nói về cõi Tịnh độ của đức Di Lặc ra, còn có Hữu bộ và Độc Tử bộ, kinh Chánh Pháp Niệm Xứ cũng nói về cõi trời Dạ Ma có Thiện Thời Nga Vương Bồ tát thường vì các chúng trời mà thuyết pháp.

Cõi trời Thanh Tịnh có Bồ tát thuyết pháp cùng với Di Lặc ở cõi Trời Đâu Suất thuyết pháp ý nghĩa giống nhau. Luận Nhập đại thừa có dẫn thuật về truyền thuyết của Đại Chúng bộ như thế này: “Đức Thanh Nhãn Như Lai ở cõi Trời Quang Âm thuộc Sắc giới nhị thiền thiên, vì giáo hóa Bồ tát cùng vô lượng đại chúng Thanh văn, trải vô lượng bách thiên đại kiếp mà ở thiên cung thuyết pháp”. Pháp Tạng bộ nói: “Ở phương Đông Bắc của thế giới này có đức Nan Thắng Như Lại thường thuyết pháp độ chúng”. Trong bản Hán dịch kinh Tăng Nhứt A Hàm nói đến thế giới phương Đông có đức Kỳ Quang Như Lai thuyết pháp, Mục Kiền Liên tôn giả đã dùng phép thần thông bay đến chỗ đức Kỳ Quang Như Lai. Việc này thấy cũng có nói đến trong kinh đại thừa. Chúng ta còn có thể thấy sự việc này ở trong giáo pháp của các phái học giả Thanh văn đều có nói đến thế giới thiên cung hoặc có tư tưởng về cõi Phật phương khác. Đối với thế giới nhơn gian ác trược bất tịnh còn có thế giới khác thanh tịnh, nơi có Phật, Bồ tát thường thuyết pháp. Những dữ kiện trên đây đều là cụ thể chứng minh biểu đạt được hình ảnh đại thừa Tịnh độ.

3. Đại Thừa Tịnh độ: Cõi Tịnh độ đặc biệt riêng cho hành giả đại thừa mà danh từ Phật học gọi là “Đại thừa bất cộng độ”. Đại thừa bất cộng độ này không thể tính đếm hết. Như thế giới Tịnh độ xưa nhất mà cũng nổi tiếng nhất, đó là cõi Tịnh độ phương Đông của đức Phật A Súc và cõi Tịnh độ phương Tây của đức Phật A Di Đà. Nhưng đối với Phật giáo đại thừa thuộc các nước Trung Hoa, Nhật Bổn, Việt Nam, Đại Hàn v.v… thì xem trọng, ngưỡng vọng cõi Tây phương Tịnh độ của Phật A Di Đà và cõi Đông phương của Phật Dược Sư hơn. Đây là chỉ cho Tịnh độ khác phương cõi, nghĩa là cảnh giới thanh tịnh trang nghiêm đặc biệt. Về sau Mật tông truyền thuyết rằng thế giới này sẽ xuất hiện cõi Hương Bạt La Tịnh độ. Trên đây là chỉ cho tư tưởng đại thừa Phật giáo bất cộng. Bởi điều này không thấy nói đến ở giáo lý Phật giáo tiểu thừa.

Những điều đã nói trên đây, hoặc là thế nhơn đã biết, hoặc là ba thừa đều biết, hoặc là đại thừa cùng tin. Đối với cõi Phật đại thừa bất cộng, theo sự tu hành đạt cảnh giới cao thấp thì có thể phân làm bốn loại như sau:

a. Phàm Thánh Cộng Độ: Cõi Tịnh độ có phàm phu mà cũng có thánh nhơn đồng chung ở.

b. Đại Tiểu Cộng Độ: Cõi Tịnh độ này không có phàm phu mà chỉ có hàng Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát đồng chung ở. Thiên Thai tông gọi đây là Phương Tiện Hữu Dư Độ. Kinh Pháp Hoa nói: “Thanh Văn nhập niết bàn, đến một quốc độ khác, tương lai sẽ được thọ ký làm Phật”. Kinh nói, đến một quốc độ khác có nghĩa là cõi Tịnh độ do ý sanh thân. Căn cứ kinh Lăng Già thì phải là hạnh có tâm địa Bồ tát, tức là hạng có tướng, có công dụng, hạnh của Bồ tát mới được cõi Tịnh độ Tam muội lạc ý sanh thân.

c. Bồ Tát Bất Cộng Độ: Cõi Tịnh độ chỉ có Phật và Bồ tát chung ở. Cõi Tịnh độ này không có hàng Thanh văn. Thiên Thai tông gọi đây là Thật Báo Trang Nghiêm Độ. Kinh Mật Nghiêm gọi cõi này là Mật Nghiêm Tịnh độ. Có nghĩa là Bí Mật Bất Khả Tư Nghì Trang Nghiêm nhiệm mầu, là cõi Tịnh độ chỉ cho riêng Bồ tát ở.

d. Phật Quả Bất Cộng Tịnh độ: Cảnh giới này chỉ có người chứng Phật quả mới đạt đến. Như kinh Nhơn Vương nói: “Quả báo chỗ ở của tam thừa thập thánh, nhưng chỉ có Phật mới đạt đến cảnh Tịnh độ Phật quả bất cộng”. Cõi Tịnh độ này còn gọi là Pháp Tánh Tịnh độ. Thiên Thai tông thì gọi cõi Tịnh độ Phật quả bất cộng là Thường Tịch Quang Tịnh độ. Tuy nhiên, đối với cõi này về danh xưng và địa vị, các nhà Phật học có thể có những quan điểm bất đồng. Nhưng trên đại thể thì vẫn có bốn bậc Tịnh độ tồn tại. Trong kinh đại thừa khi nói về cõi Phật Tịnh độ thì không phân biệt rõ ràng như thế. Chẳng hạn như khi nói đến cảnh Tây phương cực lạc Tịnh độ thì thấy có thánh phàm chung ở, đại tiểu đề huề. Có người cho rằng cõi cực lạc có thánh phàm chung ở là điều thị hiện. Sự hiện diện của Thanh văn trong cõi cực lạc là căn cứ vào túc nhơn sơ tâm mà nói, nhưng hiện tại đều là Bồ tát cả. Có nghĩa là khi phát tâm tu hành chỉ cầu được quả Thanh văn, nhưng sau đó phát tâm tu Bồ tát hạnh. Nói cho cùng, điều quan trọng là công dụng tu hành cạn sâu, cõi Tịnh độ tùy theo tâm nguyện mà hiện hành. Đích thực cấp bực thì có bốn thứ Tịnh độ: 1. Phàm thánh đồng cư độ, là cõi Tịnh độ thống nhiếp cả ngũ thừa; 2. Đại tiểu đồng cư, cõi này thì thống nhiếp cả ba thừa; 3. Phật và Bồ tát đồng cư, cõi này thống nhiếp cả Phật và Bồ tát; 4. Phật Tịnh độ là cõi chỉ có chư Phật đồng trụ. Hai cõi ba và bốn thường được gọi là đại thừa bất cộng Tịnh độ.

Trên đây phân loại thuyết minh về Tịnh độ. Cõi nước mà không những người trong Phật pháp hướng vọng, thậm chí không phải là hành giả Phật pháp cũng đều mong cầu. Đặc biệt người phát tâm đại thừa đối với cõi Tịnh độ thì tha thiết nhiệt tình hơn. Thế nên, người tu học đại thừa không thể để tâm ý khinh xuất, ý chí hờ hững về việc cần cầu thế giới Tịnh độ. Nên ghi nhớ kỹ rằng: nếu chỉ biết chú trọng thân tâm thanh tịnh không thôi, như hàng tiểu thừa thì không thể đạt đến cứu cánh. Đại thừa chẳng những phải thanh tịnh thân tâm, mà còn công hạnh độ sanh trang nghiêm thế giới, như thế mới có thể đạt đến cứu cánh viên mãn.

