Tịnh Độ Đại Thừa Tư Tưởng Luận

VI. PHẬT ĐỘ VÀ CHÚNG SANH ĐỘ

Độ có nghĩa là cõi nước, thế giới hay phương chỗ, nơi chốn nương tựa chung. Như nói, cá nhân nghiệp cảm báo thân ấy là bất cộng. Sơn hà đại địa v.v… là cộng, tức cộng đồng có thể thấy, cộng chung nương tựa, cộng chung thọ dụng. Vì vậy, chúng sanh thế giới này hay hỗ tương tăng trưởng, bỉ thử ích tổn. Phật pháp thì tự lực, như sách Thân Hữu Thơ nói: “Sanh thiên cập giải thoát, tự lực bất do tha”. Nghĩa là: Sanh cõi trời và giải thoát, tự lực không do nhờ người khác. Như người đời thường nói: “Ai ăn cơm thì nấy no, người nào sống chết thì người ấy biết”. Như thế đủ biết tinh thần Phật pháp bằng vào tự lực triệt để. Nhưng đây chỉ chuyên nói về báo thể (tinh thần) sanh tử nghiệp cảm của loài hữu tình, tức là phần căn thân. Nếu căn cứ vào phù trần căn của chúng sanh và nghiệp lực tăng thượng của tất cả loài hữu tình tạo thành khí thế gian thì lại không thể như thế. Chúng sanh cùng với chúng sanh ở trong cõi nước nương tựa thọ dụng, hỗ tương tăng trưởng, hỗ tương tổn ích. Phật và chúng sanh ở trong cõi nước cũng có tác dụng tăng thượng cảm nhiếp lợi ích. Như thế Phật có Tịnh độ năng lực nhiếp hóa chúng sanh và chúng sanh ngưỡng thừa Phật lực mà được vãng sanh Tịnh độ. Vậy thì việc Phật Tịnh độ nhiếp hộ chúng sanh không có gì mà không hợp lý. Bằng vào lý đây thì ở thế gian có những sự việc tương tự như thế này không phải là ít. Như Mạnh Tử khi còn nhỏ, đã ba lần mẹ ông dời chỗ ở, điều này chứng tỏ hoàn cảnh chỗ ở tốt xấu có thể ảnh hưởng đến thân tâm. Lại có những người ở trong hoàn cảnh rất hoạt động, nhưng khi đổi hoàn cảnh khác thì lại không làm gì được. Người ta thường nói hoàn cảnh có ảnh hưởng đến quyết định của ý chí. Đúng về chân thật tánh mà xét thì cũng có phần nào đúng. Do đó, cái lý Phật và chúng sanh triển chuyển tăng thượng thiện mỹ Tịnh độ, điều này xác thực hợp lý vậy.

Kinh Nhân Vương nói: “Tam hiền thập thánh cư quả báo, duy Phật nhứt, nhơn đăng Tịnh độ”. Nghĩa là Tam Hiền, Thập Thánh còn phải tùy theo quả báo, chỉ có Phật là người đạt được Tịnh độ. Tam Hiền là Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng. Hành giả phát tâm tu học cầu giải thoát nhưng chưa dứt sạch phiền não, chưa hoàn toàn giải thoát, nên gọi là Hiền. Thập Thánh là mười bực tu hành của đại thừa Bồ tát gồm có: 1. Hoan Hỷ Địa; 2. Ly Cấu Địa; 3. Phát Quang Địa; 4. Diệm Huệ Địa; 5. Cực Nan Thắng Địa; 6. Hiện Tiền Địa; 7. Viễn Hành Địa; 8. Bất Động Địa; 9. Thiện Huệ Địa; 10. Pháp Vân Địa. Tuy thuộc hàng Thánh, nhưng vẫn còn căn bản vi tế phiền não, nên chưa thể nhập vào Phật quả. Trở lại ý nghĩa câu kinh đã dẫn trên, thì cho dù Thường Tịch Quang Độ là cứu cánh viên mãn tối hậu thân Bồ tát, cũng vẫn còn phần nghiệp cảm di thục tồn tại, nên không thể tương ưng với Phật Tịnh độ. Luận Trí Độ quyển mười nói: “Phổ Hiền Bồ tát bất khả lượng, bất khả thuyết, trụ xứ bất khả tri”. Nghĩa là trụ xứ của Bồ tát Phổ Hiền không thể lường, không thể nói, không thể biết được. Như thế có nghĩa là Ngài thể nhập pháp tánh khắp các cõi. Nhưng Phật không chỉ an trụ trong pháp giới tối thanh tịnh cứu cánh viên mãn. Bởi vì khi tu nhơn Bồ tát hạnh thì xác thực hai nhiệm vụ trọng đại mà Bồ tát phải thực hiện. Hai nhiệm vụ ấy là: phát nguyện nhiếp thủ Tịnh độ và nhiếp hóa chúng sanh. Đây là ý thức hành giả đại thừa đối với hoàn cảnh có thể ảnh hưởng, điều này cũng minh chứng sự liễu giải thâm sâu về Bồ tát trang nghiêm Tịnh độ có hai: Một mặt là do Bồ tát có phước đức trí huệ đặc thù cảm hóa. Mặt khác là vì tâm nguyện nhiếp hóa chúng sanh, khiến chúng sanh trong hoàn cảnh tốt tinh tấn tu hành mà trang nghiêm Tịnh độ. Vì vậy có thể nói trong pháp giới không có Phật, không có Tịnh độ, mà thích ứng cơ cảm của chúng sanh, thì liền đó có Phật có Tịnh độ, ấy là nghĩa chung của đại thừa Phật giáo.

Thường Tịch Quang Tịnh độ không nhiếp hóa chúng sanh tạm thời không luận đến. Trước tiên nên luận đến Phật thọ dụng Tịnh độ. Phật do phước trí trang nghiêm, y như thế gian nói thắng nghĩa, thì Phật cũng cảm được cõi Tịnh độ thanh tịnh cứu cánh viên mãn. Còn các đại Bồ tát chứng từng phần chơn như thì được từng phần pháp tánh sanh trong cõi Tịnh độ này. Cõi Tịnh độ này, nếu đứng về Phật mà nói thì là Tự Thọ Dụng Tịnh độ. Nếu đứng về Bồ tát mà nói, thì là Tha Thọ Dụng Tịnh độ, tức là các Bồ tát được nhiếp hóa cùng chung ở. Tự Tha Thọ Dụng Tịnh độ, trong kinh điển vốn ít có phân biệt điều này. Trong cõi Tịnh độ này chỉ có nhứt thừa Phật pháp. Nếu nói cho đúng nghĩa về Tịnh độ này thì không còn có nghĩa cầu sanh về Tịnh độ. Bởi vì cõi Tịnh độ này do những bậc Bồ tát chứng như như phần mà tất nhiên thể hiện có. Tuy không viên mãn như Phật, nhưng tâm hạnh đã đạt đến trình độ biến khắp vô sai biệt, không còn có bị thử. Như nói là có sai biệt, vậy thì trong kinh nói: “Thập phương Tịnh độ, tùy nguyện vãng sanh”. Nghĩa là các cõi Tịnh độ trong mười phương, tùy theo tâm nguyện mà được vãng sanh. Điều này cũng chẳng có nghĩa là chúng sanh nào cũng có thể cầu được vãng sanh về cảnh giới pháp tánh Tịnh độ, tức Phật Thọ Dụng Tịnh độ.

