Liệt Nữ Truyện

TÀO HY THỊ THÊ

Tào Hy Thị thê là vợ của Hy Phụ Cơ, quan Đại Phu nước Tào. Khi Tấn Công Tử Trùng Nhĩ lưu vong qua nước Tào, Tào Cung Vương không những không lấy lễ để đối đãi mà nghe nói trên mình của Trùng Nhĩ có tật bèn đến chỗ Trùng Nhĩ ở, đợi Trùng Nhĩ chuẩn bị đi tắm thì lại gần nhìn trộm. Vợ của Phụ Cơ nói với chồng mình rằng: “Thiếp quan sát Tấn Công Tử Trùng Nhĩ, ba người tùy tùng của Công Tử đều là người có tướng làm Tể Tướng. Dựa vào ba người giỏi việc phò tá này, Trùng Nhĩ nhất định sẽ trở về nước Tấn. Nếu Trùng Nhĩ có thể trở về nước Tấn, nhất định sẽ xưng bá Chư Hầu, cũng nhất định thảo phạt người nào vô lễ với Công Tử. Nước Tào có thể là một trong những nước Công Tử sẽ thảo phạt. Nếu như nước Tào gặp nạn, chắc chắn chàng không tránh khỏi liên quan. Sao chàng không sớm dự tính hướng khác? Thiếp từng nghe nói rằng không biết con thì hãy xem cha của nó, không biết Vua thì có thể xem tùy tùng. Hiện nay, người tùy tùng của Trùng Nhĩ đều là người có tướng làm Khanh Tướng. Vậy chủ của họ nhất định sẽ là người xưng Vương xưng bá. Bây giờ nếu lấy lễ để đối đãi Công Tử, sau này cũng sẽ nhận được sự báo đáp của Công Tử. Nếu như đối đãi vô lễ, sau này Công Tử nhất định sẽ diệt trừ. Nếu như chàng không sớm dự tính, đại họa không lâu sẽ ập đến!”.

Thế là, Phụ Cơ lấy hũ đựng thức ăn để trên ngọc bích mà dâng tặng cho Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ nhận lấy thức ăn rồi đem trả lại ngọc bích. Sau này, Tấn Công Tử Trùng Nhĩ trở về nước Tấn. Khi thảo phạt nước Tào, Trùng Nhĩ đã treo biển trước cửa nhà Phụ Cơ, lệnh cho quân lính không được vào nhà. Khi đó thường dân nước Tào đều đến trước cửa nhà Phụ Cơ để lánh nạn. Ngoài cửa nhà Phụ Cơ đông như chợ.

Bậc quân tử nói: Vợ của Hy Phụ Cơ nhìn xa trông rộng.

Kinh Thi có câu: “Ký minh thả triết, dĩ bảo kỳ thân” (Thật ngài thấu đáo sáng soi, vẫn theo đạo nghĩa mà noi giữ mình) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Hy thị chi thê Quyết trí khổng bạch

Kiến Tấn Công Tử Tri kỳ hưng tác Sứ phu quỹ xan Thả dĩ tự thác Văn phạt Tào quốc Tuất độc kiến thích

Tạm dịch:

Vợ của Phụ Cơ Thông minh hiểu biết Nhìn Tấn Công Tử Biết sẽ hưng vượng

Bảo chồng tặng đồ Lấy đó ủy thác Văn Công phạt Tào

Hy tộc vô sự

TÔN THÚC NGAO MẪU

Tôn Thúc Ngao Mẫu là mẹ của Lệnh Doãn nước Sở Tôn Thúc Ngao. Khi Tôn Thúc Ngao còn bé, một lần đi chơi gặp một con rắn hai đầu liền giết chết rắn rồi đem chôn. Về nhà, Thúc Ngao nhìn thấy mẹ liền khóc lóc. Mẹ hỏi nguyên cớ thì đáp rằng: “Con nghe nói người nhìn thấy rắn hai đầu ắt phải chết. Hôm nay lúc con đi chơi thì nhìn thấy”. Người mẹ hỏi: “Hiện nay, con rắn ở đâu?”. Ông trả lời rằng: “Con sợ người khác cũng nhìn thấy nên đã giết chết và đem chôn rồi”. Người mẹ nói: “Con sẽ không chết. Những người mà tích nhiều phúc đức thì sống ở dương thế nhất định sẽ được báo đáp. Giữ vững đạo đức có thể chiến thắng điềm không may, giữ vững nhân nghĩa có thể tránh được các tai họa. Ông Trời tuy ở trên cao nhưng có thể nghe được tiếng lòng ở nơi dưới đất. Chẳng phải trong Thượng

Thư có nói: “Hoàng thiên vô thân, duy đức thị phụ” (Trời xanh không thiên vị ai, ai có đức thì giúp đỡ người đó). Con chớ lo lắng, con nhất định có thành tựu ở nước Sở”. Sau này khi Tôn Thúc Ngao trưởng thành thì làm Lệnh doãn nước Sở.

Bậc quân tử nói: Mẹ của Tôn Thúc Ngao biết được ngôi thứ của đức.

Kinh Thi có câu: “Mẫu thị Thánh thiện” (Mẹ là Tôn Thúc Ngao là bậc Thánh thiện vậy) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Thúc Ngao chi mẫu Thâm tri thiên đạo Thúc Ngao kiến xà Lưỡng đầu kỳ thủ Sát nhi mai chi Khấp khổng bất cập

Mẫu viết âm đức

Bất tử tất thọ Tạm dịch:

Mẹ của Thúc Ngao

Biết rõ đạo trời Tôn Thúc gặp rắn Một thân hai đầu Giết rồi đem chôn Khóc sợ gặp họa Mẹ nói tích đức Không chết mà thọ

TẤN BÁ TÔNG THÊ

Tấn Bá Tông thê là vợ của Đại Phu nước Tấn Bá Tông. Bá Tông là một người tài, nhưng thích nói thẳng biện luận lại còn lên mặt nạt người. Mỗi lần lên triều, vợ ông thường khuyên bảo rằng: “Kẻ trộm căm ghét ông chủ.Dân thường yêu quý Vua anh minh. Có người thích người tốt thì nhất định sẽ có kẻ căm ghét đố kỵ. Chàng thích nói thẳng không kiêng dè. Người bị oan uổng chắc chắn sẽ vô cùng căm ghét chàng. Cứ như vậy, chàng nhất định sẽ gặp họa”. Bá Tông không nghe lời khuyên của vợ. Có một lần sau khi bãi triều trở về, mặt Bá Tông có nét vui. Vợ hỏi: “Thấy mặt chàng có nét vui. Tại sao vậy?”. Bá Tông đáp: “Khi lên triều, ta nêu ý kiến thì các Đại Phu đều nói cơ trí của ta giống với Dương Tử. Người vợ nói: “Hạt thóc mẩy thì không rực rỡ. Lời chân thực thì không chải chuốt. Lời của Dương Tử đẹp đẽ mà không thực, nói mà không sâu xa, bởi vậy mới gặp họa. Sao chàng có thể vui chứ!”.

Bá Tông nói: “Ta chuẩn bị cùng các vị Đại Phu uống rượu, sau đó sẽ cùng họ đàm đạo. Nàng thử nghe xem”. Người vợ đáp: “Được thôi!”, thế là tụ họp mọi người, cùng các Đại Phu uống rượu. Uống rượu xong, Bá Tông hỏi vợ: “Nàng thấy thế nào?”. Người vợ đáp: “Quả thực là các Đại Phu theo không kịp chàng. Tuy nhiên, nhân dân không ủng hộ Vua đã lâu, nếu như có tai họa thì nhất định sẽ liên lụy đến chàng. Tính cách của chàng đã không thể thay đổi. Huống hồ hiện nay, đất nước có nhiều người hai lòng nên nguy cơ có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Sao chàng không sớm kết giao với những Đại Phu hiền tài?Từ đó, con trai của chúng ta là Châu Lê có nơi nương tựa”. Bá Tông đáp rằng: “Được thôi!”, thế là giao hảo với Tất Dương. Đến khi gặp nạn Loan Bất Kị, gia tộc họ Khước cùng mưu hại Bá Tông, nói lời gièm pha mà giết Bá Tông. Tất Dương bèn đưa con trai của Bá Tông là Bá Châu Lê đến đất Kinh mới tránh được đại họa.

Bậc quân tử nói: Vợ của Bá Tông biết được đạo trời.

Kinh Thi có câu: “Đa tương hạo hạo, bất khả cứu dược” (Lắm việc buồn đến hồi bừng cháy, thì không còn chữa chạy kịp đâu) là để nói Bá Tông.