III. CẢNH TRÍ TỊNH ĐỘ:

1. Cõi Nước Tịnh Hóa Tự Nhiên: Tịnh độ là thế giới lý tưởng. Y theo căn tánh chúng sanh bất đồng, xã hội văn hóa chúng sanh sai khác mà có các cõi Tịnh độ khác nhau. Tịnh độ là cõi nước lý tưởng mà chúng sanh mong cầu hướng đến. Bởi vì bản tánh của nó là tự nhiên và cho tất cả. Nhưng tư tưởng Tịnh độ trong Phật giáo bắt nguồn từ nền văn hóa Phật giáo Ấn Độ và phát triển sang các nước. Nên khi nói đến cảnh giới Tịnh độ đương nhiên phần nào phải hiểu là do sự kết hợp thích ứng với hoàn cảnh văn hóa Ấn Độ và đặc trưng tư tưởng của họ. Đây là điểm mà chúng ta cần lưu ý.

Khi luận về cảnh trí cõi nước Tịnh độ mà trong Phật giáo thường đề cập đến, thì không chỉ luận riêng về y báo quốc độ mà cần phải nói về chánh báo chúng sanh cõi nước đó nữa. Vì vậy nên có thể phân làm hai phương diện để luận bàn:

1. Cõi nước thanh tịnh tự nhiên;

2. Chúng sanh thanh tịnh tự nhiên.

Cõi nước Tịnh độ là cõi thanh tịnh tự nhiên tựu trung có bốn đặc tính:

a. Đặc tánh bằng phẳng: Phật giáo nói tất cả cõi Tịnh độ không có cõi nào có núi đồi gò đống biển cả sông hồ cho đến cây gai cát sỏi. Phật giáo phát triển trong hoàn cảnh Ấn Độ, dọc lưu vực sông Hằng là vùng bình nguyên. Ý cảnh của các bậc cổ thánh xưa quan niệm rằng núi sông làm cách trở, thường gây tai nạn. Do đó mà có ý niệm cõi Tịnh độ mặt đất bằng phẳng. Nhưng thói thường đối với núi rừng hải đảo ghềnh thác là nơi phát sanh nguồn cảm hứng. Do đó, nên lại có người miêu tả cảnh trí cõi Tịnh độ chẳng khác nào bồng lai tiên cảnh suối chảy thông reo, tiên nữ tiêu dao, hoa đào trải lối.

b. Đặc tánh ngay thẳng: Đặc tánh văn hóa Ấn Độ là cầu quân bình phát triển. Vì vậy mà biểu hiện Đông, Tây, Nam, Bắc bốn phương cùng Thượng, Hạ giống nhau. Điều này rõ ràng hiển bày ý nghĩa đặc tánh ngay thẳng, như trên bức họa phú quý cùng đi đôi với mỹ lệ. Đây là đặc trưng mỹ diệu mà trong kinh Phật thường diễn tả về Tịnh độ. Người Trung Hoa quan niệm về vẻ đẹp tự nhiên lại không như thế. Nghĩa là khi biểu hiện họa vẽ về sơn thủy đều có sự phụ họa biến chể, ít có đặc tánh miêu tả cân đối ngay thẳng.

c. Đặc tánh khiết tịnh: Cõi Tịnh độ không có mảy may nhơ bẩn ô nhiễm, cả dưới đáy ao hồ cũng toàn là bằng cát vàng không có cặn đục rong sỏi bùn nhơ.

d. Đặc tánh phủ lệ: Mặt đất cát vàng, bảy báu làm thành cung điện kỳ diệu tráng lệ. Người ta thường nói văn hóa Ấn Độ cũng như văn hóa Phật giáo thiên trọng về duy tâm. Nhưng nếu cẩn trọng nghiên đọc kinh sách đại thừa chúng ta sẽ thấy quyết không hẳn như thế. Tịnh độ được biểu hiện qua vật chất giới tự nhiên thì làm sao lại phong phú lắm vậy! Thanh văn Phật giáo chú trọng thiểu dục tri túc đến tích cực phát triển phú lệ huy hoàng, quảng bác trang nghiêm, không có ý tượng cằn cỗi bần khổ thiếu thốn. Như nói đến lầu các cõi Tịnh độ thì làm bằng vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não các thứ châu báu hợp thành. Chúng ta muốn hiểu rõ Tịnh độ, nên tìm về sự miêu tả trung thực cảnh ý của các nhà tu Phật.

Đứng về sự tướng sai biệt của cảnh giới Tịnh độ mà nói thì đại để có các cảnh trí đặc thù như sau:

* Tịnh Độ có vườn cây đẹp: Cây báu thành hàng, hoa báu rộn nở, trái quý sum sê, ao hồ trong mát. Trong cõi Tịnh độ không có loài thú, mà chỉ có loài chim tuyệt đẹp, tiếng hót thanh thoát trong trẻo như chim bạch hạc, khổng tước, anh vũ, xá lợi… Cảnh giới Tịnh độ linh hoạt như cảnh trí của công viên vĩ đại đầy hoa thơm cỏ lạ hương sắc thanh khiết thơ mộng.

* Tịnh Độ kiến trúc thẩm mỹ: Cõi Tịnh độ đường sá bằng phẳng, sáng sủa bóng loáng, rộng rãi ngay thẳng, nếu ai đã từng qua các đô thị tân tiến hiện đại thì từ đó có thể suy tưởng ra ít nhiều biết được cảnh Tịnh độ. Như nói cõi nước ấy hai bên đường có hai hàng cây báu cũng giống như các đô thị tân tiến ngày nay, hai bên đường có trồng hai hàng cây. Lầu các trong cõi Tịnh độ có bao lơn xung quanh, trang nghiêm tráng lệ. Dùng linh báu cùng tràng phan bảo cái lưới giăng quý báu trang điểm lầu các. Do những thứ quý báu trang trí lầu các, nên cõi Tịnh độ có đủ các thứ vui ngũ dục lạc cùng với vườn cây hoa lá tỏa khắp hương thơm. Cõi Tịnh độ sáng diệu không có bóng tối. Cảnh vật cõi Tịnh độ sắc thái mỹ lệ, phảng phất mùi thơm, chim hót linh rung, chuông ngân, gió thoảng, nước chảy, mây bay. Tất cả đều phát ra những âm nhạc thanh tao đạo vị tạo thành nhạc điệu tuyệt diệu. Lại nữa, trong cõi Tịnh độ đường sá, chỗ ở đều dịu mát, mềm mại sạch sẽ thoải mái, tương tự như nệm nhung, salon ngày nay. Tất cả những thứ đó đều do công đức thanh tịnh mà tự nhiên hóa hiện, chứ không phải do công người chế tạo trang hoàng như ở thế giới Ta bà chúng ta đang ở.

2. Chúng Sanh Tịnh Hóa: Tịnh độ không những có được những đặc thù tự nhiên giới tịnh mỹ hóa mà còn có được cái kỳ diệu chúng sanh giới tịnh hóa nữa, tức là xã hội tịnh hóa. Việc này có thể đứng trên ba phương diện mà luận:

a. Kinh tế sinh hoạt tịnh hóa: Nếu sinh hoạt kinh tế không giải quyết thỏa đáng, thì đời sống tại đô thị phồn hoa vô cùng thống khổ. Do đó, trong cõi Tịnh độ đặc biệt nói đến đời sống vật chất như y phục, ẩm thực, trụ xứ, các thứ vui v.v… tùy theo sở cầu đều được toại ý. Điểm đặc biệt là những vật dụng cõi Tịnh độ không thuộc về ai mà do chánh báo thanh tịnh, nên tùy thích sử dụng, tùy tâm mãn nguyện, tuyệt nhiên không có hiện tượng chiếm đoạt tư hữu, chứa chấp giữ riêng như cõi thế gian chúng ta đang ở. Khi nói đến quan hệ sinh hoạt kinh tế thì có hai hiện tượng hiển nhiên là: sản xuất và tiêu phí. Trong hai vấn đề này, tiêu phí so với sản xuất có phần khó khăn hơn. Có lẽ vì thế nên cổ nhơn từng nói “Không sợ thiếu mà chỉ lo không quân bình”. Trong thế giới xã hội loài người, có hạng người hưởng thụ, tích lũy quá nhu cầu của họ, trong lúc đó lại có đa số người sống trong cảnh thiếu thốn không đủ dùng. Điều không hợp lý này là nguyên nhân căn bản của xã hội loạn động bất an. Nghĩa là vật chất một khi không đồng đều, phân phối không hợp lý thì không những không tránh khỏi loạn động, mà loạn động đấu tranh càng ác liệt hơn. Vì vậy, Tịnh độ trong Phật giáo đặc biệt chú trọng quân bình cung cầu để cho sự tiêu dùng đầy đủ. Thời đại khoa học tiến bộ, nếu cách mạng xã hội hợp lý, thì thời gian mọi người làm việc bằng nhau, người người có đời sống công bằng đầy đủ. Có như vậy thế gian mới đạt đến đại đồng cảnh giới. Được như thế cũng có thế nói là thực hiện phần nào tinh thần nhân gian Tịnh độ Phật giáo.

