Liệt Nữ Truyện

TỀ KỶ LƯƠNG THÊ

Tề Kỷ Lương thê là vợ của Kỷ Lương Thực nước Tề. Khi Tề Trang Công đánh lén nước Cử, Kỷ Lương Thực đánh trận mà chết. Khi Trang Công quay về thì gặp vợ của Kỷ Lương bèn sai sứ giả phúng điếu giữa đường. Vợ Kỷ Lương nói: “Nếu như Thực có tội thì sao lại để Vua chịu nhục đến phúng điếu. Còn nếu như Thực không có tội thì nhà tôi có căn nhà nhỏ rách nát của Tổ tiên, tôi không thể cùng mọi người phúng điếu ở nơi hoang dã này”. Trang Công bèn quay xe đích thân đến nhà của bà. Sau khi phúng điếu theo nghi lễ, Trang Công mới rời đi. Vợ của Kỷ Lương không có con cái, trong ngoài không có họ hàng thân thích. Bà đã không còn nhà để về. Sau khi nhận thi thể của chồng xong, bà bèn khóc lớn dưới chân thành. Tiếng khóc phát ra từ sự chân thành trong lòng làm cảm động lòng người. Người qua đường không ai là không vì tiếng khóc của bà mà nhỏ lệ. Sau khi bà khóc mười ngày thì tường thành vì đó mà đổ sụp. Đến khi an táng, vợ Kỷ Lương nói: “Từ nay về sau ta đi về đâu? Người phụ nữ nhất định phải có chỗ dựa, khi cha còn thì dựa vào cha, chồng còn thì dựa vào chồng, con còn thì dựa vào con. Hiện nay ta trên không còn cha, giữa không còn chồng, dưới thì không có con. Trong không có người thân để nương tựa để thấy sự chân thành của ta. Bên ngoài không có chỗ nương tựa để lập cái chí của ta. Ta nào dám thay đổi mà có hai lòng nên chỉ có cái chết mà thôi”, thế là nhảy xuống sông Truy Thủy tự vẫn.

Bậc quân tử nói: Vợ Kỷ Lương trinh tiết mà biết lễ nghĩa.

Kinh Thi có câu: “Ngã tâm thương bi, liêu dữ tử đồng quy” (Lòng ta cứ mãi ưu sầu, nguyện cùng về để đưa nhau) chính là ý đó vậy.

Có thơ khen rằng:

Kỷ Lương chiến tử Kỳ thê thu táng Tề Trang đạo điếu Tị bất cảm đương Khốc phu ư thành Thành vi chi băng

Tự dĩ vô thân Phó Truy nhi hoăng Tạm dịch:

Kỷ Lương chết trận Vợ lo mai táng Trang Công phúng giữa đường Vợ tránh không nhận Khóc chồng dưới thành Thành cũng sụp đổ

Tứ cố vô thân Trầm mình sông Truy

SỞ BÌNH BÁ DOANH

Bá Doanh là con gái của Tần Mục Công, là vợ của Sở Bình Vương, mẹ của Sở Chiêu Vương. Vào thời Chiêu Vương, nước Sở và nước Ngô đánh nhau ở đất Cử. Nước Ngô chiến thắng nước Sở, tiến vào Dĩnh Đô của nước Sở. Chiêu Vương phải lưu vong. Ngô Vương Hạp Lư muốn toàn bộ Phi Tần ở hậu cung nước Sở thành Phi Tần của mình. Khi đến lượt Bá Doanh, Bá Doanh tay cầm dao sắc nói: “Thiếp nghe nói: Thiên tử là tấm gương sáng của thiên hạ. Công Hầu là biểu tượng của đất nước. Thiên tử mất đi tiết chế thì thiên hạ sẽ đại loạn. Chư Hầu mất đi tiết chế thì đất nước nguy cơ. Đạo vợ chồng vốn là sự khởi đầu của nhân luân, sự mở đầu của Vương giáo. Do đó, để xác định chế độ của Tiên Vương, để nam nữ thụ thụ bất thân, ngồi không cùng một chiếu, ăn không cùng mâm, cho dù là hình cụ cũng không giống nhau, khăn lược cũng không giống nhau, do đó mà soạn ra những quy định này. Nếu Chư Hầu ở bên ngoài dâm loạn sẽ để cho họ tuyệt tự. Khanh Đại Phu dâm loạn sẽ bị lưu đày. Thứ dân dâm loạn ở bên ngoài thì hình phạt là bị thiến.

Cho nên, mất Nhân có thể lấy Nghĩa để bổ cứu, mất Nghĩa có thể lấy Lễ để bổ cứu. Cái Lễ giữa nam nữ bị mất thì nhất định sẽ xảy ra cái họa vong loạn. Người tạo ra loạn lạc nếu là Công Hầu sẽ bị tuyệt tự, sẽ bị Thiên Tử diệt trừ. Hiện nay, Đại Vương có hành vi vứt bỏ biểu tượng của đất nước, phóng túng sẽ xảy ra loạn lạc, làm ra cái việc bị diệt trừ mà tuyệt tự, sao có thể ban bố sắc lệnh để khuyên răn nhân dân. Huống hồ thiếp nghe nói sống mà bị nhục không bằng chết mà vinh quang. Nếu như Đại Vương vứt bỏ cái trách nhiệm làm biểu tượng cho đất nước thì Đại Vương dựa vào cái gì để đối mặt với đất nước của mình. Nếu như thiếp có mầm mống dâm loạn thì không thể sống trên đời này. Cho nên, hành động này của Đại Vương sẽ xảy ra hai loại sỉ nhục. Thiếp nhất định sẽ lấy cái chết để thủ tiết, quyết sẽ không nghe theo sự sắp xếp của Đại Vương. Vả lại, người muốn dâm loạn với thiếp, chẳng qua chỉ vì muốn vui vẻ, nên chỉ cần Đại Vương gần đến thiếp là thiếp sẽ tự vẫn. Thiếp chết rồi thì Đại Vương được vui vẻ nỗi gì? Nếu như giết chết thiếp trước thì điều này cũng có ích gì đối với Đại Vương?”. Nghe đến đây, Ngô

Vương cảm thấy hổ thẹn bèn lùi ra.

Bá Doanh và Bảo Mẫu đóng chặt cửa cung Vĩnh Hạng. Ba mươi ngày sau, cứu binh của nước Tần đến, Chiêu Vương lại trở về nước Sở.

Bậc quân tử nói: Bá Doanh dũng cảm lại chung thủy.

Kinh Thi có câu: “Mạc mạc cát lũy, dị vu điều mai, khải đễ quân tử, cầu phúc bất hồi” (Dây sắn dây bìm dầy đặc, quấn thân cành cây khắc khắc nơi, Vua thì dễ dãi vui tươi, chẳng hề tà vạy phúc trời cầu mong) chính là ý đó vậy.

Có thơ khen rằng:

Hạp Lư thắng Sở Nhập quyết cung thất Tận thê hậu cung Mạc bất chiến lật

Bá Doanh tự thủ Kiên cố chuyên nhất

Quân tử mỹ chi

Dĩ vi hữu tiết

Tạm dịch: Hạp Lư thắng Sở Tiến vào trong cung Chiếm hết hậu cung Ai cũng sợ hãi Bá Doanh giữ tiết Kiên quyết thủy chung Người đời ca ngợi

Khen có chí khí

SỞ CHIÊU TRINH KHƯƠNG

Trinh Khương là con gái của Tề Hầu, là Phu Nhân của Sở Chiêu Vương. Sở Vương ra ngoài du ngoạn, để Phu Nhân ở lại cái đài trên sông mà đi. Khi Sở Vương nghe nói nước sông dâng cao, bèn sai sứ giả đi đón Phu Nhân, nhưng sứ giả quên mang phù tiết (vật làm tin). Sau khi sứ giả tới mời Phu Nhân đi, Phu Nhân đáp: “Đại Vương có giao ước là khi hạ lệnh đối với người trong cung, khi gọi người trong cung thì nhất định phải có phù tiết. Hiện nay, sứ giả đến mà không có phù tiết, ta không dám tùy tiện theo sứ giả”. Sứ giả nói: “Hiện nay nước sông dâng cao, nếu quay về lấy phù tiết thì e là không kịp”. Phu Nhân đáp: “Ta nghe nói cái nghĩa của người con gái trinh tiết là không vi phạm giao ước. Người dũng cảm thì không sợ chết. Đó là vì giữ gìn sự chung thủy mà thôi. Ta biết rằng nếu theo sứ giả thì sẽ được sống, ở lại đây thì sẽ bị chết chìm. Nhưng vứt bỏ giao ước mà vượt qua lễ nghĩa mà được sống chẳng thà ở lại mà bị chết”.

