Liệt Nữ Truyện

NGỤY TIẾT NHŨ MẪU

Ngụy Tiết nhũ mẫu là nhũ mẫu của Ngụy Công Tử. Nước Tần công phá nước Ngụy, giết Ngụy Vương Hà, giết hại các Công Tử nước

Ngụy, nhưng không bắt được ai. Quân Tần ra lệnh ở nước Ngụy rằng: “Người bắt được Công Tử sẽ thưởng cho hai ngàn lạng vàng. Người che giấu Công Tử sẽ bị giết toàn gia tộc”. Tiết nhũ mẫu cùng với Công Tử chạy trốn. Có vị cựu thần của nước Ngụy thấy nhũ mẫu và nhận ra bà bèn hỏi: “Nhũ mẫu khỏe chứ?”. Nhũ mẫu đáp: “Ôi! Tôi không biết Công Tử ra làm sao?”. Vị cựu thần nói: “Bây giờ Công Tử ở đâu? Ta nghe quân Tần hạ lệnh rằng người bắt được Công Tử sẽ thưởng cho hai ngàn lạng vàng, người che giấu Công Tử sẽ bị giết toàn gia tộc. Bà chỉ cần nói ra nơi ở của Công Tử thì sẽ được ngàn vàng, còn biết mà không nói thì anh em gia tộc của bà sẽ không sống được”. Nhũ mẫu nói: “Vậy à! Tôi không biết Công Tử ở đâu”. Vị cựu thần nói: “Ta nghe nói Công Tử cùng bà chạy trốn”. Nhũ mẫu nói: “Cho dù tôi biết thì cũng không nói”. Vị cựu thần nói: “Hiện nay nước Ngụy đã bị diệt vong chết cả tộc. Bà giấu Công Tử là vì ai vậy?”. Nhũ mẫu thở dài mà đáp: “Người thấy lợi mà phản lại chủ của mình là phản nghịch. Sợ chết mà vứt bỏ nghĩa khí là làm bại hoại cương thường. Hiện nay vừa phản nghịch lại bại hoại cương thường, tôi không làm được việc như vậy. Hơn nữa, người nuôi dưỡng con cái cho người ta là muốn cho chúng sống tốt hơn chứ không phải là giết hại chúng. Sao có thể vì có lợi và sợ bị giết rồi vứt bỏ chính nghĩa mà làm trái với lễ nghĩa, làm phản! Tôi tuyệt đối không để cho mình sống mà để cho Công Tử bị bắt”, thế là bế Công Tử nhảy vào trong đầm sâu.

Vị cựu thần đem việc này báo cho quân Tần. Sau khi quân Tần đuổi theo và nhìn thấy bèn tranh nhau dùng cung bắn bà. Nhũ mẫu dùng thân mình che cho Công Tử. Thân mình bị trúng mấy chục mũi tên, cuối cùng cùng chết với Công Tử. Sau khi Vua Tần biết được việc này, thấy bà hết sức trung thành, vì nghĩa mà chết, vô cùng đáng quý nên đã lấy lễ khanh sĩ để mai táng cho bà, lấy lễ Thái Lao để cúng tế bà, sủng ái anh trai của bà, còn gia phong làm ngũ Đại Phu, ban cho ngàn lạng vàng.

Bậc quân tử nói: Tiết nhũ mẫu hiền từ lại nhân hậu, trọng nghĩa khinh tài. Lễ nghi có quy định rằng trẻ nhỏ trong cung, khi chọn chư mẫu hoặc bảo mẫu cho chúng, nhất định phải chọn người rộng lượng hiền hậu, ôn hòa cung kính, cẩn thận mà ít nói để làm thầy dạy cho chúng. Thứ đến là làm từ mẫu, tiếp theo là làm bảo mẫu, cùng ở chung164 với bọn trẻ, chăm lo toàn diện cho chúng. Những người khác không có việc gì thì không được vào. Chỉ có người có lòng nhân ái mới có được tình yêu thương chân thực. Chó con dám đọ sức với mãnh hổ, gà con dám đọ sức với chồn cáo đều do lòng nhân nghĩa phát ra từ trong lòng.

Kinh Thi có câu: “Hành hữu tử nhân, thượng hoặc cận chi” (Có thây chết ở bên đàng, được người chôn cất đàng hoàng lo xong) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Tần ký diệt Ngụy

Cấu kỳ tử tôn Công Tử nhũ mẫu Dữ câu độn đào Thủ tiết chấp sự Bất vi lợi vi Toại tử bất cố

Danh hiệu hiển di

Tạm dịch:

Tần diệt nước Ngụy Treo thưởng bắt con cháu nước Ngụy

Nhũ mẫu của Công Tử Cùng Công Tử trốn chạy Giữ vững trung nghĩa Không vì lợi bội nghĩa Dù chết không màng

Cuối cùng tiếng thơm lưu truyền

LƯƠNG TIẾT CÔ TỈ

Lương tiết cô tỉ là người phụ nữ nước Lương. Do nhà bị hỏa hoạn, con trai của người anh và con trai của mình đều ở trong nhà. Nàng muốn cứu con trai người anh trước, nhưng sau khi cứu ra nhìn lại thì người mà được cứu là con trai của mình, không cứu được con trai người anh. Thế lửa vô cùng lớn, không thể vào trong nhà được nữa. Nàng lại chuẩn bị xông vào đám lửa thì người bên cạnh ngăn cản nàng nói: “Nàng vốn muốn cứu con trai người anh, trong lúc hoảng hốt hỗn loạn lại cứu con trai của mình ra trước. Như vậy là đã có lòng. Bây giờ hà tất nàng lại phải xông vào đám cháy?”. Người phụ nữ nói: “Sao có thể đi nói cho mọi người nước Lương biết được là đã xảy ra việc gì? Một khi bị mang tiếng bất nghĩa thì sao có mặt mũi nào để đối diện với anh em và người trong nước! Tôi muốn bế con mình vào lại trong nhà thì trái với tình yêu của người mẹ, trong tình thế này, tôi không thể sống một mình”, thế là lại xông vào trong đám cháy, cuối cùng bị chết cháy. Bậc quân tử nói: Tiết cô tỉ trong sáng không vẩn đục.

Kinh Thi có câu: “Bỉ kỳ chi tử, xả mệnh bất du” (Người như thế đó, dù xả thân vong mạng cũng không thay đổi khí tiết) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Lương tiết cô tỉ Cứ nghĩa chấp lý Tử điệt đồng nội Hỏa đại phát khởi Dục xuất kỳ điệt Triếp đắc quyết tử

Hỏa thịnh tự đầu

Minh bất tư kỷ Tạm dịch: Lương tiết cô tỉ Giữ vững đạo nghĩa

Có tình có lý Con và cháu trong nhà Lửa bùng cháy lớn Vốn muốn cứu cháu Lại cứu con mình Thế lửa cháy mạnh Xông vào đám cháy Là để chứng minh Không nghĩ đến mình

CHÂU NHAI NHỊ NGHĨA

Nhị nghĩa là hai nhân vật chính trong câu chuyện này. Một là người vợ kế của Huyện Lệnh Châu Nhai. Một là cô con gái của người vợ trước tên là Sơ, 13 tuổi. Khi Huyện Lệnh Châu Nhai qua đời thì để lại người mẹ và con gái không cùng huyết thống, cùng cậu con trai 9 tuổi của người vợ kế. Ba mẹ con đưa linh cữu của ông về quê.

Châu Nhai là nơi sản xuất ra những viên ngọc trân châu. Bà mẹ thường ngày hay đeo một chuỗi vòng có 10 viên ngọc lớn như một thứ đồ trang sức. Theo luật pháp thời đó, không ai được mang trân châu lớn qua cổng thành. Những người vi phạm sẽ bị định tội chết. Vì muốn đưa linh cữu về quê, vợ kế của Lệnh Châu Nhai bèn vứt bỏ món đồ trang sức đeo tay này, nhằm tránh sinh chuyện đa đoan.

Phải rất vất vả ba mẹ con mới tiến được đến cổng thành, nhưng đúng vào lúc này, quan trông coi cổng thành lại tìm được một viên trân châu lớn từ trong hộp đồ nữ trang của người mẹ.

