Luận Đại Thừa 100 Pháp

CHƯƠNG XVIII TÂM SỞ HỮU PHÁP: BẤT ĐỊNH

BÀI 6 不 不 不 定 定 定 四 四 四 者 者 者:

一 一 一 睡 睡 睡 眠 眠 眠, 二 二 二 惡 惡 惡 作 作 作, 三 三 三 尋 尋 尋 四 四 四 伺 伺 伺 Nghĩa:

Bất định tứ giả Nhất thụy miên, nhị ác tác,

Tam tầm, tứ tứ.

Bất định có bốn:

1. Thụy miên, 2. Ác tác (làm ác), 3. Tầm (tìm), 4. Tứ (dò xét).

Sao gọi Bất Định?

Vị thứ 6 trong 6 vị tâm sở. Vị thứ 6 của tâm sở có tên là Bất Định. Bách Pháp Trực Giải nói: Bất Định là thiện, Bất Định là phiền não, Bất Định có mặt tất cả tâm, Bất Định có mặt tất cả địa, nên gọi là bất định. Có nghĩa là bốn tâm sở Bất Định không nhất định là tánh thiện, không nhất định là tánh ác (tức phiền não), không nhất định là có mặt trong tất cả các tâm vương, tâm sở, không nhất định là có mặt trong ba cõi, chín địa, nên đặt tên là Bất Định. Trước hết trình bày về Thụy Miên.

Thụy Miên chung cả ba tánh: do Thụy Miên và thức thứ 6 tương ứng có nhiều mộng trong lúc ngủ.

Thiện: Nếu trong mộng tu tập Thập Thiện,

Lục Độ thì gọi là thiện. Ác: Nếu trong mộng tạo tác sát, đạo, dâm, tham, sân, si thì gọi là ác.

Vô ký: Mộng chẳng thiện, chẳng ác thì gọi là vô ký. Ác tác cũng có tên là hối, cũng có chung ba tánh: Thiện: Trước làm ác, giờ hối hận, trước không làm lành, giờ hối hận đều gọi là thiện. Ác: Trước đã làm thiện, giờ hối hận, trước không làm ác, giờ lại hối hận, đều gọi là bất thiện. Vô ký: Trước làm việc vô ký, trước không làm việc vô ký, đều gọi là vô ký.

Tầm, Tứ cũng có chung ba tánh: Khế Kinh nói: Vì có Tầm Tứ mới có ngôn ngữ.

Thiện: Lời nói trung tín thì gọi là thánh ngôn, tức là thiện. Ác: Lời ngon tiếng ngọt trái lại với thánh ngôn, tức là ác.

Vô ký: Lời nói chẳng phải thiện, chẳng phải ác, tức là vô ký. Tóm lại, bốn tâm sở này, đối với thiện và nhiễm ô, đều không nhất định, nên gọi là Bất Định.

(nhiễm ô là bất thiện và hữu phú vô ký, cùng vô phú vô ký). Thành Duy Thức Luận, quyển 7, nói: Không giống như xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư có mặt khắp các tâm, không giống như dục, thắng giải, niệm, định, huệ có mặt khắp các địa, vì vậy nên đặt tên là Bất Định.

Đoạn văn này hàm ý:

1) Nói riêng về Biến Hành:

Xúc, tác ý…năm tâm sở này, tuy chung với ba tánh, chắc chắn có mặt trong tất cả tâm và tâm sở, nên không gọi là bất định. Nhưng bốn tâm sở: thụy miên, tác ác, tầm, tứ cũng cùng với ba tánh nhưng chúng không giống như Năm Biến Hành, nên đặt tên là Bất Định ( bốn bất định tâm sở chỉ tương ứng với Thức Thứ 6 mà thôi).

2) Nói riêng về Biệt Cảnh:

Xúc, tác ý,….năm tâm sở Biệt Cảnh, tuy cùng với ba tánh, chắc chắn có mặt trong ba cõi, chín địa, nên không gọi là Bất Định. Nhưng bốn tâm sở Bất Định tuy cũng cùng với ba tánh nhưng chúng không giống như Năm Biệt Cảnh tâm sở, nên gọi là Bất Định. (hối, miên: ăn năn, thân tâm hôn muội khi nhân duyên với cảnh giới chỉ có mặt ở Cõi Dục và Sơ Thiền ở Cõi Sắc. Từ Nhị Thiền trở lên không có Tầm, Tứ).

A. Thụy Miên

Đó là một loại tác dụng của tinh thần khiến cho tâm thức tối tăm, nặng nề (hôn trầm) và làm mất sự hiểu biết. Luận Thành Duy Thức, quyển 7, nói:

Ngủ nghỉ khiến cho thân không còn tự tại, mê muội, đó là tánh của Thụy Miên, chướng ngại quán sát, đó là nghiệp của Thụy Miên. Câu trên có hai ý:

1) Thể tánh của Thụy Miên, có hai điểm:

a) Khiến cho thân không còn linh hoạt (tự tại), vì Việt dịch: Lê Hồng Sơn 206 người ở trong mộng nên co duỗi, nắm, buông đều không thể tự chủ.

b) Khiến cho tâm mê muội không thể hiểu rõ đối tượng (thủ cảnh). Sự duyên cảnh của Thức Thứ Sáu thông cả trong và ngoài, giờ ở trong mộng (lúc ngủ) chỉ là Độc Đầu Ý Thức(một loại của ý thức) chỉ hướng nội thôi, bỏ qua năm giác quan không chướng ngoại.

2) Nghiệp dụng của Thụy Miên.

Cản trở quán. Tám vạn bốn ngàn pháp môn trong pháp Phật, nói đến tu tập, không ngoài một chữ Quán. Quán chính là dùng trí tuệ quán chiếu pháp môn đang tu. Ví như người tu Tịnh Độ thì tu tập như thế nào? Khi bắt đầu tu, quan trọng nhất là buông bỏ các duyên. Gọi đó là Chỉ. Sau đó, toàn tâm chú ý vào lục tự Di Đà. Miệng niệm tai nghe, tự niệm, tự nghe.

Miệng niệm thật rõ ràng, tai nghe thật rõ ràng. Đó là Quán, gọi đó là niệm Phật quán. Tóm lại, quán là lợi khí cho chúng ta tu tập, là pháp bảo để chuyển thức thành trí, là pháp môn bất nhị chuyển phàm thành thánh.