Có thơ khen rằng:

Bá Tông lăng nhân

Thê tri thả vong Số gián Bá Tông Hậu hứa Tất Dương Thuộc dĩ Châu Lê Dĩ miễn cữu ương Bá Tông ngộ họa Châu Lê bôn Kinh.

Tạm dịch: Bá Tông xúc phạm người

Vợ biết sẽ chết Nhiều lần can gián Trọng hậu Tất Dương

Đem con ủy thác Để tránh tai họa Bá Tông gặp nạn Châu Lê chạy trốn

Rời đến đất Kinh

VỆ LINH PHU NHÂN

Vệ Linh Phu Nhân là vợ của Vệ Linh Công. Ban đêm khi Vệ Linh Công cùng Phu Nhân đang ngồi không thì đột nhiên nghe thấy có tiếng xe ngựa, đến cửa ngoài Cung Điện thì dừng, qua cửa cung lại nghe có tiếng xe. Vệ Linh Công hỏi Phu Nhân: “Nàng có biết đây là ai không?”. Phu Nhân đáp: “Người này nhất định là Cừ Bá Ngọc”. Vệ Linh

Công hỏi: “Nàng dựa vào đâu mà biết được?”. Phu Nhân đáp: “Thiếp nghe nói theo phép tắc khi qua cửa công nhất định phải xuống xe để đi qua. Đây là tỏ lòng kính trọng. Chỉ có trung thần và hiếu tử mới không vì lúc có người mà nói lời trung tín, tiết tháo, lúc không có người lại có hành vi trụy lạc. Cừ Bá Ngọc là Đại Phu hiền tài của nước Vệ, nhân nghĩa lại có trí tuệ, cung kính phụng sự Vua, cũng không vì không có người biết mà bỏ qua phép tắc. Do đó mà thiếp biết là Cừ Bá Ngọc”. Vệ Linh Công sai người đi xem rốt cuộc là ai thì quả nhiên là Cừ Bá Ngọc. Sau khi Vệ Linh Công quay lại nói đùa với Phu Nhân rằng: “Không phải là Cừ Bá Ngọc!”. Phu nhân lập tức lại rót rượu, sau khi thi lễ hai lần rồi chúc mừng Vệ Linh Công. Vệ Linh Công nói: “Tại sao nàng lại chúc mừng ta?”. Phu Nhân đáp:

“Trước đây thiếp cho rằng nước Vệ có một mình Cừ Bá Ngọc, hiện nay lại xuất hiện người giống như Cừ Bá Ngọc. Điều này chứng minh là Đại Vương có hai người hiền thần. Đất nước có thêm hiền thần là cái phúc của đất nước. Do vậy, thiếp đương nhiên phải chúc mừng”. Sau khi Vệ Linh Công nghe xong, giật mình mà nói: “Lành thay!”, thế là nói sự thực với Phu Nhân.

Bậc quân tử nói: Vệ Phu Nhân biết nhìn người. Tuy có thể lừa gạt nhưng không thể giấu kín. Đây chẳng phải là sáng suốt ư!

Kinh Thi có câu: “Ngã văn kỳ thanh, bất kiến kỳ nhân” (Chỉ nghe thấy tiếng người mà không nhìn thấy hình dáng họ) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Vệ Linh dạ tọa Phu nhân dữ tồn Hữu xa lân lân Trung chỉ khuyết môn Phu Nhân tri chi Tất Bá Ngọc yên

Duy tri thức hiền Vấn chi tín nhiên Tạm dịch:

Vệ Linh Đại Vương Ngồi không trong đêm Phu nhân cùng ngồi Có tiếng xe ngựa Dừng ở cửa cung Phu Nhân biết rõ

Đó là Bá Ngọc Sáng suốt nhìn người

Sai người đi hỏi

Quả nhiên là vậy

TỀ LINH TRỌNG TỬ

Tề Linh Trọng Tử là con gái của Tống hầu, là Phu Nhân của Tề Linh Công. Ban đầu, Tề Linh Công lấy Thanh Cơ nước Lỗ sinh ra Quang Công Tử và lập làm Thái Tử. Phu Nhân của Tề Linh Công là Trọng Tử và em gái là Nhung Tử đều được Tề Linh Công sủng ái. Trọng Tử cũng sinh được con trai là Nha. Nhung Tử cầu xin với Tề Linh Công lập Nha làm Thái Tử thay Quang. Tề Linh Công hứa việc này. Trọng Tử nói với Tề Linh Công rằng: “Không thể như vậy! Xóa bỏ lệ thường là điềm chẳng lành. Nghe Chư Hầu gặp nạn mà tùy ý quyết định là thất sách. Năm đó, Đại Vương lập Quang làm Thái Tử. Tên đã liệt vào danh sách Chư Hầu. Hiện nay, Đại Vương vô cớ phế trừ sẽ đắc tội với Chư Hầu. Đây là điềm chẳng lành. Đại Vương nhất định sẽ hối hận”. Tề Linh Công nói: “Việc này ta đã quyết định rồi”.

Trọng Tử nói: “Không phải thiếp khiêm nhượng mà bởi vì điều này thực sự là mầm mống của tai họa”. Trọng Tử lấy cái chết để phản đối. Cuối cùng, Tề Linh Công cũng không nghe theo ý kiến của Trọng Tử và lưu đày Thái Tử Quang, lập Nha làm Thái tử, sai Cao Hậu làm thầy của Nha. Sau khi Tề Linh Công bị bệnh, Cao Hậu bèn âm thầm ủng hộ Quang. Sau khi Tề Linh Công chết, Thôi Trữ lập Quang làm Thế Tử rồi giết Cao Hậu. Do không nghe lời của Trọng Tử, cuối cùng mới gặp phải tai họa như vậy.

Bậc quân tử nói: Trọng Tử hiểu rõ lí lẽ.

Kinh Thi có câu: “Thính dụng ngã mưu, thứ vô đại hối” (Mưu ta nếu nghe lời tường tận, may ra không hối hận lớn lao) là nói Trọng Tử.

Có thơ khen rằng:

Tề Linh Trọng Tử Nhân trí hiển minh

Linh Công lập Nha Phế Cơ Tử Quang Trọng Tử cưỡng gián

Khứ thích bất tường

Công ký bất thính Quả hữu họa ương.

Tạm dịch:

Tề Linh Trọng Tử Nhân nghĩa sáng suốt Tề Công lập Nha Phế Thái tử Quang Trọng Tử can gián

Phế rồi lại lập Là điềm chẳng lành Tề Công không nghe

Quả nhiên gặp họa

LỖ TANG TÔN MẪU

Tang Tôn mẫu là mẹ của Đại Phu nước Lỗ Tang Văn Trọng. Văn

Trọng sắp đi sứ nước Tề. Khi tiễn chân, mẹ có nói rằng: “Con thường ngày hà khắc mà ít ban ân huệ, làm việc thích cố hết sức mình, thường dùng uy thế làm người ta khó xử. Hiện nay, nước Lỗ không thể nhẫn nhịn con nên mới phái con đi sứ nước Tề. Hễ xảy ra việc gian trá thì nhất định sẽ có động tĩnh. Người hại con chẳng nhẽ lại không nhân đó mà kiếm chuyện ư! Con nhất định phải chuẩn bị sẵn tâm lý. Nước Lỗ với nước Tề nằm cạnh nhau, là nước láng giềng của nhau. Trong đám Đại Thần được sủng tín, có rất nhiều người oán hận con, lại còn có giao tình với quan Đại Thần nước Tề là Cao Hề,

Quốc Tử. Làm như vậy nhất định là để nước Tề mưu đồ nước Lỗ. Do vậy sẽ bắt giam con, xem ra là khó mà tránh khỏi. Con nhất định phải ban ân đức, sau tìm cách để có được sự trợ giúp, sau mới đi sứ nước Tề”.

Thế là, Văn Trọng thăm viếng Lỗ tam gia (Mạnh Tôn, Thúc Tôn, Quý Tôn), và nhận được sự ủng hộ và tín nhiệm của họ. Văn Trọng lại hậu đãi rất nhiều quan Đại Phu, sau đó đi sứ nước Tề. Quả nhiên, nước Tề giam giữ Tang Văn Trọng, lại dấy binh đánh lén nước Lỗ. Văn Trọng âm thầm sai người đưa thư cho Vua nước Lỗ, lại sợ thư rơi vào tay người khác nên cố ý viết những từ ngữ hoang đường: “Liễm tiểu khí, đầu chư đài, thực lạp khuyển, tổ dương cầu. Cầm chi hợp, thậm tư chi, dương hữu mẫu, thực ngã dĩ đồng ngư. Quan anh bất túc, đới hữu dư”.