Mọi người kinh ngạc thất sắc, bởi tội mang ngọc vào thành là tội chết. Quan trông thành hỏi việc này ai làm, và chuẩn bị truy cứu trách nhiệm. Sơ, con gái người vợ trước đột nhiên tranh lên phía trước mà trả lời rằng: “Chuyện này là tôi nên chịu trách nhiệm”. Vị quan hỏi: “Chuyện gì đã xảy ra?”. Sơ đáp rằng: “Tôi nhìn thấy phu nhân vứt vòng ngọc đi, trong tâm thấy nuối tiếc, bèn để chuỗi ngọc vào hộp nữ trang của phu nhân, mà phu nhân không hề hay biết”. Kỳ thực Sơ lo lắng nếu mẹ kế thực sự làm chuyện này thì e rằng bà sẽ gặp nguy hiểm tới tính mạng, nên dứt khoát đứng ra nhận tội thay.

Mẹ kế thấy tình hình như vậy cũng vội vàng tiến về phía trước hỏi han con. Sơ trả lời mẹ kế rằng: “Phu nhân đã vứt vòng ngọc đi, con lại để lại vào trong hộp nữ trang là con nên bị trách phạt”. Mẹ kế không nghi ngờ có chuyện như vậy, nhưng lại cảm thấy con gái đáng thương, bèn nói với quan coi thành rằng: “Xin Ngài thư thư hãy định tội. Viên ngọc lớn này là tôi buộc trên cánh tay. Khi chồng tôi chẳng may qua đời, tôi bèn để viên ngọc lớn này vào trong hộp nữ trang. Sau này bận rộn với việc tang sự nên quên không lấy viên ngọc ấy ra, là tôi nên chịu phạt mới phải”.

Nhìn thấy mẹ kế nói như vậy, Sơ lại nói với quan rằng: “Viên ngọcPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN ấy quả thực là do tôi lấy”. Mẹ kế nhìn tình cảnh này thì nước mắt giàn giụa, nói: “Đó là do con gái đang muốn bao che cho tôi, kỳ thực là do tôi để vào”. Nhưng Sơ vẫn không nhường nhịn, lại nói: “Phu nhân thương Sơ là cô nhi nên mới miễn cưỡng để Sơ tiếp tục sống. Kỳ thực phu nhân quả thực hoàn toàn không hay biết sự tình”. Nói tới đây, hai mẹ con không thể kìm nén mà ôm đầu bật khóc thảm thiết. Mọi người chứng kiến việc này cũng cảm thấy sống mũi cay cay.

Theo lý mà nói, mang ngọc vào thành ắt phải có một người gánh tội. Quan coi thành chấp bút chuẩn bị viết tội trạng, nhưng nhìn thấy hai mẹ con không cùng huyết thống lại đại nghĩa nhẫn nhịn như vậy thì vô cùng cảm động. Mặc dù quan sớm đã nhấc bút, nhưng mãi vẫn không thể đặt bút viết. Quan Hầu phụ trách phán quyết việc này cũng rơi nước mắt, trầm ngâm rất lâu vẫn không thể phán quyết.

Sau này quan Hầu nói rằng: “Hai mẹ con đại nghĩa như vậy. Sao ta có thể nhẫn tâm định tội được đây! Hai mẹ con đều không nỡ để người kia phải chịu khổ mà nhường nhịn nhau. Ta sao có thể biết được ai đúng ai sai?”. Nói rồi quan Hầu ném thẳng viên ngọc xuống đất, khiến nó vỡ tan và để hai mẹ con rời đi. Mãi sau khi họ đã rời đi mọi người mới phát hiện ra, người để viên ngọc vào trong hộp nữ trang, không phải người mẹ, cũng không phải con gái, mà là cậu con trai nhỏ của người mẹ kế.

Bậc quân tử nói: Nhị nghĩa mẹ thì nhân hậu, con gái thì hiếu thuận.

Luận Ngữ có nói: “Phụ vi tử ẩn, tử vi phụ ẩn, trực tại kỳ trung hĩ” (Cha giấu tội cho con, con giấu tội cho cha, sự ngay thẳng ở trong đó). Đây là mẹ kế với con gái người vợ trước tranh nhau để được chết thay. Hành động của họ đã cảm động người ngoài. Thật sự có thể nói là chính trực.

Có thơ khen rằng:

Châu Nhai Phu Nhân Thậm hữu mẫu ân

Giả kế tương nhượng Duy nữ diệc hiền Nạp châu ư quan Các tự phục khiên Nhị nghĩa như thử Vi thế sở truyền Tạm dịch:

Châu Nhai Phu Nhân Có nghĩa của người mẹ Mẹ kế con kế Cùng tranh nhận tội Con gái cũng là Một người lương thiện

Vô ý đã đem Trân châu qua cổng thành Ai cũng bằng lòng Để gánh trách nhiệm

Hai người nhân nghĩa

Đời sau lưu truyền

CÁP DƯƠNG HỮU ĐỆ

Hữu đệ, tên tự là Quý Nhi, là vợ của Nhâm Diện Thọ ở ấp Cáp Dương, có ba người con. Anh trai của Quý nhi là Quý Tông và người chồng của mình là Diên Thọ xảy ra tranh chấp do việc mai táng cho cha. Diên Thọ cùng với bạn của mình là Điền Kiến âm thầm giết hại Quý Tông. Điền Kiến bị xử tội chết, Diên Thọ được đại xá tha cho về, sau đó đem sự thật nói với vợ mình là Quý Nhi. Quý Nhi nói: “Ôi! Sao bây giờ chàng mới nói cho thiếp biết!”, thế là lập tức muốn rũ áo ra đi. Quý Nhi hỏi chồng rằng: “Người cùng chàng giết anh trai thiếp là ai?”. Diên Thọ đáp: “Là Điền Kiến, nhưng Điền Kiến đã chết rồi. Ta vốn cũng phải bị trị tội. Bây giờ nàng hãy giết ta đi”. Quý Nhi nói: “Giết chồng là bất nghĩa, hầu hạ kẻ thù của anh trai cũng là bất nghĩa”. Diên Thọ nói: “Ta không dám giữ nàng lại, nguyện đem ngựa xe và toàn bộ tài sản trong nhà cho nàng, tùy nàng đi hay ở”. Quý Nhi nói: “Thiếp phải đi đâu đây? Anh trai chết rồi mà thù thì không thể báo. Cùng chăn cùng gối với chàng, nhưng chàng đã giết chết anh trai của thiếp. Trong không thể sống hòa thuận với nhà chồng, lại dung túng cho kẻ thù của anh trai, thiếp còn mặt mũi nào sống trên trời đất này nữa!”. Diên Thọ hổ thẹn mà bỏ đi, không dám nhìn Quý Nhi. Quý Nhi nói với con gái lớn của mình rằng: “Cha của con giết anh trai ta, theo nghĩa thì không thể ở lại, mà cả đời cũng không thể lấy người khác nữa. Ta phải dời xa các con để đến chỗ chết, con hãy chăm sóc tốt cho hai em trai”, thế rồi treo cổ tự vẫn. Phùng Lạp Vương Nhượng sau khi biết chuyện này, thấy nàng là người có đại nghĩa, ra lệnh cho huyện lệnh bảo vệ ba người con của nàng và biểu dương nàng tại mộ của nàng.

Bậc quân tử nói: Hữu đệ giỏi việc báo thù cho anh trai.

Kinh Thi có câu: “Bất tiếm bất tặc, tiển bất vi tắc” (Không điều hại, không điều sai, để làm phép tắc ít ai chẳng dùng), có thể nói Quý Nhi là kiểu mẫu.