Nhưng mà tâm sở Thụy Miên, vì hay khiến tâm hôn trầm và làm mất hiểu biết, nên rất chướng ngại cho người tu quán. Thật là một sự mất mát quá lớn! Chính vì vậy, trong kinh, luận, Phật, tổ nhiều lần quở trách về ngủ nghỉ. Pháp Giới Thứ Đệ nói: Thụy

Miên là một trong Ngũ Cái. Cái có nghĩa là che đậy. Vì chúng sanh do năm thứ phiền não này che đậy tâm thức, nên đối vói chánh đạo không thể hiểu nỗi và chìm đắm trong ba cõi không sao ra khỏi. Phiên Dịch Danh Nghĩa nói: Thụy Miên là một trong Thập Triền. Triền là cột chặt, là bó buộc. Vì chúng sanh do mười pháp này trói buộc, không thể ra khỏi khổ đau của sống, chết để tiến đến Phật đạo. Trong một ngày, đêm phải siêng năng, chuyên cần, đừng vì ngủ nghỉ để cho một đời rỗng không vô ích, không có chút sở đắc. Nên nhớ đến lửa vô thường thiêu tất cả thế gian, sớm cầu tự độ, chớ có ngủ nghỉ. Kinh Lăng Nghiêm nói: Trong mười đệ tử của Phật có tôn giả A Na Luật Đà, mới xuất gia mà thường ưa ngủ nghỉ. Cứ mỗi lần nghe Phật nói pháp thì tôn giả ngủ gục. Vì thế, Phật quở là loài súc sanh.

Có bài kệ như sau:

咄 咄 咄 咄 咄 咄 何 何 何 為 為 為 睡 睡 睡 螺 螺 螺 螄 螄 螄 蚌 蚌 蚌 哈 哈 哈 類 類 類 一 一 一 睡 睡 睡 一 一 一 千 千 千 年 年 年 不 不 不 聞 聞 聞 佛 佛 佛 名 名 名 字 字 字 Đốt đốt hà vi thụy Loa sư bạng cáp loại Nhất thụy nhất thiên niên

Bất văn Phật danh tự.

Nghĩa:

Chao ôi! Sao ngủ mãi Tựa loài ốc, loài trai

Một giấc đến ngàn năm Không nghe được pháp Như Lai.

Tôn giả A Na Luật Đà nghe Phật quở, tự trách, khóc thống thiết cho nghiệp chướng nặng nề của mình. Vì thế, trong bảy ngày đêm, Ngài dũng mãnh, siêng năng không ngủ nghỉ, nên hai mắt bị mù (mắt lấy ngủ làm thức ăn, bảy ngày không ngủ nên mù). Phật thương xót Ngài, liền dạy cách tu: Tam Muội Nhạo Kiến Chiếu Minh Kim Cang, và ngài chứng ngay thiên nhãn, thấy cõi Diêm Phù Đề (Nam thiện bộ châu) như thấy trái a ma la trong lòng bàn tay.

B. Ác Tác

Luận Thành Duy Thức, quyển 7, nói: Hối(ăn năn vì tội ác gây ra) nghĩa là Ác Tác. Nghiệp do ác làm ra, ăn năn là tánh, chướng ngại chỉ (định) là nghiệp. Đoạn văn có hai điểm:

1) Thể tánh của Ác Tác Trong Luận Duy Thức gọi Ác Tác là Hối, là dựa quả mà đặt tên. Nay gọi Ác Tác là dựa nhân mà đặt tên. Vì sao? Chữ Ác trong ác tác có nghĩa là chán ghét, tức là chán ghét những việc ác đã làm ở quá khứ, nên gọi là Ác Tác. Do vậy, khởi lên tâm tự trách, buồn phiền cho chính mình. Gọi đó là Hối hoặc Hậu Hối (về sau mới hối hận). Nhờ đây có thể thấy Hối là hậu quả của Ác Tác, là nhân của Hối.

Sau Hối rồi làm gì? Luận Du Già, quyển 11, nói: Ác Tác có nhân là họ hàng của Tầm, Tứ nên tâm sanh hối hận:

a) Vì cớ gì mà ta rời xa họ hàng?

b)Vì cớ gì không ở cõi nước như thế? c) Vì cớ gì rời bỏ cõi nước như thế, mà đến đây ăn, uống, y phục như thế, tọa cụ, bệnh duyên, chữa trị và cuộc sống đầy đủ như thế? d)Ta vì duyên gì mà xuất gia lúc nhỏ, tại sao không chờ tuổi cao, già yếu..? Với bao nhiêu nhân duyên như thế, sanh tâm buồn lo, luyến tiếc mà sanh ra hối hận.

2) Nghiệp dụng của Ác Tác.

Làm trở ngại cho chỉ hay là định. Ác Tác hay gây trở ngại cho tâm định, chỉ ở một chỗ, của người tu tập. Tại vì sao? Người tu tập do nhớ lại những việc đã làm ở quá khứ, sanh ra tâm buồn rầu, áo não nên khiến cho tâm xáo động không yên, không thể vắng lặng được. Vì vậy, nên mới nói hối và trạo cử có cùng nghiệp dụng, cả hai đều trở ngại cho chỉ (định).

Luận Du Già lấy hối và trạo cử cho là cùng một xứ sở, chắc chắn tương ứng khởi lên, nên cả hai hợp thành một tâm sở cái, gọi là trạo hối cái. Nghĩa là chúng sanh vì trạo hối này che phủ tâm thức nên đối với chánh đạo không thể thấu đạt và thiện pháp thiền định không thể phát sanh. Do đó gọi là trạo hối cái. Việt dịch: Lê Hồng Sơn 210 Nghĩa chủ yếu của hối. Như trên đã nói: hối thật sự là chướng ngại lớn cho người tu định, nên Ngẫu Tổ, trong Duy Thức Tâm Yếu, quyển 7, đặc biệt chỉ dạy yếu nghĩa của năm hối cho người tu tập, rằng: Người tu tập năm hối, quý nhất là dứt hẳn sự tiếp nối của năm hối, siêng năng làm nhiều việc lành, không nhớ lại việc ác đã làm mà buồn lo, phiền muộn. Ngũ cái là năm cách sám hối nghiệp chướng mà Phật đã dạy để diệt trừ tội nghiệp. Gọi là sám hối, khuyến thỉnh (chính thức khuyến mời bậc chí tôn mà mình cầu sám hối), tùy duyên, hồi hướng, phát nguyện.

Dưới đây xin nói rõ:

Sám Hối: Tức tự mình trình bày tội lỗi đã tạo ra, nhờ đó có thể diệt trừ tội lỗi ấy. Khuyến Thỉnh: Tức khuyến mời mười phương Như Lai chuyển pháp luân lớn, nhờ đó có thể tiêu diệt tội ác của ma vương Ba Tuần mời Phật nhập diệt.

Tùy Hỷ: Tức là đối với tất cả công đức căn lành của mình và người đều tùy hỷ, khen ngợi, nhờ đó có thể diệt trừ tội ghen ghét người khác làm lành, tu tập thiện pháp.