Trong kinh nói, chúng sanh phát nguyện cầu sanh Tịnh độ, không phải Thọ Dụng Độ mà là Phật Ứng Hóa Tịnh độ. Ứng Hóa Tịnh độ có nghĩa là thích ứng căn cơ cảm niệm của chúng sanh mà Phật thị hiện bất đồng. Sự thật thì chỉ có nhứt thừa mà không có tam thừa, như cõi A Di Đà Tịnh độ; có thông hóa ba thừa là Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác như cõi Phật A Súc Tịnh độ. Lại có thông hóa ngũ thừa, nghĩa là không những chỉ có nhị thừa và Bồ tát mà còn có cả nhơn và thiên thừa nữa, ấy là như cõi Di Lặc Tịnh độ. Tất cả cõi nước trên đây đều là Tịnh độ. Nhưng điều ta nên biết là Ứng Hóa Độ thì không nhứt định là thị hiện Tịnh độ không thôi, mà cũng có thể Ứng Hóa Uế Độ nữa. Nói pháp ba thừa, như Thích Ca thị hiện cõi Ta bà. Điều lưu tâm là cõi Ứng Hóa Độ tuy mỗi hình thức có khác nhau nhưng tựu trung đều cùng với chúng sanh có quan hệ đặc biệt. Vậy thì những cõi Ứng Hóa Độ này rốt cùng là Phật độ hay chúng sanh độ? Thế giới không phải là cá nhơn, mà mang tính cách chung đại đồng. Kinh nói Phật quốc độ, tức có nghĩa là Phật ứng hóa thế giới nhiếp đạo chúng sanh, nên nói là Tịnh độ Phật này, quốc độ Phật khác. Nếu nói như thế gian nói, trí lượng như thế gian biết thì đây không những không còn là Phật quốc độ mà đều là chúng sanh cõi nước. Tức là chúng sanh nghiệp cảm tăng thượng nên hình thành quả báo quốc độ này. Mà trong những hành trạng Phật ứng hóa thì gọi là Phật Ứng Hóa Độ. Như đức Thích Ca thị hiện trong thế gian uế độ khi phương tiện ngũ thừa độ sanh. Khi đức Di Lặc thành Phật cùng khai mở ngũ thừa Tịnh độ. Chúng sanh nghiệp cảm là nhân tố rất trọng yếu để hình thành quốc độ. Và cũng theo đó Phật mở bày phương tiện độ. Nhưng có lúc không giáo hóa tam thừa mà chỉ giáo hóa nhứt thừa Tịnh độ. Như thế, ít nhiều có sự bất đồng. Vì sao? Vì y theo kinh đại thừa thì nói rằng: Phật vì nhiếp thọ chúng sanh, nên hiện ra cảnh Tịnh độ thanh tịnh. Cố nhiên gọi đây là Phật Tịnh độ. Nhưng sự hiện diện của Bồ tát trong cõi Tịnh độ này, ngoại trừ việc theo học Phật ra, cũng là vì một phần nhiếp dẫn chúng sanh đồng sanh Tịnh độ. Như thế giới Tây phương cực lạc không những có Phật A Di Đà mà còn có Đại Thế Chí Bồ tát và các đại Bồ tát khác. Các đại Bồ tát này đều là do phước huệ thiện căn của chính mình cùng đồng với Phật thực hiện Tịnh độ. Như thế trong cõi Tịnh độ đây Phật là chủ đạo sư, các đại Bồ tát là bạn lữ mà cộng đồng trang nghiêm hình thành Tịnh độ. Như thế đủ thấy sức bi nguyện phước đức của Phật và Bồ tát là rất trọng yếu. Ngoài ra, chúng sanh chưa chứng đạt chơn thật cũng được sanh Tịnh độ. Nếu nói tự thân chúng sanh được sanh cõi Tịnh độ thì không đủ, mà điều yếu trọng là cần phải nương vào những yếu tố sau đây: 1. Nguyện Phật lực gia trì; 2. Sức Tam Muội của chúng sanh; 3. Thiện căn lực của chúng sanh thành thục. Nếu có đủ ba yếu tố này thì chúng sanh cũng được sanh về Tịnh độ. Điều này kinh A Súc Phật Quốc cũng có nói: Phật và Bồ tát đã thành thục Tịnh độ, nhiếp dẫn một phần chúng sanh ở trong đó tu hành, ấy là nơi Phật và chúng sanh triển chuyển tăng thượng tương nhiếp. Vì vậy, cứu cánh của Phật Độ là Phật chứ không phải là chúng sanh. Như cõi nước Phật Thích Ca, cõi Di Lặc Tịnh độ, tuy cũng là lấy sức thiện căn và nguyện lực mà sanh, nhưng chủ yếu là nghiệp cảm của chúng sanh cảm sanh quốc độ, nghĩa là do nghiệp của chúng sanh tạo thành quốc độ Ta bà. Trong hành trạng ứng hóa của Phật chẳng qua nhiếp hóa dẫn đạo một phần chúng sanh có duyên mà thôi. Phật và chúng sanh triển chuyển tăng thượng tương nhiếp Tịnh độ, là khi Bồ tát hành nhơn, nhiếp hóa một phần đồng hành đồng nguyện cộng thành sáng tạo, y đây nhiếp thọ một phần chúng sanh, khiến cho chúng sanh cũng tham gia vào Tịnh độ. Đây là ý nghĩa chơn chánh Tịnh độ thí giáo, cũng đều là đặc sắc sở tại của Tịnh độ, như Di Đà Tịnh độ, A Súc Tịnh độ.

Trong cõi Phật và cõi chúng sanh còn có cõi Bồ tát Tịnh độ. Từ Bồ tát chứng ngộ chơn như trở lên, thì các cõi Tịnh độ của các Ngài đang hiện diện, theo các nhà Duy Thức thì đây là cõi Phật Tha Thọ Dụng Độ. Nếu chỉ căn cứ Bồ tát mà nói, thì là cõi Bồ tát Thọ Dụng Độ. Theo Thiên Thai tông thì cho cõi này là Thật Báo Trang Nghiêm Độ cùng với Phật Thanh Tịnh Pháp Giới Độ có một phần đồng nghĩa, nhưng không hoàn toàn. Bởi vì do phước huệ của Bồ tát cùng với Phật cộng đồng thọ dụng đặc thừa phước lạc. Có thể nói Phật Thọ Dụng Độ, cũng có thể nói là Bồ tát Thọ Dụng Độ. Như thế, nói một cách triệt để rốt ráo thì Phật Tịnh độ tuyệt đối không phải chỉ có một mình Phật mà còn có nhiều Bồ tát nữa. Trong kinh nói đến cõi Thọ Dụng Tịnh độ cũng đang còn vô lượng đại chúng vây nhiễu. Những vị Bồ tát này đều do tự lực mà đến cõi Tịnh độ. Ứng Hóa Độ, như cõi Tịnh độ Phật A Di Đà, cõi Tịnh độ Phật A Súc, những cõi này có vô lượng Bồ tát, các Bồ tát này cũng không nhất định cầu nguyện vãng sanh. Trong cõi Tịnh độ có Phật tức có Bồ tát. Phật ứng hóa cõi Tịnh độ thì trong đó cũng có một phần Ứng Hóa Độ của các đại Bồ tát. Nói một cách tổng quát về cõi Tịnh độ, thì các đức Phật và chư Bồ tát cùng chúng sanh hỗ tương triển chuyển tăng thượng mà thành. Giữa cõi Phật và cõi chúng sanh không thể bỏ quên ý nghĩa Bồ tát và Phật cùng chung sáng tạo Tịnh độ, để cùng nhau nhiếp hóa chúng sanh.

VII. TRANG NGHIÊM TỊNH ĐỘ VÀ VÃNG SANH TỊNH ĐỘ

1. Trang Nghiêm Tịnh độ: Ở Trung Hoa, Tịnh độ tông phát triển một cách đặc biệt phi thường. Nhưng phần nhiều chỉ biết phát nguyện vãng sanh, cầu sanh Tịnh độ. Còn Tịnh độ từ đâu mà có, điều này xưa nay ít người để ý. Mọi người đều tưởng rằng có Phật A Di Đà là có Tịnh độ. Nhưng đâu có biết Phật A Di Đà không phải phát nguyện vãng sanh mà được Tịnh độ. Trong kinh đại thừa nói: Chỗ nào cũng đều là trang nghiêm Tịnh độ. Nói như thế có nghĩa là ngay khi Bồ tát phát nhơn địa tu hành, tu vô lượng công đức để trang nghiêm quốc độ, cho đến khi thành Phật thì thành tựu viên mãn.