Thấy vậy, sứ giả đành phải quay về lấy phù tiết. Sau khi quay lại, nước sông đã dâng cao. Cái đài trên sông bị nước xô đổ. Phu nhân bị chết đuối. Sở Vương nói: “Giữ vững nhân nghĩa, vì tiết tháo mà chết, không cẩu thả mà cầu được sống, kiên quyết giữ giao ước mà giữ chữ tín, để làm trọn trinh tiết”. Thế là ban cho tên là Trinh Khương.

Bậc quân tử nói: Trinh Khương có tiết khí của người phụ nữ.

Kinh Thi có câu: “Thục nhân quân tử, kỳ nghi bất thắc” (Hiền nhân quân tử những người, uy nghi đứng đắn đời đời chẳng sai) là nói về điều này.

Có thơ khen rằng:

Sở Chiêu xuất du Lưu Khương tiệm đài

Giang thủy đại chí Vô phù bất lai Phu Nhân thủ tiết Lưu tử bất nghi

Quân tử tự yên Thượng phối Bá Cơ Tạm dịch:

Sở Vương đi du ngoạn Để Trinh Khương tiệm đài Nước sông một dâng cao Không tín vật không đi Phu nhân quyết giữ tiết Chết đuối cũng không sợ Bậc quân tử liệt vào

Cùng hàng với Bá Cơ

SỞ BẠCH TRINH CƠ

Trinh Cơ là vợ của Sở Bạch Công Thắng. Sau khi Bạch Công Thắng chết, vợ ở nhà dệt vải mà không tái giá. Ngô Vương nghe nói nàng đẹp lại đức hạnh bèn sai Đại Phu dùng hai ngàn lượng vàng và một đôi ngọc trắng làm sính lễ, dùng ba mươi cỗ xe để đón nàng, muốn cưới nàng làm Phu Nhân. Khi Đại Phu đưa sính lễ, vợ của Bạch Công Thắng từ tạ mà nói: “Khi Bạch Công còn sống, thiếp may mắn được sống trong hậu cung của chàng để quét nhà, quản lý quần áo, lau chùi giường ghế cho chàng, trở thành vợ của chàng. Bạch Công không may qua đời. Thiếp nguyện sống cạnh mộ chàng đến hết đời. Hiện nay, Đại Vương lấy vàng ngọc làm sính lễ. Vị trí Phu Nhân tôn quý không phải là vị trí của kẻ ngu muội như thiếp. Hơn nữa, vứt bỏ Nghĩa mà thuận theo dục vọng là một hành vi ô nhục. Thấy lợi quên Nghĩa là hành vi tham lam. Một người tham lam, ô nhục thì Đại Vương sẽ xem như thế nào! Thiếp từng nghe nói: Trung thần không mượn sức của người khác. Trinh nữ không đem sắc đẹp để quyến rũ người khác. Không chỉ hầu hạ người sống như vậy mà người chết rồi cũng phải như vậy. Thiếp đã không nhân nghĩa, không thể chết theo Bạch Công, hiện nay lại đi lấy người khác. Chẳng phải là quá đáng lắm sao!”, thế là từ chối không nhận sính lễ. Ngô Vương do nàng thủ tiết có nghĩa, nhận thấy rằng nàng là người hiền tài, nên ban cho nàng tên là Sở Trinh Cơ.

Bậc quân tử nói: Trinh Cơ liêm khiết lại thành tín. Như vậy xem ra, gánh nặng đường xa, lấy việc giữ nhân nghĩa làm trách nhiệm của mình chẳng phải là vô cùng quan trọng sao! Quyết làm đến cùng chẳng phải là suy nghĩ sâu xa sao!

Kinh Thi có câu: “Bỉ mỹ Mạnh Khương, đức âm bất vong” (Mạnh Khương đẹp đẽ xiết bao! Lời nàng đức hạnh, ta nào lại quên) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Bạch Công chi thê Thủ quả phưởng tích

Ngô Vương mỹ chi Sính dĩ kim bích Thê tháo cố hạnh Tuy tử bất dịch Quân tử đại chi Mỹ kỳ gia tích Tạm dịch:

Vợ của Bạch Công Ở góa dệt vải

Ngô Vương biết tiếng Sính lễ vàng ngọc Thủ tiết thờ chồng Chết không thay đổi Người đời kính trọng Ca ngợi đức hạnh

VỆ TÔNG NHỊ THUẬN

Hai người vợ sống hòa thuận của Vệ Tông Thất Linh Vương là Phu Nhân và người thiếp họ Phó. Tần diệt nước Vệ, phong cho Vệ Linh Vương làm Thế Gia, để cúng bái Tổ tiên nước Vệ. Sau khi Linh Vương mất, Phu Nhân không có con, ở góa. Người thiếp họ Phó có một người con trai nối dõi tông đường. Người thiếp họ Phó hầu hạ Phu Nhân tám năm không mảy may thay đổi, cung phụng vô cùng chăm chỉ, nghiêm túc. Phu Nhân nói với người thiếp họ Phó rằng: “Em hầu hạ ta vô cùng chăm chỉ. Con trai thì đảm trách việc thờ cúng và em thì hầu hạ ta. Ta không có gì để chiếu cố em và con. Huống hồ ta nghe nói mẹ của chủ nhân không nên lấy thân phận thê thiếp để hầu hạ người khác. Hiện nay, ta không có con trai. Theo Lễ mà nói, xem như là người bị khiển trách phế truất, mà lại được ở lại để thủ tiết thờ chồng, là sự may mắn lớn của ta. Hiện nay, lại phiền em hầu hạ ta như trước không thay đổi, trong lòng ta vô cùng hổ thẹn. Ta nguyện ra bên ngoài ở, định kỳ gặp mặt một lần. Như vậy, ta cũng yên lòng”.

Người thiếp họ Phó khóc lóc mà đáp rằng: “Phu nhân muốn cả nhà Vệ Linh gặp ba điều bất hạnh hay sao? Linh Vương không may mất sớm là bất hạnh thứ nhất. Phu Nhân không có con trai mà thê thiếp có con trai là điều bất hạnh thứ hai. Hiện nay, Phu Nhân muốn ra ngoài ở để em vào trong ở. Chẳng phải là điều bất hạnh thứ ba sao? Em nghe nói người trung lương hầu hạ Vua, không có lúc buông lơi mệt mỏi. Hiếu tử phụng dưỡng người thân thì thường lo lắng ngày không còn dài. Em thân là tiểu thiếp sao dám dùng sự cao quý của con trai để thay đổi tiết tháo của mình? Hầu hạ vốn là trách nhiệm của em. Phu Nhân sao lại mất công suy nghĩ?”.

Phu Nhân nói: “Người không có con trai lại làm cho mẹ của chủ nhân chịu nhục. Tuy em nghĩ như vậy nhưng người khác sẽ nói ta không biết lễ nghĩa. Rốt cuộc ta vẫn quyết định ra ngoài ở”. Người thiếp họ Phó lùi ra rồi nói với con trai mình rằng: “Mẹ nghe nói bậc quân tử thuận theo, cung kính gìn giữ lễ nghĩa, kính trên nhường dưới, tu dưỡng phép tắc của Tiên Tổ là thuận theo đạo. Hiện nay, Phu Nhân làm khó cho mẹ, muốn ở bên ngoài để cho mẹ ở bên trong. Làm như vậy là hành vi ngược với phép tắc. Sống ngược không bằng giữ phép tắc mà chết” thế là muốn tự tử. Người con trai khóc lóc không cho mẹ tự tử.

Phu Nhân biết được việc này thì cảm thấy sợ hãi nên đã đồng ý cho người thiếp họ Phó ở bên ngoài. Sau này, người thiếp họ Phó tậnPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN tụy hầu hạ quanh năm mà không suy giảm.

Bậc quân tử nói: Hai người phụ nữ nhường nhau, như bậc quân tử thành thật, có thể nói là đức hạnh hình thành ở bên trong, mà tên tuổi lưu lại hậu thế.