Hồi Hướng: Tức là tất cả công đức căn lành mình đã tu tập được, hồi hướng hết cho chúng sanh, cho Phật đạo, nhờ đó có thể diệt trừ tội điên đảo mong cầu sanh vào trong ba cõi.

Phát nguyện: tức là phát Bốn Thệ Nguyện Lớn, nhờ đó có thể diệt trừ lỗi thoái chí tu hành. Do đây có thể biết điều quan trọng của người tu tập Năm Hối này là sửa chữa tội lỗi đã qua, tu tập việc lành sắp tới. Sửa đổi, ân hận nhân ác ở quá khứ, siêng năng tu tập quả lành ở tương lai. Tuyệt đối không nên chỉ hối hận tự trách mà thôi.

C. Tầm, Tứ

Hai pháp Tầm, Tứ thể loại giống nhau (thể đều là tư huệ, loại đều là suy đoán)

1) Thể tánh của Tầm, Tứ

Thành Duy Thức Luận, quyển 7, nói: Tầm nghĩa là tầm cầu, khiến cho tâm vội vàng, hấp tấp. Đối với ý thức nói năng và cảnh sở duyên còn thô (sơ sài). Đó là tánh của Tầm và Tứ. Do đây, có thể biết Tầm và Tứ có điểm giống nhau là làm cho tâm hấp tấp, vội vã. Tâm chỉ Thức Thứ Sáu. Hấp tấp, vội vã là khi căn và trần gặp nhau, Tầm và Tứ đều làm Thức Thứ Sáu hối hả, hướng về cảnh của ý ngôn một cách nhanh chóng, cảnh mà ý thức nắm giữ, phần nhiều dựa vào danh ngôn, nên cảnh sở duyên của ý thức gọi là cảnh của ý ngôn.

Nếu Thức Thứ Sáu đối cảnh của ý ngôn mà phân biệt một cách thô thiển (sơ sài, qua loa) thì gọi là

Tầm.

Nếu Thức Thứ Sáu đối với cảnh của ý ngôn phân biệt một cách sâu sắc, tế nhị thì gọi là Tứ.

2) Nghiệp dụng của Tầm, Tứ

Luận Thành Duy Thức, quyển 7, nói: Nghiệp của hai tâm sở này dựa vào sự phân biệt an hay bất an thân và tâm. Vì thân, tâm của chúng ta trước sau một sát na hoặc an trụ thư giản, hoặc vội vàng không an trụ đều khởi lên từ Tầm và Tứ. Vì sao? Luận nói: vì mỗi tâm sở này đều dùng một phần của tư huệ làm thể. Tư là nghĩ ngợi, tính toán từ từ mà sâu sắc và tế nhị. Huệ là chọn lựa vội vàng mà cạn cợt. Vì vậy tư nhiều huệ ít nên huệ thì gấp gáp tùy theo tư thì thong thả, có thể khiến cho thân tâm được vững vàng, an ổn. Ngược lại, huệ nhiều tư ít thì tư thong thả tùy theo huệ gấp gáp, có thể khiến cho thân, tâm vũng vàng, an ổn.

Hoặc có người hỏi: Tư đã là thư giản, chậm rãi, huệ đã là vội vã, đơn sơ thì chỉ có thể từ tư tùy theo cấp huệ, há có cấp huệ lại tùy theo từ tư sao?

(cấp huệ là huệ vội vã, từ tư là tư chậm rãi)

Đáp: Phải lấy ví dụ làm sáng tỏ hai trường hợp trên. Giả sử có hai người đi qua một cây cầu khỉ (cầu chỉ bắt có 1 cây). Người đi trước tánh từ tốn, chậm rãi. Người đi sau tánh hấp tấp, vội vã. Người đi sau tuy tánh vội vã cũng phải chìu theo người đi trước có tánh chậm rãi, mà đi, làm sao có thể qua mặt đi trước?

Đó chính là tư nhiều, huệ ít, tức tư là chánh, huệ là phụ. Cấp huệ xứng hợp với từ tư sẽ làm cho thân, tâm an ổn, vững vàng.

3) Luận về giả, thật của Tầm, Tứ

Luận nói: Tầm, Tứ là giả có do tư và huệ hợp thành, Thánh Giáo nói như vậy. Thánh Giáo nói Tầm và Tứ là pháp giả có, vì cả hai tâm sở này đều dựa vào một phần của tư và huệ hợp lại mà thành. Lìa bỏ tư và huệ thì Tầm, Tứ không có tự tánh.

Tầm, Tứ xưa dịch là Giác, Quán. Thô tư gọi là Giác, tế tư gọi là Quán. Sở dĩ Tầm, Tứ còn gọi là giác quán là vì cả hai đều trở ngại cho tâm định. Cho nên Luận Trí Độ, quyển 23, nói: Đó là Tam Muội nhiễu loạn giác quán. Nhân đây có thể có hay không giác quán đều do tâm phán đoán sâu hay cạn. Như nói các định ở cõi Sắc, cõi Vô Sắc, sơ thiền thì có Định Tầm Tứ, Nhị Thiền trở lên không có Định Tầm, Tứ.

Ở giữa Sơ Thiền và Nhị Thiền thì không Tầm mà có Tứ. Đây là dựa vào sự có hay không của Tầm, Tứ mà chia hai loại tâm sở này thành ba loại Tam Muội:

Xin dẫn kinh nói: Tầm, Tứ là gốc của ngôn ngữ, cho nên biết rằng Nhị Thiền trở lên không có Tầm, Tứ, tức là không có ngôn ngữ, cũng không nghe âm thanh.

Nói tóm lại về mục đích nghiên cứu.

Đến đây, sáu vị tâm sở đã giải thích xong.