Người tu Tịnh độ ngày nay chỉ nghe nói đến việc vãng sanh Tịnh độ mà không nghe nói đến việc trang nghiêm Tịnh độ, điều này há chẳng phải là phiến diện ư? Tất cả Bồ tát ngay trong quá trình tu hành tất nhiên nhiếp thọ đại nguyện vô biên Tịnh độ. Kinh Đại Bát Nhã nói: Lấy các thứ thế giới, các thứ thanh tịnh tổng hợp đế làm thành thế giới tối cực thanh tịnh, tối cực viên mãn, đây là điều Bồ tát phát nguyện tu hành để thực hiện. Tất cả kinh đại thừa đều nói như thế. Như cõi Tịnh độ của Phật A Di Đà là một thí dụ điển hình. Kinh Vô Lượng Thọ Phật nói: Đức Phật A Di Đà tiền thân trong quá khứ vốn là Tỳ kheo Pháp Tạng. Lúc bấy giờ có đức Phật Thế Tự Tại Vương Như Lai ra đời giáo hóa chúng sanh, đức Phật này đã vì Pháp Tạng Tỳ kheo mà thuyết pháp hai trăm mười ức tướng Tịnh độ. Pháp Tạng Tỳ kheo nghe thấy tướng trạng của các cõi Tịnh độ kia không đồng nhau, liền phát đại nguyện tu hành để thực hiện một cõi Tịnh độ thật là đặc biệt viên mãn thanh tịnh rốt ráo. Tất cả Bồ tát cũng đều như thế. Bởi nhơn duyên đó nên nói là “nhiếp thọ đại nguyện vô biên Tịnh độ”. Nghĩa là đại nguyện của Phật A Di Đà trùm khắp vô biên Tịnh độ. Đây là nội dung hạnh nguyện của Bồ tát tất yếu phải hoàn bị. Có hai lý do khiến cho Bồ tát nhờ đó mà nhiếp thủ Tịnh độ: – Một là tất cả chư Phật thành tựu trang nghiêm Tịnh độ. Bồ tát phát tâm học Phật đương nhiên cũng phải thực hiện Tịnh độ như Phật.. Hai là vì sao phải thực hiện Tịnh độ? Đây không phải vì mình được thọ dụng an hưởng mà nghĩ đến việc thực hiện Tịnh độ, mà là vì giáo hóa chúng sanh. Có Tịnh độ mới nương theo Tịnh độ mà nhiếp hóa chúng sanh. Nhiếp dẫn chúng sanh tức là công hạnh cùng chung thực hiện Tịnh độ. Nhiếp thủ Tịnh độ để nhiếp hóa chúng sanh, đây là yếu nghĩa của Tịnh độ. Tịnh độ là do vì lợi ích chúng sanh mà hình thành trang nghiêm chứ không phải nghĩ để cho riêng mình được an lạc mà thực hiện Tịnh độ.

Trang nghiêm Tịnh độ là ý nghĩa thông dụng của tâm hạnh đại thừa. Nay căn cứ vào kinh Duy Ma Cật phẩm Phật Quốc để xương minh ý nghĩa Bồ tát trang nghiêm Tịnh độ. Kinh ấy nói: “Chúng sanh chi loại thị Bồ tát Tịnh độ”. Có nghĩa là vì chúng sanh mà Bồ tát tu Tịnh độ. Bồ tát tu Tịnh độ là bởi do chúng sanh. Như xây cất nhà cửa tất phải từ đất làm cơ sở. Bồ tát Tịnh độ không lìa chúng sanh. Chỉ có ở trong chúng sanh, vì lợi ích chúng sanh mà Bồ tát hay thực hiện Tịnh độ. Vì vậy, khi nói về Tịnh độ không có nghĩa là trốn tránh hiện thực mà điều này tương ưng với pháp đại thừa. Luận đến chúng sanh, thì Bồ tát thường từ bốn việc sau đây mà quán sát: 1. Dùng thế giới nào hay khiến cho chúng sanh khởi công đức? 2. Nên dùng quốc độ nào hay điều phục chúng sanh khiến không sanh khởi phiền não? 3. Dùng hoàn cảnh nào hay khiến cho chúng sanh khởi căn đại thừa thánh thiện? 4. Cần dùng quốc độ nào mới có thể khiến cho chúng sanh khế ngộ Phật tri kiến? Bởi chúng sanh căn tánh bất đồng, sanh thiện diệt ác, khởi đại thừa thiện căn, nhập Như Lai trí huệ cũng cần dùng các hình thức hoàn cảnh khác nhau để thích ứng chúng sanh, nhiếp hóa chúng sanh, tức là thích ứng căn tánh ưa vui của chúng sanh mà sáng tạo Tịnh độ huy hoàng thanh bình an lạc, khiến cho chúng sanh từ đó hay tạo thành các điều thiện lợi ích. Trang nghiêm Tịnh độ không phải vì cho mình mà cho đại chúng. Đây là thích hợp với thuyết “Ứng cơ hiện độ” tức là tùy theo căn cơ của chúng sanh mà hiện hành quốc độ. Nếu như nói Bồ tát tu hành nhiếp đạo chúng sanh, thành tựu Tịnh độ quả đức, thé sao trong kinh lại nói: “Trực tâm là Bồ tát Tịnh độ. Khi Bồ tát thành Phật, không cần phải dẫn dụ chúng sanh về Tịnh độ, mà chính thân tâm của các Ngài đã là thể hiện Bồ tát Tịnh độ”. Nói cách giản lược hơn, phát tâm bồ đề, từ bi, hỷ xả, lục độ, tứ nhiếp pháp, tất cả những hạnh công đức này đều là nhơn để thành tựu trang nghiêm Tịnh độ. Như chơn tâm là tâm chất trực trong sạch thanh tịnh không phải là tâm bất tịnh hiếm ác quanh co. Bồ tát dùng tâm này làm pháp môn, dùng tâm này hóa độ chúng sanh, thì tự nhiên cùng với chúng sanh không dua nịnh, mà tương nhiếp tăng thượng, đồng thời cũng hay cảm hóa tâm dua nịnh của chúng sanh thành tâm chơn trực. Chúng sanh không dua nịnh cùng với Bồ tát kết pháp thiện duyên cho đến khi Bồ tát thành Phật thì những chúng sanh không dụa nịnh kia sanh đến cõi nước Tịnh độ của Bồ tát. Bồ tát trang nghiêm Tịnh độ là nhiếp đạo vậy. Tức là Bồ tát tu lục độ vạn hạnh độ chúng sanh, nhơn đó chúng sanh tu lục độ vạn hạnh thọ nhận sự cảm triệu của Phật và Bồ tát rồi nhơn theo duyên này mà sanh đến cõi nước Tịnh độ. Trên thực tế, thực hiện Tịnh độ như thế thì người nhiếp đạo và người được nhiếp đạo cộng đồng thành quả. Nhơn đây, không thể tưởng tượng là thực hiện Tịnh độ không phải chỉ có một mình Phật mà quyết phải có sự hỗ tương tăng thượng triển chuyển Phật và chúng sanh cộng thành. Bồ tát là người lãnh đạo khai phát cần nhiều người đồng hành đồng nguyện, bi thử kết thành pháp lữ hòa hợp làm một để cùng tu phước huệ mới có thể cộng thành Tịnh độ. Nếu bằng cứ vào Phật mà nói thì đây là thọ dụng Tịnh độ. Nếu cứ vào Bồ tát mà nói thì đây hãy còn là Bồ tát tự lực, nên có Tịnh độ để cảm đắc. Hành giả tu pháp môn Tịnh độ mà không biết trang nghiêm Tịnh độ, không biết Tịnh độ từ đâu hình thành mà chỉ đơn thuần cầu sanh Tịnh độ, như thế là xem Tịnh độ như cõi trời, cõi của thần giáo rồi. Nếu biết Tịnh độ từ đâu mà có và do đâu hình thành, phát nguyện thực hành phước đức trang nghiêm Tịnh độ, như thế mới là chánh đạo đại thừa Phật giáo. Vãng sanh Tịnh độ có nghĩa là Phật và chúng sanh cùng đồng triển chuyển tăng thượng thánh thiện, chứ không có cách nào khác. Thái Hư Đại Sư khi viên tịch, Phạm Cổ Nông có bài điếu văn rằng: “Đại Sư xướng đạo là chánh thường đạo, việc làm của người là phương tiện đạo”. Chánh thường đạo tức là chánh nghĩa Tịnh độ đại thừa Bồ tát pháp. Phương tiện đạo phát xuất từ chánh thường đạo. Trang nghiêm Tịnh độ là công đức của tập thể Bồ tát thực hiện cộng thành, là chơn nghĩa của đại pháp. Đây là điều hành giả tu Tịnh độ nên đặc biệt lưu ý.

2. Vãng Sanh Tịnh độ:

a) Pháp vãng sanh Tịnh độ thông thường:

Pháp môn vãng sanh Tịnh độ có Thông có Biệt. Thông là hành giả tu theo pháp môn này thì có thể vãng sanh bất cứ các cõi Tịnh độ trong mười phương. Biệt là phương tiện đặc thù chỉ chú trọng vãng sanh thế giới cực lạc.