Sau khi thư đến tay Vua nước Lỗ, Vua nước Lỗ cùng các quan Đại Phu xem thư rồi thảo luận, không ai biết ý nghĩa của bức thư. Có người nói: “Mẹ của Văn Trọng cũng là con nhà thế gia. Sao Đại Vương không thử gọi đến hỏi xem sao?”. Thế là, bèn gọi mẹ của Văn Trọng đến, nói với bà rằng: “Quả nhân sai Văn Trọng đi sứ nước Tề. Hiện nay, Văn Trọng gửi thư về. Bà hãy xem Văn Trọng nói gì?”. Sau khi mẹ Văn Trọng xem thư xong, khóc ướt vai áo, đáp rằng: “Con ta bị đóng gông, bị giam giữ rồi”. Vua nước Lỗ hỏi: “Sao bà biết được?”. Mẹ của Văn Trọng đáp: “Ý của câu “liễm tiểu khí đầu chư đài” là nói đem cái mầm mới lớn từ ngoài thành bỏ vào trong thành. “Thực lạp khuyển tổ dương cầu” là nói mau chóng tập hợp khao lao tướng sĩ, sửa sang quân bị. “Cầm chi hợp thậm tư chi” là nói Văn Trọng vô cùng nhớ vợ. “Tang ngã dương dương hữu mẫu” có ý bảo vợ phải phụng dưỡng mẹ cho tốt. “Thực ngã dĩ đồng ngư câu”, câu chữ này không thuận, không thuận là sai, chữ “ngư” đồng âm với “cư” (cái cưa). Cái cưa là dùng để cưa gông cùm. Câu này là nói Văn Trọng bị đóng gông rồi nhốt vào trong ngục. “Quan anh bất túc đới hữu dư” là nói Văn Trọng đầuPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN tóc bị rối mà không được chải, đói mà không có thức ăn. Cho nên, ta mới biết con trai ta bị bắt giam, hơn nữa còn bị đóng gông”.

Thế là, Vua nước Lỗ theo lời của mẹ Văn Trọng, đưa binh lính ra biên giới để phòng thủ. Nước Tề xuất binh chuẩn bị đánh lén nước Lỗ, nhưng biết được quân nước Lỗ phòng thủ ở biên giới bèn thả Văn Trọng về, không thảo phạt nước Lỗ nữa.

Bậc quân tử nói: Mẹ của Văn Trọng nhìn xa trông rộng.

Kinh Thi có câu: “Trắc bỉ dĩ hề! Chiêm vọng mẫu hề” (Trèo lên núi trọc, nhìn ngóng mẹ hiền) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Tang Tôn chi mẫu Thích tử háo uy Tất thả ngộ hai Sứ viện sở y Ký hậu tam gia Quả câu ư Tề Mẫu thuyết kỳ thư

Tử toại đắc quy

Tạm dịch:

Mẹ của Văn Trọng Chỉ trích con mình Ưa thích uy thế Nhất định bị hại

Bảo con ban ân Để có chỗ dựa

Văn Trọng nghe theo Hậu đãi tam gia Sau này quả nhiên Bị Tề giam giữ

Mẹ đọc hiểu thư Con mới được thả

TẤN DƯƠNG THÚC CƠ

Thúc Cơ là vợ của Dương Thiệt Tử, mẹ của Thúc Hướng, Thúc Ngư, họ Dương. Thúc Hướng tên là Hất. Thúc Ngư tên là Phụ. Dương

Thiệt Tử thích sự chính trực. Vì không được nước Tấn dung nạp, ông bỏ Tấn mà đến Tam Thất Chi Ấp. Tam Thất Chi Ấp có người ăn trộm dê của người khác đem biếu Dương Thiệt Tử, Dương Thiệt Tử không nhận. Thúc Cơ nói: “Chàng sống ở nước Tấn không được dung nạp. Sau khi bỏ đến Tam Thất Chi Ấp, chàng lại không được Tam Thất Chi Ấp dung nạp. Đây là chàng không bằng lòng để được dung nạp, chi bằng cứ nhận lấy”.

Thế là Dương Thiệt Tử nhận lấy và nói: “Để cho Hất và Phụ ăn!”. Thúc Cơ nói: “Không được! Phía nam có một giống chim gọi là Càn Cát, thường ăn cả thịt con, làm cho con non không thể lớn. Nay Hất và Phụ còn nhỏ, sẽ thay đổi theo sự giáo dục của chàng, không thể ăn thịt bất nghĩa. Chi bằng hãy đem chôn để chứng tỏ là không tham gia vào việc trộm cắp”. Thế là cho thịt dê vào trong hũ rồi đem chôn. Hai năm sau, việc trộm dê bị phát hiện. Sai nha tìm đến cửa, Dương Thiệt Tử nói: “Tuy ta có nhận nhưng không dám ăn”, thế là đào lên cho sai nha xem, nhìn thấy xương dê vẫn còn. Sai nha nói: “Dương Thiệt Tử là người chính nhân quân tử! Không tham dự vào việc trộm dê”.

Bậc quân tử nói: Thúc Cơ có thể dự phòng tai họa, tránh bị tình nghi. Kinh Thi có câu: “Vô viết bất hiển, mạc dư vân cầu” (Chớ cho rằng trong phòng tối thì không có ai trông thấy mình) là nói điều này.

Thúc Hướng muốn lấy con gái của Thân Công Vu Thần là Hạ Cơ. Con gái của họ đẹp lại quyến rũ. Thúc Cơ không đồng ý, hy vọng con trai lấy con gái gia tộc của mình. Thúc Hướng nói: “Gia tộc của mẹ phú quý mà người lại không nhiều. Không nhẽ để con liên lụy đến gia tộc của cậu sao!”. Thúc Cơ nói: “Vợ (Hạ Cơ) của Tử Linh (Thân Công Vu Thần) giết ba người chồng, một vị Vua, một người con, diệt vong hai Khanh Tướng của một nước. Con không sợ bị họ liên lụy lại sợ liên lụy gia tộc chúng ta. Tại sao vậy? Huống hồ ta nghe nói người có phúc lớn nhất định sẽ có họa lớn. Người quá đẹp ắt có tật xấu. Hiện nay, con gái của Phi Tần của Trịnh Mục Công Thiết Phi Diêu Tử (tức Hạ Cơ), em gái của Trịnh Linh Công, Linh Công chết sớm mà không có con cháu nối dõi, mà ông Trời yêu quý, để cho nàng ta xinh đẹp như vậy, sau này ắt sẽ do vậy mà sẽ có thất bại thảm hại. Trước đây, có người con gái họ Nhưng, tóc đen mượt mà lại vô cùng xinh đẹp tên là HuyềnPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN Thê. Lạc Chính Quỳ lấy nàng làm vợ, sinh được Bá Phong. Bá Phong phóng túng lại vô cùng tham lam, ngang ngược vô lý, mọi người gọi là Phong Thỉ. Hậu Nghệ của bộ tộc Hữu Cùng tiêu diệt Bá Phong, do vậy từ đó không có ai thờ cúng. Hơn nữa, sự diệt vong của ba triều đại nhà Hạ, Thương, Chu, Công Tử Thân Sinh bị phế truất đều do sắc đẹp này. Con lấy người như vậy làm gì? Đặc biệt, người đẹp có thể làm thay đổi con người, nếu như không phù hợp với đạo đức, nhân nghĩa ắt sẽ gây tai họa”. Thúc Hướng nghe xong sợ không dám lấy con gái của Thân Công Vu Thần nữa.

Tấn Bình Công ép Thúc Hướng phải lấy con gái Hạ Cơ, sinh được một người con trai là Dương Thực Ngã, tên hiệu là Bá Thạc. Khi sinh Bá Thạc, người hầu vào gặp Thúc Cơ nói: “Dâu trưởng sinh được một bé trai”. Thúc Cơ đến xem đứa bé, vừa đến đại sảnh nghe thấy tiếng đứa bé khóc liền quay về mà nói: “Đây là âm thanh của lang sói, lòng lang dạ sói. Sau này, người diệt họ Dương Thiệt ắt là đứa bé này”, thế là không chịu gặp đứa bé. Đến khi Bá Thạc trưởng thành, cùng với Kỳ Thắng làm loạn. Người Tấn giết Bá Thạc, họ Dương Thiệt do đó mà bị diệt vong.

Bậc quân tử nói: Thúc Cơ giỏi việc suy luận loại suy.

Kinh Thi có câu: “Như bỉ tuyền lưu, vô luân tư dĩ bại” (Như dòng suối chảy đi mất, chớ cho chìm đắm đọa đày) là nói điều này.