Mục đích nghiên cứu tâm sở để làm gì? Để cho người tu tập luôn luôn lấy tâm sở làm tấm gương soi mình, tùy lúc phản chiếu nội tâm, hiểu rõ tâm hơn. Từ trước đến nay không khởi tâm động niệm đã đành. một khi khởi tâm động niệm liền tác ý như lý (tác ý đúng như thực). Hiện giờ một niệm của ta rơi lại nơi nào? Thiện chăng? Phiền não chăng? Nếu là tâm thiện, là tâm thiện nào? Không tham? Không sân? Không si? Nếu là phiền não, là phiền não gì? tham, sân, si? Sau khi nghiên cứu tâm sở, mong rằng có thể khởi tâm, động niệm luôn luôn đối chiếu, tỉnh thức. Nếu đã sanh thiện nên tăng trưởng, chưa sanh thiện nên mau sanh, đã sanh ác nên dứt trừ, chưa sanh nên không sanh. Tâm lành ngày một tăng thì phiền não ngày một giảm. Phiền não giảm dần đến lúc thành người toàn thiện. Ấn tổ trong sách Văn Sao có nói: Người lành niệm Phật, cầu sanh Tây phương, khi lâm chung chắc chắn vãng sanh. Đã được vãng sanh thì tâm của ta với Phật hợp nhau, nên cảm ứng đến lòng từ, Phật đến tiếp dẫn. Ngược lại, người ác niệm Phật thì tâm và Phật ngược nhau thì khó vãng sanh. Vì tự tâm mình phát sanh chướng ngại, Phật cũng không có cách nào rũ lòng từ đến tiếp dẫn. Còn như người chứa cả ác tâm và thiện tâm thì làm sao? Ở trong sáu vị tâm sở đã nêu và giải thích rõ ràng để cho người tu tập biết cách chọn lựa, giữ hay bỏ, Năm Biến Hành, Năm Biệt Cảnh và Bốn Bất Định đều thông cả ba tánh hoặc thiện, hoặc ác. Nếu thiện tâm sở đủ 11 điều thì tánh thuần thiện, phiền não tâm sở đủ 26 điều thì tánh thuần ác. Vì thế nên biết nghiên cứu 100 pháp, đối với việc tu học pháp môn Tịnh Độ, có sự giúp đỡ, ích lợi rất lớn.

CHƯƠNG XIX VỊ THỨ BA: SẮC PHÁP

Sắc Pháp có 11 thứ: 1. Nhãn, 2. Nhĩ, 3. Tỵ, 4. Thiệt, 5. Thân, 6. Sắc, 7. Thinh, 8. Hương, 9. Vị, 10. Xúc, 11. Pháp. Luận này lấy vũ trụ, nhân sanh, muôn ngàn vạn tượng quy về năm vị: 1. Tâm pháp, 2. Tâm sở hữu pháp, 3. Sắc pháp, 4. Tâm bất tương ưng hành pháp, 5. Vô vi pháp. Hai vị trước tâm pháp và tâm sở hữu pháp đã nghiên cứu xong. Giờ bắt đầu nghiên cứu vị thứ ba: Sắc Pháp.

Sao gọi là Sắc Pháp?

Sắc Pháp là gì? Sắc Pháp do tướng phần của tâm và tâm sở biến ra, gọi là Sắc Pháp. Vốn là tâm và tâm sở, mỗi thứ đều có bốn phần: tướng phần, kiến phần, tự chứng phần và chứng tự chứng phần. Ở trong bốn phần này thì phần thứ nhất là Sắc Pháp. Tướng là tướng tạng, pháp hữu vi ở thế gian, đều có tướng trạng, nên gọi là vạn tượng bao la. Tướng trạng của mỗi pháp hữu vi, tuy không giống nhau, đều gọi chung là tướng. Vạn Tượng bao la là một phần tác dụng của tâm thức, nên gọi là tướng phần.

Sắc Pháp tiếng Phạn là Rupa (bộ ba). Hán dịch là Vật Chất. Chúng chiếm hữu không gian, có đủ chất lượng sẽ biến đổi, tan hoại, và những gì có chất ngại thì gọi là Sắc Pháp. Sắc Pháp, tuy rất nhiều, chủng loại quá lắm, nhưng tóm tắt, trong có năm căn, ngoài có sáu trần, cộng có 11 thứ.

A. Năm Sắc Căn

1) Nhãn Căn

a) Nhãn: tiếng Phạn là Chước Sô. Chước có nghĩa là đi. Sô có nghĩa là hết (tất cả). Dùng mắt có thể đi hết các cảnh sắc xa gần. Nhìn một cái là thấy hết tất cả, nên gọi Nhãn (mắt) là Hành Tận (đi khắp mọi nơi).

b) Căn: Có hai nghĩa. Năng sanh nghĩa: Nhãn Căn (tịnh sắc căn) có khả năng sanh nhãn thức. Tăng thượng nghĩa: Chỗ nương tựa. Nhãn Căn, lúc mạnh thì thức nương vào đó sáng rõ, lúc yếu thì thức yếu theo.

Luận Ngũ Uẩn nói: Sao gọi là Nhãn Căn? Vì lấy sắc làm cảnh, tịnh sắc làm tánh.

2) Nhĩ căn a) Nhĩ, tiếng Phạn là: Sa Lỗ Đa La Thú Lũ Đa, nghĩa là có khả năng nghe được tiếng ở mọi nơi. Như đánh trống mười phương cùng lúc đều nghe được cả.

b) Luận Ngũ Uẩn nói: Sao gọi là Nhĩ Căn? Vì lấy tiếng làm cảnh, tịnh sắc làm tánh.

Hai căn trên, giữa căn và cảnh phải có khoảng cách thì mới có thể sanh thức khi đối với cảnh. Ba căn sau thì cảnh và căn phải hiệp nhau. (không có khoảng cách) thì mới có thể sanh thức khi đối với cảnh.

3) Tỵ Căn a) Tỵ tiếng Phạn là Yết Ma La, nghĩa là có thể ngửi mùi thơm, mùi thối.

b) Ngũ Uẩn Luận nói: Sao gọi là Tỵ Căn? Vì lấy sắc làm cảnh, tịnh sắc làm tánh.

4) Thiệt Căn

a) Thiệt tiếng Phạn là Thời Khất Phọc, nghĩa là có thể nếm và vì trừ được đói, khát. Lại lưỡi thì biết vị, căn bản của ngôn ngữ, nên gọi là Thiệt Căn. Nghĩa Lâm Chương nói: Lưỡi có thể nếm và có thể đọc chú. b) Ngũ Uẩn luận nói: Sao gọi là Thiệt Căn? Vì lấy vị làm cảnh, tịnh sắc làm tánh.

5) Thân Căn

a) Thân tiếng Phạn là Ca Da, nghĩa là tích tụ (chứa nhóm), do bốn đại chứa nhóm tạo ra. Còn có nghĩa thân này là nơi 36 thứ bất tịnh (ô uế) chứa nhóm, nên gọi là Thân. Thân còn có nghĩa là Y Chỉ (dừng lại nương tựa), vì các căn khác đều dựa ở thân mà vào.

b) Ngũ Uẩn Luận nói: Sao gọi là Thân Căn? Vì lấy xúc làm cảnh, tịnh sắc làm tánh.

Trên là năm sắc căn không cùng một loại tướng chứa trong Thức Thứ Tám, là sắc pháp của thức này, biến ra. Sau đây trình bày về sáu trần cảnh.

6) Sắc

a) Cảnh sở đối của Nhãn Căn ( sở thủ của nhãn thức là sở đối của nhãn căn) có ba hình thức:

Hiển sắc: xanh, vàng, đỏ, trắng, sáng, bóng, trong, tối, khói, bụi, mây, mù và không.