Tịnh Độ là cõi nước thanh tịnh, là hoàn cảnh sống lý tưởng. Bồ tát trang nghiêm Tịnh độ vì nhiếp hóa chúng sanh, chúng sanh thọ ân đức cảm triệu của Bồ tát mà đem tâm hướng sanh về cõi nước Tịnh độ. Ở cõi Tịnh độ tu hành có nhiều tiện lợi, ít chướng ngại, nên quyết phải được bất thối chuyển, không lạc vào Nhị thừa, cũng không đọa vào ba đường ác. Tín hạnh vãng sanh Tịnh độ là điểm chính yếu của tất cả kinh đại thừa. Vậy thì làm thế nào mới có thể vãng sanh Tịnh độ? Để giải đáp, nay xin lược dẫn hai bộ kinh để thuyết minh:

1) Kinh Duy Ma Cật quyển hạ có nói: “Bồ tát thành tựu tám pháp, ở thế giới này không làm tổn thương chúng sanh thì được sanh về cõi Tịnh độ”. Tám pháp gồm: Một là, làm lợi ích chúng sanh mà không cầu mong đền ơn, tức là xuất phát từ tâm thuần tuý lợi ích chúng sanh chứ không nghĩ đến mình, cũng không nghĩ đến sự trả ơn. Hai là, thay cho tất cả chúng sanh chịu các khổ não, nên Bồ tát làm được bao nhiêu công đức đều hồi hướng cho chúng sanh hết, còn khổ thống thì riêng mình nhận lãnh, chỉ mong sao cho chúng sanh được phước lạc, ấy là tâm hạnh chơn chánh của Bồ tát. Ba là, dùng tâm bình đẳng đối đãi với tất cả chúng sanh, khiến cho chúng sanh bình đẳng đạt được cư địa quả vị. Bốn là, những Bồ tát tu pháp đại thừa, xem chúng sanh như Phật, nên khởi lòng tôn kính tất cả chúng sanh. Năm là, những kinh đại thừa nghĩa lý thâm sâu vi diệu chưa từng nghe, khi được nghe thì không sanh lòng nghi ngờ, không sanh tâm bài báng, cũng không cho rằng mình tu pháp đại thừa thâm sâu vi diệu lắm rồi, khác với Thanh văn. Nếu một khi hành giả thật sự thông hiểu Phật pháp, rõ lý giữa đại thừa và tiểu thừa thì có thể dung thông quán hợp. Sáu là, đối với người được cúng dường không sanh lòng ghen tị, mình được cúng dường cũng không sanh tâm tự cao phóng túng. Bảy là, thường cảnh giác nơi bản thân mình, sửa đổi lỗi lầm, không nên cố nêu lỗi người khác. Tức là phải thường hằng phản tỉnh chính mình, ít nói lỗi người khác. Tám là, một lòng cầu các công đức để trang nghiêm Tịnh độ hồi hướng chúng sanh. Tám pháp này là tám hạnh chánh thường đạo của Bồ tát vì người vì pháp, tự lợi lợi tha. Nếu y theo đây mà tu thì đó là pháp môn chắc chắn vãng sanh Tịnh độ.

2) Kinh Trừ Cái Chướng Bồ Tát Sở Vấn quyển bảy nói: “Bồ tát nếu tu mười pháp thì được sanh về các cõi Phật”. Mười pháp gồm: Một là, giới hạnh thành tựu. Hai là, thực hành tâm hạnh bình đẳng. Ba là, thành tựu quảng đại thiện căn. Bốn là, xa lìa danh văn lợi dưỡng thế gian. Năm là, đầy đủ tịnh tín. Sáu là, chuyên cần tinh tấn. Bảy là, chánh niệm thiền định. Tám là, tu tập đa văn. Chín là, lợi căn minh mẫn. Mười là, quảng hạnh từ tâm. Trên đây là mười pháp hạnh Bồ tát thực hành để được sanh về các cõi Phật Tịnh độ. Những kinh như: kinh Thắng Thiên Vương Bát Nhã, kinh Bảo Vân, kinh Bảo Vũ đều có đề cập đến mười pháp môn này. Như “thành tựu quảng đại thiện căn” đích xác là yếu quyết vãng sanh Tịnh độ. Kinh A Di Đà cũng nói: “Không thể lấy một ít phước đức thiện căn mà có thể làm nhơn duyên để vãng sanh về cõi nước Tịnh độ Phật A Di Đà kia được”. Kinh Duy Ma Cật và kinh Bảo Vân đều nói: Pháp môn Tịnh độ là đạo thường của Bồ tát, không cầu sanh Tịnh độ mà tự nhiên vãng sanh về Tịnh độ. Đấy là điều tất yếu và đầy đủ mà Tịnh độ phải có.

b) Pháp vãng sanh Tịnh độ đặc thù: Tại Trung Hoa pháp môn niệm Phật cầu sanh Tịnh độ được lưu hành, tức là thực hành phương tiện đặc thù cầu vãng sanh Tây phương cực lạc Tịnh độ, tóm lược mấy điều hợp lý để thuyết minh:

1) Kinh Ban Chu Tam Muội dịch bản Phạn ngữ ra Hán văn có từ thời Hán Mạt. Trong kinh này đã nói đến niệm Phật A Di Đà, thấy Phật A Di Đà tức thấy mười phương tất cả Phật. Như thế là chú trọng quán Tây phương cực lạc vô lượng Phật làm phương tiện thì từ đó có thể thấy vô lượng Phật ở mười phương. Kinh Quán Vô Lượng Thọ và kinh Phật Thuyết A Di Đà cũng đều chú trọng đến Vô Lượng Thọ Phật, nên đặc biệt chú trọng đến lúc mạng sắp chết (lâm mạng chung thời). Kinh Ban Chu Tam Muội đã nói đến niệm Phật, tức là niệm Phật tam muội. Niệm là tưởng nhớ, là nghĩ đến thân Phật tướng hảo và cảnh giới cực lạc trang nghiêm không phải là cảnh giới hiện tại của chúng sanh, nên phải suy nghĩ vào đó, chuyên tâm vào đó, khiến quán cảnh cực lạc rõ ràng hiện ra trước mặt. Nên niệm Phật tức là tu phương pháp quán niệm Phật. Kinh A Hàm nói Tứ niệm xứ, Tam tùy niệm (niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng) các pháp môn v.v… cũng đều niệm như thế. Niệm tức buộc tâm vào một chỗ, khiến cho tâm nhớ rõ không quên. Niệm cùng với huệ tâm sở tương ưng, tức duyện ở nơi y báo chánh báo cảnh giới cực lạc mà phân biệt quán sát. Một khi Niệm và Huệ tương ưng như đây thì an trụ sở duyên, tâm nhứt cảnh tánh, ấy là Định, nghĩa là đã thành tựu niệm Phật tam muội. Khi tam muội đã thành tựu thì thấy vô lượng Phật và cũng liền đó thấy được mười phương Phật. Đạt được niệm Phật tam muội mà chưa được thiên nhãn thì cũng chưa đạt đến cõi Phật, lại cũng không phải trong lúc đó Phật hiện đến, nhưng trong tam muội có thể thấy rõ được Phật. Trong tam muội thiền quán không những chỉ thấy Phật mà còn có thể cùng Phật vấn đáp. Chẳng hạn như trong tam muội thấy Phật, hành giả thường hỏi: Làm thế nào để vãng sanh về thế giới cực lạc? Phật liền đáp: Nên tưởng nhớ đến ta. Đừng nên cho rằng trong tam muội thấy Phật, cùng Phật vấn đáp đó là việc kỳ lạ. Đây là những hành giả tu hạnh Du Già, thiền quán đều có hiện tượng như thế. Như Mật tông hành giả tu đến bổn tôn thành tựu. chẳng hạn như Vô Trước Bồ tát tu Di Lặc pháp môn thấy Phật Di Lặc nói cho Luận Du Già. Theo thứ lớp phương tiện tưởng nhớ đến Phật A Di Đà là: Trước tiên nhớ Phật “Có đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, sắc thân sáng ngời như khối vàng sáng chói, thành tựu đầy đủ các xe báu, phóng đại quang minh, như tòa sư tử, trong chúng Sa môn nói pháp như thế này”, như thế là nghĩ đến sắc thân Phật hoặc quán tưởng Phật. Kế đến là nghĩ đến lời Phật nói: “Tất cả pháp xưa nay vốn chẳng hoại cũng không hư. Sắc không hoại cho đến thức không hoại… cho đến chẳng nghĩ kia là Như Lai, cũng không được Như Lai kia”. Đây là quán tất cả pháp tánh không, gọi là “Được Không Tam Muội”. Đây cũng gọi là niệm pháp thân Phật, hoặc còn gọi là Thực tướng niệm Phật. Niệm Phật như thế gọi là thành tựu Tam muội, quyết định vãng sanh về thế giới Tây phương cực lạc. Theo phương pháp niệm Phật tam muội này cầu tịnh tâm, chuyên tu ba tháng. Ngày nay hành giả niệm Phật rất ít thực hành như vậy. Kinh Ban Chu Tam Muội nói về pháp môn niệm Phật như thế này: hành giả cần phải chú trọng ở nơi tự lực thiền quán. Tuy là có nguyện lực Phật A Di Đà, nhưng hành giả phải thực hành niệm Phật tam muội, thấy Phật rồi mới có thể vãng sanh. Điều này không phải là chuyện dễ, chỉ dễ cho hạng lợi căn thượng cơ chuyên tâm tu tập. Vì vậy, trong Đại Trí Độ Luận, Ngài Long Thọ nói: “ Thực hành Tam Muội khó, như đêm đốt đèn thấy sắc không dễ”. Các bậc cổ đức Trung Hoa cũng nói: “Tâm chúng sanh thô lậu, quán hạnh thâm sâu vi tế, nên không dễ tương ưng”. Đại để vì không dễ tương ưng, nghĩa là không tịnh tâm quán Phật để tương ưng giữa chúng sanh và Phật, nên hành giả tu về Tịnh độ thường bỏ phương pháp này không dùng Nhưng đích thực đây lại là điều căn bản của pháp môn cầu sanh cực lạc Tịnh độ vậy.