Kinh Thi có câu: “Ngã tâm phỉ thạch, bất khả chuyển dã” (Lòng ta chẳng phải đá xanh, cho nên chẳng thể đổi quanh chuyển dời) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Vệ Tông Nhị Thuận

Chấp hành hàm cố Thiếp tử tuy đại Cung dưỡng như cố Chủ phụ tàm nhượng Thỉnh cầu xuất xá Chung bất khẳng thính

Lễ thậm nhàn hạ

Tạm dịch:

Vệ Tông Nhị Thuận Đều giữ lễ nghĩa Tuy con trai người thiếp thay thế vị trí

Nhưng người thiếp vẫn hầu hạ như xưa Phu Nhân hổ thẹn Xin ra ở bên ngoài Người thiếp không nghe

Hầu hạ theo lễ

LỖ QUẢ ĐÀO ANH

Đào Anh là con gái của Đào Môn nước Lỗ. Khi còn rất trẻ đã là quả phụ, nuôi nấng đứa con thơ mồ côi cha. Bà không có anh em trai nên quán xuyến việc gia đình, lấy dệt vải làm nghề nuôi thân. Người nước Lỗ nghe danh nàng là người có nghĩa bèn cầu hôn với nàng. Đào Anh nghe xong sợ không tránh khỏi phiền phức bèn làm thơ thể hiện rằng mình sẽ không thay đổi ý chí. Trong thơ nàng có nói: “Bi hoàng hộc chi tảo quả hề, thất niên bất song, uyển cảnh độc túc hề, bất dữ chúng đồng, dạ bán bi minh hề, tưởng kỳ cố hùng, thiên mệnh tảo quả hề, độc túc hà thương. Quả phụ niệm thử hề, khấp hạ số hàng. Ô hô bi hề, tử giả bất khả vong. Phi điểu thượng nhiên hề, huống ư trinh lương. Tuy hữu hiền hùng hề, chung bất trùng hành” (Tạm dịch: Chim hoàng hộc sớm ở góa đau thương biết bao, bảy năm không cùng chim trống sánh đôi, thui thủi sống một mình, không muốn tụ tập với những con hoàng hộc khác. Ban đêm kêu lên những tiếng bi thương, để thương nhớ con chim trống đã chết. Trời xanh định trước số mệnh đơn côi, cho dù có sống một mình thì có gì đáng buồn. Mỗi lần quả phụ nghĩ đến điều này, lệ thành dòng hai hàng tuôn rơi. Than ôi! Sao mà đau thương! Người đã mất rồi sao mà không quên được! Chim muông còn như vậy! Huống hồ là người trinh tiết hiền lương. Cho dù có người con trai tài giỏi đến cầu thân, rốt cuộc cũng không thể đồng hành).

Sau khi Người nước Lỗ biết được bèn nói: “Không thể có được người phụ nữ này” thế là không dám thỉnh cầu với nàng nữa. Đào Anh ở vậy suốt đời.

Bậc quân tử nói: Đào Anh trinh tiết chung thủy lại có thể không quên người xưa.

Kinh Thi có câu: “Tâm chi ưu hĩ, ngã ca thả dao” (Nỗi lòng sầu não xót xa, ta cùng chung hát, lại ca một mình) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Đào Anh thiếu quả

Phưởng tích dưỡng tử Hoặc dục thủ yên Nãi tự tu lý

Tác ca tự minh Cầu giả nãi chỉ Quân tử xưng dương Dĩ vi nữ kỷ

Tạm dịch:

Đào Anh sớm ở góa Dệt vải nuôi con Có người cầu hôn Xét lại lòng mình Làm thơ tỏ rõ lòng mình Người cầu hôn không cưỡng cầu Người đời khen ngợi

Chép lại sự tích

LƯƠNG QUẢ CAO HẠNH

Cao Hạnh là quả phụ nước Lương. Người phụ nữ này không những xinh đẹp lại có đức hạnh. Chồng chết sớm. Nàng ở vậy không tái giá. Quý tộc nước Lương có nhiều người theo đuổi nàng nhưng đều không được. Lương Huệ Vương biết tiếng cũng sai Tể Tướng mang sính lễ đến cầu hôn. Cao Hạnh nói: “Chồng thiếp không may mất sớm.

Thiếp vốn phải chết theo chồng. Tuy nhiên, thiếp phải nuôi con thơ mồ côi nên không thể theo chân chồng. Thiếp khó khăn lắm mới tránh được các quý tộc đến cầu hôn. Hiện nay, Đại Vương lại đến cầu hôn. Thiếp nghe nói rằng đạo nghĩa của người phụ nữ là phải thủ tiết thờ chồng, quyết không tái giá, để bảo toàn trinh tiết, tín nghĩa. Nay trốn cái chết để sống là bất tín, thấy sang quý mà quên bần hàn là bất trinh, vứt bỏ tín nghĩa thì sao có thể làm người sống trong trời đất”. Nàng bèn soi gương và cầm dao cắt mũi của mình rồi nói với sứ giả rằng: “Thiếp đã tự xử phạt mình. Sở dĩ thiếp chưa chấm dứt mạng sống của mình là bởi vì không nhẫn tâm vứt bỏ đứa con côi cút yếu đuối, để nó không ai chăm sóc. Lương Huệ Vương cầu hôn thiếp chẳng qua là vì sắc đẹp của thiếp. Hiện nay, thiếp đã trở thành người xấu xí thì chung quy có thể tha cho thiếp rồi”.

Tể Tướng quay về bẩm báo. Lương Huệ Vương biểu dương nghĩa khí đức hạnh của nàng, ban cho nàng danh hiệu Cao Hạnh.

Bậc quân tử nói: Cao Hạnh trinh tiết mà giữ lễ nghĩa.

Kinh Thi có câu: “Vị dư bất tín, hữu như hạo nhật” (Anh rằng: “Anh chẳng tin đâu!”. Em thề: “Trong trắng khác nào thái dương”).

Có thơ khen rằng:

Cao Hạnh xứ Lương Trinh chuyên tinh thuần Bất tham hành quý Vụ tại nhất tín Bất thụ Lương sính

Nhị tị hình thân

Quân tử cao chi Hiển thị hậu nhân Tạm dịch:

Cao Hạnh đất Lương Trinh chuyên khéo léo Không tham phú quý Mong giữ chữ tín

Không nhận sính lễ Tự mình cắt mũi Người đời ca ngợi Nêu gương đời sau

TRẦN QUẢ HIẾU PHỤ

Hiếu Phụ là quả phụ trẻ tuổi ở đất Trần. Nàng 16 tuổi lấy chồng, chưa có con. Chồng của nàng theo quy định phải đi lính. Khi người chồng sắp xuất phát có dặn dò Hiếu Phụ rằng: “Ta đi không biết sống chết ra sao. Nhưng ta còn có mẹ già, lại không có anh em. Giả sử ta thật sự không trở về, nàng có bằng lòng phụng dưỡng mẹ ta không?”. Hiếu Phụ đáp: “Thiếp nhất định sẽ phụng dưỡng mẹ”. Người chồng quả nhiên không trở về. Hiếu Phụ phụng dưỡng mẹ chồng không những không suy giảm mà yêu thương nhiều thêm. Nàng lấy dệt vải làm nghề mưu sinh, trước sau không có ý tái giá. Sau khi để tang ba năm. Do nàng còn trẻ lại chưa có con, lại sớm trở thành góa phụ nên cha mẹ nàng rất đau lòng và muốn nàng đi lấy người khác. Hiếu Phụ nói: “Con nghe nói giữ chữ Tín là điều quan trọng nhất mà con người theo đuổi. Giữ Nhân Nghĩa là hành vi tiết tháo của con người. Con may mắn rời xa cha mẹ, theo nghiêm lệnh của cha mẹ mà hầu hạ chồng. Chồng con trước khi đi, từng dặn dò con chăm sóc mẹ chồng. Con đã đồng ý rồi. Nhận sự ủy thác của người khác, sao có thể dễ dàng vứt bỏ! Vứt bỏ ủy thác quan trọng của chồng là không giữ chữ Tín, phản bội người đã mất là không Nhân Nghĩa. Không thể như vậy được!”.

Mẹ nàng nói: “Mẹ thương cho con sớm đã trở thành quả phụ”. Hiếu Phụ nói: “Con nghe nói thà rằng chết vì Nghĩa chứ không mong vứt bỏ Nhân Nghĩa mà được sống. Huống hồ đã đồng ý phụng dưỡng mẹ chồng mà không thể phụng dưỡng đến già, hứa với chồng mà không giữ chữ Tín thì dựa vào cái gì để đứng giữa nhân gian! Hơn nữa làm con dâu của người ta, vốn phải phụng dưỡng cho mẹ chồng. Chồng con bất hạnh mất sớm, không thể tận lễ nghĩa của người con. Hiện nay lại bắt con rời xa không phụng dưỡng mẹ chồng nữa là biểu hiện phẩm hạnh không tốt của chồng con và sự không hiếu thuận của con. Nếu như không hiếu thuận, không giữ chữ Tín, không có Nhân Nghĩa thì dựa vào cái gì để sống giữa nhân gian!”. Vì lí do này mà nàng muốn tự sát. Vì thế, cha mẹ nàng sợ mà không dám khuyên nàng tái giá nữa và để nàng phụng dưỡng mẹ chồng 28 năm. Mẹ chồng sống đến 84 tuổi, sống hết tuổi trời mới mất. Nàng bán nhà cửa ruộng vườn, an táng cho mẹ chồng, cả đời thủ tiết thờ cúng.