Có thơ khen rằng: Quý Nhi thụ nghĩa Phu sát kỳ huynh Dục phục huynh thù Nghĩa bất khả hành Bất lưu bất khứ Toại dĩ tự ương Phùng Lạp biểu mộ Gia kỳ nghĩa minh

Tạm dịch:

Quý Nhi lập đại nghĩa Chồng giết anh trai Muốn báo thù cho anh Lại giữ nhân nghĩa Nên không thể báo thù

Không thể ở lại Cũng không thể bỏ đi Cuối cùng đành tự vẫn Lạp Vương biểu dương nàng ở mộ nàng Khen nàng hiểu rõ nghĩa lớn

KINH SƯ TIẾT NỮ

Kinh sư Tiết Nữ là vợ của người ở đất Đại Xương, Trường An. Kẻ thù của chồng nàng muốn tìm chồng nàng báo thù nhưng chưa nghĩ ra cách gì, nghe nói người vợ nhân nghĩa hiếu thuận mà có nghĩa liền bắt lấy cha của người vợ, ép người vợ cùng mình hại chồng. Người cha cho gọi con gái đến và đem sự việc nói cho nàng biết. Tiết Nữ trong lòng nghĩ nếu không nghe lời đối phương thì kẻ thù sẽ giết chết cha, đối với nàng mà nói thì là không hiếu thuận. Nếu nghe lời kẻ thù thì kẻ thù sẽ giết chết chồng, đây là hành vi bất nghĩa, cho dù có sống cũng không thể đứng trong nhân gian. Nàng bèn quyết định dùng tính mạng của mình để cứu cha và chồng nên đã đồng ý yêu cầu của kẻ thù, nàng nói: “Sáng sớm ngày mai, tôi tắm rửa trên lầu. Phòng ngủ phía Đông là phòng của chồng tôi. Tôi mở cửa chờ sẵn”. Sau khi về nhà, nàng bảo chồng để cho chồng ngủ ở nơi của nàng, còn mình tắm rửa trên lầu, mở cửa phòng phía Đông rồi ngủ ở phòng của chồng. Nửa đêm quả nhiên kẻ thù đến cắt đầu của nàng rồi mang đi, đến khi trời sáng nhìn lại thì ra là đầu của nàng. Kẻ thù cảm thấy đau buồn, thấy nàng là người có nghĩa nên không giết chồng nàng nữa.

Bậc quân tử nói: Tiết Nữ nhân nghĩa hiếu thuận, ân nghĩa nồng nàn. Xem trọng nhân nghĩa mà coi nhẹ cái chết, là hành vi của người cao thượng.

Luận ngữ có câu: “Quân tử sát thân nhi thành nhân, vô cầu sinh dĩ hại nhân” (Bậc quân tử dám hy sinh thân mình để thi hành đạo nhân, không cầu được sống mà hại người khác) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Kinh sư tiết nữ Phu thù kiếp phụ Yếu nữ gián chi Bất cảm bất hứa Kỳ xứ ký thành Nãi dịch kỳ sở

Sát thân thành nhân Nghĩa quán thiên hạ Tạm dịch:

Kinh sư Tiết Nữ Kẻ thù của chồng bắt cha Uy hiếp làm nội gián Tiết Nữ không dám không nghe theo Đến ngày hẹn ước Đổi phòng cho chồng Hy sinh thân mình

Thi hành đạo nhân Nghĩa khí của nàng

Đệ nhất thiên hạ

QUYỂN VI BIỆN THÔNG TRUYỆN

Duy bậc biện thông Văn chương tài giỏi Nêu ra ví dụ Nói điều cát hung Mọi chuyện lựa chữ Không hề sai lầm

Có thể một lòng Lời lẽ rất công Thê thiếp học theo Sẽ được người đời ngâm đọc

TỀ QUẢN THIẾP TĨNH

Thiếp Tĩnh là tiểu thiếp của Tể Tướng nước Tề, tên Quản Trọng. Ninh Thúc muốn gặp Tề Hoàn Công nhưng không tìm ra cách bèn xin làm người hầu cho người ta, theo xe nghỉ ở ngoài cửa đông thành của nước Tề. Tề Hoàn Công có việc ra ngoài thành. Ninh Thúc gõ sừng trâu hát bài ca điệu Thương, vô cùng bi ai. Tề Hoàn Công cảm thấy kỳ lạ bèn sai Quản Trọng đi xem việc gì. Ninh Thúc nói: “Hạo hạo hô bạch thủy!”. Quản Trọng nghe xong, không biết là ý gì, liên tiếp năm ngày không thượng triều, mặt có nét lo buồn. Người tiểu thiếp bèn nói: “Nay thấy tiên sinh năm ngày không thượng triều, dám hỏi là việc quốc gia hay là tiên sinh có việc gì?”. Quản Trọng nói: “Là việc nàng không thể biết được”. Thiếp Tĩnh nói: “Thiếp nghe nói, chớ cho rằng người già rồi thì vô dụng, chớ có cho rằng người hèn mọn thì không có kiến thức, chớ cho rằng người còn trẻ thì không biết gì, chớ cho rằng người yếu đuối thì cái gì cũng không biết”. Quản Trọng nói: “Ý của nàng là sao?”. Thiếp Tĩnh nói: “Ngày xưa Thái Công Vọng tuổi đã 70 mà còn mổ trâu giữa chợ ở Triều Ca, khi 80 tuổi trở thành quân sư của Thiên tử, 90 tuổi được gia phong ở đất Tề. Do đó mà thấy già chẳng nhẽ vô dụng sao. Y Doãn là người hầu đi theo công chúa Hữu Sằn khi xuất giá, Vua Thang cho ông làm Tam công. Thiên hạ dưới sự cai trị của ông mà được thái bình. Do đó mà thấy người hèn mọn thật sự là hèn mọn ư. Con trai của Cao Dao là Bá Ích khi năm tuổi đã biết khen ngợi Đại Vũ. Do đó mà thấy tuổi nhỏ thì nhất định là không biết gì sao. Tuấn mã Quyết Đề sinh ra bảy ngày đã chạy nhanh hơn ngựa mẹ, do đó mà thấy kẻ yếu đuối nhất định là không làm được việc gì ư”.

Thế là Quản Trọng rời chỗ ngồi mà cảm tạ rằng: “Ta bằng lòng đem nguyên nhân sự việc nói cho nàng nghe. Mấy ngày trước Tề Công sai ta đón tiếp Ninh Thúc, Ninh Thúc nói: “Hạo hạo hô bạch thủy”. Ta không biết Ninh Thúc muốn nói gì, bởi vậy cảm thấy lo buồn”. Thiếp Tĩnh nghe xong cười nói: “Người ta đã nói rõ ràng cho tiên sinh rồi. Chẳng nhẽ tiên sinh không biết sao! Cổ xưa có bài thơ Bạch Thủy, trong thơ chẳng phải nói: “Hạo hạo bạch thủy, du du chi ngư, quân lai chiêu ngã, ngã tương an cư, quốc gia vi định, tung ngã yên như” (Nước trắng mênh mông, cá bơi tung tăng, Vua đến mời ta, ta chưa an cư, quốc gia chưa yên, lòng ta sao đành). Đây là Ninh Thúc muốn ra làm quan cai quản đất nước”. Quản Trọng nghe xong vô cùng vui mừng, đem tình hình báo cho Tề Hoàn Công. Tề Hoàn Công cho sửa lại phủ quan, trai giới năm ngày rồi đi gặp Ninh Thúc, mời Ninh

Thúc làm phụ tá cho mình. Nước Tề do đó mà được ổn định.

Bậc quân tử nói: Thiếp Tĩnh là người có thể cùng bàn đại sự.

Kinh Thi có câu: “Tiên dân hữu ngôn, tuân vu sô nhiêu” (Người xưa có câu này xin kể, hữu sự còn hỏi kế tiều phu) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Hoàn ngộ Ninh Thúc Mệnh Quản nghênh chi Ninh Thúc Bạch Thủy Quản Trọng ưu nghi

Thiếp tiến vấn yên Vi thuyết kỳ thi Quản gia báo Công

Tề đắc dĩ trị

Tạm Dịch: Hoàn Công gặp Ninh Thúc Sai Quản Trọng đón tiếp Ninh Thúc nói bài thơ Bạch Thủy Quản Trọng lo buồn ưu sầu Tiểu thiếp hỏi nguyên nhân Còn giải mã bài thơ Quản Trọng vui mừng báo cho Tề Công Nước Tề có được Ninh Thúc nên đất nước ổn định

SỞ GIANG ẤT MẪU

Sở Giang Ất mẫu là mẹ của Giang Ất, quan Đại Phu nước Sở. Thời Vua Cung Vương, Giang Ất làm quan Đại Phu ở Dĩnh Đô (kinh đô nước