2) Kinh Hoa Nghiêm phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện cũng nói đến vấn đề vãng sanh cực lạc thế giới. Như nói: “Phổ Hiền mười đại nguyện vương, hướng đạo hồi quy cực lạc”. Cuối phẩm Phổ Hiền nói rõ điều này. Phổ Hiền mười đại nguyện vương cũng gọi là mười đại hạnh nguyện. Đây không những chỉ là phát nguyện mà còn phải thực tế tu hành. Dùng công đức đại nguyện đại hạnh này để hồi hướng cầu sanh cực lạc thể giới. Người ta thường nói hành đạo khó và hành đạo dễ, thì pháp môn này thuộc về hành đạo dễ. Nhưng phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện không trực chỉ đơn thuần nói niệm Phật, mà y theo thứ tự nói là “Lễ kính chư Phật; Xưng tán Như Lai; Quảng tu cúng dường; Sám hối nghiệp chướng; Tùy hỷ công đức; Thỉnh Phật trụ thế; Thỉnh chuyển pháp luân; Thường tùy Phật học; Hằng thuận chúng sanh; Phổ giai hồi hướng”. Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện lập thuyết không giống như kinh Ban Chu Tam Muội khi nói đến phương pháp niệm Phật tam muội. Lại cũng không giống với kinh Vô Lượng Thọ nói về chuyên tâm buộc niệm vào y báo chánh báo trang nghiêm của Phật A Di Đà. Nhưng nếu y theo Phổ Hiền Quảng Đại Hạnh Nguyện mà tu hành thì có thể phát nguyện hồi hướng vãng sanh cực lạc. Phương tiện vãng sanh cực lạc vốn không hạn cuộc ở nơi niệm Phật.

3) Kinh Vô Lượng Thọ nói: “Đây là một trong ba bộ kinh mà cổ đức Trung Hoa đã hợp chung thành một quyển lấy tên là Tịnh Độ Tam Kinh”. Có nghĩa là ba kinh đều nói về Tịnh độ. Ba kinh này được dịch ra Hán văn rất sớm. Khi đề cập đến Tịnh Độ Tam Kinh, Luận Đại Trí Độ đặc biệt đã từng nói đến một cách rõ ràng về kinh Vô Lượng Thọ là kinh điển đại thừa được lưu hành vào thời sơ kỳ. Đối với kinh này, ở Trung Hoa rất nhiều bản dịch khác nhau, hiện còn như: 1. Thời Đông Hán, Chi Lâu Ca Sấm dịch bản đầu tiên. 2. Sau đó Ngô Chi Khiêm cũng lại dịch, văn nghĩa hai bản dịch của Chi Lâu Ca Sấm và của Ngô Chi Khiêm rất giống nhau. Do đó, ta có thể truy cứu suy luận là kinh này từ nước Nguyệt Chi truyền đến Trung Hoa. Nay các nhà học Phật thường gọi chung hai bản dịch nay là Chi bản. 3. Thời Tào Ngụy có Khang Tăng Khải cũng dịch gọi tắt là Khang bổn. 4. Đời Đường, Ngài Bồ Đề Lưu Chi khi dịch kinh Đại Bảo Tích tập thành thì kinh Vô Lượng Thọ này liệt vào quyển thứ mười bảy và mười tám với tên là Vô Lượng Thọ Phật Hội, gọi tắt là Đường bổn. 5. Bắc Tống, bản dịch của Pháp Hiền gọi là Tống bổn. Ngoài năm bản dịch trên ra, thời Tống còn có Vương Nhựt Hưu tự xưng là Long Thơ cư sĩ tức là tác giả quyển Long Thơ Tịnh Độ, tham chiếu tất cả bản dịch trên rồi viết thành bản mới lấy tên là Đại A Di Đà Kinh, gọi tắt là Vương bổn.

Thành phần nội dung của kinh Vô Lượng Thọ, đầu tiên nói về tư cách tâm hạnh Phật A Di Đà nhiếp thủ Tịnh độ, lập bốn mươi tám thệ nguyện. Nguyên văn bốn mươi tám lời nguyện này, đại phàm hễ ai tưởng niệm đến ta (Phật A Di Đà) muốn sanh về nước cực lạc của ta thì được vãng sanh. Kế đó là nói về y báo chánh báo của thế giới cực lạc phước báu trang nghiêm huy hoàng v.v… Cuối cùng luận đến ba hạng vãng sanh, tức nói rõ điều kiện và phương pháp vãng sanh.

Quan hệ đến “ba hạng vãng sanh” quen gọi là ba phẩm, về vấn đề này luận thuyết của các dịch bổn có ít nhiều sai biệt, nhưng điều kiện căn bản vãng sanh vẫn là thuyết minh phương pháp, điều kiện và ý nghĩa của sự “niệm A Di Đà và phát nguyện vãng sanh”. Hành giả Tịnh độ nếu không niệm Phật, không phát nguyện thì không thể nào vãng sanh về thế giới cực lạc.

Nói về niệm Phật, trong văn kinh chỉ nói “chuyên niệm”, “ức niệm”, “tư duy”, “thường niệm”, “nhứt tâm niệm”. Kinh Vô Lượng Thọ Phật này sau được giản lược làm thành bốn tên là kinh Tiểu A Di Đà còn gọi là “chấp trì danh hiệu”. Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang lại dịch lấy tên là Xưng Tán Tịnh độ Phật Nhiếp Thọ Kinh, lại còn có tên là Tư Duy Kinh. Với ý nghĩa này, chấp trì nghĩa là tâm niệm duy trì không quên. A Di Đà Phật là Phật ở cõi Tây phương không phải cõi Ta bà, hành giả từ trong kinh mà có thể thấy biết, hoặc nghe biết danh hiệu Phật, theo đó quán tưởng đến y báo chánh báo trang nghiêm cõi nước cực lạc, như thế gọi là “tư duy” hay “chấp trì danh hiệu”.