Khi Thúc Cơ vừa mới sinh Thúc Ngư bèn nói: “Đứa bé này mắt hổ, miệng heo, vai diều hâu, bụng trâu, mặt có nét tham lam không biết thế nào cho đủ, sau này sẽ do nhận hối lộ mà chết”, thế là từ đó trở đi không gặp Thúc Ngư nữa. Đến khi Thúc Ngư trưởng thành, làm quan tán lý (đại diện tư pháp). Hình Hầu và Ung Tử tranh chấp ruộng đất. Ung Tử dâng con gái mình để cầu Thúc Ngư giúp đỡ. Hình Hầu giết Thúc Ngư và Ung Tử ngay tại chỗ. Hàn Tuyên Tử không biết phải xử lý thế nào. Thúc Hướng nói: “Ba kẻ gian ác tội trạng giống nhau, xin hãy giết kẻ sống, bêu riếu kẻ chết”, thế là giết hết gia tộc Hình Hầu, còn Thúc Ngư và Ung Tử bị bêu xác ngoài chợ. Thúc Ngư cuối cùng do lòng tham mà chết. Có thể nói là Thúc Cơ có trí tuệ. Kinh Thi có câu: Tham nhân bại loại (kẻ tham hư hỏng xấu xa vô cùng) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Thúc Hướng chi mẫu Sát ư tính tình Suy nhân chi sinh Dĩ cùng kỳ mệnh Thúc Ngư Thực Ngã Giai tham bất chính

Tất dĩ hóa tử Quả tuất phân tranh

Tạm dịch:

Mẹ của Thúc Hướng Giỏi việc quan sát Tính tình con người Để dự đoán được Vận mệnh đời người Thúc Ngư, Thực Ngã Là kẻ tham lam bất chính Nhất định sẽ vì Tiền tài mà chết Sau này quả nhiên

Chết vì tranh chấp

TẤN PHẠM THỊ MẪU

Tấn Phạm Thị mẫu là vợ của Phạm Hiến Tử. Ba người con trai của bà giao du với Triệu Thị. Triệu Giản Tử cưỡi ngựa trong vườn, trong vườn rất nhiều cây cối chắn đường đi của ngựa. Triệu Giản Tử hỏi ba người con của Phạm Thị rằng: “Phải làm sao?”. Người con cả nói: “Vị Vua sáng suốt hiền từ chưa thảo luận vấn đề thì sẽ không làm. Hôn quân thì chưa thảo luận vấn đề mà việc gì cũng dám làm”. Người con thứ hai bảo: “Quá yêu quý ngựa sẽ không yêu quý nhân dân. Yêu quý nhân dân sẽ không yêu quý ngựa nhiều”. Người con út nói: “Có thể cho nhân dân ba cái lợi. Giả sử chặt cây trên núi là có thể nuôi ngựa ở đây, sau đó lại mở rộng vườn, lúc này núi xa mà vườn gần, đây có thể làm cho nhân dân vui lần thứ nhất. Sau đó tiếp tục san phẳng núi cao hiểm trở, chặt cây ở bình nguyên, nhân dân sẽ vui lần thứ hai. Sau khi chặt xong sẽ bán rẻ cho nhân dân thì họ sẽ vui lần thứ ba”. Triệu Giản Tử nghe theo lời khuyên này, quả nhiên là cho nhân dân vui ba lần. Người con út vì mưu kế của mình mà cảm thấy cao hứng, về nhà đem chuyện này kể cho mẹ.

Người mẹ nghe xong vô cùng cảm thán mà nói: “Sau này người diệt gia tộc Phạm thị nhất định là đứa con này. Thích việc lớn hám công to mà để cho nhân dân cực khổ thì ắt sẽ không thực thi nhân nghĩa, dựa vào giả dối mà thích lừa gạt ắt sẽ không lâu dài”. Sau này quả nhiên, Trí Bá Thị tiêu diệt Phạm Thị.

Bậc quân tử nói: Phạm Thị mẫu biết được nguồn gốc của tai họa.

Kinh Thi có câu: “Vô thiểm nhĩ tổ, thức cứu nhĩ hậu” (Tu thân khỏi nhục tổ tiên, cháu con cứu được sống yên đời đời) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Phạm thị chi mẫu

Quý đức thượng tín Tam tử tam đức Dĩ trá dữ dân Tri kỳ tất diệt Tiên năng hữu nhân

Hậu quả phùng họa Thân tử quốc phân Tạm dịch:

Mẹ của Phạm Thị Xem trọng tín nghĩa Con trai út nhất Nói ba điều lợi Lừa gạt nhân dân

Biết con sau này Ắt bị diệt vong Không giữ nhân nghĩa

Quả nhiên gặp nạn Người thì bị chết

Nước bị diệt vong

LỖ CÔNG THỪA TỰ

Lỗ Công Thừa tự là chị gái của Lỗ Công Thừa Tử Bì. Trong họ có người chết, người chị khóc vô cùng thương tâm. Tử Bì khuyên chị gái rằng: “Chị hãy nín đi! Em chuẩn bị gả chồng cho chị”. Sau một thời gian dài, Tử Bì không nhắc đến việc này nữa. Vua nước Lỗ chuẩn bị cho Tử Bì làm Tể Tướng. Tử Bì hỏi chị gái rằng: “Vua nước Lỗ muốn em làm Tể Tướng. Em có nên nhận lời không?”. Người chị nói: “Không nên nhận lời làm Tể Tướng!”. Tử Bì hỏi: “Tại sao?”. Người chị trả lời: “Gặp khi có tang sự lại nói đến việc cưới gả là không hiểu lễ nghĩa. Sau đó lại không nhắc đến nữa là không biết phải trái. Trong không hiểu lễ nghĩa, ngoài không biết phải trái. Sao có thể làm Tể Tướng!”. Tử Bì nói: “Chị muốn lấy chồng. Sao chị không nói sớm?”. Người chị đáp: “Việc của phụ nữ, có khởi xướng thì mới phụ họa theo. Sao chị có thể vì nguyên nhân muốn lấy chồng mà kể lể với em! Em thực sự là không hiểu lễ nghĩa, không biết phải trái. Như vậy mà làm

Tể Tướng, ở trên cao nhìn xuống mọi người thì dựa vào gì để cai quản! Đây giống như là bịt mắt để phân biệt trắng đen. Bịt mắt để phân biệt trắng đen còn chưa đến nỗi có tai họa gì. Nhưng không biết phải trái mà làm Tể Tướng nếu như không bị Trời trừng phạt thì cũng sẽ bị người mang tai họa đến. Em nhất định không được làm Tể Tướng”. Tử Bì không nghe, sau nhận lời Vua nước Lỗ làm Tể Tướng. Làm Tể tướng chưa được một năm, quả nhiên bị giết mà chết.

Bậc quân tử nói: Chị của Công Thừa Tử Bì nhìn sự việc mà biết em trai ắt sẽ gặp tai họa, có thể nói là người có trí tuệ. Đợi hợp lễ nghĩa mới hành động, không làm trái lẽ phải, đó là kiên trinh.

Kinh Thi có câu: “Thác hề! Thác hề! Phong kỳ xuy nhữ. Thúc hề! Bá hề! Xướng dư hoạ nhữ (Cây kia khi nó khô cả lá, gió nó lay, lay đã chưa thôi.

Đôi bên chú bác ai ơi, xướng lên ta sẽ họa lời hát theo), lại có câu: “Bách nhĩ sở tư, bất như ngã sở chi” (Ngươi suy phương kế hàng trăm, chẳng bằng sự hoàn mỹ của ta) thật đúng trong tình huống này.

Có thơ khen rằng:

Tử Bì chi tỉ Duyên sự phân lý Tử Bì Tướng Lỗ Tri kỳ họa khởi Tỉ gián Tử Bì Đãi bất như chỉ Tử Bì bất thính Tuất vi tông sỉ

Tạm dịch:

Chị của Tử Bì Theo việc suy diễn Tử Bì làm Tể Tướng

Biết em gặp nạn Khuyên em đừng làm

Tử Bì không nghe Cuối cùng mang lại

Sỉ nhục gia tộc

LỖ TẤT THẤT NỮ

Tất Thất nữ là con gái của Ấp Tất Thất nước Lỗ, lỡ thời mà chưa lấy chồng. Lúc ấy, Lỗ Mục Công tuổi đã già mà Thái Tử còn nhỏ tuổi.

Có một ngày, cô gái chưa chồng của Ấp Tất Thất đứng dựa vào cột nhà buồn bã thở dài. Người bên ngoài nghe thấy không ai là không thương cảm. Một vị phu nhân nhà hàng xóm đi ngang qua trước cửa liền hỏi rằng: “Cô vì sao mà bi ai như vậy? Có phải là muốn lấy chồng rồi không? Để tôi tìm cho cô một đức lang quân nhé!”.