Sở). Có người lẻn vào Hoàng Cung ăn trộm, do đó Lệnh Doãn bắt tội Giang Ất, thỉnh cầu Sở Vương bãi truất Giang Ất. Khi Giang Ất về nhà không được bao lâu, mẹ Giang Ất bị mất tám tầm vải (thời xưa đơn vị đo chiều dài, một tầm bằng tám thước), thế là đến gặp Sở Vương nói: “Ban đêm thiếp bị mất tám tầm vải, là Lệnh Doãn ăn trộm”. Sở Vương đang nghỉ ở Khúc Đài, Lệnh Doãn hầu hạ bên cạnh. Sở Vương hỏi người mẹ: “Nếu như thật sự là Lệnh Doãn ăn trộm Quả Nhân sẽ không vì địa vị của Lệnh Doãn mà không thi hành theo pháp luật của nhà nước. Nếu như không phải Lệnh Doãn ăn trộm mà bà vu cáo thì nước Sở cũng có pháp luật nghiêm minh”. Mẹ của Giang Ất nói: “Không phải Lệnh Doãn đích thân ăn trộm mà sai người đi ăn trộm”. Sở Vương nói: “Lệnh Doãn sao lại sai người đi ăn trộm?”. Mẹ của Giang Ất trả lời rằng: “Ngày xưa Tôn Thúc Ngao làm Lệnh Doãn, trên đường không có người nhặt đồ đánh rơi, cửa nhà không cần đóng cũng không có trộm cướp xuất hiện. Lệnh Doãn hiện nay cai quản đất nước, tai mắt không tinh, trộm cướp ngang nhiên hoành hành, cho nên mới để cho trộm cắp lấy trộm vải của thiếp. Như vậy có khác nào sai người đi trộm cắp?”. Sở Vương nói: “Lệnh Doãn ở trong triều, trộm cắp ở dân gian, không biết Lệnh Doãn có tội gì?”. Mẹ Giang Ất nói: “Sao Đại Vương có thể nói những lời như vậy! Ngày xưa, khi con trai thiếp làm quan Đại Phu ở Dĩnh Đô, có kẻ ăn trộm trong cung, do đó con trai của thiếp bị bãi truất. Chẳng nhẽ con trai của thiếp biết việc này sao! Tuy nhiên, cuối cùng con trai thiếp do đó mà bị bắt tội. Lệnh Doãn là người như thế nào mà có thể không thấy đây là hành vi quá đáng? Ngày xưa Chu Vũ Vương từng nói: “Nhân dân có lỗi đều do một mình Trẫm”. Trên không sáng suốt thì dưới không thể cai trị, Tể Tướng không hiền minh thì đất nước không thể yên ổn. Người ta nói rằng đất nước không có người, thực sự không phải là không có người mà là không có ai có thể cai trị đất nước. Đại Vương hãy cân nhắc kỹ việc này”. Sở Vương nói: “Bà nói rất hay. Bà không chỉ chê cười Lệnh Doãn, cũng là đang chê cười Quả Nhân”. Chính vì thế, Vua đã ra lệnh cho quan lại bồi thường vải cho mẹ của Giang Ất, còn ban thưởng cho hai trăm lạng vàng. Mẹ Giang Ất không nhận vải và vàng mà nói: “Thiếp nào phải tham lam tài sản mà mạo phạm Đại Vương, chỉ là oán trách cách làm của Lệnh Doãn”, nói rồi bèn bỏ đi, không nhận đồ được ban tặng.

Sở Vương nói: “Người mẹ này có trí tuệ như vậy. Con trai của bà nhất định không ngu dốt”, thế rồi gọi Giang Ất đến và dùng lại Giang Ất.PHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN Bậc quân tử nói: Mẹ Giang Ất giỏi việc dùng lời nhẹ nhàng để khuyên bảo.

Kinh Thi có câu: “Du chi vị viễn, thị dụng đại gián” (Há lại chưa lâu dài mưu kế, mới dùng lời nầy để khuyên can) có nói điều này. Có thơ khen rằng:

Giang Ất thất vị Ất mẫu động tâm Ký quy gia xứ Vong bố bát tầm Chỉ trách Lệnh Doãn Từ thậm hữu độ Vương phục dùng Ất Tứ mẫu kim bố Tạm dịch:

Giang Ất mất chức Mẹ Ất động tâm Khi Ất về nhà Mất tám tầm vải Chỉ trích Lệnh Doãn Lời lẽ lễ độ Vua dùng lại Ất Ban vải và vàng cho mẹ của Ất

TẤN CUNG CÔNG THÊ

Tấn cung công thê là con gái của Phồn Nhân. Vào thời Vua Tấn Bình Công, Vua sai chồng của nàng đi làm cung tên, ba năm mới làm xong. Tấn Bình Công kéo cung bắn tên không thể xuyên thủng một tấm gỗ. Tấn Bình Công vô cùng tức giận, định giết người làm cung. Vợ của người làm cung xin yết kiến nói: “Thiếp là con gái của Phồn Nhân, là vợ của người làm cung, có việc đến xin yết kiến Quốc Vương”. Tấn Bình Công tiếp kiến nàng. Vợ của người làm cung nói: “Đại Vương đã nghe chuyện về Công Lưu ngày trước chưa ạ? Trâu dê dẫm đạp lau sậy mà động lòng trắc ẩn, cảm thấy đau xót thay cho nhân dân. Ân nghĩa có thể liên quan đến cây cỏ. Sao có thể giết người vô tội! Tần Mục Công, có người trộm rồi giết thịt tuấn mã, không những không trừng phạt, ngược lại còn ban rượu để uống. Sở Trang Vương, có vị quan nhỏ kéo áo của phu nhân, liền ra lệnh cho mọi người vứt bỏ tua mũ rồi vẫn cùng mọi người uống rượu vui đùa. Ba vị Vua này nhân nghĩa hiển lộ khắp thiên hạ, cuối cùng cũng được báo đáp, tiếng thơm lưu đến tận ngày nay. Ngày xưa Vua Nghiêu khi xây dựng thì chủ trương tiết kiệm, không trang hoàng xa hoa, sống nơi nhà tranh vách đất. Hơn nữa, Vua cho rằng người xây nhà thì vất vả cực nhọc, người sống trong nhà thì an nhàn, thoải mái. Hiện nay, chồng của thiếp chế tạo cái cung này cũng vô cùng vất vả. Thân cây cung lấy ở núi Thái Sơn, phải tìm rất nhiều ngày, lại thêm sừng trâu đất Yến, lấy gân nai để buộc, quét keo bong bóng cá. Bốn loại nguyên liệu này đều là nguyên liệu thượng hảo trong thiên hạ. Tuy nhiên, Đại Vương dùng cây cung này không bắn xuyên qua một tấm gỗ là do Đại Vương không biết bắn cung, không ngờ lại chuẩn bị giết chồng của thiếp. Đây không phải là vô cùng hồ đồ sao! Thiếp nghe nói phương pháp bắn cung thì tay trái như đẩy hòn đá lớn, tay phải như dính chặt mũi tên mà kéo về phía sau, tay phải buông tên, tay trái không chút lay động. Đây là phương pháp bắn tên”. Tấn Bình Công theo lời của nàng mà bắn cung, một phát xuyên bảy tấm gỗ. Chồng của nàng lập tức được thả, còn ban cho 60 lạng vàng.

Bậc quân tử nói: Vợ của người làm cung có thể giải quyết nguy nan.

Kinh Thi có câu: “Điêu cung ký kiên, xả thỉ ký quân” (Cây cung chạm vẽ mạnh thay, tên buông ra đều cùng trúng cả) là nói việc này, bắn tên phải có phương pháp.

Có thơ khen rằng:

Tấn Bình tác cung Tam niên nãi thành Công nộ cung công Tương gia dĩ hình Thê vãng thuyết công Trần kỳ cán tài

Liệt kỳ lao khổ Công toại thích chi

Tạm dịch:

Tấn Bình Công sai người làm cung

Ba năm mới thành Bình Công giận người làm cung

Chuẩn bị xử phạt Vợ người làm cung đến kể lể Liệt kê vật liệu làm cung Liệt kê sự vất vả khi chế tạo cung

Cuối cùng Bình Công tha tội

TỀ THƯƠNG HÒE NỮ

Tề Thương Hòe nữ tên là Tĩnh, là con gái của Diễn, người làm tổn thương cây hòe. Tề Cảnh Công có cây hòe rất quý, chuyên sai người trông coi, còn cắm biển đề rằng: “Người nào mạo phạm cây hòe sẽ bị xử phạt. Ai làm tổn thương cây hòe sẽ xử tội chết”. Lúc này, Diễn uống rượu say rồi thì tổn thương cây hòe. Sau khi Cảnh Công biết được bèn nói: “Đây là xúc phạm mệnh lệnh của Quả Nhân”, bèn sai người đi bắt giữ