Thái Thú Hoài Dương đem việc này báo lên trên. Hán Văn Đế nhận thấy rằng nàng là người nghĩa tiết cao thượng, giữ chữ Tín rất đáng quý, hành vi đáng được ca ngợi bèn sai sứ giả ban cho 40 cân vàng, phục hồi lại cuộc sống trước đây của nàng, ban cho nàng danh hiệu Hiếu Phụ.

Bậc quân tử nói: Phương diện chuẩn mực đạo đức của Hiếu Phụ vô cùng chu đáo.

Kinh Thi có câu: “Phỉ trực dã nhân, bỉnh tâm tắc uyên” (Con người ấy chánh trực, nội tâm phong phú lại thâm trầm) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Hiếu Phụ xứ Trần

Phu tử vô tử Tỷ tương giá chi Chung bất thính mẫu

Chuyên tâm dưỡng cô Nhất tiếu bất cải Thánh Vương gia chi

Hiệu viết Hiếu Phụ

Tạm dịch:

Hiếu Phụ xứ Trần Chồng chết không con Mẹ bắt tái giá

Không nghe lời mẹ Một lòng nuôi mẹ chồng Quyết không tái giá Thánh Vương ca ngợi

Ban tên Hiếu Phụ

QUYỂN V TIẾT NGHĨA TRUYỆN

Duy bậc Tiết nghĩa Không tránh né cái chết Thích điều lành mộ khí tiết Trọn đời không phụ nghĩa Thành tín dũng cảm Nếu có điều nguy hiểm Nhưng đúng điều nghĩa Liền không hề ngần ngại Những người làm vợ học theo

Lấy đó làm nền tảng

LỖ HIẾU NGHĨA BẢO

Hiếu Nghĩa Bảo là bảo mẫu của Lỗ Hiếu Công, là quả phụ của gia tộc họ Tang. Trước đây, cha của Lỗ Hiếu Công là Vũ Công cùng với hai người con trưởng là Quát và con thứ là Huy cùng sang triều kiến

Chu Tuyên Vương. Chu Tuyên Vương lập Huy làm Thái Tử nước Lỗ. Sau khi Vũ Công chết, Huy lên ngôi, là Lỗ Ý Công. Hiếu Công lúc đó được mọi người gọi là Công Tử Xứng, là con út của Vũ Công. Nghĩa Bảo đem con của bà vào trong cung, nuôi cùng Công Tử Xứng. Con trai của Quát là Bá Ngự cùng với những người ủng hộ Bá Ngự ở nước Lỗ làm loạn, tấn công vào cung, giết Lỗ Ý lên làm Vua, thế rồi tìm giết Công Tử Xứng để trừ hậu họa. Nghĩa Bảo biết được Bá Ngự muốn giết Công Tử Xứng bèn để cho con trai mình mặc quần áo của Công Tử Xứng và ngủ ở chỗ của Công Tử Xứng. Bá Ngự giết chết con trai của Nghĩa Bảo. Nghĩa Bảo bế Công Tử Xứng chạy trốn, trên đường thì gặp cậu của Công Tử Xứng. Người cậu hỏi có phải Xứng đã bị giết chết, Nghĩa Bảo đáp: “Chưa chết! Đang ở đây!”. Người cậu hỏi: “Sao tránh được đại nạn mà trốn ra được?”. Nghĩa Bảo đáp: “Dùng con của tôi thay thế mới trốn thoát được”. Thế là Nghĩa Bảo đem Công Tử Xứng trốn ra ngoài.

Mười một năm sau, Đại Phu nước Lỗ biết được Công Tử Xứng sống ở chỗ của Nghĩa Bảo bèn thỉnh cầu Thiên tử nhà Chu giết Bá Ngự và lập Công Tử Xứng lên làm Vua, và Công Tử Xứng trở thành Lỗ Hiếu Công. Người nước Lỗ vô cùng tôn kính Nghĩa Bảo.

Luận Ngữ có nói: “Khả dĩ thác lục xích chi cô” (Có thể giao phó một Hoàng tử mồ côi cao sáu thước), Nghĩa Bảo là người như vậy.

Có thơ khen rằng:

Bá Ngự tác loạn Do Lỗ cung khởi Hiếu Công nhũ mẫu Tang thị chi mẫu Đào nặc Hiếu Công Dịch dĩ kỳ tử

Bảo mẫu nhược tư Diệc thành túc thị Tạm dịch:

Bá Ngự làm loạn Tấn công Cung điện Nhũ mẫu của Hiếu Công Mẹ của họ Tang Dùng con trai mình Thay thế Hiếu Công Đem Hiếu Công trốn chạy

Bảo Mẫu như vậy Thật đáng nương tựa

SỞ THÀNH TRỊNH MẬU

Trịnh Mậu là nàng hầu đi theo con gái họ Trịnh khi xuất giá, là phu nhân của Sở Thành Vương. Lúc đầu, khi Sở Thành Vương lên trên đài cao ở hậu cung, người trong cung đều nghiêng đầu nhìn, chỉ có Trịnh Mậu đi thẳng không quay đầu lại, bước đi chậm rãi không biến đổi. Sở Vương nói: “Người đi phía trước quay đầu lại đây”. Trịnh Mậu không quay đầu lại. Sở Vương lại nói: “Quay đầu lại ta sẽ cho nàng làm phu nhân”. Trịnh Mậu vẫn không quay đầu lại. Sở Vương nói: “Quay lại nhìn ta sẽ cho nàng ngàn vàng và phong tước cho cha và anh em trai của nàng”. Trịnh Mậu vẫn đi đường của mình mà không quay đầu lại. Sở Thành Vương đi xuống đài rồi hỏi nàng: “Phu nhân là vị trí tôn quý, phong tước là bổng cao lộc hậu, chỉ cần nàng quay đầu lại là có thể được những thứ này mà nàng lại không quay đầu lại, là tại vì sao?”. Trịnh Mậu đáp: “Thiếp nghe nói dáng vẻ của người phụ nữ là phải đoan chính lại hòa nhã. Hiện nay, Đại Vương ở trên đài cao quay đầu nhìn thiếp đã là hành vi không phù hợp với lễ nghĩa. Thiếp không quay đầu lại, Đại Vương lại bảo cho làm phu nhân, gia phong tước vị. Nếu như quay đầu lại thì thiếp tham lam phú quý, tham lợi mà quên nghĩa. Nếu đã quên nghĩa thì sao có thể hầu hạ Đại Vương?”. Sở Vương nói: “Hay!” thế là lập nàng làm phu nhân.

Sau một năm sống với nhau, Sở Vương muốn lập Công tử Thương Thần làm Thái tử. Sở Vương hỏi lệnh doãn là Tử Thượng. Tử Thượng nói: “Đại Vương còn trẻ, lại có nhiều con trai được sủng ái, một khi lập Thái tử rồi lại phế truất nhất định sẽ sinh đại loạn. Huống hồ Thương Thần mắt như ong, tiếng nói như sài lang, nhất định là người tàn nhẫn, không thể lập làm Thái tử”. Sau khi Sở Vương bãi triều, hỏi phu nhân Trịnh Mậu, phu nhân nói: “Lời của lệnh doãn thật chính xác, có thể nghe theo ý kiến của lệnh doãn”. Sở Vương không nghe, thế là lập Thương Thần làm Thái tử. Sau đó, Thương Thần lấy việc Tử Thượng cứu nước Thái làm lý do, dâng tấu nói lời gièm pha để giết hại Tử Thượng. Trịnh Mậu nói với bảo mẫu rằng: “Ta biết đạo của người phụ nữ chỉ là những việc hầu hạ, cung phụng thực phẩm mà thôi. Cho dù là như vậy, có những việc phát hiện được thì không thể cất giữ trong lòng. Lúc đầu, Tử Thượng nói không thể lập Thái tử. Thái tử oán hận Tử Thượng nên dùng lời gièm pha để giết Tử Thượng.

Đại Vương không điều tra cẩn thận để cho người vô tội bị tội. Đây là điên đảo trắng đen, trên dưới rối loạn. Đại Vương có nhiều con trai được sủng ái, họ đều muốn có được đất nước. Thái tử tham lam, tàn nhẫn, rất sợ bị mất vị trí Thái tử. Đại Vương lại không hiểu được điểm này, không có cách gì để choPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN Đại Vương hiểu được. Con trưởng và con thứ tranh chấp lẫn nhau, nhất định sẽ xảy ra họa hoạn”.