Cô gái nói: “Tôi vẫn tưởng bà là người có kiến thức. Hôm nay sao lại thiếu hiểu biết như vậy! Tôi đâu phải vì bản thân không lấy được chồng mà khổ não. Tôi ưu sầu vì Lỗ Công già rồi mà Thái Tử lại còn quá nhỏ!”.

Phu nhân nhà hàng xóm nghe xong không khỏi bật cười, nói: “Đây là việc đáng buồn của quan Đại Phu nước Lỗ. Chứ có liên quan gì đến cô đâu!”.

Cô gái nói: “Bà nói sai rồi. Trước kia, một vị khách người nước Tấn đến ở tại nhà của tôi. Ông ta buộc ngựa ở trong vườn rau nhà tôi. Không ngờ con ngựa giằng dây cương chạy loạn, dẫm đạp vườn rau xanh của nhà tôi, khiến cho tôi cả năm không có rau quỳ để ăn”.

“Con gái nhà hàng xóm bỏ trốn cùng người khác. Họ lại kéo anh trai của tôi đuổi theo. Không ngờ mấy ngày liền mưa dầm nên nước sông tăng nhanh, anh trai trượt chân chết đuối. Từ đó, tôi đã mất đi anh trai”. (Dựa theo lễ xưa, con gái xuất giá, cha mẹ còn thì nghe theo cha mẹ, cha mẹ mất thì nghe theo anh em. Cô gái Tất Thất đã mất đi anh trai, khiến nàng đã đến tuổi hôn phối cũng không thể gả đi được). Tôi nghe nói nước sông có thể ngấm ướt nơi xa chín dặm, có thể từ từ làm ẩm ba trăm bước. Hiện nay, Lỗ Công đã già lại hồ đồ, mà Thái Tử lại còn rất nhỏ. Trong nước ngu muội, quan viên dối trá sẽ dần dần nhiều lên. Nước Lỗ sẽ có nạn. Quân thần phụ tử đều sẽ phải chịu nhục nhã. Mối họa rồi cũng sẽ đổ vào người dân vô tội. Phu nhân liệu có tránh khỏi? Cho nên, tôi mới buồn bã không thôi. Phu nhân sao có thể nói điều này không có quan hệ gì với mình được?”. Phu nhân nhà hàng xóm nghe cô gái nói như vậy thì cúi đầu tạ lỗi: “Cô suy nghĩ chu toàn như vậy. Tôi lại không hiểu mà đã thất lễ với cô”. Ba năm sau, Lỗ quốc quả nhiên đại loạn. Hai nước Tề và Sở thừa cơ đánh vào nước Lỗ, khiến đất nước này mấy năm liền không yên ổn. Đàn ông ra tiền phương tác chiến. Đàn bà ở hậu phương phụ trách cung ứng và vận chuyển vật tư. Không ai có thời gian mà đi làm những công việc hàng ngày nữa, khiến việc nhà không chăm nom, nữ công không làm, ruộng thiếu người trồng trọt. Toàn bộ Lỗ quốc hiện ra cảnh tượng tiêu điều.

Bậc quân tử nói: Người con gái Tất Thất có suy nghĩ sâu xa.

Kinh Thi có câu: “Tri ngã giả, vị ngã tâm ưu. Bất tri ngã giả, vị ngã hà cầu” (Hiểu lòng ta những ai đó hỡi! Ắt nói ta nghĩ ngợi sầu bi. Còn người chẳng hiểu tí chi, nói ta đang kiếm vật gì thế thôi) thật đúng trong tình huống này.

Có thơ khen rằng: Tất Thất chi nữ Kế lự thậm diệu Duy Lỗ thả loạn Ỷ trụ nhi tiếu

Quân lão tự ấu Ngu bội gian sinh Lỗ quả ưu loạn

Tề phạt kỳ thành Tạm dịch: Cô gái Tất Thất Suy nghĩ sâu xa Sợ Lỗ đại loạn Dựa cột thở dài

Vua già con nhỏ Ngu dốt sinh tà Quả nhiên nước Lỗ

Gặp phải đại loạn

Nước Tề công đánh Thành của nước Lỗ

NGỤY KHÚC ỐC PHỤ

Khúc Ốc Phụ là mẹ của quan Đại Phu nước Ngụy Như Nhĩ. Nước Tần lập Ngụy Công Tử Chính là Thái Tử nước Ngụy. Phi Tần mà

Ngụy Ai Vương sai sứ giả đi tuyển chọn cho Thái Tử vô cùng xinh đẹp. Ngụy Ai Vương bèn muốn lấy làm Phi Tần của mình. Khúc Ốc Phụ nói với con trai của mình là Như Nhĩ rằng: “Ngụy Vương hôn loạn không phân biết phải trái. Tại sao con không can gián Vua? Hiện nay các nước mạnh xưng hùng. Đúng là lúc biểu hiện đạo nghĩa. Hiện nay, nước Ngụy không thể lớn mạnh. Vua lại không nhân nghĩa. Sao có thể giữ nước!

Vua Ngụy là một người tầm thường. Không biết làm như vậy sẽ có tai họa. Con mà không can gián thì nước Ngụy ắt sẽ xảy ra tai họa. Nước Ngụy có tai họa ắt sẽ gây họa đến nhà ta. Con hãy mau dâng tấu để tận lòng trung, dùng lòng trung thành để trừ bỏ tai họa, đừng để lỡ thời cơ”. Như Nhĩ chưa có thời gian để nói chuyện này thì lại phải đi sứ nước Tề. Vì vậy, Khúc Ốc Phụ tìm đến Ngụy Vương dâng sớ tấu trình rằng: “Thiếp là Khúc Ốc. Trong lòng thiếp có rất nhiều suy nghĩ, mong nói cho Đại Vương được biết”. Ngụy Vương gọi bà vào trong cung. Khúc Ốc Phụ nói: “Thiếp nghe nói nam nữ hữu biệt là lễ nghĩa lớn của quốc gia. Chí hướng của người phụ nữ mỏng manh, nội tâm kém cỏi, không được dùng tà tâm để dẫn dụ. Cho nên mới quy định 15 tuổi thì cập kê, 20 tuổi gả chồng. Một khi đã gả chồng thì danh phận cũng đã định. Có sính lễ thì tự nhiên được thân phận là vợ cả, không có sính lễ thì danh phận là vợ bé. Có quy định như vậy để phòng trừ dâm loạn. Có sính lễ, có danh phận thì có thể xuất giá, sau đó theo chồng.

Đây là lễ tiết của người trinh nữ. Nay Đại Vương tìm vợ cho Thái Tử rồi lại chiếm làm của mình. Làm như vậy là hủy hoại cái lễ tiết của người trinh nữ, làm loạn lễ tiết nam nữ hữu biệt. Các vị Vua từ xưa đến nay đều có vợ cả và các Phi Tần. Lấy đúng người thì sẽ hưng vượng, lấy không đúng người thì sẽ sinh loạn. Triều nhà Hạ có thể hưng vượng là vì có Đồ Sơn thị, bị diệt vong là vì có Muội Hỉ. Triều nhà Ân hưng vượng là có Hữu Sằn, diệt vong là vì có Đát Kỷ. Triều nhà Chu hưng vượng là vì có Thái Tự, diệt vong là vì có Bao Tự. Phu nhân của Chu Khang Vương do Khang Vương lên triều muộn mà làm bài Quan Thư để dự báo, làm cho Vua tỉnh ngộ. Người thục nữ sánh đôi với quân tử. Chim thư cưu là một giống chim chung thủy một chồng một vợ, chưa từng sống chung với con khác. Sự kết hợp giữa nam và nữ phải tuân theo lễ nghĩa. Cha - Con do đó mà xuất hiện. Vua - Tôi do đó mà thành tựu. Cho nên nói đây là sự bắt đầu của vạn vật. Vua - Tôi, Cha - Con, Vợ - Chồng, ba mối quan hệ này là kỷ cương lớn nhất của thiên hạ. Quản lý tốt ba mối quan hệ này thì thiên hạ có thể cai quản được. Ba mối quan hệ này mà loạn thì thiên hạ sẽ loạn. Hiện nay Đại Vương bắt đầu từ việc loạn đạo106 làm người, vứt bỏ kỷ cương. Hiện nay nước thù địch với chúng ta có năm sáu nước, phía nam có nước Sở hợp tung (liên minh theo chiều dọc), phía tây có nước Tần liên hoành (liên kết chiều ngang), mà nước Ngụy ở giữa có thể nói là miễn cưỡng tồn tại. Đại Vương không vì vậy mà lo lắng, lại đi loạn đạo làm người, không phân biệt nam nữ hữu biệt, cha con cùng lấy một người tiểu thiếp, e là đất nước của Đại Vương gặp nguy”. Ngụy Vương nói: “Thì ra là vậy! Quả nhân không biết!” thế là trả lại Phi Tần cho Thái Tử, ban cho Khúc Ốc Phụ ba mươi chung lương thực. Sau khi Như Nhĩ trở về được thăng tước vị. Từ đó Ngụy Vương siêng năng tự tu dưỡng, vất vả vì đất nước. Các nước Tề, Sở và nước Tần lớn mạnh nhiều năm không dám ức hiếp nước Ngụy.