b. Nhân quần sinh hoạt tịnh hóa: Quần chúng tịnh hóa sinh hoạt có bốn điểm:

* Nam nữ không có ý niệm nhà: Khi một niệm nhà không có thì mọi người sống trong tinh thần đại đồng hòa vui an hưởng. Điều này gần với ý nghĩa Tịnh độ. Tịnh độ Phật giáo có hai loại: Một là nhơn gian Tịnh độ chung cho năm thừa, như tương lai Di Lặc Tịnh độ, Bắc Cu Lư Châu, các cõi này đều có nam nữ. Hai là đại thừa bất cộng Tịnh độ. Cõi Tịnh độ này không có nam nữ sai biệt. Y cứ vào Phật pháp mà nói thì tất cả y phục, thực vật, trụ xứ đều không chiếm hữu làm của riêng tư.

* Tịnh Độ không có giới hạn chủng tộc: Cõi thế gian này chúng ta thường nghe thấy nạn kỳ thị chủng tộc. Như người da trắng khinh thị người da màu. Vì có quan niệm chủng tộc này ưu việt đặc biệt hơn chủng tộc kia, nên diễn thành cảnh chủng tộc đấu tranh, đây cũng là căn nguyên lớn của tội ác thế gian. Cõi Tịnh độ không có sự sai biệt về chủng tộc màu da, cũng không có quan niệm nhà, gia đình xã hội. Người sanh về cõi Tịnh độ nhất luật thân hình sắc vàng. Tịnh độ Phật giáo đã không có màu sắc sai biệt, nên không có chủng tộc giới hạn. Thế gian vì chủ nghĩa quốc gia hẹp hòi, chủng tộc kỳ thị, nên tạo thành thế giới tội ác, không huy hoàng như cõi Tịnh độ.

* Tịnh Độ không có cường nhược phân biệt: Cõi Tịnh độ tuyệt đối không có nạn xâm lược, áp bức, khinh thị. Dân trong cõi Tịnh độ học thức đạo đức cao siêu, sống hòa vui trong tinh thần bạn đạo đề huề, nên cõi Tịnh độ không có hiện tượng mạnh lấn yếu, chúng hiếp cô.

* Không có oán thù: Trong kinh thường nói “Chư thượng thiện nhơn câu hội nhứt xứ”. Có nghĩa là các bậc thượng thiện nhơn cùng tụ hội một chỗ. Cõi nước chỉ có người lành thiện cùng tâm nguyện cùng chí hướng, đối đãi nhau như anh em ruột thịt, như bạn tri kỷ.

Tóm lại, cõi nước Tịnh độ nhơn dân hòa vui chung ở, vượt ngoài tâm niệm gia đình, quốc gia, chủng tộc. Nơi đó chỉ có bạn hiền an vui không có oán thù. Đấy là cõi nước lý tưởng mà thế gian từ cổ chí kim thường ước ao đạt đến: thiên hạ một nhà, thế giới đại đồng, an lạc cộng hưởng. Cõi Tịnh độ là do tâm thanh tịnh mà hình thành cõi nước thanh tịnh. Cõi thế gian do tâm ô trược nên hình thành thế giới phiền não loạn động.

Luận về vua, Tịnh độ cũng có hai loại: Loại thứ nhất là có vua: như nói trong tương lai đức Di Lặc hạ sanh, có Luân Vương trị thế. Kim Luân Thánh Vương không phải dùng võ lực để trị thiên hạ, mà bằng vào tư tưởng đạo đức để cảm hóa, khiến cho nhân loại chung sống trong lý tưởng đạo đức hòa vui. Loại thứ hai không có vua: đây là cõi Tịnh độ của đại thừa bất cộng. Phật được gọi là đẳng Pháp Vương. Như vậy không có nghĩa là đức Phật A Di Đà thống trị thánh chúng cõi Tịnh độ, mà chỉ trên tư tưởng, hành vi thọ nhận sự chỉ đạo của Phật cho đến khi nào đạt được tâm cảnh cứu cánh viên mãn rốt ráo.

c. Thân tâm tịnh hóa: Sống trong cõi Tịnh độ được sự hướng đạo giáo hóa của các bậc thượng thiện nhơn, người người tiến bộ không ngừng. Mọi người thấm nhuần Phật pháp, nhứt trí lý tưởng trên cầu Phật đạo, dưới hóa độ chúng sanh, y cứ vào đạo lộ Phật chỉ dẫn mà tu hành. Nơi cõi Tịnh độ do dứt trừ tham, sân, si nên không có hiện tượng thống khổ của già, bệnh, chết. Dân chúng nơi cõi Tịnh độ ngày ngày thâm nhập Phật pháp, không có thối thất tâm bồ đề, một lòng một chí tu học, vì lợi lạc chúng sanh mà phát tâm hướng đến đại thừa.

Tịnh độ quan hệ đến việc tịnh hóa thế giới chúng sanh, mà đặc tánh bình đẳng và tự do là điều tất yếu. Bình đẳng và tự do cõi Tịnh độ chú trọng giáo hóa về tư tưởng. Muốn tịnh hóa thân tâm chúng sanh, thì phải thực hành vô ngã và vô ngã sở. Điều này quyết không phải do phát triển tự ngã mà phải nghiêm mật khắc chế tự ngã mới đạt thành. Đứng trên lập trường của Phật giáo mà nhìn, những tư tưởng của thế gian hình thành đều phát xuất từ ngã và ngã sở. Vì vậy khó có thể đạt đến cảnh giới lý tưởng mong muốn. Tư tưởng về Tịnh độ Phật giáo xuất hiện là để đáp ứng cộng đồng nhân loại mong muốn. Phương pháp đạt đến lý tưởng Tịnh độ cùng với lý tưởng thế gian không đồng. Tức là Phật đặt trên cơ sở vô ngã và vô ngã sở để thực hiện cõi Tịnh độ tự do bình đẳng. Các học giả Phật học về Tịnh độ nên chính xác lý giải về cảnh giới này.

IV. DI LẶC TỊNH ĐỘ

Đức Di Lặc Bồ tát trong tương lai sẽ giáng sanh thành Phật. Đây là điều mà trong giới Phật giáo đều công nhận. Di Lặc Phạn ngữ là Maitreya, Trung Hoa dịch là Từ. Từ có nghĩa là làm cho chúng sanh được an vui. Khi phát tâm tu hành, Di Lặc Bồ tát lấy từ tâm lợi tha làm xuất phát điểm. Vì nguyên nhân sâu xa đó, nên lấy Từ làm họ. Người học Phật đều biết Di Lặc Bồ tát hiện ở cung trời Đâu Suất nội viện, nơi đó có Đâu Suất Tịnh độ, mà người ta không biết Di Lặc Tịnh độ thực tại nhơn gian. Di Lặc, trước khi chưa thành Phật, Ngài ở cõi trời Đâu Suất nội viện, đây là cõi thiên quốc tịnh hóa. Ở trong kinh Quán Di Lặc Bồ tát Thượng Sanh Đâu Suất Đà Thiên, đức Phật Thích Ca đã thuyết minh rõ ràng về việc này. Người cầu sanh về Đâu Suất Tịnh độ mục đích là được thân gần đức Di Lặc, để trong tương lai được cùng theo ngài giáng sanh cõi Ta bà này tịnh hóa nhơn gian, để đạt đến thành thục thiện căn giải thoát, chứ không phải vì cõi trời Đâu Suất hưởng an vui khoái lạc.