Hình sắc: dài, ngắn, vuông, tròn, thô, tế, cao, thấp, ngay, không ngay.

Biểu sắc: lấy, bỏ, cong, duỗi, đi, đứng, ngồi, nằm. b) Sắc là tướng phần. Vì lực đã thành thục, có loại cộng tướng (cùng một loại tướng) và loại không cộng tướng được chứa trong Thức Thứ Tám. Thức này biến ra tướng giống y báo và chánh báo. Nhãn thức duyên hai tướng ấy, nên gọi là sắc hoặc tướng phần sắc (sắc là tướng phần). sắc này là tướng phần của nhãn thức, nghĩa là nhãn thức mượn tướng phần của thức thứ tám làm bản chất. Ở nhãn thức biến ra tướng rồi duyên, chứ nó (nhãn thức) chưa bao giờ duyên trực tiếp với bản chất ( của thức thứ tám).

7) Thinh

Tiếng là cảnh sở đối của Nhĩ Căn. Lấy năm nhân thu vào 12 thứ tiếng:

a) Tiếng của tướng phần. Tức là hai báo y và chánh được Thức Thứ Tám biến ra. Động thì có tiếng, nó là đối tượng của Nhĩ Căn. Nhĩ thức duyên nó, tự biến ra tướng của tiếng. Đó là thinh thuộc tướng phần.

như tất cả ngôn ngữ, âm thinh của gió, sấm, trống, chuông,, tiếng vừa ý hay không vừa ý đều như thế.

Trường hợp này là chung. Bốn trường hợp còn lại là riêng.

b) Tiếng đem đến lợi ích hay tổn hại.

Tiếng vừa ý thì có ích.

Tiếng không vừa ý thì có hại.

Tiếng trái ngược thì cả hai: tiếng nghe được không tốt, không xấu, đối với người nghe nhận thức trung tính. c) Tiếng có nguyên nhân khác nhau:

Tiếng của đại chủng có chấp thọ làm nguyên nhân, tức là từ tiếng của loài hữu tình khởi lên. Như ngôn ngữ..v.v… chấp thọ đại chủng chỉ cho tiếng nói của loài hữu tình, vì lấy bốn đại chủng của loài hữu tình làm thức chấp thọ.

Tiếng của đại chủng không chấp thọ làm nguyên nhân , tức từ tiếng của loài phi hữu tình khởi lên. Như tiếng gió trong rừng, tiếng nước reo…. Phi chấp thọ đại chủng chỉ cho tiếng của loài phi hữu tình. Vì lấy bốn đại chủng của loài phi hữu tình không làm thức chấp thọ.

Tiếng của hai loài trên làm nguyên nhân, tức là tiếng của loại hữu tình và phi hữu tình khởi lên, như tay đánh trống…

d) Nói về tiếng khác nhau: Tiếng được cuộc đời cùng lập nên: những gì thế tục nói đến là dựa vào ngôn giáo người đời cùng lập ra, như nói xe, nhà, hoa, bình…

Tiếng do thành tựu của tu chứng mà có: những gì các bậc thánh nói đều do kết quả diệt trừ phiền não mà có. Những lời nói ấy dựa vào kết quả có được kiến lập Tam Tạng Thánh Giáo.

Tiếng do Tánh Biến Kế Sở Chấp: những gì ngoại đạo nói ra đều khởi lên từ sự sai lầm của Tánh Biến Kế Sở Chấp.

e) Tiếng nói khác nhau:

Tiếng nói của Bậc Thánh: tức là tám thứ ngôn ngữ của bậc thánh. Thánh là chánh vậy. Tám thứ chánh ngữ này không ra ngoài thấy, nghe, hay, biết (văn kiến giác tri). Đó là thấy thì nói thấy, nghe thì nói nghe, hay thì nói hay, biết thì nói biết, không thấy thì nói không thấy, không nghe thì nói không nghe, không hay thì nói không hay, không biết thì nói không biết.

Tiếng nói của chẳng phải Bậc Thánh: Cũng dựa trên kiến, văn, giác , tri mà khởi lên tám thứ ngôn ngữ dối láo, sai lầm. Đó là: thấy nói không thấy, nghe nói không nghe, biết nói không biết, hay nói không hay, không thấy nói thấy, không nghe nói nghe, không biết nói biết, không hay nói hay.

8) Hương

Hương là cảnh sở đối của Tỵ Căn. Dùng ba nhân thu tóm bảy thứ hương:

a) Hương của tướng phần: tức là y, chánh, hai báo do Thức Thứ Tám biến ra. Cả mùi thơm, mùi thối đều là đối tượng của Tỵ Căn, sở duyên của Tỵ Thức, tự biến ra tướng hương (mùi). Đó là hương của tướng phần. Trường hợp một này là tướng chung, hai trường hợp còn lại là tướng riêng.

b) Hương có lợi và hại. Có ba:

Hương thơm như trầm hương, xạ hương… khi chạm đến mũi, đối với thân có lợi.

Hương thối như tỏi, hẹ…khi chạm đến mũi, đối với thân có hại.

Hương trung tính như đá, đất…khi chạm đến mũi không lợi cũng không hại.

c) Hương khác nhau. Có ba:

Hương cùng sinh ra như chiên đàn…, vì cùng với bản chất mà sanh ra. Hương hòa hợp như hương do người chế ra, vì do nhiều chất hợp thành một loại hương.

Hương biến đổi ra khác như nước trái cây khi chín thay đổi, mùi hương tăng thêm.

9) Vị Vị là cảnh sở đối của Thiệt Căn. Dùng ba nhân thu tóm 12 thứ vị:

a) Vị của tướng phần. Tức là hai báo y và chánh do Thức Thứ Tám biến ra, có đủ 6 vị: đắng, chua, ngọt, cay, mặn, lạt để thiệt thức duyên nó, tự biến ra tướng của vị. Đó là vị của tướng phần. Vị một này là chung. Hai vị còn lại là riêng. b) Vị có lợi, có hại: vừa ý, theo sở thích và vừa ý. Việt dịch: Lê Hồng Sơn 222 Trái ngược của hai tướng, không tốt, không xấu, chỉ trung tính.

c) Vị khác nhau: cùng sanh vị: vì trong quả cái chất của vị đã có. Vị hòa hợp, các vật khác nhau hòa hợp mà sanh ra vị riêng. Vị biến ra vị khác: theo chất lúc còn xanh, khi chín vị chuyển khác.