Pháp môn niệm Phật trong kinh Vô Lượng Thọ cùng với kinh Ban Chu Tam Muội ý nghĩa tương đồng, đều không phải chỉ miệng xưng niệm mà cần phải nhứt tâm niệm Phật, phát nguyện vãng sanh là hai nhân tố căn bản để cầu sanh về cực lạc Tịnh độ. Hành giả Tịnh độ tịnh tâm niệm Phật cầu sanh về trong ba phẩm thượng, trung, hạ cũng vậy. Ngoài ra, đề cập vãng sanh, Đường bổn, Khang bổn đều nói rõ là, hành giả được vãng sanh về ba phẩm thượng, trung, hạ điều cần yếu là phải phát tâm bồ đề. Do sự phát tâm bồ đề nên lại có ba phẩm bất đồng. Bởi vì, người thượng phẩm thì hay chuyên tâm hệ niệm, rộng tu công đức, phụng hành lục độ, nhứt là rộng tu cúng dường bộ thí. Người trung phẩm tuy không thể chuyên tâm hệ niệm rộng tu công đức mà chỉ tùy lực tùy phận, tùy mình mà làm việc thiện hồi hướng Tịnh độ. Người hạ phẩm ngoài việc phát tâm bồ đề, chỉ bằng vào một niệm tịnh tâm tưởng hướng về Phật A Di Đà, đối với kinh đại thừa khởi tâm thâm tín không nghi. Luận Đại Trí Độ quyển chín cũng nói: “Tuy không rộng tu công đức, nếu như phiền não nhẹ mỏng, tín tâm thanh tịnh, nhứt tâm niệm Phật, cũng có thể phát nguyện vãng sanh”. Chi bổn nói: “Chung hạnh môn của ba phẩm vãng sanh là đoạn ái dục. Hành giả không luận là tại gia hay xuất gia, hễ cầu sanh Tịnh độ đều cần tu phạm hạnh thanh tịnh. Lại còn phải từ tâm tinh tấn, không những không sân hận mà còn trai giới thanh tịnh”. Riêng về thượng phẩm thì bất đồng, vì phẩm này chỉ có hàng xuất gia Sa môn thanh tịnh, phụng hành Lục Độ Ba La Mật mới đạt được. Trung và hạ phẩm vãng sanh, không xuất gia thì không thể rộng tu các hạnh. Vả lại, tuy có biết niệm Phật cũng không tránh lòng bán tín bán nghi. Trong ba phẩm thì trung phẩm hay tùy duyên làm thiện, lập đàn bố thí, cúng dường tam bảo. Hạ phẩm thì chỉ một lòng tưởng niệm muốn cầu vãng sanh, sức hiệu năng rất yếu. Qua những điểm lược nêu trên đủ thấy đặc sắc của Chi bổn, trọng tâm nơi đoạn ái dục. Nếu như muốn phát nguyện vãng sanh, nhứt tâm niệm Phật, từ bi tinh tấn v.v… những đặc điểm tinh thần này cũng giống với Đường bổn, Khang bổn. Nhứt tâm niệm Phật có được vãng sanh Tịnh độ không? Đối với vấn đề này, Đường bổn, Khang bổn đều nói: “Chỉ trừ phi phạm tội ngũ nghịch, thập ác, hủy báng chánh pháp thì không thể vãng sanh”. Ngoài ra đều có thể vãng sanh Tịnh độ. Pháp môn vãng sanh của kinh Vô Lượng Thọ và kinh Ban Chu Tam Muội có chỗ bất đồng. Kinh Ban Chu Tam Muội thì chuyên trọng Tam Muội có nghĩa là vãng sanh chỉ hạn nơi định tâm kiến Phật. Trong lúc đó kinh Vô Lượng Thọ thì lại nói rằng: Chẳng những người tán tâm niệm Phật cũng có thể được vãng sanh mà cả đến người tịnh tâm cũng còn cần đến sự nhứt tâm tịnh niệm tương tục thì nhất định vãng sanh. Có thể nói kinh Vô Lượng Thọ nhiếp hóa căn cơ rất rộng, chỉ trừ hủy báng đại thừa và ngũ nghịch thập ác mới không được vãng sanh mà thôi.

Nhứt tâm niệm Phật cần trải qua bao nhiêu thời gian mới được vãng sanh? Đây vốn là một vấn đề rất nhiều giải đáp mà vấn đề ắt có và đủ lại cấp thiết vẫn là phải niệm đến chỗ nhứt tâm bất loạn. Đường bổn và Khang bổn nói: Hai phẩm thượng và trung không nói đến thời gian ngắn dài. Phẩm hạ thì nói “cho đến mười niệm”, “cho đến một niệm”. Học giả Trung Hoa do đây diễn xuất thành ra pháp môn “Thập niệm niệm Phật”. Thượng phẩm trung phẩm đều không phải là đoạn kỳ tu hành, mà phát tâm tu hành đến một khi công phu tương ưng thì có thể quyết định vãng sanh. Người hạ phẩm tuy thiện căn yếu kém, phước mỏng đức bạc, nhưng nhờ nguyện lực của đức Phật A Di Đà gia trì, nếu một niệm hoặc mười niệm tâm thanh tịnh hướng về Phật thì cũng có thể vãng sanh.

Một niệm tức một sát na. Mười niệm tức đoản kỷ tịnh tâm tương tục. Đây tức thuyết minh Phật nguyện hoằng thâm, vãng sanh dễ dàng. Nói như thế có nghĩa là một niệm hoặc mười niệm cũng có thể đạt đến mục đích vãng sanh. Một niệm hoặc mười niệm, theo nghĩa này Chi bổn gọi đây là một ngày một đêm hoặc mười ngày mười đêm. Nói cho rốt cùng ý nghĩa của một niệm nhứt tâm thanh tịnh thì ý nghĩa đây một niệm là một ngày đêm, mười niệm là mười ngày đêm. Không luận là một niệm hay mười niệm đều là ước định của thời gian tâm chánh định mà nói. Kinh Vô Lượng Thọ nói đến vãng sanh Tịnh độ, đặc biệt chú trọng “lâm mạng chung thời”, điều này ảnh hưởng rất lớn đến Tịnh độ tông Trung Hoa. Kinh Ban Chu Tam Muội chú trọng đến thời khắc thường nhựt tu hành, bình thời thấy Phật, được như thế là điều xác chứng rằng hành giả được vãng sanh. Còn kinh Vô Lượng Thọ thì lại chú trọng đến “lâm mạng chung thời” mà thấy Phật thì được vãng sanh. Muốn cầu vãng sanh thì trước tiên phải thấy Phật, có thấy Phật rồi sau mới có thể vãng sanh. Về điểm này, ta thấy kinh Ban Chu Tam Muội và kinh Vô Lượng Thọ đồng nhứt. Hiện tiền thấy Phật là minh chứng hành giả có kỳ vọng vãng sanh Tịnh độ. Về điểm này có ba hạng người không đồng, nên sự thấy Phật theo đó lại cũng không đồng. Người thượng phẩm thì được Phật A Di Đà và hải hội đại chúng đến nghinh tiếp. Người trung phẩm thì thấy Phật và Bồ tát hóa thân đến tiếp dẫn, hoặc là hành giả trong tâm hiện thấy tướng Phật và Bồ tát, điều này gần với định cảnh kiến Phật. Người hạ phẩm, khi mạng lâm chung tâm thần hoảng hốt giống như mộng thấy Phật.

Đối với việc thấy Phật vãng sanh về ba phẩm, Chi bổn nói: Không những khi mạng sắp lâm chung mới thấy Phật, mà đặc biệt những hành giả sẽ được thượng phẩm trung phẩm sớm cũng đã thấy Phật trong các giấc chiêm bao. Điều này cũng gần với việc niệm Phật thấy Phật ở kinh Ban Chu Tam Muội, nhưng chỉ có khác một điều là kinh Ban Chu nói trong định thấy Phật. Nói về ba hạng vãng sanh, với việc này, Vương bổn lập thuyết nhầm lẫn không thích hợp với nghĩa gốc của kinh Vô Lượng Thọ, chẳng hạn như: a. Chi bổn nói một ngày một đêm hoặc mười ngày mười đêm, thì Đường bổn, Khang bổn nói một niệm hoặc mười niệm, đây đều là ước định thời gian mà nói, trong lúc đó Vương bổn lại đổi là mười tiếng niệm Phật. Đây là nguyên do vì khi Vương Long Thơ hoằng dương pháp môn Tịnh độ thì sớm đã “xưng niệm danh hiệu Phật”. Nhưng thực chất cốt tủy của kinh Vô Lượng Thọ có sự biến đổi lớn lao lắm rồi. b. Đường bổn và Khang bổn khi nói về ba hạng vãng sanh thì chính hành giả đều phải phát tâm bồ đề mới có thể vãng sanh. Chi bổn tuy không nói về việc cần phải phát tâm bồ đề, nhưng cũng không nói người cầu vãng sanh không cầu phát tâm bồ đề. Vương bổn có nói đến hạng người hạ phẩm “Chẳng phát tâm bồ đề cũng có thể vãng sanh”. Đây là điều biến hóa to lớn đối với nghĩa căn bản của kinh Vô Lượng Thọ.