Bậc quân tử nói: Ngụy Ốc Phụ hiểu lễ nghĩa.

Kinh Thi có câu: “Kính chi, kính chi, thiên duy hiển tư” (Đáng kính thay, đáng kính thay, đạo Trời rất tỏ rạng) thật là đúng trong trường hợp này.

Có thơ khen rằng:

Ngụy Phụ thông đạt Phi thích Ai Vương Vương tử nạp phi Lễ biệt bất minh Phụ khoản Vương môn Trần liệt kỷ cương Vương cải tự tu

Tuất vô địch binh Tạm dịch:

Khúc Ốc thông minh

Chế nhạo Ngụy Vương Vương tử lấy vợ Lễ nghĩa không phân Ngụy Phụ tìm gặp Kể lể cương thường Ngụy Vương sửa chữa Trong thời gian dài Nước không bị xâm lược

TRIỆU TƯỚNG QUÁT MẪU

Triệu Tướng Quát mẫu là vợ của danh Tướng nước Triệu Mã Phục Quân Triệu Xa, là mẹ của Triệu Quát. Nước Tần công đánh nước Triệu. Triệu Hiếu Thành Vương sai Triệu Quát thay Liêm Pha làm Tướng Quân. Khi sắp sửa ra quân, mẹ Triệu Quát dâng thư lên Triệu Vương, nói rằng Triệu Quát không thể làm Tướng. Triệu Vương hỏi vì sao thì mẹ Triệu Quát nói: “Xưa kia thiếp thờ cha nó. Trong thời gian cha nó làm Tướng, hạng người ông ta thân hành bưng cơm nước, cho ăn có đến hàng chục. Hạng ông xem là bạn có đến hàng trăm. Đại Vương và Tôn Thất thưởng cho cái gì thì đưa tất cả cho các quân lính và sĩ phu. Ngày nhận được mệnh lệnh thì không hỏi đến việc nhà. Nay nó mới làm Tướng mà ngồi ngoảnh mặt về phía Đông để đối đãi quân lính. Quân lại không ai dám ngẩng lên nhìn. Vàng lụa nhà Vua cho đều đem về cất ở nhà. Hàng ngày xem có nhà cửa ruộng vườn gì có thể mua để kiếm lời là mua. Nhà Vua xem nó có bằng cha nó không? Cha con bụng dạ khác nhau. Xin nhà Vua chớ sai đi!”. Triệu Vương nói: “Bà không phải nói gì nữa. Quả Nhân đã quyết định rồi”. Mẹ của Triệu Quát nói: “Đại Vương khăng khăng không nghe. Nếu xảy ra chuyện gì thì sẽ không liên lụy đến thiếp ư?”. Triệu Vương đáp: “Không liên lụy!”.

Quát xuất chinh thay cho lão Tướng Liêm Pha. Hơn 30 ngày sau, quả nhiên binh lính nước Triệu bại trận. Triệu Quát bị giết. Toàn quân bị tiêu diệt. Do mẹ Triệu Quát đã có lời từ trước nên Triệu Vương không giết gia tộc của Triệu Quát. Bậc quân tử nói: Mẹ Triệu Quát là người nhân nghĩa lại có trí tuệ.

Kinh Thi có câu: “Lão phu quán quán, tiểu tử kiều kiều, phỉ ngã ngôn mạo, nhĩ dụng ưu hước” (Ta thành khẩn đem lời ra bảo, trẻ không tin kiêu ngạo thờ ơ, lão không tuổi tác hồ đồ, chớ đem ưu lự làm trò đùa chơi) thật là đúng trong trường hợp này

Có thơ khen rằng:

Hiếu Thành dụng Quát Đại Pha cự Tần Quát mẫu hiến thư Tri kỳ phúc quân Nguyện chỉ bất đắc Thỉnh tội chỉ thân Quát tử Trường Bình Thê tử đắc tồn Tạm dịch:

Vua Hiếu Thành dùng Quát Thay Liêm Pha chống Tần Mẹ Quát dâng thư lên Vì biết Quát sẽ thua Mong Quát không làm Tướng Cuối cùng không được duyệt Lại xin không liên can Quát chết ở Trường Bình

Vợ con không liên lụy

QUYỂN IV TRINH THUẬN TRUYỆN

Duy bậc Trinh thuận Theo đạo tiến lên

Tránh sự hiềm nghi Chắc đúng mới nói Trọn đời một lòng Là sự tốt đẹp trong thiên hạ Chăm chỉ trong sạch Chuyên tâm cẩn thận Các tỳ thiếp xem vào

Lấy đó làm khuôn mẫu

CHIÊU NAM THÂN NỮ

Chiêu Nam Thân Nữ là con gái của họ Thân, đã hứa gả cho nhà họ Phong. Tuy nhiên, nhà chồng lễ nghĩa không chu đáo mà đến đón dâu. Thân Nữ nói với người đến đón dâu rằng: “Trở thành vợ chồng là nguồn gốc của luân lý làm người, không thể không hợp lẽ. Tương truyền rằng: Nguồn gốc giữ cho có nề nếp không lệch lạc thì vạn vật mới có nguyên tắc. Nếu bắt đầu sai một li, sau này có thể sẽ đi một dặm, cho nên mới nói dựng nên căn bản thì mới có quy củ, đầu nguồn được xử lý thì dòng nước mới trong. Việc cưới gả vốn là việc lớn dùng để nối dõi, kế thừa Tổ tiên, là việc vô cùng quan trọng của tông miếu. Nhà chồng xem thường lễ nghĩa, làm trái quy định, ta không thể như vậy mà xuất giá”, thế là không chịu về nhà chồng.

Nhà chồng thưa kiện, đem bắt giam vào ngục. Nhưng cuối cùng, Thân Nữ vẫn kiên quyết rằng chỉ cần một chút lễ vật chưa đầy đủ, một chút lễ nghĩa chưa hợp lý thì có chết cũng không về nhà chồng và còn làm thơ rằng: “Tuy tốc ngã ngục, thất gia bất túc” (Kiện thưa em được đã đành, lễ nghi lúc trước thi hành đủ đâu) để nói nhà chồng không chuẩn bị đầy đủ theo lễ nghi.

Bậc quân tử nói: Thân Nữ hiểu rõ lễ nghĩa, đạo làm vợ, cho nên bình chọn và khen ngợi, truyền bá sự tích của Thân Nữ để mọi người noi theo, từ đó ngăn chặn hành vi không lễ nghi xảy ra, phòng ngừa hành vi dâm dục tràn lan. Lại có câu: “Tuy tốc ngã tụng, diệc bất nhữ tùng” (Kiện thưa em được đã đành, rốt cùng về ở với anh chẳng thèm) là nói điều này.

Có thơ khen rằng: Chiêu Nam Thân Nữ

Trinh nhất tu dung Phu lễ bất bị

Chung bất khẳng tùng Yếu dĩ tất tử Toại chí ngục tụng

Tác thi minh ý Hậu thế xưng tụng Tạm dịch:

Chiêu Nam Thân Nữ Trinh tiết chuyên nhất Nghi lễ bất đáo Không về nhà chồng Chết cũng kiên quyết Bị nhốt trong ngục Làm thơ tỏ rõ

Đời sau ca tụng

TỐNG CUNG BÁ CƠ

Bá Cơ là con gái của Lỗ Tuyên Công, là em gái của Thành Công. Khi mẹ của Bá Cơ là Mục Khương đem Bá Cơ gả cho Tống Cung Công, Cung Công không đích thân đến đón dâu. Cha mẹ Bá Cơ thúc ép nên đành về nhà chồng. Khi đến nước Tống, ba tháng sau cử hành nghi thức ở tông miếu, do Cung Công không đích thân đón dâu nên Bá Cơ không chịu nghe theo sự sắp xếp. Người Tống đem chuyện này nói với nước Lỗ. Nước Lỗ sai Đại Phu Quý Văn Tử đến nước Tống truyền đạt ý chỉ của nước Lỗ. Sau khi trở về, Lỗ Công khoản đãi Quý Văn Tử. Mục Khương từ trong phòng đi ra hai lần hành lễ rồi nói: “Đại Phu không từ gian khổ đường xa, đưa con gái ta đi lấy chồng, không quên Tiên Vương và con cháu của ta. Nếu ở dưới đất mà biết được, Tiên Vương nhất định sẽ thấy được Đại Phu không phụ lòng kỳ vọng của Tiên Vương. Một lần nữa cảm tạ Đại Phu. Đại Phu vất vả rồi!”.