Sau đó, quả nhiên Sở Vương lại muốn lập công tử Chức. Trịnh Mậu nói với bảo mẫu rằng: “Ta nghe nói nếu như đã tín nhiệm thì không hoài nghi. Hiện nay, Đại Vương lại muốn thay Chức làm Thái tử. Ta sợ là sẽ xảy ra tai họa. Nhưng ta nói chuyện này với Đại Vương thì Đại Vương không trả lời ta. Xem ra Đại Vương cho rằng Thái tử không phải là con của ta, hoài nghi ta bịa đặt dựng chuyện, không có ý tốt. Một khi bị hoài nghi sẽ sinh ác ý, mọi người ai biết được là không phải như vậy. Sống mà không giữ vững chính nghĩa thì chi bằng dùng cái chết để chứng minh điều này. Đại Vương biết được ta dùng cái chết để chứng minh là không tình riêng, nhất định sẽ hiểu được là không thể phế truất Thái tử”. Nói rồi bèn tự vẫn. Bảo mẫu đem lời nói của Trịnh Mậu bẩm báo lại với Sở Vương. Lúc này Thái tử đã biết được Sở Vương muốn phế truất mình bèn dấy binh làm loạn, bao vây cung điện. Sở Vương xin đợi ăn nốt món chân gấu rồi chết, nhưng Thương Thần không cho. Sở Vương bị buộc phải tự vẫn.

Bậc quân tử nói: Không phải là người vô cùng nhân đức, ai lại có thể lấy cái chết để khuyên can. Kinh Thi có câu: “Xả mệnh bất du” (Dù cho mất mạng chẳng thay đổi lòng) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Trịnh Mậu tiên thức Chấp tiết hữu thường Hưng ư bất cố Tuất phối Thành Vương Tri Thương Thần loạn

Ngôn chi thậm cường

Tự hiềm phi tử Dĩ sát thân minh Tạm dịch:

Trịnh Mậu biết trước

Thường giữ lễ nghĩa Do không quay đầu Trở thành Phu Nhân Của Vua Thành Vương Thương Thần làm loạn Tận lực can gián Biết Thành Vương hiềm nghi Không phải con mình Tự vẫn chứng minh Không có tình riêng

TẤN NGỮ HOÀI DOANH

Hoài Doanh là con gái của Tần Mục Công, là Phi tử của Thái tử Cơ Ngữ. Khi Ngữ sang làm con tin ở nước Tần, Tần Mục Công đem con gái là Hoài Doanh gả cho Ngữ. Sáu năm sau, Ngữ chuẩn bị trốn về nước Tấn, nói với Hoài Doanh rằng: “Ta xa nước Tấn đã mấy năm rồi, tuy cha con đã quên việc tiếp ứng, nhưng quan hệ giữa Tần và Tấn cũng không mật thiết hơn. Chim bay quá xa sẽ quay về, chồn cáo khi chết cũng quay về hang ổ của mình, cho dù ta có chết, cũng phải ở nước Tấn. Nàng có thể đi cùng ta không?”. Hoài Doanh đáp: “Chàng là Thái tử nước Tấn, ở nước Tần chịu nhục, chàng muốn rời đi, đương nhiên là việc hợp tình lý! Cho dù là như vậy, nhưng Vua của thiếp để cho thiếp đến hầu hạ chàng ý là muốn chàng ở lại nước Tần. Hiện nay thiếp không giữ được chàng là thiếp bất tài, theo chàng về nước Tấn là vứt bỏ Vua của thiếp, nói ra ý nghĩ của chàng là thiếp phụ nghĩa. Ba điều này không điều khả thi. Cho dù thiếp không trốn theo chàng, thì chàng cũng có thể trốn đi, thiếp không dám tiết lộ ý nghĩ của chàng, nhưng cũng không dám theo chàng trốn đi”. Thế là Ngữ bỏ trốn về nước Tấn.

Bậc quân tử nói: Hoài Doanh giỏi việc xử lý những vấn đề nan giải giữa vợ chồng.

Có thơ khen rằng:

Tấn Ngự chất Tần Phối dĩ Hoài Doanh

Ngự tương dữ đào Doanh bất khẳng thính Diệc bất tiết ngôn Tháo tâm thậm bình

Bất cáo sở túng Vô sở a khuynh Tạm dịch:

Ngự sang làm con tin ở Tần Được gả Hoài Doanh cho Ngự muốn cùng Doanh bỏ trốn Doanh không chịu nghe theo

Nhưng cũng không tiết lộ tin tức Tâm tư vô cùng cân bằng Không nói mình theo bên nào Cũng không nghiêng về bên nào

SỞ CHIÊU VIỆT CƠ

Sở Chiêu Việt Cơ là con gái của Việt Vương Câu Tiễn, là Phi tử của Sở Chiêu Vương. Có một lần, Sở Chiêu Vương du ngoạn, Thái Cơ bên trái, Việt Cơ bên phải. Sở Vương đích thân đánh xe tứ mã chạy băng băng, sau đó lên trên đài cúng tế thần thổ địa, nhìn ra xa về phía vườn Vân Mộng, ngắm nhìn các sĩ đại phu săn bắn. Lúc vô cùng cao hứng, Chiêu Vương quay đầu lại nói với hai Phi tử rằng: “Có vui không?”. Thái Cơ đáp: “Rất vui!”. Sở Vương nói: “Quả nhân nguyện cùng nàng khi sống thì như thế này, sau khi chết cũng có thể vui như thế này”. Thái Cơ nói: “Ngày xưa Vua của nước thiếp vốn là thông qua việc sai khiến lê dân mở rộng vườn săn để cho ngựa của Đại Vương mặc sức chạy, cho nên coi thiếp là lễ vật dâng tặng cho Đại Vương. Hiện nay, thiếp với các Phi tần kề vai sát cánh, vốn mong sống cùng nhau vui vẻ, chết cũng được cùng nhau”. Sở Vương quay đầu lại bảo sử quan ghi chép lại: “Thái Cơ bằng lòng chết theo ta”. Sau đó lại hỏi Việt Cơ, Việt Cơ đáp rằng: “Ngày xưa, Vua Trang Vương nước thiếp trụy lạc ba năm, không nghĩ đến việc quản lý chính sự quốc gia, cuối cùng cũng có thể sửa chữa, thế là xưng bá thiên hạ. Thiếp cho rằng Đại Vương cũng có thể học Vua nước thiếp, sửa đổi việc vui chơi hưởng lạc thành chăm chỉ trong việc cai quản chính sự quốc gia. Hiện nay lại không như vậy, Đại Vương muốn thiếp cùng Đại Vương hưởng lạc mà đồng sinh đồng tử, như vậy sao có được! Đại Vương dùng vải vóc, xe ngựa làm lễ vật để lấy thiếp làm vợ. Vua nước thiếp ở Thái miếu nhận lễ vật của Đại Vương, lúc đó không có hẹn ước cùng chết theo Đại Vương. Thiếp nghe các vị trưởng lão nói, người phụ nữ dùng cái chết để thể hiện lòng nhân từ của quốc Vương, để lấy được sự sủng ái của Đại Vương, nhưng chưa nghe nói là phải chết theo một cách tùy tiện, lấy cái chết hồ đồ mà cảm thấy vinh hạnh.

Thiếp không dám đồng ý với cách nghĩ của Đại Vương”. Thế là Sở Vương tỉnh ngộ, nghe xong Việt Cơ nói thì vô cùng tôn kính nàng, nhưng vẫn thân cận với Thái Cơ. Hai mươi lăm năm sau, Sở Vương đi cứu nước Trần, hai người Phi tử cùng đi theo. Sở Vương trên đường hành quân thì bị bệnh. Lúc đó có mây đỏ vây quanh mặt trời, giống như chim bay qua bầu trời. Sở Vương hỏi Chu sử quan, sử quan nói: “Điều này có hại đến Đại Vương, nhưng có thể chuyển dịch sang cho các tướng lĩnh”. Các tướng lĩnh sau khi nghe xong đều thỉnh cầu là xin thần linh chuyển tai họa sang cho mình. Sở Vương nói: “Các tướng lĩnh đối với quả nhân mà nói thì giốngPHỤ NỮ TỐT THIÊN HẠ AN tay với chân, hiện nay chuyển tai họa sang cho họ, chẳng nhẽ để cho quả nhân xa lìa thân thể của quả nhân hay sao?”. Sở Vương kiên quyết không đồng ý làm như vậy. Việt Cơ nói: “Đức độ của Đại Vương thật là vĩ đại! Do vậy, thiếp nguyện ý theo Đại Vương. Trước đây khi đi du ngoạn thiếp không hứa cùng chết theo Đại Vương. Đến khi Đại Vương có thể lấy lễ để đối đãi với người khác thì người trong nước đều sẽ chết theo Đại Vương, huống hồ là thiếp! Xin để thiếp được đi trước xuống địa phủ dẹp hết đám hồ ly rồi tiếp đón Đại Vương”. Sở Vương nói: “Lúc trước khi du ngoạn chẳng qua quả nhân nói đùa mà thôi, nàng nhất định muốn chết theo thì đây là biểu hiện quả nhân không có đạo đức”. Việt Cơ nói: “Ngày xưa miệng thiếp không nói ra, nhưng lòng thì đã hứa rồi. Thiếp nghe nói, người giữ chữ tín sẽ không thay lòng đổi dạ, người có nghĩa khí sẽ không bày đặt sự việc. Thiếp nguyện chết vì Đại Vương giữ nghĩa khí, không nguyện chết vì Đại Vương ham chơi trụy lạc”. Thế là bèn tự sát. Sở Vương bệnh càng ngày càng nặng, muốn đem ngôi Vua truyền cho ba người em, ba người em đều không đồng ý. Cuối cùng Sở Vương chết trong quân. Thái Cơ lại không thể chết cùng. Ba người em trai của Sở Chiêu Vương là Tử Lư, Tử Tây, Tử Kỳ thương lượng với nhau nói: “Mẹ có thể giữ chữ tín thì con trai nhất định sẽ là người có lòng nhân nghĩa”, thế là bèn ra lệnh cho quân đội dừng lại, phong tỏa tin tức rồi đón con trai của Việt Cơ là Hùng Chương đến lập thành Sở Huệ Vương, sau đó mới thu binh trở về an táng Chiêu