10) Xúc

Xúc là cảnh sở đối của Thân Căn.

a) Xúc của tướng phần. Hai báo y, chánh được biến ra từ Thức Thứ Tám, đủ cả lạnh, ấm, cứng, mịn…thân thức duyên xúc, tự biến xúc thành tướng, đó là xúc của tướng phần.

b) Chủng loại của xúc. Có 26 loại: đất, nước, lửa, gió, nhẹ, nặng, nhám, trơn, chậm, gấp, lạnh, ấm, cứng, mềm, đói, khát, no, mạnh, yếu, oi, ngứa, dính, già, bệnh, chết, gầy. bốn loại đầu có thật. Phần còn lại dựa vào bốn đại giả lập ra. Ví như:

Lửa, gió vì tăng lên nên có tánh nhẹ. Lửa, gió tăng lên thì nhẹ, vì gió và lửa đều nhẹ.

Đất ,nước vì tăng lên nên có tánh nặng. Đất, nước tăng lên thì nặng, vì đất, nước đều nặng.

Đất, gió vì tăng lên nên có tánh nhám. Vì địa đại có tánh cứng mà khô nên thêm vào phong đại thì nhám.

Nước, lửa vì tăng lên nên có tánh trơn. Vì nước thì ướt mà lửa thì ấm nên trơn.

Nước, gió vì tăng lên nên có lạnh. Nước thêm gió thì lạnh.

Vì gió tăng lên nên có đói. Gió kích động trong thân, nên thức ăn tiêu hóa nhanh.

Vì lửa tăng lên nên có khát.

Tóm lại, nhẹ, nặng…có 22 thứ xúc đều nương vào bốn đại giả lập.

11) Sắc phụ vào pháp xứ

Pháp Xứ là một trong 12 xứ. Tức là cảnh sở đối của Ý Căn, tướng phần sở duyên của Ý Thức, gọi chung là Pháp Xứ. Thông thường gọi là Pháp Trần, nên giờ gọi là Xứ. Vì xứ có nghĩa là cách sanh trưởng. Sáu Căn và Sáu Trần là nơi tác dụng sanh ra tâm và tâm sở. Nghĩa là Căn, Trần hòa hợp sanh thức, nên gọi là 12 Xứ. Pháp Xứ là một trong 12 Xứ. Tình hình tương nhiếp của 12 Xứ và 100 pháp. Pháp Xứ là cảnh sở duyên của Ý Thức, có đủ bốn thành phần: 1. Sắc pháp, 2. Tâm pháp, 3. Tâm bất tương ưng hành pháp, 4. Vô vi pháp. Giờ chỉ nghiên cứu một pháp: Sắc thu vào Pháp Xứ. Sắc này lại có bốn thứ:

1) Cực Lược Sắc cũng gọi là Cực Vi, xưa gọi là Lân Hư. Cực nghĩa là rất. Lược nghĩa là nhỏ. Cực Lược Sắc tức là dựa vào giả tưởng quán phân tích dần sắc thật chất của năm căn và năm trần, cho đến rất nhỏ gần đến hư không thì gọi là Cực Lược Sắc. Tiểu

Thừa Hữu Bộ Tông cho Cực Lược Sắc là vật có thật, thu vào Sắc Xứ, là sở duyên của Mắt. Nhưng Đại Thừa Duy Thức tông cho Cực Lược Sắc là do phân tích của giả tưởng thu vào trong Pháp Xứ là sở duyên của Ý Thức. 2) Cực Quýnh Sắc. Cực là rất. Quýnh là xa. Dựa vào Giả tưởng quán phân tích hiển sắc vô chất: xanh, vàng, đỏ, trắng của hư không đến thật xa nên gọi là Quýnh Sắc. Từ từ phân tích sắc này thật xa gần với sắc của hư không rất nhỏ khó mà thấy được thì gọi là Cực Quýnh Sắc. Sắc này không phải là sở đối của nhãn thức mà chỉ là sở duyên của Ý Thức.

3) Thọ Sở Dẫn Dắt. Thọ là lãnh thọ sự dẫn dắt của thầy( tức là giới luật). Sắc được phát ra ở trong thân khi thầy dẫn dắt, dạy bảo hay trao truyền giới pháp.

Sắc đó gọi là Thọ Sở Dẫn Sắc, cũng gọi là Vô Biểu Sắc. Vì loại sắc này không có tác dụng của chất ngại, tướng không hiện ra bên ngoài, không có đối tượng biểu hiện, nên cũng gọi là Vô Biểu Sắc, nên được thu vào trong Sắc Pháp. Đó là nghĩa của Tiểu Thừa Hữu Bộ. Nếu dựa vào Đại Thừa Duy Thức Tông mà nói thì sắc ấy khi lãnh thọ giới luật cùng với Tư Tâm Sở của Thức Thứ Sáu tương ứng. Việc ấy làm cho thế lực lớn mạnh, Thức Thứ Tám Huân Tập loại chủng tử này. Đó là chủng tử tư tâm sở có công năng ngừa sai, ngừng ác ( tức ngừa cái ác từ thân và ngữ, phát sinh cái thiện của thân và ngữ), cho nên gọi là Giới Thể và thu vào trong Tâm Pháp. Giờ thuận theo nghĩa của Tiểu Thừa gọi là Vô Biểu Sắc, vì tông ấy (Tiểu Thừa Hữu Tông) lấy Giới Thể của Vô Biểu Sắc làm sắc pháp.

4) Định Quả Sắc còn có tên Định Sở Dẫn Sắc, Định Tự Tại Sở Sanh Sắc hoặc là Định Sở Sanh Tự Tại Sắc, tức là sắc pháp do Định Lực Tự Tại biến hiện ra. Như Bồ Tát bát địa (bất động địa) trở lên, vì hóa độ loài hữu tình dùng sức oai đức biến đất, đá thành vàng, bạc, cá, gạo…để cung cấp cho chúng sanh thọ dụng. Đó là Định Quả Sắc, dùng sức định vượt trội biến tất cả sắc một cách tự tại, nên gọi là Định Tự Tại

Sở Sanh Sắc.

5) Biến Kế Sở Chấp Sắc. Vì dựa vào sự phân biệt không thật của Độc Tán Ý Thức mà những thứ như hoa đóm giữa hư không, trăng lồng đáy nước, lông rùa, rừng thỏ…những pháp không thật thể ấy được biến hiện ra, không phải sắc tướng thật sự mà sự lầm chấp của phàm phu, gọi là Sắc do Biến Kế Sở Chấp mà có.