Vãng sanh Tây phương Tịnh độ là pháp môn đại thừa. Đại thừa pháp được lập nên từ sự phát tâm bồ đề. Nếu lìa sự phát tâm bồ đề thì không thành pháp đại thừa. Vì vậy, cho nên trong Luận Tịnh độ của Thế Thân Bồ tát nói: “Nhị thừa chủng bất sanh”. Có nghĩa là hạng nhị thừa Thanh văn tâm bồ đề không sanh thì không vãng sanh về Tịnh độ. Tây phương cực lạc thế giới là nhứt thừa Tịnh độ. Hành giả sanh về cực lạc thế giới đối với đạo quả vô thượng bồ đề đều được bất thối chuyển. Vì vậy, nhứt tâm niệm Phật, cầu sanh Tịnh độ, phát bồ đề tâm, những thứ này chánh thực là điều kiện căn bản ắt có và đủ của pháp môn Tịnh độ. Nếu hành giả thiếu thì thật khó thành tựu nguyện vãng sanh. Kinh Vô Lượng Thọ cũng nói như vậy.

4) Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật: kinh này là một trong ba kinh Tịnh độ. Kinh Quán Vô Lượng Thọ ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng Tịnh độ Trung Hoa. Kinh này được dịch rất chậm vào thời Lưu Tống, ngài Khương Lương Gia Xá dịch. Kinh này minh xác nghĩa lý khai tông rằng: “Muốn sanh về cõi nước cực lạc kia phải tu ba phước; Một là hiếu dưỡng phụ mẫu, phụng dưỡng sư trưởng, từ tâm không sát, tu thập thiện nghiệp. Hai là thọ trì tam quy, đầy đủ các giới, không phạm oai nghi. Ba là phát tâm bồ đề, tin sâu nhơn quả, đọc tụng đại thừa, khuyến tấn hành giả. Ba việc trên đây gọi là tịnh nghiệp. Ba thứ nghiệp này chính là chánh nhơn tịnh nghiệp của chư Phật ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai”. Ba việc trên đây: việc thứ nhứt là chung cho cả hạnh lành thế gian; việc thứ hai là chung cho cả ba thừa và việc thứ ba là hạnh lành của đại thừa. Ba sự việc này là chánh nhơn căn cốt của hành giả cầu vãng sanh Tịnh độ. Đáng tiếc, về sau hành giả Tịnh độ bỏ chánh nhơn mà thiên lệch chấp lấy trợ nhơn, tức là lầm nhận phương tiện làm cứu cánh. Chơn nghĩa của pháp môn Tịnh độ là tịnh hóa thân tâm và thế giới, đây mới là thực hiện trọn vẹn ý nghĩa của Tịnh độ. Miệng niệm Phật bô bô mà lòng không tu sửa thì đó chỉ là hình thức luổng công vô ích.

Kinh này còn nói về thứ lớp của Thiền quán, quán y báo chánh báo trang nghiêm của Phật A Di Đà, phát nguyện hồi hướng tổng cộng có mười sáu phương pháp quán. Pháp quán đầu tiên là quán mặt trời lặn, tức cho mặt trời lặn là hình ảnh của hoa Mạn Đà La, từ đây quán thành cực lạc y báo chánh báo trang nghiêm của thế giới cực lạc. Pháp quán thứ tám là tưởng tượng Vô Lượng Thọ Phật, tức là tổng quán các tướng trang nghiêm của Phật. Pháp quán thứ chín là quán khắp tất cả tướng, tức là quán từ thân sắc tướng hảo đến quán tâm Phật từ bi, pháp thân công đức bao la trùm khắp. Pháp quán mười bốn, muời lăm, mười sáu thấu rõ ba phẩm vãng sanh. Trong ba phẩm thượng, trung, hạ của Tây phương cực lạc mỗi phần lại chia làm ba, cộng chung thành chín phẩm. Các nhà Phật học thường căn cứ vào đó làm chín phẩm vãng sanh. Đối chiếu so sánh kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật và kinh Vô Lượng Thọ Phật thì rõ ràng thái độ của kinh Quán Vô Lượng Thọ có phần khoan dung hơn, mang tinh thần nhiếp cơ rộng rãi hơn.

Người vãng sanh Tịnh độ thượng phẩm đều là người phát bồ đề tâm. Căn bản của sự phát bồ đề tâm gồm có: Một là tâm chí thành. Tâm chí thành như kinh Duy Ma Cật gọi đó là trực tâm. Hai là thâm tâm. Ba là tâm hồi hướng phát nguyện. Như phát tâm từ không sát sanh hình thành đầy đủ các giới hạnh, tụng đọc các kinh điển đại thừa phương đẳng, tu hành lục niệm hồi hướng phát nguyện. Lục niệm gồm: Niệm Phật – Niệm Pháp – Niệm Tăng – Niệm Giới – Niệm Thí – Niệm Thiên. Đây là nhơn hạnh của thượng phẩm thượng sanh.

Người vãng sanh thượng phẩm trung sanh cơ hồ như không thể có thiện duyên đọc tụng kinh điển đại thừa phương đẳng nhưng lại hay thấu rõ đệ nhứt nghĩa đề, thâm tín nhơn quả không hủy báng đại thừa.

Người vãng sanh thượng phẩm hạ sanh thì phát tâm cầu vô thượng đạo, tín nhơn quả không hủy báng đại thừa. Hành giả cầu sanh thượng phẩm thì cần ba nghiệp đều thanh tịnh. Người tịnh lành cầu vãng sanh thượng phẩm thì cần tu hành các giới, không tạo ngũ nghịch, không có điều lầm lỗi. Nếu cầu trung phẩm trung sanh thì phải thường phát nguyện tu một ngày một đêm trì trai giữ giới thanh tịnh. Cầu trung phẩm hạ sanh thì hiếu dưỡng cha mẹ, làm việc nhơn từ, khi mạng lâm chung được nghe thấy y báo chánh báo trang nghiêm của Phật A Di Đà mà phát tâm vãng sanh.

Cầu sanh hạ phẩm thượng sanh là hạng người thiếu hiểu biết tu tập, nhưng không hủy báng Tam bảo, không nghi chê kinh điển đại thừa. Người sanh hạ phẩm trung sanh là người giới hạnh không tinh nghiêm, tham đồ vật của tăng chúng, vì danh lợi mà thuyết pháp, nhưng có tâm cầu sanh Tịnh độ. Sanh về hạ phẩm hạ sanh là hạng ít làm việc thiện, vụng tu, làm việc chẳng lành, có thể phạm tội ngũ nghịch thập ác, nhưng biết ăn năn sám hối hồi tâm hướng thiện, có tâm chí thành cầu sanh Tịnh độ. Những người hạ phẩm này phần nhiều là kẻ thường ngày thiếu tu tịnh nghiệp, nghiệp chướng sâu dày, nghiệp ác dẫy đầy thì làm sao khi mạng sắp lâm chung lại có được thiện duyên nhờ thiện tri thức khuyến hóa chấp tay niệm Nam Mô A Di Đà Phật để có thể vãng sanh? Điều này trong kinh Phật cho là thật khó hiểu khó biết. Nếu không thểu rõ ý nghĩa kinh Phật thì tự mình lầm lẫn dối mình và khiến lầm lẫn người khác.

Chỗ luận giải chỉ bày của kinh Quán Vô Lượng Thọ và kinh Vô Lượng Thọ có ba điểm không đồng:

* Thứ nhất, kinh Vô Lượng Thọ nói người vãng sanh Tịnh độ đều phải phát bồ đề tâm. Trong lúc đó kinh Quán Vô Lượng Thọ nói người vãng sanh từ trung phẩm trở xuống đều là chưa phát bồ đề tâm.