Tư tưởng Di Lặc Tịnh độ ngay từ khởi nguyên chú trọng thực hiện nhơn gian Tịnh độ chứ không phải cho cõi Trời, điều này đã được nói trong kinh Di Lặc Hạ Sanh. Kinh Di Lặc Hạ Sanh đã được dịch năm lần tại Trung Hoa. Kinh này nói đến Di Lặc hạ sanh ở thế gian này, lúc đó có vua chuyển luân trị thế. Di Lặc thành Phật dưới cây Long Hoa, thuyết pháp ba hội giáo hóa chúng sanh. Thực hiện nhơn gian Tịnh độ là thực hiện thân tâm tịnh hóa, cùng lúc hoàn thành. Phật tử đều chúc nguyện Di Lặc Bồ tát sớm đến thế gian, đế nhơn gian Tịnh độ sớm được thực hiện.

Tư tưởng Di Lặc nhơn gian Tịnh độ vốn ở kinh A Hàm, sơ khởi gồm có hai phương diện, nhưng về sau hình như đệ tử Phật đặc biệt chú trọng đến cõi trời Thượng Sanh Đâu Suất Tịnh độ mà quên đi phần Di Lặc Hạ Sanh nhơn gian Tịnh độ. Đặc chất Tịnh độ Phật giáo Nguyên thủy bị bỏ quên, nên mới thiên trọng phát triển về thiên quốc Tịnh độ và các cõi Tịnh độ khác. Vì vậy trong quyển Phật Giáo Khái Luận nói: “Thiên quốc Tịnh độ và các cõi Tịnh độ khác chẳng bằng nhơn gian Tịnh độ”. Tóm lại, Di Lặc Tịnh độ đệ nhất là nguyện mong Di Lặc sớm sanh nhơn gian, tức mong muốn nhơn gian Tịnh độ sớm được thực hiện. Đến như phát nguyện sanh lên cõi trời Đâu Suất cũng là vì mục đích được gần Di Lặc để căn tánh thuần thục rồi sau đó đồng trở lại thế gian, trọng tâm là thực hiện nhơn gian Tịnh độ.

Chân thật ý nghĩa Di Lặc Tịnh độ dần dần bị người ta lãng quên. Trong lúc đó nhơn gian Tịnh độ vẫn được nhơn loại cùng chung mong cầu, vẫn sống động trong tâm của người Phật tử. Sự phát triển này tưởng nên trước thuyết minh sự quan hệ giữa Di Lặc và trăng sáng. Trăng sáng là sự soi sáng trong đêm tối tăm, không đồng với sự soi sáng của mặt trời. Đêm trăng trong, gió mát là lý tưởng thưởng thức của Phật tử. Trong kinh Di Lặc Đại Thành Phật, phần tán tụng Di Lặc rằng: “Đại tam muội quang minh, không bằng người công đức”. Tiếp đó lại nói: “Nam Mô Mãn Nguyệt, …tất cả người trí”. Đây là lấy trăng tròn sáng soi để hình dung xác chứng trí huệ quang minh của Di Lặc. Trong kinh Di Lặc Bồ tát Sở Vấn cũng nói: “Tam muội chiếu sáng khắp, ánh sáng tam muội khắp, ánh sáng tam muội trùm khắp, bảo nguyệt tam muội, nguyệt đăng tam muội”. Do những câu này, có thể chứng minh rằng Di Lặc và trăng sáng có sự quan hệ nhau. Đây là tượng trưng cõi này là cõi đời ô trược ác thế, thống khổ dẫy đầy, chỉ có sự từ bị tế độ của Bồ tát Di Lặc mới hoán cải cuộc đời ác trược tăm tối thành quang minh sáng sủa. Vì thế, thảo nào Phật tử nguyện cầu Di Lặc Bồ tát thực hiện nhơn gian Tịnh độ. Từ đây cho phép chúng ta có thể nói đến Nguyệt Quang Đồng Tử hoặc Nguyệt Quang Đồng Tử Bồ tát. Kinh Nguyệt Quang Đồng Tử bản dịch từ Phạn ngữ ra Hán văn đầu tiên do ngài Trúc Pháp Hộ. Theo văn kinh Nguyệt Quang Đồng Tử và theo truyền thuyết thì Nguyệt Quang Đồng Tử là con trai của trưởng giả Đức Hộ dùng hầm lửa và cơm độc để hại Phật. Nguyệt Quang Đồng Tử hoặc Nguyệt Quang Bồ tát cùng với Di Lặc ý nghĩa tương quan dung hợp. Vì vậy, có truyền thuyết Nguyệt Quang Đồng Tử Bồ tát xuất thế, thiên hạ thái bình, lúc bấy giờ thiên hạ phụng sự Phật pháp: Điều này có thể xác minh rằng, tư tưởng Di Lặc về nhơn gian Tịnh độ vì sao tại Trung Hoa được quảng đại quần chúng nhiệt liệt kỳ vọng. Đến thời đại nhà Tống, tư tưởng này kết hợp thành Bạch Liên Xã niệm Phật. Trên từ tể tướng, dưới đến bình dân, phổ biến khắp nơi tạo thành tư trào niềm tin sâu rộng về Di Lặc Bồ tát, Nguyệt Quang Đồng Tử xuất thế. Tư tưởng Di Lặc nhơn gian Tịnh độ ảnh hưởng Trung Hoa vô cùng to lớn. Đáng tiếc là tư tưởng nho gia đã có gốc rễ sâu rộng khắp thiên hạ Trung Hoa, nên Phật giáo không thể nào thực hiện thiện ý tịnh hóa chánh trị, để phát triển một cách chánh thức tư tưởng thực hiện nhơn gian Tịnh độ. Đến như Chu Nguyên Chương, người sáng lập triều đại nhà Minh, vốn đã từng xuất gia theo Bạch Liên Giáo, nhưng ít hiểu Phật pháp mà lại hiểu một cách không chơn chánh. Nên khi đường chánh trị thắng lợi, chiếm được ngai đế vương, Chu Nguyên Chương kết hợp với tư tưởng nho gia, bội phản nguyện vọng quang minh chánh đại của quảng đại quần chúng Phật giáo, rồi dần dần xa lìa tư tưởng Di Lặc Tịnh độ. Chu Nguyên Chương thiết lập chánh quyền rất quyền hành phong kiến, phong kiến hơn bất cứ triều đại nào.

Tư tưởng Nguyệt Quang Đồng Tử xuất thế và Di Lặc hạ sanh đã bao ngàn năm phát triển và đã cổ lệ người Trung Hoa nguyện cầu thực hiện nhơn gian Tịnh độ, nhưng lúc nào cũng chướng ngại bởi nền văn hóa bản xứ, bị tư tưởng nho gia bất chánh hẹp hòi bới móc xuyên tạc lũng đoạn, nên không thể nào thực hiện ý nghĩa chơn chánh, nhưng khi nói Di Lặc Tịnh độ là phải hiểu đặc tánh nhơn gian Tịnh độ. Có người lại quên đi phần quan trọng về nhơn gian Tịnh độ mà chỉ cầu sanh Đâu Suất Tịnh độ dễ hơn cầu sanh Tây phương Tịnh độ, điều này thật không thực tế chút nào.

V. DI ĐÀ TỊNH ĐỘ

1. A Di Đà: Cổ đức nói: “Các kinh thảy đều tán thán đức A Di Đà”. Chư kinh tán thán, tận tại Di Đà. Điều này thật là đích xác. Kinh đại thừa rộng nói mười phương cõi Tịnh độ, nhưng đặc biệt chú trọng rộng nói về cõi Tịnh độ Tây phương cực lạc đức Phật A Di Đà. Có thể nói là điểm quy kết tư tưởng Tịnh độ của đại thừa Phật giáo. Phật giáo Trung Hoa đặc biệt hoằng dương giáo nghĩa Tây phương Tịnh độ. Điều này không phải là không có lý do. Y theo đạo Phật thì tất cả đều bình đẳng. Tất cả các đức Phật đều bình đẳng đại nguyện, chứng ngộ phước đức, trí huệ, đại bi và đắc y báo chánh báo v.v… không khác. Như khi nói đức Phật A Di Đà lập bốn mươi tám đại nguyện, hoặc nói đức Phật A Di Đà có thiện duyên đặc biệt với chúng sanh cõi Ta bà đây chẳng qua đều là phương tiện cả. Thế thì, tại sao trong vô số cõi Tịnh độ, vô số đức Phật, đại thừa Phật giáo lại đặc biệt tán thán cõi Tịnh độ Tây phương cực lạc? Đây là điều đáng để tâm nghiên cứu.