Vương. Bậc quân tử nói: Việt Cơ có thể giữ chữ tín, vì nghĩa mà chết.

Kinh Thi có câu: “Đức âm mạc vi, cập nhĩ đồng tử” (Tiếng thơm chẳng dám trái nào, với chàng cùng chết theo nhau một lòng). Việt Cơ là người như vậy.

Có thơ khen rằng:

Sở Chiêu du lạc Yếu Cơ tùng tử Thái Cơ hứa Vương Việt Cơ chấp lễ Chung độc tử tiết Quần thần gia mỹ

Duy tư lưỡng Cơ Kỳ đức bất tỷ Tạm dịch:

Chiêu Vương du ngoạn Yêu cầu hai nàng Phi tử chết cùng mình Thái Cơ đồng ý với Chiêu Vương Việt Cơ theo lễ nghĩa Cuối cùng vì nghĩa mà chết Quần thần khen ngợi Chỉ là hai người phụ nữ Nhưng đạo đức không thể so sánh

CÁI TƯỚNG CHI THÊ

Cái Tướng chi thê là vợ của Khâu Tử, Phó Tướng của nước Cái. Người Nhung thảo phạt nước Cái, giết Vua nước Cái, ra lệnh cho quần thần nước Cái rằng: “Người nào dám tự sát thì vợ con sẽ bị giết sạch”. Khâu Tử tự sát, có người cứu sống nên không chết. Sau khi về nhà, vợ của Khâu Tử nói: “Thiếp nghe nói tướng lĩnh có khí tiết dũng cảm không cầu được sống, cho nên binh sĩ mới tận hết sức mà không sợ chết, do đó chiến đấu có thể chiến thắng, công đánh mà có thể chiếm được, đất nước mới có thể sinh tồn, Vua mới được yên ổn. Chiến đấu không dũng cảm là bất hiếu. Vua chết mà mình không chết là bất trung. Hiện nay đánh thua trận, Vua chết mà sao chàng vẫn còn sống? Chàng quên trung hiếu rồi sao lại nhẫn tâm trở về?”. Khâu Tử đáp: “Nước Cái yếu mà kẻ địch là nước Nhung lớn mạnh, ta đã tận hết toàn lực, Vua không may mà chết, ta vốn đã tự sát, nhưng có người cứu mới không chết”. Người vợ hỏi: “Lúc đó là có người cứu chàng. Bây giờ thì sao?”. Khâu Tử nói: “Không phải là ta yêu quý bản thân mà người Nhung có lệnh rằng người nào mà tự sát nhất định sẽ giết hết vợ con của họ. Cho nên, ta mới không tự sát nữa. Hơn nữa, hiện nay chết thì có ích gì cho Vua của chúng ta?”. Người vợ nói: “Thiếp nghe nói Vua lo lắng là sự sỉ nhục của bề tôi. Vua bị nhục thì bề tôi sẽ lấy cái chết để chống chọi. Hiện nay,

Vua đã chết, chàng lại không chết, có thể nói là nghĩa ư? Rất nhiều binh sĩ bị giết, không thể cứu đất nước, bản thân lại sống, có thể nói là nhân ư? Lo lắng cho vợ con mà quên đi nhân nghĩa, phản bội Vua của mình mà thân cận với kẻ cướp, có thể nói là trung ư! Người không có đạo nghĩa của bày tôi trung thành, không có hành vi nhân nghĩa thì có thể nói là hiền tài sao! Trong Chu Thư có nói: Vua trước thần dân sau, cha mẹ trước anh em sau, anh em trước bạn bè sau, bạn bè trước vợ sau. Vợ là tình riêng tư, phụng sự cho Vua là nghĩa trung. Hiện nay chàng vì nguyên nhân vợ con mà vứt bỏ khí tiết của kẻ làm bề tôi, không quan tâm đến lễ nghĩa phụng sự Vua, vứt bỏ đạo làm bề tôi mà mưu cầu tình riêng vợ con, tham sống sợ chết, ngay như thiếp là người phụ nữ cũng cảm thấy là một sự sỉ nhục, huống hồ là chàng! Thiếp sẽ không cùng chàng sống mà chịu nhục”, thế là tự vẫn.

Vua nước Nhung thấy nàng là người hiền đức bèn bày lễ Thái Lao cúng tế nàng rất long trọng, còn lấy lễ Tướng Quân để an táng nàng, ban cho em trai nàng nghìn lượng vàng, còn cho em trai nàng làm quan, cử em trai nàng cai trị nước Cái.

Bậc quân tử nói: Vợ của các tướng lĩnh nước Cái trong sáng lại có tinh thần nghĩa khí.152 Kinh Thi có câu: “Thục nhân quân tử, kỳ đức bất hồi” (Người quân tử thiện lương, Đức hạnh chính trực không tà vậy) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Cái tướng chi thê Cứ tiết duệ tinh Nhung ký diệt Cái Khâu Tử độc sinh

Thê sỉ bất tử Trần thiết ngũ vinh

Vi phu tiên tử

Tuất di hiển danh

Tạm dịch:

Vợ Tướng nước Cái Nghĩa khí chuyên nhất Nhung diệt nước Cái Khâu Tử còn sống Vì Khâu Tử không tuẫn tiết Vợ thấy sỉ nhục Kể năm loại vinh dự Trung, Hiếu, Nhân, Nghĩa, Hiền, Nguyện không chịu nhục Đã chết trước chồng

Sau để lại tiếng thơm

LỖ NGHĨA CÔ TỈ

Lỗ nghĩa cô tỉ là người phụ nữ sống ở nơi thôn quê nước Lỗ. Khi nước Tề đánh đến vùng thôn quê của nước Lỗ thì thấy có một người phụ nữ bế một đứa bé, tay dẫn một đứa bé khác. Khi quân đội sắp đuổi đến nơi thì người phụ nữ bỏ đứa bé đang bế trên tay xuống rồi bế đứa bé đang dắt lên rồi chạy lên trên núi. Đứa bé bị bỏ lại chạy theo sau kêu khóc. Người phụ nữ cứ chạy thẳng mà không quay lại. Vị Tướng nước Tề hỏi đứa bé: “Người chạy phía trước có phải là mẹ của cháu không?”. Đứa bé đáp: “Đúng vậy!”. Lại hỏi đứa bé rằng: “Người mà mẹ cháu bế là ai?”. Đứa bé đáp: “Cháu không biết ạ”. Thế là vị Tướng nước Tề đuổi theo người phụ nữ, binh lính có người chuẩn bị bắn cung tên giết người phụ nữ, nên lớn tiếng hô to: “Dừng lại! Nếu không dừng lại sẽ bị bắn”. Người phụ nữ quay lại. Vị tướng nước Tề hỏi đứa bé mà người phụ nữ bế là ai, đứa bỏ lại là ai. Người phụ nữ đáp: “Đứa bé được bế là con của anh trai tôi. Đứa bé bị bỏ lại là con của tôi. Khi thấy binh lính đến, sức của tôi không thể cùng bảo vệ cho hai đứa bé, cho nên mới bỏ đứa con của tôi”. Vị Tướng nước Tề hỏi: “Con cái mà nói là người thân nhất của mình, là người mà trong lòng yêu thương nhất. Hiện nay, cô vứt bỏ con mình mà bế con của anh trai để chạy trốn. Vì sao lại như vậy?”. Người phụ nữ đáp: “Yêu quý con trai của mình là tình riêng. Yêu quý con của anh trai là nghĩa chung. Vứt bỏ nghĩa chung mà thiên lệch tình riêng, để cho con trai của anh chết, con trai của mình sống, tốt thì có tốt nhưng như vậy Vua nước Lỗ sẽ không tiếp nhận tôi, các quan sẽ không bằng lòng cung cấp nuôi dưỡng tôi, nhân dân cũng sẽ không giao tiếp với tôi. Giả sử như vậy thì tôi không có nơi dung thân, không có nơi để dừng chân. Mất đi con trai mình, tất nhiên là làm tôi đau lòng, nhưng so với chính nghĩa thì điều này có là gì. Cho nên, tôi mới nhẫn tâm bỏ lại con trai mình mà giữ lấy chính nghĩa, không để cho người khác thấy nước Lỗ chúng tôi không có chính nghĩa”.