Diễn chờ xử tội. Sau khi Tĩnh biết được sự việc thì vô cùng sợ hãi, bèn tìm cách đến gặp Tể Tướng Án Anh, đến trước cửa nhà Án Anh nói: “Tiện thiếp kiềm chế không được lòng ham muốn, hy vọng có thể bổ sung nhân số trong Phủ Tể Tướng”. Án Anh nghe xong cười nói: “Án Anh ta có ý dâm loạn hay sao! Sao thường gặp phải người bỏ nhà theo ta? Chắc có người nói ta háo sắc lắm đây”. Sau khi Tĩnh vào nhà, Án Tử nhìn thấy nàng bèn nghĩ: “Kỳ lạ! Xem ra nàng ta có vẻ rất lo âu!”, bèn hỏi nàng đã xảy ra chuyện gì. Tĩnh đáp: “Cha của thiếp là Diễn, may mắn được làm thần dân trong thành, thấy âm dương không hài hòa, gió mưa bất thường, ngũ cốc không thể sinh trưởng nên đã đến những ngọn núi nổi tiếng, những dòng sông linh thiêng để cầu nguyện, kết quả không thắng được sức mạnh của rượu, mạo phạm lệnh cấm của Vua, say đến mức như vậy, tội đáng chết. Nhưng thiếp nghe nói Vua anh minh dựng nước, không giảm bổng lộc của các quan, không tùy tiện tăng nặng hình phạt, cũng sẽ không do giận việc tư mà phương hại đến lệnh chung, không do lục súc mà làm tổn thương bá tính, không do cỏ dại mà làm tổn hại mạ giống. Ngày xưa, thời Tống Cảnh Công, trời hạn hán ba năm không mưa, cho vời quan Thái Bốc đến gieo quẻ. Quan Thái Bốc nói rằng phải dùng người để hiến tế trời đất. Tống Cảnh Công ra khỏi điện rồi mặt hướng về phía Bắc khấu đầu nói: “Nguyên nhân mà Quả

Nhân cầu mưa là vì nhân dân, nay nếu như phải dùng người để hiến tế trời đất, vậy thì Quả Nhân nguyện xin dùng thân mình để hiến tế”. Chưa dứt lời thì trời mưa to, tưới đều nghìn dặm xung quanh. Tại sao như vậy? Là bởi vì Ngài là Vua một nước có thể thuận theo đạo trời yêu thương nhân dân. Nay Vua của chúng ta trồng cây hòe rồi hạ lệnh ai mạo phạm sẽ xử tội chết. Nay chuẩn bị vì cây hòe mà giết cha thiếp, để thiếp bơ vơ một mình. Thiếp sợ như vậy sẽ làm hại đến luật pháp, từ đó mà phương hại đến danh tiếng nhân nghĩa của Vua. Để cho người của nước láng giềng biết được việc này thì sẽ đều nói là Vua nước Tề yêu cây mà coi thường con người. Sao có thể như vậy được!”.

Án Anh nghe xong liền cảm ngộ.

Ngày hôm sau thượng triều nói với Tề Cảnh Công rằng: “Thần nghe nói rằng làm khánh kiệt tài lực của nhân dân là tàn bạo, đam mê đồPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN chơi yêu thích mà ban nghiêm lệnh là nghịch với đạo trời, bắt tội xử phạt không chính xác là đạo tặc. Ba điều này là đại họa cho việc trị vì đất nước. Nay Đại Vương làm khánh kiệt tài lực của nhân dân, dụng cụ ăn uống yêu cầu phải đẹp đẽ tinh xảo, dụng cụ âm nhạc như chiêng trống yêu cầu phải đa dạng, cung điện yêu cầu phải hùng vĩ tráng lệ. Đây là chính sách tàn bạo nhất. Đam mê đồ chơi yêu thích mà ban nghiêm lệnh rõ ràng là làm ngược với lòng dân. Mạo phạm cây hòe liền bị xử phạt, làm tổn thương cây hòe bị xử tội chết, hành hình không thích đáng chính là hành động sát hại bách tính độc ác nhất”. Tề Cảnh Công nói: “Quả Nhân kính cẩn tiếp nhận ý kiến của khanh”. Sau khi Án Anh lui ra, Cảnh Công lập tức ra lệnh không cho người trông coi cây hòe nữa, nhổ bỏ biển cấm cạnh cây hòe, hủy bỏ lệnh làm tổn thương cây hòe, phóng thích người bị giam giữ vì mạo phạm cây hòe.

Bậc quân tử nói: Thương Hòe nữ đã dùng lời nói để cho cha được miễn tội.

Kinh Thi có câu: “Thị cứu thị đồ, đán kỳ nhiên hồ” (Xét suy lẽ ấy sâu xa, để tin chắc chắn có là đúng không?) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Cảnh Công ái hòe Dân túy chiết thương Cảnh Công tương sát

Kỳ nữ nạo hoàng Bôn cáo Án tử

Xưng thuyết tiên Vương Án tử vi ngôn

Toại miễn phụ ương Tạm dịch: Cảnh Công thích cây hòe Có người say rượu Làm tổn thương cây hòe Cảnh Công định giết chết người này Con gái người này lo lắng

Liền đến kể lể với Án Anh

Khen ngợi Tiên Vương Án Anh khuyên gián Cha nàng được tha tội

SỞ DÃ BIỆN NỮ

Sở dã biện nữ là vợ của người họ Chiêu. Trịnh Giản Công sai Đại Phu đất Kinh đi mời người hiền tài nhưng khi đi qua đoạn đường hẹp thì va chạm với xe của một người phụ nữ làm gãy trục xe của Đại Phu. Đại Phu bực tức, định bắt và dùng roi đánh người phụ nữ. Người phụ nữ nói: “Thiếp nghe nói bậc quân tử không trút giận sang người khác, một lỗi không phạm hai lần. Nay trên đường hẹp, thiếp đã cố tránh nhưng người hầu của Ngài không chịu đánh xe tránh sang bên một chút, cho nên làm hỏng xe của Ngài. Nay Ngài lại đòi bắt thiếp, chẳng nhẽ chẳng phải là trút giận sang người khác sao! Ngài không những không trách mắng người hầu của Ngài mà lại tức giận oán trách thiếp, chẳng nhẽ không phải một lỗi mà phạm hai lần sao! Trong Chu Thư có câu: “Vô hối quan quả, nhi úy cao minh” (không được coi thường người cô đơn không chỗ dựa mà sợ kẻ cao quý thông minh). Nay Ngài không làm gương sáng, trút giận sang người khác, lại một lỗi phạm hai lần, tha cho người hầu mà xem thường người yếu thế, chẳng nhẽ không phải là coi thường người cô đơn không chỗ dựa hay sao! Ngài đánh thiếp thì cứ đánh đi, nhưng đáng tiếc là Ngài sẽ đánh mất tấm lòng lương thiện”. Đại phu nghe xong vô cùng hổ thẹn, không nói được lời nào, bèn tha cho người phụ nữ, hỏi nàng là người ở đâu. Người phụ nữ đáp: “Thiếp chẳng qua là người phụ nữ tầm thường ở chốn quê mùa của nước Sở”. Đại phu nói: “Sao không theo ta đến nước Trịnh?”. Người phụ nữ đáp: “Thiếp đã có chồng họ Chiêu”, thế rồi rời đi.

Bậc quân tử nói: Biện nữ có thể dùng lời nói mà tránh được tai họa.

Kinh Thi có câu: “Duy hào tư ngôn, hữu luân hữu tích” (Nên mình chỉ biết kêu gào, thật là hợp lý xiết bao mấy lời) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Biện nữ độc thừa Ngộ Trịnh sứ giả

Trịnh sứ chiết trục Chấp nữ phẫn nộ Nữ trần kỳ oan Diệc hữu kỳ tự

Trịnh sứ tàm khứ Bất cảm đàm ngữ Tạm dịch:

Biện nữ đánh xe Trên đường gặp Trịnh sứ giả

Sứ giả bị hỏng xe Tức giận bắt biện nữ Biện nữ kể lể oan tình Có lý có trình tự Sứ giả hổ thẹn bỏ đi Không dám nói lời gì

A CỐC XỬ NỮ

A Cốc Xử nữ là cô gái giặt áo ở ven đường núi A Cốc. Khổng Tử và đệ tử ngao du về phía Nam, trên đường đi qua đường núi A Cốc, thấy một cô gái đeo ngọc đang giặt áo. Khổng Tử nói với Tử Cống rằng: “Có thể nói chuyện với người con gái đang giặt áo kia không?”, rồi lấy chiếc chén đưa cho Tử Cống nói: “Nói chuyện với nàng ta, xem chí hướng của nàng ta”. Tử Cống tiến lại gần nói: “Tôi là kẻ thô kệch ở phương Bắc, từ phương Bắc xuống phía Nam, muốn đến nước Sở, đúng lúc trời nắng to, trong lòng rất khát, mong có một chén nước để uống, giảm bớt cảm giác nóng bức”. Người con gái nói: “Đường núi A Cốc là nơi quanh co tĩnh mịch, dòng nước ở đây, một bên trong, một bên đục, đều chảy ra biển lớn. Ngài muốn uống thì uống. Hà tất phải hỏi thiếp?”. Nhưng vẫn cầm lấy chiếc chén của Tử Cống, hướng về phía ngược dòng nước để múc nước, rồi lại đổ đi, sau đó xuôi theo dòng nước để múc nước, nước đầy muốn tràn ra ngoài chiếc chén. Cô gái quỳ xuống để chiếc chén trên mặt cát rồi nói: “Theo yêu cầu của lễ nghĩa, thiếp không thể tận tay giao chiếc chén cho Ngài”. Tử Cống quay về, đem lời nói của cô gái kể cho Khổng Tử.