Tóm lại, trên là 11 Sắc Pháp đã nghiên cứu xong. Những sắc pháp này đều là Kiến Phần của Tám Thức Tâm Vương biến hiện ra. Cho đến 51 tâm sở cũng là Kiến Phần của mỗi thức ấy biến hiện ra. Chỉ tướng phần của những thức ấy biến hiện với tướng phần của tâm vương biến hiện là tương tự, không chút sai biệt. Như khi tâm vương, tâm sở duyên cảnh màu xanh thì mỗi tâm này tự biến tướng phần cảnh màu xanh của nó và hiện ra trước kiến phần của từng tâm. Chỉ trong sáu trần, trừ 11 Sắc Pháp này ra thì hoàn toàn không có sắc pháp nào khác của nó có thể có. Từ đây có thể biết tất cả Sắc Pháp là ảnh tượng được biểu hiện của Tâm Vương và Tâm Sở và yếu chỉ của vạn pháp Duy Thức càng được minh chứng rõ ràng hơn. CHƯƠNG XX VỊ THỨ TƯ TÂM BẤT TƯƠNG ƯNG HÀNH PHÁP 略 有 二 十 四 種 一 得, 二 命 根, 三 衆 同 分, 四 異 生 性, 五 無 想 定, 六 滅 盡 定, 七 無 想 報, 八 名 身, 九 句 身, 十 文 身, 十 一 生, 十 二 住, 十 三 老, 十 四 無 常, 十 五 流 轉, 十 六 定 異, 十 七 相 應, 十 八 勢 速, 十 九 次 第, 二 十 時, 二 十 一 方, 二 十 二 數, 二 十 三 和 合 性, 二 十 四 不 和 合 性.

ÂM: Lược hữu nhị thập tứ chủng.

Nhất đắc, nhị mạng căn, tam chúng đồng phận, tứ dị sanh tánh, ngũ vô tưởng định, lục diệt tận định, thất vô tưởng báo, bát danh thân, cửu cú thân, thập văn thân, thập nhất sanh, thập nhị trụ, thập tam lão, thập tứ vô thường, thập ngũ lưu chuyển, thập lục định dị, thập thất tương ưng, thập bát thế tốc, thập cửu thứ đệ, nhị thập thời, nhị thập nhất phương, nhị thập nhị số, nhị thập tam hòa hợp tánh, nhị thập tứ bất hòa hợp tánh. Nghĩa: Nói sơ lược về pháp bất tương ưng hành có 24 thứ:

Đắc, Mạng căn, Chúng đồng phận, Dị sanh tánh, Vô tưởng định, Diệt tận định, Vô tưởng báo, Danh thân, Cú thân, Văn thân, Sanh, Trụ, Lão, Vô thường, Lưu chuyển, Định dị, Tương ưng, Thế tốc, Thứ đệ, Thời, Phương, Số, Hòa hợp tánh, Bất hòa hợp tánh. Sao gọi là Tâm Bất Tương Ưng Hành?

Đây là vị thứ tư trong ngũ vị của Bách Pháp, gọi là Pháp Tâm Bất Tương Ưng Hành. Ý nghĩa này là gì? Xin chia ba đoạn để trình bày:

1) Tâm

Đắc và Mạng Căn là hai trong 24 pháp Bất Tương Ưng Hành, đều không lìa tâm.Là vì sao? Tức là 24 pháp này tuy nương vào Tâm, Tâm Sở, sắc ở trước mới có thể lập ra được, nhưng Sắc Pháp ở trong đó là bóng dáng biểu hiện của Tâm và Tâm Sở, mà Tâm Sở lại cùng tương ưng với Tâm. Chính vì vậy, đắc…24 Pháp Bất Tương Ưng cũng không thể lìa Tâm được, mà đều đi theo Tâm, đều dựa vào sự chuyển biến của Tâm, nên tâm đặc biệt phải nêu ra.

2) Bất tương ưng.

Trước nói nghĩa của Tương Ưng. Tương Ưng là hòa thuận đi theo, kẻ gọi người thưa giúp đỡ nhau.

Như cái chén và cái nắp tương xứng nhau gọi là tương ứng. Sự tương ứng của Tâm và Tâm Sở cũng như thế.

Sao 24 pháp này gọi là Bất Tương Ưng? Tất cả có ba nghĩa:

a. Vì không thể duyên. Không tương ưng cùng với Tâm và Tâm Sở. Tức là Tâm và Tâm Sở có thể duyên lự (vướng víu suy nghĩ), còn 24 pháp này không thể duyên lự, nên Không Tương Ưng.

b. Vì không có chất ngại. Không Tương Ưng cùng với Sắc Pháp. Tức là Sắc Pháp thì có chất ngại, còn 24 thứ pháp này không có chất ngại, nên Không

Tương Ưng.

c. Vì có sanh diệt. Không Tương Ưng với pháp Vô Vi. Tức là Vô Vi Pháp không sanh không diệt, còn 24 pháp này có sanh có diệt, nên Không Tương Ưng.

3) Hành

Hành nghĩa là thay đổi, biến hóa, sanh diệt không ngừng. Đó là Hành Uẩn trong Ngũ Uẩn. Nhưng Hành Uẩn lại chia ra hai loại:

a) Tương ưng hành. Nghĩa là tâm vương tương ứng với hành uẩn. Tức là trong 51 tâm sở trừ tưởng và thọ, còn lại 49 thứ tâm sở đều gọi là tương ưng hành, vì tương ưng cùng với tâm. b) Bất tương ưng hành. Tức là đắc…24 thứ pháp, chúng là pháp bất tương ưng.

Không luận tương ưng hành hay bất tương ưng hành, 73 pháp ở trên đều thu vào Hành Uẩn, đều là Pháp Hữu Vi thay đổi, biến hóa, sanh diệt, vô thường. Vì vậy đặc biệt nêu lên hành pháp. Bất Tương Ưng Hành, các nhà Tiểu Thừa lập ra 14 thứ: đắc, phi đắc, đồng thuận, vô tưởng quả,vô tưởng định, diệt tận định, mạng căn, sanh, trụ, dị,diệt, Việt dịch: Lê Hồng Sơn 230 danh thân, cú thân, văn thân và đều chấp là thật có. Các nhà Đại Thừa thì giả lập 24 thứ và đều: không phải là pháp thật có ở ngoài thức. Vì vậy, Luận Thành Duy Thức, quyển 1, nói: Bất Tương Ưng Hành cũng không phải thật có. Vì lý do gì? Đắc, phi đắc…chẳng phải là Sắc, Tâm và các Tâm Sở, tác dụng có thể có. Do đây, nên biết chắc chắn chẳng phải thật có mà chỉ dựa vào sắc…giả lập phần vị. Tóm lại, 24 loại pháp này cùng ba vị trước chẳng một chẳng khác. Chẳng phải một. Ba vị trước có thể tướng, 24 pháp này không có thể tướng, nên gọi là chẳng phải một.

Chẳng phải khác. 24 pháp này tuy là pháp giả lập, không có thể tướng, nhưng vẫn có tác dụng biểu hiện ra. Chỉ có điều là tác dụng này cũng chưa lìa khỏi tác dụng của ba vị trước, nên gọi là chẳng khác.