Bá Cơ gả cho Tống Cung Công được mười năm sau thì Cung Công chết. Bá Cơ ở góa. Đến đời Cảnh Công, ban đêm nơi Bá Cơ ở xảy ra hỏa hoạn, người tùy tùng nói: “Phu nhân hãy ra ngoài để tránh hỏa hoạn!”. Bá Cơ nói: “Theo phép tắc của người phụ nữ, khi không có bảo mẫu, phó mẫu thì ban đêm không được ra ngoài, đợi họ đến hẵng hay”. Khi bảo mẫu đến, phó mẫu chưa đến, người tùy tùng lại nói: “Phu nhân hãy ra ngoài tránh hỏa hoạn!”. Bá Cơ nói: “Theo phép tắc của người phụ nữ, khi không có phó mẫu thì ban đêm không được ra ngoài, vượt qua lễ nghĩa để được sống, không bằng giữ vững lễ nghĩa mà chết” và cuối cùng bị chết cháy.

Kinh Xuân Thu có ghi chép tường tận chuyện này để ca ngợi Bá Cơ, cho rằng người phụ nữ lấy sự trinh tiết để hành động. Bá Cơ có thể nói là hoàn toàn giữ vững chuẩn mực đạo đức của người phụ nữ. Vào thời đó, các nước chư hầu biết được chuyện này không ai là không đau đớn tưởng niệm Bá Cơ, đồng thời cho rằng người chết rồi thì không thể sống lại, nhưng tiền tài thì có thể có lại được. Cho nên, các nước chư hầu cùng tụ tập ở Thiền Uyên, trả lại cho nước Tống những gì nước Tống mất.

Kinh Xuân Thu khen ngợi sự việc này. Bậc quân tử nói: Lễ nghĩa có nói: “Người phụ nữ khi không có phó mẫu ở bên cạnh thì ban đêm không được ra ngoài, khi ra ngoài phải đốt đèn chiếu sáng”. Kinh Thi có câu: “Thục thận nhĩ chỉ, bất khiên vu nghi” (Dung mạo cử chỉ thì kính cẩn, uy nghi không lầm lẫn mảy may) có thể nói là Bá Cơ không đánh mất lễ nghi.

Có thơ khen rằng:

Bá Cơ tâm chuyên Thủ lễ nhất ý Cung dạ thất hỏa

Bảo phó bất bị Đãi hỏa nhi tử Quyết tâm mị hối Xuân Thu hiền chi

Tường lục kỳ sự

Tạm dịch:

Bá Cơ chuyên tâm Một lòng giữ lễ Cung điện bị cháy Bảo mẫu, phó mẫu Không ai có mặt Bá Cơ chết cháy Lòng không hối hận Kinh Xuân Thu ca ngợi

Ghi chép việc này

VỆ QUẢ PHU NHÂN

Vệ Quả Phu Nhân là con gái của Vua nước Tề. Bà được gả cho nước Vệ. Khi đến cổng thành nước Vệ thì Vua nước Vệ qua đời. Bảo mẫu nói: “Theo tình hình hiện nay thì chúng ta có thể quay về”. Con gái Vua nước Tề không nghe theo, thế là đến nước Vệ và kiên trì chịu tang Vua nước Vệ ba năm. Hết thời gian chịu tang, em trai của Vua nước

Vệ lên ngôi, thỉnh cầu rằng: “Nước Vệ là nước nhỏ, không thể có hai bếp, mong rằng chúng ta có thể ở cùng nhau”. Phu nhân nói: “Chỉ có vợ chồng mới có thể ở cùng nhau”. Trước sau bà cũng không chấp thuận lời thỉnh cầu. Vì thế, Vua nước Vệ sai người đem việc này báo cho anh em của Phu Nhân. Anh em của Phu Nhân đều mong Phu Nhân có thể lấy vị Vua sau này của nước Vệ, nên sai người đến nói rõ ý muốn này. Tuy nhiên,c Phu Nhân không nghe theo ý muốn của anh em và làm thơ rằng: “Ngã tâm phỉ thạch, bất khả chuyển dã. Ngã tâm phỉ tịch, bất khả quyển dã” (Lòng ta chẳng phải đá xanh, cho nên chẳng thể đổi quanh chuyển dời. Lòng ta chẳng phải chiếu ngồi, cho nên chẳng thể xếp rồi cuốn quanh).

Khốn khổ mà không nhận sự thương hại, vất vả mà không bừa bãi, sau đó mới có thể đạt được lý tưởng của mình, ý nói không đánh mất chữ tín, sau mới có thể qua được cửa ải khó khăn.

Kinh Thi có câu: “Uy nghi đệ đệ, bất khả tuyển dã” (Uy nghi thuần thục rành rành, nhưng không được chọn phải đành thế thôi). Ý nói bên cạnh không có hiền thần mà chỉ có người thuận theo ý của Vua.

Bậc quân tử ca ngợi Phu Nhân là người trinh tiết chuyên nhất, cho nên đem tích này biên vào Kinh Thi.

Có thơ khen rằng: Tề nữ giá Vệ Quyết chí thành môn Công hoăng bất phản Toại nhập tam niên

Hậu quân dục đồng Nữ chung bất hỗn

Tác thi cơ thích Tuất thủ tử quân Tạm dịch:

Con gái Vua Tề Gả cho Vua Vệ Khi đến cổng thành Vua Vệ qua đời Không về ở lại Chịu tang ba năm Vua sau kế nhiệm Muốn cùng sống chung Phu nhân không thuận

Làm thơ châm biếm

Cả đời thủ tiết

THÁI NHÂN CHI THÊ

Vợ người họ Thái là con gái của người họ Tống, được gả cho người họ Thái. Tuy nhiên, chồng bị bệnh khó chữa nên mẹ nàng muốn nàng tái giá. Nàng nói: “Chồng con bất hạnh cũng là sự bất hạnh của con. Sao con có thể bỏ chàng? Con đường đường chính chính lấy chồng. Vì vậy, một khi cử hành nghi thức thì con cả đời không được tái giá. Nay chồng con bất hạnh thân mang bệnh khó chữa thì con càng không nên thay đổi tâm ý. Vả lại, hái cỏ phù dĩ cho dù có mùi hôi nhưng vẫn hái, để trong vạt áo, ôm ấp trong lòng mà trở nên thân thiết. Huống hồ là đạo vợ chồng! Chàng không có vấn đề gì to lớn, lại không muốn bỏ con. Sao có thể bỏ chàng được?”. Rốt cuộc cũng không nghe theo lời của mẹ. Thế là làm bài thơ Phù Dĩ.

Bậc quân tử nói: Chí hướng của người con gái họ Tống vô cùng trinh tiết và chung thủy.

Có thơ khen rằng:

Tống nữ chuyên tịnh Trì tâm bất khuynh Phu hữu ác tật Ý do nhất tinh Mẫu khuyên khứ quy Tác thi bất thính Thái nhân mỹ chi

Dĩ vi thuận trinh Tạm dịch:

Người con gái họ Tống

Chuyên tâm yên tịnh Giữ đạo làm vợ

Không đổi thay lòng Chồng có bệnh khổ Chí hướng của vợ

Chuyên nhất không đổi Mẹ khuyên bỏ chồng Con gái họ Tống Làm thơ không nghe Gia tộc họ Thái Ngợi ca khen nàng Là người trinh tiết

LÊ TRANG PHU NHÂN

Lê Trang phu nhân là con gái của Vua nước Vệ, là vợ của Lê Trang Công. Sau khi được gả cho Lê Trang Công, họ không có cùng chung cách nghĩ, chí hướng cũng khác nhau, cho nên cảm thấy vô cùng không như ý. Phó mẫu xót thương bà là người hiền tài nhưng Lê Trang Công lại không chấp nhận bà, thương bà không được như ý, lại sợ do đó sẽ bị đuổi đi mà không kịp thời quay về nhà nên nói với bà rằng: “Đạo vợ chồng, có nghĩa thì ở với nhau, không có nghĩa thì rời xa. Hiện nay phu nhân vô cùng không như ý. Tại sao không bỏ đi?” và làm thơ rằng: “Thức vi! Thức vi! Hồ bất quy?” (Suy vi rày đã suy vi! Trở về sao chẳng chịu đi cho rồi?). Bà đáp rằng: “Đạo làm vợ là chỉ thờ một chồng. Tuy chồng ta đối xử với ta không tốt, không chấp nhận ta. Ta sao có thể bỏ qua đạo làm vợ!”

và làm thơ rằng: “Vi quân chỉ cố, hồ vi hồ trung lộ? (Nếu không vì nghĩa Vua - tôi, sao cam chịu ướt lắm hồi móc sương?), cuối cùng vẫn kiên quyết thủ tiết chung thủy không đổi thay, không làm trái với đạo làm vợ, hầu hạ chồng.