Sau khi nghe người phụ nữ nói xong, vị Tướng nước Tề bèn án binh bất động, dừng lại và sai người báo với Vua Tề rằng: “Không thể công đánh nước Lỗ vì chúng thần vừa vào đến biên giới nước Lỗ, phụ nữ nơi rừng núi đều biết giữ tiết tháo, thực thi chính nghĩa, không lấy tình riêng mà hại đến chính nghĩa, huống hồ là các sĩ đại phu! Nay thần thỉnh cầu được lui binh”. Vua Tề chấp thuận. Vua nước Lỗ biết được việc này bèn ban cho nàng trăm súc vải vóc và gọi nàng là Nghĩa Cô Tỉ. Công chính mà thành tín, quả đoán mà chính nghĩa. Giữ vững chính nghĩa là việc vô cùng quan trọng. Cho dù là một người phụ nữ ở dân gian, đất nước còn có thể nương tựa, huống hồ có thể dùng lễ nghĩa để quản trị đất nước!154 Kinh Thi có câu: “Hữu giác đức hạnh, tứ quốc thuận chi” (Hễ có đức sáng soi thẳng thắn, nước bốn phương đều hẳn thuận theo) là có ý này.

Có thơ khen rằng: Tề quân công Lỗ Nghĩa Cô hữu tiết Kiến quân tẩu sơn Khí tử bão điệt Tề tướng vấn chi

Hiền kỳ suy lý Nhất phụ vi nghĩa

Tề binh toại chỉ

Tạm dịch:

Quân Tề đánh Lỗ Nghĩa Cô giữ nghĩa Nhìn thấy binh lính Bèn chạy lên núi Bỏ con bế cháu Tướng Tề hỏi đến Suy theo lý lẽ Biết là người hiền Vì một phụ nữ có nghĩa

Nước Tề lui binh

ĐẠI TRIỆU PHU NHÂN

Đại Triệu phu nhân là con gái của Triệu Giản Tử, là chị của Tương

Tử, là phu nhân của Vua nước Đại. Triệu Giản Tử qua đời, Triệu Tương Tử còn chưa cởi áo tang đã tới Hạ Ốc Sơn mời Vua Đại dự tiệc, sai đầu bếp cầm cái đấu mời Vua Đại và tùy tùng ăn uống, nhân cơ hội rót rượu đã ra ám hiệu cho đầu bếp giết Vua nước Đại và tùy tùng, rồi nhân đó dấy binh dẹp yên nước Đại, xong đón chị gái là Triệu phu nhân. Phu nhân nói: “Ta nhận lệnh của Tiên Vương đến hầu hạ Vua nước Đại, đến nay đã hơn mười năm. Hiện nay, nước Đại không có lỗi gì lớn mà em lại tàn sát Vua nước Đại. Bây giờ nước Đại đã bị diệt vong. Ta sẽ đến nơi nào? Huống hồ ta nghe nói, người phụ nữ theo lễ nghĩa không thể lấy hai chồng. Ta sao có thể lấy người chồng thứ hai! Em muốn đón ta đến nơi đâu? Bởi vì em trai mà sơ suất với chồng là bất nghĩa, bởi vì chồng mà oán trách em trai là bất nhân. Ta không dám oán trách, nhưng cũng không dám theo em về”, thế là than khóc, kêu trời rồi tự sát ở đất Mi Kê. Người nước Đại đều tưởng nhớ đến bà.

Bậc quân tử nói: Triệu phu nhân trong hoàn cảnh khó khăn mà khéo việc xử lý tình nghĩa vợ chồng.

Kinh Thi có câu: “Bất tiếm bất tặc, tiển bất vi tắc” (Không điều hại, không điều sai, để làm phép tắc ít ai chẳng dùng) là nói điều này.

Có thơ khen rằng:

Duy Triệu Tương Tử Đại Phu Nhân đệ Tập diệt Đại Vương Nghênh thủ kỳ tỉ Tỉ dẫn nghĩa lý

Xưng dẫn tiết lễ

Bất quy bất oán Toại lưu dã tử Tạm dịch:

Triệu Tương Tử Em trai Đại Phu Nhân

Đánh lén diệt Vua nước Đại Rồi đón chị gái Chị gái suy diễn nghĩa lý Theo lễ nghĩa không trở về Và cũng không oán hận Rồi tự vẫn ở nơi hoang vắng

TỀ NGHĨA KẾ MẪU

Tề nghĩa kế mẫu là mẹ của hai người con nước Tề. Thời Vua Tuyên Vương, có người chết ở ngoài đường, qua điều tra phát hiện có vết tích bị đâm chết. Lúc đó có hai anh em đứng ở bên cạnh người chết. Viên quan điều tra hỏi họ, người anh nói: “Là tôi giết”. Người em nói: “Không phải do anh trai, là do tôi giết”. Đã qua một năm mà viên quan điều tra không xử được bèn đem việc này bẩm báo lại với Tể Tướng. Tể Tướng cũng không quyết định được nên báo lại với Vua. Vua nói: “Bây giờ nếu như thả cả hai người họ là tha cho kẻ có tội, giết hết cả hai người là giết người vô tội. Quả nhân nghĩ mẹ của họ có thể biết được con trai mình tốt hay xấu, chi bằng thử hỏi mẹ của họ xem sao, nghe theo ý kiến của người mẹ xem ai chết ai sống”. Tể Tướng cho gọi người mẹ đến và hỏi bà rằng: “Con của bà giết người. Hai anh em đều cùng cầu xin chết thay cho nhau. Người xử án không thể xử được nên đem việc này trình lên Đại Vương. Đại Vương nhân đức cho nên mới hỏi bà quyết định xem ai chết, ai được sống. Người mẹ khóc lóc mà rằng: “Giết người con bé”. Tể Tướng chấp thuận với ý kiến của bà, nhân tiện hỏi bà rằng: “Người con bé là người con được yêu thương nhất.

Bây giờ bà lại muốn giết là vì cớ làm sao?”. Người mẹ nói: “Người con bé là con của tôi. Người con lớn là con của người vợ trước. Lúc cha của chúng bị bệnh và sắp chết có dặn dò tôi rằng nhất định phải chăm sóc cho nó thật tốt. Tôi cũng đồng ý rồi. Bây giờ đã nhận lời ủy thác của chồng, đã hứa với chồng tôi rồi sao có thể quên được sự ủy thác mà không giữ lời hứa! Hơn nữa, giết anh trai mà để em trai sống, đây là lấy tình riêng mà bỏ nghĩa chung, phản bội lời hứa của mình quên đi chữ tín là lừa gạt người đã mất. Nếu như không ràng buộc lời nói của mình, đã hứa mà không chịu gánh vác thì dựa vào cái gì để sống ở trên đời này! Mất đi con trai tuy rất đau khổ, nhưng so với đức hạnh thì có là gì!”. Nói xong khóc như mưa, ướt hết vai áo.

Tể Tướng vào trầu đem việc này bẩm báo lại với Vua. Vua khen ngợi nghĩa khí của bà. Vì thấy bà có hành vi cao thượng, Vua tha cho cả hai người con và rất tôn trọng mẹ của họ, ban cho danh hiệu Nghĩa

Mẫu.

Bậc quân tử nói: Nghĩa Mẫu giữ chứ tín lại nghĩa khí, trong sạch lại khiêm nhượng.