Khổng Tử nói: “Ta đã biết”. Khổng Tử lấy đàn ra, rút cái trục vặn dây đàn rồi giao cho Tử Cống nói: “Lại đi nói chuyện với nàng ta”. Tử Cống đi đến chỗ cô gái nói:

“Vừa nãy nghe nàng nói như gặp làn gió mát, rõ ràng rất hài hòa dịu dàng, làm cho lòng ta được bình yên. Nay ta có cây đàn, nhưng bị mất trục vặn dây đàn, mong nàng có thể chỉnh âm giúp”. Cô gái nói: “Thiếp là người quê mùa, từ nhỏ kiến thức nông cạn, không biết âm nhạc. Sao có thể chỉnh đàn?”.

Tử Cống quay về, đem lời của cô gái kể cho Khổng Tử, Khổng Tử nói: “Ta đã biết rồi, gặp Thánh Hiền nàng sẽ tỏ lòng tôn kính”.

Khổng Tử lại lấy năm lạng vải đay giao cho Tử Cống nói: “Tiếp tục đi nói chuyện với nàng ta”. Tử Cống đi đến chỗ cô gái nói: “Tôi là người thô kệch ở phương Bắc, từ Bắc đến phương Nam, muốn đến nước Sở. Nay có năm lạng vải đay, không dám dùng để so sánh với giá trị con người của nàng, mong được ở bên cạnh nàng”. Cô gái nói: “Người qua đường, sao có thể nói là vĩnh cửu, phí tổn đồ vật, vứt nơi quê mùa. Thiếp tuy còn nhỏ tuổi. Sao dám nhận đồ vật của Ngài! Nay Ngài chưa thành thân, nhưng thiếp đã biết tên chồng của mình”. Tử Cống trở về kể lại cho Khổng Tử nghe. Khổng Tử nói: “Ta đã biết rồi. Người con gái này thông tình đạt lý, lại hiểu rõ lễ nghĩa”.

Kinh Thi có câu: “Nam hữu kiều mộc, bất khả hưu tức” (Núi nam cóPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN cây trụi cao. Mọi người chẳng thể tựa vào nghỉ ngơi) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Khổng Tử xuất du A Cốc chi nam Dị kỳ xử nữ Dục quan kỳ phong Tử Cống tam phản Nữ từ biện thâm

Tử viết đạt tình

Tri lễ bất dâm

Tạm dịch:

Khổng Tử du ngoạn Đến phía nam A Cốc Gặp một người con gái Và cảm thấy kinh ngạc Muốn xem dân tình nơi đây Nên để Tử Cống ba lần đi lại Ngôn từ của Xử nữ có ý sâu xa Khổng Tử nói nàng thông tình đạt lý

Biết lễ nghĩa lại không dâm loạn

TRIỆU TÂN NỮ QUYÊN

Triệu Tân Nữ Quyên là con gái vị quan nhỏ ở bến đò qua sông nước Triệu, là phu nhân của Triệu Giản Tử. Lúc đầu, Triệu Giản Tử xuống phía Nam công đánh nước Sở, ước định thời gian với vị quan nhỏ. Khi Giản Tử đến bến đò thì vị quan nhỏ uống rượu say, không thể chở người qua sông. Giản Tử giận dữ chuẩn bị giết viên quan. Con gái của vị quan này cảm thấy sợ hãi, vội cầm mái chèo chạy lên phía trước. Triệu Giản Tử nói: “Cô gái chạy đến đây làm gì?”. Nàng đáp: “Thiếp là con gái của vị quan nhỏ ở bến đò. Cha của thiếp nói Chúa Thượng đến, chuẩn bị qua sông, nhưng khó đoán được sông nước lành dữ, sợ nổi sóng gió, kinh động Thủy Thần, cho nên cầu khấn cúng bái Thủy Thần sông nước, cung phụng lễ vật vô cùng chu đáo, mong các vị thần chấp nhận và ban phúc, không ngờ lúc cúng bái, đã uống rượu còn thừa, do rượu mà ra nông nỗi này. Nay Chúa Thượng chuẩn bị giết cha thiếp, thiếp nguyện dùng tính mệnh của thiếp để đổi lấy tội chết của cha thiếp”. Triệu Giản Tử nói: “Đây không phải là tội của nàng”. Nữ Quyên đáp: “Chúa thượng muốn giết cha thiếp trong lúc say rượu. Thiếp e là cha thiếp cũng không biết đau, lại không biết tội của mình. Nếu như không biết tội mà giết cha thiếp là đang giết người vô tội, mong hãy để cha thiếp tỉnh rượu rồi hãy giết, để cha thiếp biết tội của mình”.

Triệu Giản Tử nói: “Được!”, rồi thả vị quan nhỏ ra, không giết nữa.

Triệu Giản Tử chuẩn bị qua sông nhưng thiếu một người chèo thuyền. Nữ Quyên xắn tay áo lên, cầm mái chèo thỉnh cầu rằng:

“Nguyện thay cha chèo thuyền!”. Giản Tử nói: “Trước khi Quả Nhân xuất binh, đã tuyển chọn kỹ sĩ Đại Phu, trai giới tắm rửa sạch sẽ, không thể cùng với đàn bà con gái đi chung thuyền qua sông”. Nữ Quyên đáp: “Thiếp nghe nói ngày xưa khi Vua Thang thảo phạt Hạ Kiệt, bên trái chiến xa là ngựa cái màu đen tuyền, bên phải chiến xa là ngựa cái màu vàng, cuối cùng công phá và lưu đầy Hạ Kiệt. Khi Chu Vũ Vương thảo phạt Ân Thương, bên trái chiến xa là tuấn mã cái, bên phải chiến xa cũng là tuấn mã cái, cuối cùng ở phía Nam núi Hoa Sơn, chiến thắng Trụ Vương nhà Thương. Nếu như Chúa Thượng không muốn qua sông thì thôi, nếu như muốn qua sông, cùng thiếp chung thuyền thì liên quan gì?”. Triệu Giản Tử nghe xong vô cùng vui mừng, bèn cùng nàng qua sông. Khi đến giữa sông, nàng cất tiếng hát bài Hà Kích ca: “Thăng bỉ a hĩ diện quán thanh, thủy dương ba hĩ diểu minh minh, đảo cầu phúc hĩ túy bất tỉnh, tru tương gia hĩ thiếp tâm kinh, phát ký thích hĩ độc nãi thanh, thiếp trì tiếp hĩ thao kỳ duy, giao long trợ hĩ chủ tướng quy, hô lai trạc hĩ hành vật nghi” (Bước lên thuyền trước mắt một mầu xanh, sóng dâng mịt mù, cầu phúc nên cha rượu say không tỉnh, sắp bị giết nênPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN thiếp kinh sợ, được tha tội chết nước cũng trong xanh. Thiếp bơi mái chèo thuyền lướt trôi. Giao Long trợ sức Chúa Thượng thắng lợi trở về, để thiếp cầm chèo thẳng tiến về phía trước chớ hoài nghi).