A Di Đà tiếng Phạn là Amita, Trung Hoa dịch là Vô Lượng. Vậy A Di Đà có nghĩa là Vô Lượng. Vì Vô Lượng nên nghĩa Thông và nghĩa Biệt. Thông là chỉ cho tất cả Phật, tức là vô lượng vô số Phật. Biệt là chỉ cho đức Phật A Di Đà. Trong việc hoằng truyền Phật pháp thì đặc thù hóa ý nghĩa Vô Lượng Phật, thành ra có sự chỉ phương lập hướng, tức danh từ Vô Lượng Phật là chuyên chỉ đức Phật A Di Đà giáo chủ Tây phương cực lạc thế giới. Đấy là nghĩa của hai danh từ Thông và Biệt. Điều này tuy không có văn tự chứng minh rõ ràng, nhưng đích thực hiển nhiên có thể thấy biết. Nay lược nêu hai bộ kinh chứng minh: 1. Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật. Bộ Kinh này chuyên thuyết minh về quán y báo chánh báo trang nghiêm của cõi Tây phương cực lạc. Điều quán thứ chín của kinh này chuyên nói về quán sắc thân tướng hảo của đức Phật A Di Đà. Kinh nói: “Một khi quán tưởng thành tựu rồi thì thấy được Phật A Di Đà tức thấy mười phương các đức Phật”. Kinh còn nói: “Quán như thế còn gọi là quán tất cả thân Phật”. Như thế có nghĩa là một khi quán thấy được Phật A Di Đà tức thấy được mười phương tất cả Phật. 2. Kinh Ban Chu Tam Muội. Kinh này chuyên thuyết minh phương pháp niệm Phật tam muội bằng cách niệm danh hiệu Phật A Di Đà. Kinh Ban Chu Tam Muội còn có tên là Thập Phương Hiện Tại Phật Tất Tại Tiền Lập Định Kinh. Kinh này nói, đối với hành giả khi tu quán đã thành rồi thì: “Tất cả chư Phật đều hiện tiền”. Hành giả lập nguyện chuyên quán Phật A Di Đà mà thấy được tất cả Phật. Điều này hoàn toàn đồng với kinh Quán Vô Lượng Thọ: “Thấy được Phật này tức thấy được tất cả Phật”. Do đây, ta thấy rằng quán A Di Đà Vô Lượng Phật tức là quán tất cả Phật. Như vậy chuyện quán một danh hiệu Phật A Di Đà thì thông suốt tất cả các đức Phật. Danh hiệu đức Phật A Di Đà đầu tiên được xưng tụng phổ biến hơn tất cả Phật. Ý nghĩa này đối với Phật giáo đại thừa: “Một là tất cả, tất cả là một”, không khó lý giải. Đây là lý do trọng yếu Phật A Di Đà được người người đặc biệt, tán thán truyền bá.

Tiếng Phạn Amita phía sau thêm phần chữ Àbha thành Amitàbha, Trung Hoa dịch nghĩa là Vô Lượng Quang. Vô Lượng Quang là một trong những tên chỉ đức Phật A Di Đà. Nghiên cứu một cách chín chắn thì Phật A Di Đà và ánh sáng mặt trời có sự liên hệ. Ở Ấn Độ, Bà La Môn giáo lấy mặt trời làm đối tượng sùng bái. Phật giáo tuy vốn không có thuyết này, nhưng quá trình tinh thần Phật giáo đại thừa phổ ứng căn cơ chúng sanh, nên tư tưởng sùng bái mặt trời cũng là phương tiện hàm nhiếp ý nghĩa đức Phật A Di Đà. Điều này căn cứ vào đâu mà nói như thế? Ấy là những dữ kiện sau đây:

a. Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật: Kinh này dạy người tu Tịnh độ điều quán thứ nhất là quán mặt trời lặn (lạc nhựt quán). Từ phương pháp này tiếp đến quán nước, quán đất, quán vườn, quán cây, quán phòng nhà, quán Phật A Di Đà, Quán Âm, Thế Chí v.v… Cách thức quán này tiên khởi lấy mặt trời lặn làm căn bản cho phép quán. Quán y báo chánh báo trang nghiêm của Phật A Di Đà là nương vào ánh sáng mặt trời sanh khởi trang nghiêm tướng hiển hiện. Trung Hoa có câu “ Tịch dương vô hạn hảo, kỳ thị cận hoàng hôn”, nghĩa là trời chiều đẹp vô hạn, nhất là sắp hoàng hôn. Người Trung Hoa chú trọng thẩm mỹ, Ấn Độ quan niệm rằng: “Mặt trời lặn ánh quang minh trở về nơi ngơi nghỉ”. Người Ấn Độ chú trọng về nơi chốn, nguồn gốc, tức là chú trọng cái nhơn, nghĩa sâu kín là mặt trời khuất núi chứ không phải không có, chiều chiều mặt lặn về nguồn, điều này nói lên ý nghĩa cội nguồn. Tất cả ánh sáng quy tàng nơi mặt trời lặn, để rồi ngày mai lại xuất hiện ở phương Đông, tức là từ nơi nhơn, nơi căn bổn mà xuất hiện. Phật pháp nói niết bàn là trạng thái không tịch, là tịch diệt, là vốn không sanh không diệt. Nghĩa là niết bàn ở trong cái không tịch, tịch tĩnh, không sanh khởi lên vô biên hóa dụng. Phật pháp lấy cái tịch diệt làm bản tánh. Mặt trời lặn cũng thế, hiện tượng quang minh ẩn tàng, tất cả ánh sáng thu hoản về chỗ rốt ráo.

b. Kinh Vô Lượng Thọ Phật tức là Kinh Đại A Di Đà: Kinh này nói: “Hướng lạc nhựt xứ”. Nghĩa là kính lễ đức Phật A Di Đà, nên hướng về nơi mặt trời lặn. Phật A Di Đà không những chỉ ở phương Tây, mà đặc biệt chú trọng hướng về mặt trời lặn phương Tây. Nói một cách rõ ràng hơn, đây là một cách tịnh hóa sùng bái ánh sáng thái dương mà dẫn đến tư tưởng xưng danh Phật Vô Lượng Quang.

Nếu phía sau Phạn ngữ Amita thêm phần vĩ ngữ Àyus thì thành là Amitàyus người Trung Hoa dịch nghĩa chữ này là Vô Lượng Thọ. Danh từ Vô Lượng Thọ cũng là một trong những tên chỉ danh hiệu đức Phật A Di Đà. Trong các kinh đại thừa thường nói: Phật thường trụ niết bàn, Phật nhập niết bàn, thân an trí lặng rồi tĩnh lặng không có gì sau đó. Đại thể hiện tượng này cùng với mặt trời lặn sau rặng núi phương Tây ý nghĩa giống nhau. Vì vậy nói Phật thọ mạng vô lượng vô biên. Nghĩa là tất cả Phật có đặc tánh thường trụ, vô lượng thọ.

Một cách tổng hợp, thì nghĩa căn bản của danh từ A Di Đà là Vô Lượng. Như kinh Ban Chu Tam Muội đã thuyết minh về nghĩa này. Kinh Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni nói về ý nghĩa danh xưng Vô Lượng Quang. Vô Lượng Thọ thì có Kinh Vô Lượng Thọ Phật giảng nói đến.