* Thứ hai, kinh Vô Lượng Thọ nói chỉ trừ người bài báng Phật pháp, phạm tội ngũ nghịch thập ác thì mới không vãng sanh. Trong khi đó kinh Quán Vô Lượng Thọ nói kẻ ác nếu khi sắp mạng chung mà có được thiện tri thức khuyến hóa thì cũng sẽ được vãng sanh hạ phẩm.

* Đối với người ác, kinh Vô Lượng Thọ Phật trong phần A Di Đà Phật nguyện văn đã từng nói “đời trước tuy làm ác mà đời nay biết hối cải làm lành tu hành thì cũng được vãng sanh hạ phẩm”, chứ không phải nói người đời nay làm ác, phạm tội ngũ nghịch thập ác v.v… mà được vãng sanh đâu! Trong lúc đó kinh Quán Vô Lượng Thọ nói người ác cũng có thể vãng sanh hạ phẩm hạ sanh. Từ đây ta có thể nhận thấy kinh Quán Vô Lượng Thọ có tinh thần nhiếp hóa rất rộng lớn. Như thế theo tinh thần kinh Quán Vô Lượng Thọ thì thường ngày không biết phát tâm bồ đề, không tu Phật pháp, làm điều tội lỗi, chỉ cần lúc lâm chung biết ăn năn hối cải, gặp thiện tri thức khuyến hóa hộ niệm cũng có thể được vãng sanh.

Với ý nghĩa đặc thù của tôn giáo về cách thiết lập phương tiện giáo hóa như trên đây không làm cho nhơn loại tuyệt vọng trong niềm an ủi. Nếu nói một cách khẳng định rằng hạng người tội ác không có cách nào vãng sanh, nói như thế đứng trên ý nghĩa đại từ đại bi lợi tha cứu thế của Phật, Bồ tát “chúng sanh vô biên thề nguyện độ” thì cũng không trọn vẹn. Bất cứ hạng người nào, hễ đã chân thật hồi tâm sám hối phát lòng hướng thiện thì nhất định có được một tương lai sáng lạn. Như đại thừa Phật pháp nói: định nghiệp cũng có thể chuyển đổi. Do đó chúng ta có thể có được biện giải như thế này: ngũ nghịch thập ác thì không thể vãng sanh, nếu không hồi tâm hướng thiện chí thành phát nguyện cầu sanh Tịnh độ. Kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: kẻ làm nhiều điều tội lỗi như tội ngũ nghịch thập ác, nếu khi sắp chết mà biết hồi tâm thì cũng có thể vãng sanh hạ phẩm hạ sanh.

Tịnh Độ đối với chúng sanh ba nghiệp đều độ khắp. Đại thừa thì thực hành hạnh nguyện độ chung cả ba thừa, ngũ thừa, cho đến những kẻ làm ác đáng đọa địa ngục cũng đều có thể được nhiếp thọ hồi hướng. Đây là đứng trên lập trường đại thừa từ bi khắp lợi ích chúng sanh, trong ý nghĩa thiện ác do tâm tạo. Đại phảm hễ kẻ biết hồi tâm hướng thiện quy hướng về quang minh vĩnh hằng tự tánh và Phật đạo thì đương nhiên có thể đi vào tân sinh lộ đồng lên Tịnh độ. Nhưng có một điều trở ngại lớn lao mà ta không thể lầm lẫn! Ấy là thường ngày chưa từng nghe Phật pháp hoặc suốt đời sống trong gia đình tà kiến chìm đắm trong hoàn cảnh vi ác, hoặc phiền não quá nhiều, hoàn cảnh quá xấu, tuy làm ác như thế nhưng tâm lành không đoạn dứt. Đợi đến khi sắp chết được thiện tri thức khuyến hóa, nhơn đó liền khởi tâm ăn năn sám hối, khổ tâm hổ thẹn những lỗi lầm trước đây, hiện tượng như thế là căn cơ của người vãng sanh hạ phẩm. Hoặc có hạng người sớm đã làm Sa môn, cư sĩ nghe biết Phật pháp thậm chí biết giảng nói Phật pháp, biết thế nào là thiện, thế nào là ác, mà vẫn tánh nào tật ấy làm ác, thích chuyện thị phi, rồi tưởng rằng khi sắp chết chỉ cần niệm Phật một niệm cho đến mười niệm là được vãng sanh, đây là một điều lầm lỗi rất to lớn. Hoặc lại có quan niệm sai lầm tai hại rằng, tất cả đều không quan trọng, chỉ quan trọng lúc lâm chung niệm mười niệm là được vãng sanh, như thế thì cần gì phải khổ công hằng ngày niệm Phật! Rồi lại tưởng một câu Nam Mô A Di Đà Phật là có được tất cả như ý muốn. Hạng người nghĩ tưởng như vậy, nên tuy là ở trong Phật pháp mà không thật sự có tâm gắng công tu bồi công đức, trì trai giữ giới, đối với người cũng như đối với Phật pháp thường có hành vi tâm niệm ngôn ngữ hồ đồ điên đảo của kẻ phàm tình. Những kẻ như thế không những không khuyến hóa được người làm thiện mà trái lại khiến cho người làm ác, khinh thường Phật pháp, xem nhẹ việc tu hành. Những người như thế, kinh Quán Vô Lượng Thọ nói rất rõ ràng: “Kẻ ác mà được vãng sanh, là trừ phi sắp chết không có cách nào khác hơn chỉ còn có cách duy nhất là biết hồi tâm hướng thiện, chánh tâm mười niệm, khi sắp lâm chung họa hoằng mới có công năng hiệu quả”. Điều này, hành giả chớ vội nghĩ rằng, hằng ngày mình tu hành niệm Phật và khuyên mọi người cùng tu niệm Phật là việc làm quá ư đầy đủ. Nghĩ như thế thật là sai lầm. Chẳng khác nào gặp năm hạn hán thất mùa bất đắc dĩ phải ăn trấu để sống, đến những năm được mùa có gạo khoai đầy dẫy rồi lại cho là dư thừa, nghĩ như thế há chẳng phải thật là điên đảo lắm ư?

Kinh Quán Vô Lượng Thọ vốn là pháp môn niệm Phật quán y báo chánh báo trang nghiêm của Phật A Di Đà. Nhưng thượng phẩm trung sanh là chú trọng nơi sự phát nguyện hồi hướng của thiện căn công đức, ngoại trừ trung phẩm hạ sanh cho những người hiền lành không tu học Phật pháp, hoặc cho những người hoặc ít hoặc nhiều, hoặc lâu dài hoặc tạm thời tu quán. Đối với trung phẩm hạ sanh hoặc hạ phẩm, ngoài sự phát nguyện hồi hướng ra, còn phải chú trọng đến xưng danh niệm Phật. Nghĩa là hằng “chấp tay cung kính xưng danh Nam Mô A Di Đà Phật”. Bởi vì khi mạng sắp chết không có cách nào dạy họ quán tưởng. Y cứ vào kinh Quán Vô Lượng Thọ thì việc xưng danh niệm Phật cũng chỉ vì cho tất cả kẻ ác khi sắp lâm chung tạo duyên vãng sanh mà mở phương tiện pháp môn cho họ. Những hành giả Tịnh độ về sau này, bất luận là hạng người nào, chỉ khuyên dạy người niệm Nam Mô A Di Đà Phật, đây đâu phải là bổn ý của kinh Quán Vô Lượng Thọ? Đương nhiên pháp môn xưng danh niệm Phật không chỉ dành riêng cho người khi mạng sắp lâm chung, mà pháp môn này xưa kia vốn đã có rồi, cho tất cả hành giả Tịnh độ chứ đâu phải pháp môn phương tiện này do người Trung Hoa sáng tạo ra?

5) Kinh Cổ Âm Thịnh Vương Đà La Ni : kinh này nói pháp môn Tịnh độ ngoài việc xưng danh niệm Phật còn có trì chú. Việc này rất gần gũi với Mật tông. Đời Tống có cư sĩ tên Cương Lương Gia Xá đem chú vãng sanh truyền cho hành giả Tịnh độ nói rằng: Thần chú này hay diệt trừ các tội như tứ trọng tội, ngũ nghịch, thập ác v.v… Kinh Cổ Âm Thinh Vương Đà La Ni mở bày pháp môn niệm Phật mười ngày mười đêm, lại thêm trì tụng mười ngày mười đêm Cổ Âm Thịnh Vương Đà La Ni. Do đó, ngày nay những hành giả Tịnh độ sau khi niệm Phật lại còn niệm thêm chú vãng sanh.