Bậc quân tử làm thơ kể về câu chuyện này.

Có thơ khen rằng:

Lê Trang phu nhân Chấp hành bất suy Trang Công bất ngộ Hạnh tiết phản quai Phó mẫu khuyên khứ Tác thi thức vi Phu nhân thủ nhất

Chung bất khẳng quy Tạm dịch:

Lê Trang Phu Nhân Giữ đạo làm vợ Mặc dù Trang Công

Không chấp nhận nàng Hành vi Phu Nhân Lại càng hòa thuận Phó Mẫu khuyên bà Hãy bỏ ra đi Bà làm thơ Thức Vi Kiên quyết thờ một chồng Quyết không bỏ đi

TỀ HIẾU MẠNH CƠ

Mạnh Cơ là con gái lớn của người họ Hoa, là vợ của Tề Hiếu Công. Bà là người thích lễ nghĩa, trinh tiết chung thủy, đã quá tuổi mà chưa lấy chồng. Nước Tề có người cầu hôn nhưng lễ không đầy đủ chu đáo nên cuối cùng bà không chấp thuận. Chỉ cần có mặt nam giới là bà không bao giờ nói chuyện bên ngoài. Bà xa lánh nam giới để tránh hiềm nghi, thị phi. Người nước Tề hầu như không có ai đầy đủ lễ để cầu hôn với bà. Người nước Tề ca ngợi bà trinh tiết, hiếu thuận. Sau khi Tề Hiếu Công biết được bèn theo lễ nghi mà chuẩn bị đầy đủ lễ vật, đích thân đến nhà họ Hoa để đón dâu. Cha mẹ tiễn con đi lấy chồng không ra khỏi cửa. Mẹ ở phòng lễ, chỉnh sửa quần áo và giầy dép cho bà rồi dặn dò bà rằng: “Nhất định phải cung kính, cẩn thận, không được làm trái những việc trong cung”. Cha đứng ở bậc thềm phía Đông dặn dò bà rằng: “Nhất định phải cần cù làm việc sớm tối, không được làm trái lệnh Trời. Nếu như xảy ra tình trạng làm trở ngại lệnh Vua, nhất định không được trái với lễ nghĩa mà phải thuận theo”. Các bậc bề trên đứng hai bên bậc thềm dặn dò bà rằng: “Cho dù là sớm tối cũng không được có lỗi lầm, không được quên lời cha mẹ dặn dò”.

Hiếu Công đích thân đến đón bà. Mạnh Cơ nhiều lần quay đầu lại nhìn cha mẹ, sau đó mới ra khỏi nhà. Hiếu Công đưa dây nắm để lên xe cho Mạnh Cơ, tự mình đánh xe chạy quanh ba vòng, sau khi quay đầu nhìn Mạnh Cơ mới đánh xe ra về, và đón bà vào cung. Ba tháng sau diện kiến ở tông miếu, cúng bái Tổ tiên, sau đó tiến hành đạo vợ chồng.

Sau khi sống với nhau một thời gian dài, Tề Hiếu Công đi du ngoạn ở Lang Nha. Hoa Mạnh Cơ đi theo, xe chạy nhanh khiến Mạnh Cơ ngã xuống, xe hỏng. Hiếu Công sai xe bốn ngựa kéo chở Mạnh Cơ về. Mạnh Cơ bảo người đánh xe hạ màn che xuống, lại bảo Phó Mẫu nói với sứ giả rằng: “Vương Phi ra ngoài nhất định phải ngồi xe An Xa (một loại xe ngựa ngồi được dành cho các quan cao cấp cao tuổi và các quý bà), lên xe ra ngoài nhất định phải có Phó Mẫu, Bảo Mẫu đi theo, phải đeo vòng ngọc, ngọc bội phát ra tiếng kêu. Khi ở trong nhà, trang phục nghiêm chỉnh. Ở bên ngoài nơi hoang dã nhất định phải có màn che. Dùng những thứ này để tâm tư được chuyên chính mà ý chí chuyên nhất, làm tâm tư bớt phóng túng mà kiểm soát ý chí. Hiện nay xe ngựa đứng không có màn che. Điều này ta không dám chấp nhận. Ở nơi hoang dã mà không có người tùy tùng là nơi không thể ở lâu. Hai điều này thật sự là quá thất lễ rồi. Nếu nhưPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN không có lễ nghĩa mà tìm sự sống chi bằng chết sớm cho rồi”.

Sứ giả nghe xong vội cấp báo với Tề Hiếu Công và lập tức đổi xe An Xa cho bà. Đến khi quay lại, Mạnh Cơ đã treo cổ tự vẫn nhưng may mắn được Phó Mẫu cấp cứu mới không chết. Phó Mẫu nói: “Sứ giả đã đến, xe có màn che đã chuẩn bị xong”. Sau khi Mạnh Cơ tỉnh lại mới lên xe trở về. Bậc quân tử nói: Mạnh Cơ tuân thủ lễ nghi. Yêu cầu của lễ nghi: Phụ nữ ra khỏi nhà nhất định phải ngồi xe có màn che, quần áo mặc nghiêm chỉnh. Đã lấy chồng, khi về nhà thăm bố mẹ chỉ được hỏi thăm chị em gái, không được hỏi thăm anh em trai. Như vậy dùng để thể hiện nam nữ hữu biệt. Kinh Thi có câu: “Bỉ quân tử nữ, trù trực như phát” (Con gái nhà tiếng tăm sang trọng, mái tóc đen trơn bóng xinh tươi) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Mạnh Cơ hiếu lễ Chấp tiết thậm công Tị hiềm viễn biệt Chung bất dã dung Tải bất bính thừa Phi lễ bất tòng Quân tử gia yên

Tự cổ quả đồng Tạm dịch:

Mạnh Cơ thích lễ nghĩa Giữ phép rất công chính Kiên quyết tránh hiềm nghi

Trước sau không chịu làm Điều diêm dúa lẳng lơ Ra ngoài không đi cùng xe Những việc không hợp lễ nghi Kiên quyết không nghe theo

Bậc quân tử khen ngợi Xưa nay ít người bằng122

TỨC QUÂN PHU NHÂN

Phu Nhân là vợ của Tức Quân. Nước Sở thảo phạt nước Tức. Sau khi đánh được, Nước Sở bèn bắt Tức Quân, sai giữ cổng thành. Và Phu Nhân bị nạp vào cung nước Sở. Nhân khi Sở Vương xuất cung du ngoạn, Phu Nhân lén đến gặp Tức Quân, nói: “Cả đời chỉ có một lần chết. Hà cớ tự đày đọa mình! Thiếp không cầu an bình mà phải quên đi Ngài, càng không muốn cái tiếng một đời thờ hai chồng. Khi sinh ra là tách khỏi đất Trời, há chẳng phải chết đi sẽ toại ý quay về sao!”, sau lại viết một bài thơ: “Cốc tắc dị thất, tử tắc đồng huyệt. Vị dư bất tín, hữu như kiểu nhật” (Sống thì chẳng đặng một nhà, thác mong một huyệt để mà gần nhau. Anh rằng: “Anh chẳng tin đâu!”. Em thề: “Trong trắng khác nào thái dương”).

Tức Quân cản lại nhưng Phu Nhân không nghe mà tự sát. Sau đó, Tức Quân cũng tự sát theo. Sở Vương về, cảm khái Phu Nhân thủ tiết hữu nghĩa, lấy lễ Chư Hầu mà hợp táng.

Bậc quân tử nói: Phu Nhân vui với việc hành thiện, cho nên đã đem sự tích ghi vào trong Kinh Thi. Nhân nghĩa có thể cảm động bậc quân tử. Lợi ích có thể kích động kẻ tiểu nhân. Tức Quân Phu Nhân không vì lợi mà bị kích động. Kinh Thi có câu: “Đức âm mạc vi, cập nhĩ đồng tử” (Tiếng thơm chẳng dám trái nào, với chàng cùng chết theo nhau một lòng), chính là ý đó vậy.

Có thơ khen rằng:

Sở lỗ Tức Quân Nạp kỳ thích phi Phu nhân trì cố Di cửu bất suy Tác thi đồng huyệt

Tư cố vong tân

Toại tử bất cố Liệt ư trinh hiền Tạm dịch:

Sở bắt Tức Quân Chuẩn bị chiếm vợ Phu Nhân kiên quyết Bền lâu không đổi Làm thơ chứng minh Cùng chết với chồng Chung với tình cũ Có chết cũng cam Liệt vào sử sách