Quang có nghĩa là ánh sáng biến khắp mười phương, như trí huệ Phật viên mãn không có gì mà không biết. Mỗi lần trước khi Phật nói kinh đại thừa thường hiển xuất phóng quang, hàm ý nghĩa tượng trưng huệ quang chiếu khắp. Đối với ánh quang minh, người ta cho rằng đó là tượng trưng cho niềm an lạc, hạnh phúc, tự do. Ánh sáng trí huệ Phật pháp hàm nhiếp tất cả phước đức trang nghiêm tự tại an lạc. Như thế gian thường chúc tụng hy vọng tiền đồ quang minh, được vô hạn quang minh có nghĩa là nhơn loại nhứt trí cầu mong hy vọng hạnh phúc, an lạc tự do sung mãn vô hạn.

Vô Lượng Thọ: Thọ là diễn đạt mạng sống lâu dài. Nguyện vọng chúng sanh mong được mạng sống lâu dài. Biết rõ tâm lý con người là thế, nhơn đây mà đạo Gia Tô dạy người nên tín ngưỡng nương tựa Thượng đế để được sống mãi. Đạo Lão dạy người cầu trường sanh bất tử. Hầu hết con người đều nguyện mong cho sanh mạng mình được vĩnh hằng. Đây là điểm đặc sắc của ngoại đạo thần ngã. Tâm thức sâu kín của nhơn loại là nguyện cầu cho mình được vĩnh hằng tồn tại. Không luận là hạng người nào ở vào trường hợp thời đại như thế nào. Một cách tổng quát xác định rằng đó là điều ước muốn chung của chúng sanh. Điều này tỏ rõ ở trong Phật pháp đại thừa, tâm nguyện nhiếp hộ chúng sanh, biểu hiện tinh thần vĩnh hằng Phật không nhập niết bàn. Không nhập niết bàn ở đây có nghĩa là pháp thân thường trụ, thích ứng với tâm nguyện cầu mong sanh mạng vô hạn của chúng sanh. Ánh quang minh của Phật biến khắp mười phương. Thọ mạng của Phật cùng khắp ba đời. Với ánh quang minh và thọ mạng vô hạn đã đại biểu cho đức tánh chung của chư Phật, lại thích hợp với ước mong của chúng sanh. Vì vậy, Phật A Di Đà không những tượng trưng cho đặc tánh tiêu biểu tất cả là một, một là tất cả Phật. Thế nên, đặc tánh quang minh vô hạn, thọ mạng vô lượng tự nó đã xác định thành tính chất tối cao cho mọi người sùng bái. Về sau Mật tông phụng thờ đức Đại Nhựt Như Lai cũng là hình thức từ ý nghĩa ánh quang minh của mặt trời biến chiếu muôn phương. Mặt trời đối với người đời là ánh sáng vĩnh hằng. Người tu pháp môn Tịnh độ phần nhiều không hiểu ý nghĩa thâm huyền về quang minh vô hạn và thọ mạng vô lượng, lại chỉ chú trọng đến cảnh giới cực lạc cát vàng trải đất, thất bảo sở thành. Điều này đối với tư tưởng Tịnh độ quá phổ thông, rõ ràng không suốt thông diệu nghĩa thâm sâu của vô lượng quang, vô lượng thọ.

Như trên đã nói, Vô Lượng bao hàm ý nghĩa Vô Lượng Quang, Vô Lượng Thọ. Hai ý nghĩa này chủ yếu chỉ về danh xưng Phật A Di Đà. Nhưng tư tưởng A Di Đà Phật được lưu truyền lại dung hợp với A Di Rị Đô. Như Bạt Nhứt Thiết Nghiệp Chướng Đắc Sanh Tịnh độ Đà La Ni nói gọn là Chú Vãng Sanh, thần chú này do A Di Rị Đô nói: A Di Rị Đô phạn ngữ là Amirita, người Trung Hoa còn dịch âm là A Mật Lặc Đa, nghĩa là Cam Lộ, theo nghĩa Ấn Độ là bất tử. Trong Phật pháp để diễn tả ý nghĩa niết bàn thường trụ, nên dùng các danh từ cam lồ vị, cam lồ môn, cam lồ đạo, cam lồ giới, mưa cam lồ v.v… Danh từ A Di Rị Đô phát âm gần giống với A Di Đà đồng thời cũng biểu thị ý nghĩa niết bàn vĩnh hằng cùng với ý nghĩa A Di Đà tương hợp. Vì thế, về sau Mật tông thường xưng A Di Rị Đô không khác biệt gì với A Di Đà cả về âm lẫn nghĩa.

2. A Di Đà và A Súc: Muốn hiểu rõ tính cách vĩ đại của Phật A Di Đà thì cần nên so sánh mới thấu rõ điều đó. Trước tiên thảo luận sự quan hệ giữa Phật A Di Đà và Phật A Súc. Trong mười phương cõi Tịnh độ đứng về thời gian mà nói thì có hai cõi cổ xưa nhất nhưng lại quan trọng nhất: Một là Đông phương Diệu Hỷ thế giới cũng gọi là Diệu Lạc quốc độ, nơi đó có đức Phật A Súc còn có danh xưng là Phật Bất Động. Hai là Tây phương cực lạc thế giới, nơi đấy có đức Phật A Di Đà.

Cõi nước đức Phật A Súc cùng với kinh Đại Bát Nhã, kinh Duy Ma Cật v.v… có sự quan hệ mật thiết, bởi kinh này thuyết minh chú trọng về sự tu hành quảng đại của Bồ tát chứng như như trí. Trung Hoa vào thời Hán mạt, kinh A Súc Phật Quốc được dịch ra Hán văn. Trong kinh này nói: Đức Phật A Súc dùng quảng đại hạnh nguyện thành tựu thế giới thanh tịnh trang nghiêm phi thường. Sau khi đức Phật A Súc niết bàn, có Hương Tượng Bồ tát đang ở cương vị bổ xứ. Kinh Đại Bát Nhã thì chú trọng về đại trí của Bồ tát. Khi nói đến cõi Phật phương khác thì lấy cõi Phật A Súc phương Đông và Hương Tượng Bồ tát v.v… làm thí dụ. Có một thời A Nan và tất cả đại chúng nhờ oai lực của Phật Thích Ca mà thấy được cõi nước Phật A Súc phương Đông. Kinh Duy Ma Cật hoằng dương đại hạnh của Bồ tát để trang nghiêm Phật quốc. Điều này chúng ta có thể thấy ở phẩm A Súc Phật Quốc trong kinh Duy Ma Cật. Và cũng từ đây, ta thấy Duy Ma Cật từ cõi nước Phật A Súc mà đến thế giới này. Ngay khi đó, đại chúng trong pháp hội nhờ uy lực của Duy Ma Cật mà thấy được cõi nước Phật A Súc. Đây là tư tưởng đại thừa buổi đầu hưng khởi nói về cõi Tịnh độ cổ điển ở phương Đông của Phật A Súc.

Kinh điển đề cập đến việc vãng sanh về cõi Phật A Súc còn có rất nhiều, nhưng không phổ cập bằng cảnh giới Tây phương cực lạc của Phật A Di Đà. Cầu sanh về cõi Phật A Súc tuy không chuyên trọng về phương pháp niệm Phật, nhưng cũng có nói đến. Nhưng điều chú trọng hơn hết là khai triển thắng nghĩa trí huệ để thể chứng không tịch, tức là chứng pháp thân. Như kinh Duy Ma Cật nói rằng: “Khi quán Phật thà là quán thân thật tướng, quán Phật cũng vậy”. Kinh A Súc Phật Quốc cũng nói: “Như nhơn giả khi nhìn thấy hư không, liền nên quán Phật A Súc và các đệ tử v.v… cả đến cõi Phật kia cũng phải nên quán như vậy”. Khi quán thấy tất cả pháp như hư không, tức tất cả là pháp tánh là pháp thân. Điểu này tương ưng với tư tưởng Bát nhã. Ngày nay người tu pháp môn Tịnh độ rất thịnh hành, thường chú trọng về sự niệm Phật và cầu sanh Tịnh độ, nhưng lại kém khuyết về phương diện pháp quán trên đây.