Kinh Thi có câu: “Khải đễ quân tử, tứ phương vi tắc” (Bậc quân tử vui tươi, kính nhường làm phép tắc cho bốn phương) là có ý này. Có thơ khen rằng:

Nghĩa kế tín thành Công chính tri lễ Thân giả hữu tội Tương nhượng bất dĩ Lại bất năng quyết Vương dĩ vấn mẫu Cứ tín hành nghĩa

Tuất miễn nhị tử

Tạm dịch:

Mẹ kế có nghĩa lại lòng thành Công chính biết lễ nghĩa Con ruột và con của người vợ trước có tội Cùng tranh nhận tội, không thể xét xử

Vua hỏi người mẹ Người mẹ giữ chữ tín làm điều nhân nghĩa

Sau hai con đều được tha

LỖ THU KHIẾT PHỤ

Khiết phụ là vợ của Thu Hồ Tử nước Lỗ. Khiết phụ về nhà chồng được năm ngày thì chồng là Thu Hồ Tử rời nhà đến đất Trần làm quan năm năm sau mới trở về. Chưa về tới nhà, Thu Hồ Tử thấy một người phụ nữ ở bên đường đang hái dâu bèn động lòng xuống xe nói rằng: “Nàng ở phơi nắng hái dâu, ta đi một quãng đường dài, muốn được ăn uống dưới bóng của cây dâu, nên xuống đây tặng đồ cho nàng và nghỉ ngơi”. Người phụ nữ vẫn tiếp tục hái dâu, không dừng lại. Thu Hồ Tử nói với người phụ nữ rằng: “Ra sức cấy cầy không bằng gặp được bội thu, ra sức hái dâu không bằng gặp được người làm quan. Ta có tiền tài, vui lòng tặng cho phu nhân”. Người phụ nữ nói: “Hái dâu là dựa vào sức lực để lao động, dệt vải quay tơ là để mình có cái ăn cái mặc, hầu hạ song thân, nuôi sống chồng con. Tôi không bằng lòng nhận tiền của ngài, cũng mong ngài đừng có ý chiếm thứ không phải của mình. Tôi cũng không có ý lẳng lơ mà nhận tiền tài của ngài tặng cho”.

Thế là Thu Hồ Tử bỏ đi, sau khi về đến nhà đem tiền đưa cho mẹ, rồi sai người đi gọi vợ. Khi người vợ đến thì lại là người phụ nữ hái dâu ban nãy. Thu Hồ Tử cảm thấy hổ thẹn. Người vợ nói: “Chàng cáo biệt người thân, ra ngoài làm quan năm năm mới trở về, vốn phải ra roi thúc ngựa để mau mau chóng chóng về nhà. Nhưng hiện nay chàng động lòng khi gặp người phụ nữ bên đường, dùng bổng lộc của chàng để dụ dỗ, muốn đem tiền bạc để cho người ta. Đây là quên đi việc nhà có mẹ già, quên mẹ là bất hiếu. Háo sắc dâm loạn là hành vi hạ lưu, đây là bất nghĩa. Phụng sự người thân không hiếu thuận thì phụng sự Vua sẽ không trung thành. Xử lý việc nhà không có nghĩa thì quản lý việc chính sự sẽ không có trật tự.

Hiếu và nghĩa cùng mất thì nhất định sẽ không có kết quả tốt. Thiếp không muốn thấy chàng nữa. Chàng hãy lấy người khác đi! Thiếp cũng sẽ không tái giá nữa”. Thế là người vợ bỏ nhà đi về phía Đông rồi nhảy xuống sông mà tự vẫn.

Bậc quân tử nói: Khiết phụ trong sạch, một lòng hướng thiện. Bất hiếu không có việc gì là lớn hơn việc không thương yêu cha mẹ. Người như vậy tự nhiên cũng sẽ không yêu thương người khác. Thu Hồ Tử là người như vậy.

Bậc quân tử nói: Thấy việc thiện thì chỉ sợ mình không sánh bằng, thấy hành vi bất thiện thì giống như tay nhúng vào nước sôi mà vội rút tay ra. Vợ của Thu Hồ Tử là người như vậy.160 Kinh Thi có câu: “Duy thị biển tâm, thị dĩ vi thích” (Chỉ do lòng dạ hẹp hòi, là điều châm biếm mà thôi) là chỉ điều này.

Có thơ khen rằng:

Thu Hồ tây sĩ Ngũ niên nãi quy Ngộ thê bất thức

Tâm hữu dâm tư Thê chấp vô nhị Quy nhi tương tri

Sỉ phu vô nghĩa

Toại đông phó hà

Tạm dịch: Thu Hồ ra ngoài làm quan Năm năm sau mới về nhà Trên đường gặp vợ không biết Lòng có ý tưởng dâm loạn Nhưng vợ vốn không hai lòng Sau về nhà mới biết sự thật Người vợ vì chồng bất nghĩa Nên vợ cảm thấy sỉ nhục Thế là người vợ bỏ nhà đi về phía Đông

Rồi nhảy xuống sông tự vẫn

CHU CHỦ TRUNG THIẾP

Chu Chủ trung thiếp là người thiếp theo hầu của vợ Chu Đại Phu. Chu Đại Phu tên hiệu là Chủ Phụ, từ nước Vệ đến nước Chu làm quan. Hai năm sau trở về, người vợ dâm loạn với người hàng xóm. Sợ Chủ

Phụ phát hiện, người hàng xóm vô cùng lo lắng. Vợ của Chủ Phụ nói: “Không phải lo! Thiếp đã chuẩn bị rượu độc, đã niêm phong kín, đợi hắn về”. Ba ngày sau Chủ Phụ trở về. Người vợ nói với Chủ Phụ rằng: “Vì sự vất vả của chàng mà thiếp đã mở bình rượu để đón tiếp chàng”, bèn sai người thiếp theo hầu mang rượu cho Chủ Phụ. Người thiếp theo hầu biết đây là rượu độc nên trong lòng nghĩ nếu mang ra thì sẽ đầu độc chết Chủ Phụ, làm như vậy là bất nghĩa, nếu nói ra sự thật thì lại giết chết phu nhân là chủ của mình thì là bất trung. Trong lúc do dự, người thiếp cố ý đánh đổ rượu. Chủ Phụ nổi giận nên dùng roi đánh nàng. Sau việc này, người vợ sợ người thiếp theo hầu nói ra chân tướng sự việc nên lấy những lỗi khác để phạt roi, sai khiến nàng. Người thiếp theo hầu biết mình sẽ bị đánh chết, nhưng cuối cùng cũng không đem sự thật nói cho Chủ Phụ.

Người em trai biết được sự thật bèn đem toàn bộ sự việc kể cho Chủ Phụ. Chủ Phụ vô cùng kinh hãi, thế là tha cho người thiếp theo hầu, đánh chết người vợ rồi sai người âm thầm hỏi người thiếp: “Nàng biết việc sao không nói, trái lại vì việc này mà suýt chút nữa là chết!”. Người thiếp đáp: “Giết chủ nhân để mình được sống, lại làm nhục thanh danh của chủ nhân, thiếp có chết thì chết, sao lại có thể nói ra việc này được!”. Chủ Phụ thấy nàng là một người cao thượng, thấy cách nghĩa của nàng rất đáng quý, muốn lấy nàng làm phu nhân. Người thiếp từ tạ mà rằng:

“Chủ nhân chết trong sự sỉ nhục, mà thiếp vẫn còn sống đã là điều vô lễ, lại còn thay vị trí của chủ nhân là việc làm trái với lẽ thường. Vô lễ và làm trái lẽ thường chỉ cần có một trong hai việc này đã là không tốt rồi, huống hồ bây giờ lại có cả hai, điều này làm cho thiếp khó có thể sống được”, thế là muốn tự sát. Sau khi Chủ Phụ biết được bèn cho nàng nhiều tiền của và để cho nàng đi lấy chồng. Láng giềng xung quanh ai cũng tranh nhau muốn lấy nàng.

Bậc quân tử nói: Trung thiếp nhân nghĩa, phúc hậu. Xem ra sự việc có bé nhỏ đến đâu thì mọi người cũng đều biết đến, hành vi có ẩn giấu đến mấy cũng bị lộ ra.

Kinh Thi có câu: Vô ngôn bất thù, vô đức bất báo (Không có lời nào nói ra mà không được đáp lại, không có ân đức nào mà không được báo đền) là có ý này.

Có thơ khen rằng:

Chu Chủ trung thiếp Từ huệ hữu tự Chủ thê dâm tịch

Dược tửu độc chủ Sứ thiếp phụng tiến

Cương dĩ trừ tặc Trung toàn kỳ chủ

Trung mông kỳ phúc

Tạm dịch: Tiểu thiếp trung nghĩa của Chủ Phụ

Nhân từ mà biết trước sau Vợ chủ nhân dâm loạn Dùng rượu độc giết chủ nhân Để tiểu thiếp đem rượu lên Tiểu thiếp cố ý làm đổ rượu Vì để trừ khử tai họa Lòng trung không đổi Bảo toàn cho chủ nhân

Cuối cùng được phúc báo