Giản Tử vô cùng cao hứng nói: “Trước đây Quả Nhân nằm mơ lấy được người vợ. Chẳng nhẽ là người con gái này sao?”, thế rồi sai người cúng bái Thần Linh, lập Nữ Quyên làm phu nhân. Quyên hành hai lần lễ mà khước từ rằng: “Lễ nghĩa của vợ chồng nếu không có người mai mối thì không xuất giá. Thiếp có cha mẹ ở nhà, không dám nghe theo”, thế rồi cáo từ mà đi. Sau khi Giản Tử quay về liền đem sính lễ đến hỏi cưới Nữ Quyên, rồi lập làm phu nhân.

Bậc quân tử nói: Nữ Quyên tinh thông điển cố lại biết ăn nói.

Kinh Thi có câu: “Lai du lai ca, dĩ thỉ kỳ âm” (Đến ngoạn du ca vịnh nơi nầy, để cho lời được tỏ bày) là chỉ việc này.

Có thơ khen rằng: Triệu Giản độ hà Tân lại túy hoang Tương dục gia tru Nữ Quyên khủng hoàng Thao tiếp tiến thuyết Phụ đắc bất táng Duy cửu nan tế

Chung toại phát dương

Tạm dịch:

Triệu Giản qua sông Vị quan quản lý việc qua sông say rượu Triệu Giản định xử tội chết Con gái tên Quyên lo sợ Cầm chèo đến trước biện luận

Cha mới thoát chết Nữ đức khó lu mờ

Cuối cùng được nêu cao

TRIỆU PHẬT HẬT MẪU

Triệu Phật Hật mẫu là mẹ của Huyện Lệnh huyện Trung Mâu, tên Phật Hật làm phản ở Trung Mâu. Theo luật pháp nước Triệu, xúi giục làm phản bị xử tử, tịch thu toàn bộ gia sản. Khi mẹ của Phật Hật bị luận tội, bà nói: “Thiếp không đáng bị xử tội chết”. Viên quan xử án hỏi tại sao. Bà nói: “Hãy thông báo cho Chúa Thượng giùm thiếp! Thiếp sẽ nói, nếu như nói không thông thì có chết cũng đành”. Viên quan xử án báo lại cho Triệu Tương Tử. Tương Tử ra hỏi tại sao. Mẹ Phật Hật nói: “Không gặp được Chúa Thượng thì thiếp không nói”. Thế là Tương Tử tiếp kiến và hỏi bà: “Sao bà không đáng bị xử tội chết?”. Mẹ của Phật Hật nói: “Sao thiếp lại đáng tội chết?”. Tương Tử bảo: “Con trai bà làm phản”. Mẹ Phật Hật nói: “Con trai làm phản. Sao mẹ lại bị xử tội chết?”. Tương Tử nói: “Mẹ không giáo dục tốt con cái, cho nên con trai mới làm phản. Tại sao người mẹ không đáng bị xử tội chết?”. Mẹ Phật Hật nói: “Chúa thượng muốn giết thiếp mới cố ý nói thiếp không dạy bảo con trai. Thiếp đã tận hết trách nhiệm. Con trai thiếp làm phản là do Chúa Thượng. Thiếp nghe nói khi nhỏ con ngạo mạn vô lễ là tội của mẹ. Sau khi lớn lên không đem hết sức ra phục vụ đất nước là tội của cha. Con của thiếp nhỏ thì không ngạo mạn, khi lớn đã dốc sức phục vụ đất nước. Thiếp có trách nhiệm gì! Thiếp nghe nói con còn nhỏ là con, sau khi trưởng thành là bạn bè. Nếu như chồng chết thì người mẹ phải theo con. Con trai là do thiếp sinh ra, do thiếp nuôi dưỡng, nhưng làm quan là do Chúa Thượng chọn lựa, do Chúa Thượng sắp xếp. Theo lý mà nói, con trai của thiếp là bề tôi của Chúa Thượng chứ không phải là con trai của thiếp. Chỉ có thể nói Chúa Thượng có bề tôi làm phản chứ thiếp không có con làm phản. Như vậy xem ra thiếp không có tội gì!”. Triệu Tương Tử nói: “Bà nói rất hay, xem ra Phật Hật làm phản là tội của Quả Nhân”, thế là tha cho mẹ của Phật Hật.

Bậc quân tử nói: Một lời nói của mẹ Phật Hật đã gợi ý cho Triệu Tương Tử cái đức là không vì hành vi của con trai mà trút giận sang người mẹ, do đó mà mình được miễn tội”.

Kinh Thi có câu: “Ký kiến quân tử, ngã tâm tả hề” (Quân tử nay đã gặp rồi, làu làu chẳng bợn thảnh thơi tấc lòng) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Phật Hật ký bạn Kỳ mẫu nhiệm lý Tương tựu ư luận Tự ngôn Tương Tử Trần liệt mẫu chức Tử trưởng tại quân Tương Tử thuyết chi Toại thích bất luận

Tạm dịch: Phật Hật làm loạn

Mẹ theo tình lý Lý luận với Vua Liệt kê trách nhiệm người làm mẹ Sau khi con lớn trách nhiệm do Vua Tương Tử nghe xong cảm thấy có lý Bèn tha cho không luận tội nữa

TỀ UY NGU CƠ

Ngu Cơ tên là Quyên Chi, là người thiếp xinh đẹp của Tề Uy Vương. Uy Vương sau khi lên ngôi, chín năm không màng việc triều chính, giao hết việc cho các Đại Thần. Các nước chư hầu thường sang xâm phạm. Khi đó, gian thần Chu Phá Hồ chuyên quyền, đố kị người hiền tài. Tức Mặc Đại Phu là hiền thần, nhưng Chu Phá Hồ hàng ngày đều gièm pha. A Đại Phu là kẻ chẳng ra gì nhưng Chu Phá Hồ lại thường xuyên khen ngợi. Ngu Cơ nói với Tề Uy Vương rằng: “Phá Hồ là kẻ tiểu nhân giỏi gièm pha và a dua, không thể không phế truất. Nước Tề có Bắc Quách tiên sinh, là người thông thái sáng suốt, có đạo đức, có thể bố trí ở bên mình”. Sau khi Chu Phá Hồ biết được liền đặt điều rằng: “Khi xưa Ngu Cơ còn nhỏ ở quê từng tư thông với Bắc Quách tiên sinh”. Tề Vương hoài nghi nàng, bèn nhốt Ngu Cơ vào tháp chín tầng, còn sai người điều tra truy cứu đến cùng. Phá Hồ hối lộ người điều tra để làm cho Ngu Cơ trở thành có tội. Người điều tra bèn thêu dệt ra lời khai không có lợi cho Ngu Cơ rồi trình cho Tề Uy Vương. Nhưng Tề Vương xem lời khai thấy có chỗ không hợp lý bèn đích thân cho gọi Ngu Cơ đến để hỏi. Ngu Cơ nói với Tề Uy Vương rằng: “Thần thiếp Quyên Chi may mắn được cha mẹ sinh ra, được sống trong trời đất, xa rời nhà tranh vách đất đến hầu hạ bên cạnh Đại Vương, trải giường gấp chăn, quét nhà lau bụi, những công việc sinh hoạt hằng ngày đều hầu hạ chu đáo. Thần thiếp một tấm lòng chân thành, chỉ muốn nói sự thật cho Đại Vương, nào ngờ bị gian thần đặt điều. Tâm ý của thần thiếp bị chôn vùi, không ngờ hôm nay Đại Vương vẫn đích thân triệu kiến thần thiếp. Thần thiếp nghe nói ngọc thạch cho dù rơi vào bùn cũng không lấm bùn. Liễu Hạ Huệ lo cho cô gái sẽ chết vì lạnh nên cho ngồi trong lòng mà không ai cho rằng ông dâm loạn, có thể thấy có được hình tượng cao thượng là kết quả của sự tích góp hàng ngày, do đó không bị người khác hoài nghi. Cho nên, qua ruộng dưa chớ cúi xuống buộc lại dây giầy, qua vườn mận không đưa tay lên chỉnh sửa lại mũ, nhưng thần thiếp không tránh để khỏi bị hiềm nghi, đây là tội thứ nhất của thần thiếp. Sau thần thiếp bị vu cáo hãm hại, người điều tra nhận hối lộ nghe theo lời của gian thần, thần thiếp bị hãm hại mà bản thân không thể biện bạch rõ ràng. Thần thiếp nghe nói quả phụ khóc lóc thảm thiết dưới chân thành, tường thành cũng vì vậy mà sụp đổ.