A Di Đà Phật có thể nói là có sự quan hệ với phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm. Cuối phẩm Nhập Pháp Giới mười đại nguyện vương của đức Phổ Hiền Bồ tát là quy hướng về cực lạc. Phần kinh này tuy được dịch ra Hán văn rất trễ, nhưng xác thực sớm đã có tư tưởng cực lạc ở ngay từ bản kinh Phạn văn. Ngài Phật Đà Bạt Dà La dịch Phạn văn ra Hán văn bản kinh Văn Thù Sư Lợi Phát Nguyện, tức là phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện mà ngày nay được lưu truyền. Ngoài ra thời Đông Tấn cũng đã dịch kinh Văn Thù Sư Lợi Hối Quá, kinh Tam Mạn Đà Bạt Dà La (Phổ Hiền) Bồ tát. Ý nghĩa những kinh này cùng với phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện giống nhau ở điểm “Vãng sanh cực lạc thế giới”. Như trong Hồng Danh Sám Hối văn, ta thấy xưng A Di Đà Phật là Pháp Giới Tàng Thân A Di Đà Phật. Kinh Vô Lượng Thọ trong lời tựa nói đủ hạnh Phổ Hiền. Những dữ kiện trên đây đều thấy Phật A Di Đà cùng với kinh Hoa Nghiêm phẩm Nhập Pháp Giới, phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện có sự trùng hợp quan hệ mật thiết.

Kinh Hoa Nghiêm phẩm Nhập Pháp Giới, Thiện Tài Đồng Tử đi cầu hỏi đạo với năm mươi ba vị thiện tri thức, mà vị thiện tri thức đầu tiên chính là thể hiện pháp môn niệm Phật. Điểm đặc biệt ở đây là quốc độ, danh hiệu, tướng hảo, giáng sanh, thuyết pháp v.v… của pháp môn Tịnh độ đều từ phương pháp giả tướng quán. Sự kiện này cùng với kinh Bát Nhã và kinh Quán A Súc Phật Quốc chú trọng về quán chơn không, thấy tất cả pháp như thấy Phật, đứng về phương diện pháp môn mà nhìn thì thấy ít nhiều có chỗ bất đồng. Kinh Hoa Nghiêm nói về các tướng (quốc độ, danh hiệu, tướng hảo, giáng sanh, thuyết pháp…) điều này cùng với tư tưởng Mật tông và nguyên nhân hình thành cực lạc Tịnh độ quan hệ rất là mật thiết. Kinh Duy Ma Cật còn có tên là kinh Bất Khả Tư Nghì Giải Thoát. Phẩm Nhập Pháp Giới cũng có tên là kinh Đại Bất Khả Tư Nghì Giải Thoát, hiện trạng trùng hợp này cũng có ý nghĩa đáng cho hành giả chú ý.

Nói một cách tổng quát, trong Phật pháp có kinh Nguyệt Minh Đồng Tử nói về Bồ tát Nguyệt Minh, ngay từ sơ khởi phát tâm tu hành cầu sanh về cõi nước Phật A Súc. Rồi từ cõi Phật A Súc, sinh hoạt đến khi mãn phần lại sanh về cõi Phật A Di Đà. Ngoài ra còn có kinh Quyết Định Tổng Trì nói về hạnh tu của Vua Nguyệt Thí phát tâm cúng dường đức Bồ tát Biện Tích và đồng thời thuyết minh về tâm hạnh tu hành của vị Bồ tát này ở cõi Đông phương thế giới của Phật A Súc. Vua Nguyệt Thí là nhân vật ở Tây phương cực lạc của Phật A Di Đà. Từ hai bộ kinh trên đây, ta thấy trước là Đông phương Phật A Súc và sau là Tây phương Phật A Di Đà là hai cảnh Tịnh độ có những điểm đặc thù và đều đáng để cho người tu Tịnh độ lưu tâm nghiên cứu và phát nguyện vãng sanh.

Nhưng kinh Hiền Kiếp nói: Vua Vô Ưu Duyệt Âm hộ trì cúng dường vô hạn lượng cho pháp sư Bảo Âm. Pháp sư Bảo Âm là một trong những kiếp tiền thân của Phật A Di Đà. Còn vua Vô Ưu Duyệt Âm là một trong những kiếp Phật A Súc. Vị vua này có ngàn người con tức ngàn đức Phật trong hiền kiếp. Tịnh độ của Đông phương A Súc Phật và Tây phương A Di Đà Phật biểu hiện tuy có sự không đồng, nhưng đứng trên đại thể Phật pháp mà nói, thì A Súc Phật dịch là Bất Động, tiêu biểu cho từ bi không sân, thường trụ nơi tâm bồ đề, y Bát Nhã trí chứng lý chơn như, đây là chú trọng nơi phát tâm và trí chứng. A Di Đà dịch là Vô Lượng, tức là vô lượng đại hạnh, đại nguyện của Bồ tát làm sở nhơn tu hành. Như kinh Hoa Nghiêm nói mười đại nguyện hạnh là công đức trang nghiêm Phật quả, tất cả đều vô lượng bất khả tư nghì. Vô Lượng là Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Quang trọng nơi quả đức của Phật. Do đó, cõi Tịnh độ Phật A Di Đà là kết quả của sự viên mãn quả đức. Cõi Tịnh độ của Phật A Súc là khởi từ Bồ tát phát tâm đắc vô sanh pháp nhẫn. Hai cõi Tịnh độ ở hai phương Đông và Tây như mặt trời từ Đông sang Tây. Mà Bồ tát tu hành đầu tiên ngộ chứng pháp tánh, phát chơn tâm bồ đề, từ đấy tu hành cho đến thành Phật, cũng giống như mặt trời phát xuất từ Đông tiến về Tây. Cõi Phật A Súc trọng nơi kiến đạo chứng chơn như. Cõi Phật A Di Đà trọng nơi quả đức quang thọ vô lượng. Điều này dưới mắt Mật tông thì cho rằng Đông phương A Súc thuộc về Kim Cang Bộ. Kim Cang có nghĩa là kiên cố chắc thật bất động. Tây phương A Di Đà là biểu hiện Liên Hoa Bộ, có nghĩa là trang nghiêm Phật quả. Do đó, một cõi Tịnh độ phương Đông, một cõi Tịnh độ phương Tây mỗi cõi thuyết minh Bồ tát từ sơ phát tâm cho đến khi hoàn thành bồ đề Phật quả. Lại nữa, A Di Đà cũng có thể giải thích là tánh trí căn bổn, bản giác sơ khởi của A Súc. Nói cách khác cho dễ hiểu là A Di Đà sau, A Súc trước. Nhưng ngày nay người tu pháp môn niệm Phật Tịnh độ chỉ chú trọng đến Tây phương cực lạc Phật A Di Đà mà có phần quên đi Phật A Súc, đâu có biết rằng Như Lai quả đức vô lượng tất phải từ Bồ tát tu trí chứng bất động mà được. Muốn đạt thành Như Lại quả đức vô lượng thì chỉ có cách là “dĩ vô sở đắc” mới có thể “đắc vô sở ngại”. Có nghĩa là không chấp trước vào sở đắc thì không mắc vào sự trở ngại. Nếu bỏ quên phần triệt ngộ lý tánh này thì không thể thực hiện tất cả quả đức. Vì đặc biệt chú trọng Tây phương Tịnh độ, nên không thể không chuyên trọng nơi quả đức để phát khởi lòng tin. Nếu người không hiểu được chơn ý nghĩa Phật pháp, không chơn chánh thanh tịnh hóa thân tâm, thì không tránh khỏi rơi vào tình trạng sống như các thần giáo chỉ chuyên nặng về tín ngưỡng nguyện cầu.

Trong khi đại thừa Phật giáo kiện toàn phát triển, hành giả đại thừa muốn được kiện toàn hành trình tu học thì phải triệt ngộ lý trí và viên mãn sự tướng, hai điều này không thể thiếu một. Đối với điều này, Phật giáo Ấn Độ dần dần có khuynh hướng thiên trọng về duy lý, trong lúc đó Phật giáo Trung Hoa trước sau đều đi tiên phong, không thiên lệch bên này thì cũng bỏ quên bên kia (lý trí và sự tướng). Chẳng hạn như Thiền giả thì không chú trọng phương pháp tiệm tu, với họ ba tạng kinh điển là đồ bỏ. Hành giả Tịnh độ thì chuyên tán thán tín ngưỡng quả đức, ít cầu phước huệ song tu, không cầu tự tha hưởng lợi, chỉ cầu xa lìa cõi đời ngũ trược, vãng sanh Tịnh độ. A Di Đà Phật và Tịnh độ hầu hết trẻ già đều biết. Nhưng cõi Phật A Súc phương Đông cơ hồ không mấy người nghe biết. Nếu có nghe đến thì cũng lờ mờ không biết đó là cõi gì của Phật nào. Đây là một điều tổn thất lớn lao về tư tưởng Tịnh độ vậy.

3. A Di Đà và Di Lặc: Phật A Di Đà có cõi Tịnh độ thì Di Lặc Bồ tát cũng có cõi Tịnh độ. Giờ đây ta nói đến sự quan hệ của hai cõi Tịnh độ này. Đoạn trước của sách này ở nơi mục nói về Di Lặc Tịnh độ đã từng đề cập đến sự quan hệ giữa Di Lặc Bồ tát với trăng sáng và Phật A Di Đà với ánh sáng mặt trời. Ánh sáng mặt trời và ánh trăng sáng không như nhau. Trăng sáng là cứu tế chúng sanh từ bóng tối. Tây phương Tịnh độ đại biểu cho sự cứu cánh thanh tịnh trang nghiêm Phật quả. Di Lặc Tịnh độ đại biểu từ ngũ trược ác thế mà thực hiện lý tưởng Tịnh độ. Cũng có thể nói: Tây phương Tịnh độ là cõi Tịnh độ tha phương, dễ bị người ngộ nhận cho là thực hiện quan niệm trốn thế. Di Lặc Tịnh độ là cõi Tịnh độ được thực hiện ngay nơi thế giới Ta bà này. A Di Đà Phật đặc thù hóa từ mười phương chư Phật. Di Lặc Bồ tát cũng lại giống như thế, tuy không phải là đặc thù hóa từ thập phương chư Phật, nhưng là đặc thù hóa từ tất cả các đức Phật trong thế gian này. Thế giới này, thời đại này gọi là Hiền kiếp. Trong khoảng thời gian Hiền kiếp có ngàn đức Phật xuất thế. Kinh Chánh Pháp Hoa nói: “Đến khi sắp chết, thấy được ngàn Phật, không đọa đường ác. Nhờ thế khi chết sanh được cõi trời Đâu Suất”. (Lâm thọ chung thời, diện kiến thiên Phật, bất đọa ác thú, ư thị thọ chung, sanh Đâu Suất Thiên). Sanh cõi Trời Đâu Suất, tức là vãng sanh về cảnh giới Di Lặc Tịnh độ. Y cứ vào kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật v.v… mà tu quán Phật A Di Đà, có thể thấy mười phương Phật hiện tiền, và vãng sanh cực lạc thế giới. Còn thế giới Ta bà này ngàn Phật xuất thế trong Hiền kiếp, thực hiện Tịnh độ, cùng với Đâu Suất Tịnh độ bằng nhau. Ngàn Phật trong Hiền kiếp bình đẳng như nhau. Được thấy ngàn Phật, được sanh cõi trời Đâu Suất, như cùng thấy tất cả Phật hiện tại. Điều này so với việc tu quán cầu vãng sanh về cực lạc rõ ràng dễ hiểu. Nếu đứng về Phật quả công đức cứu cánh viên mãn mà nói, thì Di Lặc Tịnh độ không bằng Di Đà Tịnh độ. Nếu đứng về bản thân xử thế thực hiện thế giới mà nói, thì người trong Hiền kiếp hy vọng thế giới đầy dẫy thống khổ này được cứu giúp. Thế thì Nguyệt Quang Đồng Tử xuất thế cùng với Di Lặc Tịnh độ thật là điều thích hợp thực tế. Chúng ta học Phật nên cầu thành Phật cứu cánh viên mãn. Nhưng đối với chúng sanh đương thời đương địa cần cầu tịnh hóa thì đây là nhu cầu xác đáng. Ở điểm này, tín hạnh Di Lặc Tịnh độ mới là điều có ý nghĩa đặc biệt.

4. A Di Đà và Dược Sư Phật: Nơi đây lược nói về Phật A Di Đà và Phật Dược Sư. Phật Dược Sư có sự quan hệ với Mật tông. Trước tiên ta thấy trong Phật pháp ở phần Mật Bộ có kinh Quán Đảnh Thần Chú. Đứng về danh xưng và ý nghĩa của Phật Dược Sư mà nói thì rõ ràng Phật Dược Sư là biểu hiện bậc đại vương y (vua vĩ đại về thuốc), cứu tế tật khổ thế gian. Kinh Dược Sư được dịch từ Phạn văn sang Hán văn. Nếu đứng về tâm nguyện mà nói thì Phật A Di Đà có bốn mươi tám lời nguyện trong lúc đó Dược Sư Như Lai có mười hai đại nguyện, trong đó có Dạ Xoa, La Sát hộ pháp. Đây là hiện tượng vào thời kỳ sớm nhất của Tạp Mật Bộ cũng gọi là Sự Bộ. Kinh này ở vào sơ kỳ thì không có địa vị trong kinh điển đại thừa. Kinh Dược Sư được dịch ở Trung Hoa, thuyết minh về Đông phương thế giới của Phật Dược Sư, đối với người Trung Hoa có ý nghĩa đặc biệt, tức Đông phương là nơi tượng trưng cho sanh trưởng, đại biểu cho cơ hội sanh trưởng. Do quan niệm này mà diễn biến thành hiện thực nhơn gian Tiêu Tai Diên Thọ.

A Di Đà Phật ở Tây phương. Tây phương tiêu biểu cho mùa thu, khí tiết khô héo, tượng trưng cho tấc bóng xế chiều, cho sự tàn tạ suy vi. Trong quyển Tịnh độ An Lạc Tập, khi giải thích tại sao Tịnh độ A Di Đà ở phương Tây, có nói như thế này: “ Nơi mặt trời mọc gọi là sanh, nơi mặt trời lặn gọi là chết. Mượn chỗ chết thần minh chen vào, tiện bề hỗ trợ, thế cho nên Bồ tát Pháp Tạng nguyện thành Phật ở phương Tây, thương xót tiếp độ chúng sanh”. Vì vậy Tây phương Tịnh độ là chỗ sanh cho người sau khi chết. Như thế, Đông phương Dược Sư Phật chính là nơi hiện sanh kẻ sống Tiêu Tai Diên Thọ. Tây phương Tịnh độ A Di Đà Phật thành là nơi vãng sanh cho người sau khi chết. Sự kiện này đối với người Trung Hoa vô hình chung thành ra một thứ phân định rất rõ ràng. Vì vậy nên sau khi tư tưởng Tây phương Tịnh độ được thịnh hành ở Trung Hoa, theo đó Phật pháp bị người đời ngộ nhận là: học Phật tức là học sự chết. Đến đây tư tưởng Tịnh độ Phật A Di Đà có thể nói là biến chất mất hẳn chân thật nghĩa thuần túy.

Tây phương Tịnh độ: Chân thật nghĩa thì Tây phương Tịnh độ vốn là đại biểu cho tính chất vĩnh hằng vô lượng quang, vô lượng thọ và phước lạc viên mãn, chứ làm gì có nghĩa “chết” như một số người tưởng tượng. Người Trung Hoa đặc biệt chú trọng về Tây phương Tịnh độ, tức chú trọng nơi Phật đức mà quên phần trí chứng đại hạnh của Bồ tát, nghĩa là quên cõi Tịnh độ Phật A Súc, lại cũng quên luôn tín hạnh hiện thực nhơn gian Tịnh độ, tức Di Lặc Tịnh độ. Sự kiện này là hậu quả của quan niệm thiên lệch phát triển. Khi đem đối luận cùng với Dược Sư Tịnh độ, thì Di Đà Tịnh độ cũng bị ngộ nhận là pháp môn tu “chờ chết”, “trốn sống”. Mà thật ra chơn nghĩa của A Di Đà Tịnh độ nào phải thế! Tín hạnh Tịnh độ Phật A Di Đà cần phải được phục hồi và chân chính kế thừa tinh thần cố hữu của nó.