Kẻ sĩ vong quốc than thở giữa chợ làm cho ai cũng cảm động, do đó mà ngừng kinh doanh. Nỗi oan của thần thiếp sự thật rõ như ban ngày, nhưng cho dù một mình trên tháp cao chín tầng khóc lóc cũng không có ai đến cứu giúp, đây là tội thứ ai của thần thiếp. Thần thiếp đã mang tiếng xấu, cộng thêm hai tội này, theo lý mà nói thì không thể tiếp tục sống trên cõi đời này. Cho nên thần thiếp vẫn còn sống là bởi vì thần thiếp muốn rửa sạch tiếng xấu. Hơn nữa,PHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN bị oan thì từ xưa tới nay đều có, ngày xưa Bá Kỳ bị lưu đày, Thân Sinh bị ép tự sát, hai người này đều là người hiếu thuận có tiếng, nhưng lại bị làm hại. Thần thiếp đã bị xử tội chết, nên không nhắc lại những việc này nữa, nhưng vẫn muốn khuyên Đại Vương rằng trong đám quần thần, Chu Phá Hồ là kẻ gian nịnh nhất. Nếu như Đại Vương vẫn không muốn đích thân chấp chính thì nước Tề sẽ hết sức nguy ngập”.

Lời nói xuất phát từ đáy lòng của Ngu Cơ làm cho Tề Uy Vương hoàn toàn tỉnh ngộ. Tề Uy Vương liền thả Ngu Cơ và công bố việc này trong triều và bên ngoài, phong cho Tức Mặc Đại Phu làm vạn hộ hầu, đem nấu A Đại Phu và Chu Phá Hồ, sau đó khởi binh thu phục đất đai trước đây bị xâm chiếm. Lòng người nước Tề đều chấn động, mọi người đều biết việc nấu A Đại Phu nên không dám giấu diếm sự thật, đều tận hết phạm vi trách nhiệm của mình. Nước Tề được ổn định.

Bậc quân tử nói: Ngu Cơ giàu lòng nhân từ.

Kinh Thi có câu: “Ký kiến quân tử, ngã tâm tắc giáng” (Đã gặp bậc quân tử rồi, thì lòng lắng dịu xiết bao!) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Tề quốc đọa chính Bất trị cửu niên Ngu Cơ cơ thích Phản hại kỳ thân Cơ liệt kỳ sự Thượng chỉ hoàng thiên Uy Vương giác ngộ

Tuất cự cường Tần Tạm dịch:

Nước Tề chính sự biếng nhác Chín năm không được quản lý Ngu Cơ khuyên gián Trái lại bị họa vào thân Ngu Cơ liệt kê sự thật

Xin trời chứng giám Uy Vương tỉnh ngộ Cuối cùng đánh đuổi Nước Tần hùng mạnh

TỀ CHUNG LY XUÂN

Chung Ly Xuân, người ấp Vô Diêm nước Tề, là Vương Hậu của Tề Tuyên Vương. Bà sinh ra trán cao, mắt sâu, bụng dài, chân thô, mũi hếch, xương cổ lòi ra, cổ to, tóc thưa, bụng phệ, lưng gù, da đen đúa. Người xấu xí như vậy, đến 40 tuổi vẫn không gả được, công khai thỉnh cầu được xuất giá nhưng không ai đáp ứng, thế là mặc áo cộc bằng vải thô rồi tự tiến cử lên Tuyên Vương, nói với người canh cửa rằng: “Thiếp là người phụ nữ không tìm được chồng của nước Tề, nghe nói Đại Vương có đức anh minh, mong được quét nhà lau bụi ở hậu cung của Đại Vương, nay ở ngoài cổng hành lễ đợi chờ, mong Tề Vương chuẩn y việc này”. Người canh cửa đem việc này báo cho Tề Tuyên Vương. Tề Tuyên Vương đang bày yến tiệc thì người xung quanh sau khi nghe xong đều bịt miệng cười nói: “Đây đúng là người con gái không biết xấu hổ nhất thiên hạ. Sao không làm cho người ta cảm thấy kỳ lạ!”. Thế là Tề Tuyên Vương triệu kiến bà và nói với bà rằng: “Trước đây, Tiên Vương đã lấy vợ cho ta, đến nay các vị trí đã đủ. Nàng không được dân thường lấy làm vợ, lại muốn gả cho bậc Đế Vương. Nàng có bản lĩnh kỳ lạ nào không?”. Chung Ly Xuân đáp: “Không có, chẳng qua là thần ngưỡng mộ cái tên đẹp và nhân nghĩa của Đại Vương mà thôi”. Tuyên Vương nói: “Cho dù là như vậy, nàng có bản lĩnh gì?”. Một lúc lâu bà mới trả lời: “Theo ý riêng của thiếp thì thiếp giỏi về thuật tàng hình”. Tuyên Vương nói: “Ta vốn cũng muốn xem thuật tàng hình. Nàng thử xem sao”. Nói chưa dứt lời, đột nhiên không thấy đâu nữa, Tuyên vương kinh ngạc, lập tức lấy toàn bộ sách nói về thuật tàng hình để đọc. Sau khi bãi triều, Tuyên Vương lại tiếp tục làm theo phương pháp trong sách, nhưng không thành công.

Ngày hôm sau lại gọi bà đến hỏi, bà không nói đến việc tàng hình, chỉ nhe răng trừng mắt, tay vỗ đầu gối nói: “Nguy rồi! Nguy rồi!”. Chung Ly Xuân lặp đi lặp lại động tác và lời nói này bốn lần. Tề Tuyên Vương nói: “Xin nàng hãy nói rõ!”. Chung Ly Xuân đáp: “Hiện nay đất nước của Đại Vương, phía Tây có loạn Tần bạo ngược, phía Nam lại có thù với Sở hùng mạnh. Bên ngoài có hai nước thù địch, trong nước gian thần tụ tập, mọi người không đoàn kết. Nay Đại Vương đã 40 tuổi, không lập người thừa kế mình, không dạy dỗ các con, cả ngày đắm chìm trong đám phụ nữ.

Một ngày Đại Vương có mệnh hệ gì thì nước Tề sẽ đại loạn là cái nguy thứ nhất. Xây dựng lầu tháp cao năm tầng, trang hoàng vàng bạc ngọc ngà, gấm vóc, do đó mà bách tính mệt mỏi cùng cực là cái nguy thứ hai. Người hiền tài đều ẩn cư nơi rừng núi, kẻ a dua nịnh bợ ở bên cạnh, kẻ gian tà giả dối chiếm cứ triều đình, người can gián không thể qua lại là cái nguy thứ ba. ĐạiPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN Vương đam mê uống rượu, hết ngày lại đêm, cùng với ca nữ vui chơi ca hát. Bên ngoài thì không lấy lễ để kết giao với chư hầu, bên trong không chăm lo cai trị đất nước là cái nguy thứ tư. Cho nên thiếp mới nói là nguy rồi, nguy rồi”.

Tề Tuyên Vương bùi ngùi than thở rằng: “Lời của Nàng thật là sâu sắc, nay ta mới hiểu được hết điều này”. Thế rồi, Tuyên Vương cho tháo dỡ lầu tháp, hủy bỏ ca nữ, phế truất kẻ a dua nịnh bợ, bỏ bớt những nơi chạm trổ thái quá, tuyển chọn binh mã, bổ sung quốc khố, mở rộng cửa chào đón người ăn nói thẳng thắn, mở rộng đến nơi xa xôi hẻo lánh, giao quẻ chọn ngày lành tháng tốt để lập Thái Tử, lấy Chung Ly Xuân làm Vương Hậu. Nước Tề được yên ổn là công lao của người phụ nữ xấu xí Chung Ly Xuân.

Bậc quân tử nói: Chung Ly Xuân là người chính trực lại khéo ăn nói.

Kinh Thi có câu: “Ký kiến quân tử, ngã tâm tắc hỉ” (Khách người quân tử gặp xong, thì ta mừng rỡ trong lòng xiết bao) là chỉ điều này.

Có thơ khen rằng:

Vô Diêm chi nữ Can thyết Tề Tuyên Phân biệt tứ đãi Xưng quốc loạn phiền Tuyên Vương tùng chi Tứ tịch công môn Toại lập Thái Tử

Bái vô diêm quân Tạm dịch:

Cô gái ấp Vô Diêm Khuyên nhủ Tuyên Vương Liệt kê bốn cái nguy Đất nước sẽ đại loạn

Tuyên Vương nghe theo Mở cửa chiêu hiền Lập lên Thái Tử

Cưới Chung Ly làm Vương Hậu