24 pháp này đã dựa vào ba vị trước lập ra, tự nó cũng không có thể tướng, nên nói: Phần vị giả pháp (pháp không thật). Ví như sóng nương nước mà có, sóng chưa từng rời nước. Sóng là giả pháp, nước là thật pháp. Sóng và nước không phải một, không phải khác. Năm vị trong 100 pháp lấy 4 vị đầu mà nói thì ba vị trước là thật pháp, vị thứ tư là giả pháp. Sau đây nói rõ từng điều một:

I. Đắc

Bách Pháp Trực Giải nói: Nương vào tất cả pháp giả lập ra có tạo tác, thành tựu cũng gọi là Đắc có nghĩa là thành tựu không mất. Nương vào thân, khẩu, ý của chúng sanh hữu tình mà làm ra (tạo tác) các pháp được thành tựu, còn chưa tiêu diệt, phá hoại. Gọi đó là Đắc. Đắc là một pháp không lìa xa năng và sở. Như nói đắc tiền (được tiền). Năng đắc là người, là tâm, tâm sở. Sở đắc là tiền là sắc pháp. Một pháp Đắc tuy không phải là sắc pháp (tiền), cũng không phải là tâm pháp (tâm, tâm sở), nhưng cũng không lìa hẳn sắc pháp và tâm pháp. Tuy có sắc pháp hoặc tâm pháp dựng lên thông qua Đắc, nên nói: Một pháp Đắc chính là dựa vào tâm, tâm sở, sắc. Ba pháp này, như trên đã nói, là pháp giả lập.

Một pháp Đắc, tuy dựa vào ba pháp giả lập, nhưng điểm quan trọng chính là dựa vào sự chuyển biến của tâm. Nội dung câu chuyện Tái ông thất mã trong sách Hoài Nam Tử ở Thiên Gia Huấn có thể cho ta biết rằng sanh không ngừng là cái tự nhiên lớn nhất, trôi chảy không thôi. Một sự việc phát sinh là được hay mất? là tốt hay xấu? là cùng hay thông? Là tiêu hay trưởng? sự biến hóa trong một sát na, chưa từng cố định. Vì rằng được mất, tốt xấu, cùng thông, tiêu trưởng căn bản chính là pháp giả lập, tùy theo sự chuyển biến của tâm không có nhất định. Nếu một con ngựa, ai ai cũng cho là Mất, chỉ có Tái Ông cho là Được.

Dẫn về thêm một con tuấn mã, ai ai cũng cho là được, chỉ có Tái Ông cho là Mất.

Gãy một chân, ai ai cũng cho là Mất, chỉ có Tái Ông cho là Được.

Thật ra được mất, họa phước hoàn toàn là trạng thái tâm lý chủ quan. Đạo lý ấy ẩn tàng thăm thẳm, sâu xa khó lường. Há có thể nào vì biểu tướng của nó nhất thời mà vội vàng phán đoán sai lầm. Tất cả pháp hữu vi mất chưa chắc là mất, được chưa chắc là được. Đây mất mà kia được và ngược lại. Nghiên cứu đến đó, chúng ta đâu cần quan tâm đến giả pháp, đắc thất, họa phúc và kể cả mừng giận, buồn vui cũng đổi thay không chừng.

II. Mạng Căn

Mạng Căn tức là căn bản của mạng sống. Căn bản mạng sống của chúng sanh là gì? Thông thường đều nói Thức Thứ Tám. Thuyết này, tuy vậy, không sai. Nếu nói một cách thận trọng hơn thì nên nói là cái chính của Thức Thứ Tám sinh ra là Chủng Tử. Chỉ có Chủng Tử Danh Ngôn này là loại chủng tử vô ký yếu ớt, tự nó không có sức sanh ra quả mà phải nhờ đến sự giúp đỡ của nghiệp thiện, ác của đời trước do chủng tử nghiệp thiện, ác được huân tập mà thành

(vắn tắt là Chủng Tử Nghiệp) thì Chủng Tử Danh Ngôn của Thức Thứ Tám yếu đuối này mới có thể thể sanh ra quả hiện hành của nó.

Thức Thứ Tám hiện hành có mục đích duy trì Sắc và Tâm của con người chúng ta trong một thời kỳ của sinh mạng để cho công năng của sắc thân không hư hoại. Nếu nói chính xác thì nguyên nhân có thể quan hệ sắc thân của thức hiện hành thứ tám để giữ thân xác không tan hoại lại là do ở chỗ quan hệ Chủng Tử Danh Ngôn mà chính thức thứ tám sanh ra. Duy Thức Luận, nói: Chính chủng tử của thức thứ tám có hai công dụng; 1) Công Dụng Sanh Thức. Tức là tác dụng của quả hiện hành chính Thức Thứ Tám sanh ra.

2) Công dụng giữ gìn sắc thân. Tức là tác dụng duy trì sắc thân của thức hiện hành thứ tám không cho sắc thân hư hoại.

Giờ chọn lấy tác dụng duy trì sắc thân của Thức Thứ Tám, nên gọi là Mạng Căn. Bách Pháp Trực Giải nói: Dựa vào sự duy trì liên tục của Sắc và Tâm giả lập ra pháp Mạng Căn. Đây chính là chủng tử của Thức Thứ Tám có tác dụng duy trì sắc thân mà lập thuyết này.

Tưởng Tông Cương Yếu Mạng Căn Tế Biện có ghi:

Hỏi: Do thức hiện hành giữ gìn thân xác một cách thầm lặng nên thân không hư hoại. Đó là công năng của thức hiện hành, mà sao không gọi hiện hành thức là mạng căn lại gọi chủng tử là mạng căn? Đáp: Vì do sức của chủng tử mà bản thức hiện hành, mới có thể sanh khởi, vì do sức của chủng tử mà duyên ra ba loại cảnh, vì do sức của chủng tử mà duy trì năm căn. Vì vậy hiện hành không thể gọi là mạng căn, do không phải là căn bản vậy.

Hoặc nói: công năng hiện hành của Thức Thứ Tám là duy trì, giữ gìn sắc thân không hư hoại. Như vậy, thức ấy có thể duy trì được bao lâu?

Đáp:

1) Trước hết phải biết: Thức Thứ Tám tùy theo sự dẫn dắt của nghiệp lực thiện, ác đời trước của chúng ta, mà ở trong ba cõi, sáu đường, luân hồi không ngưng. Từ vô thỉ đến giờ, Thức Thứ Tám đầu thai, đổi xác thân không thể dừng lại ở chỗ nào lâu.

2) Kế đến phải biết: Nếu đời trước chúng ta tạo nghiệp lực mạnh, có thể khiến cho Thức Thứ Tám duy trì một căn thân lâu dài, thọ mạng, nhờ đó dài lâu.

Ngược lại, nếu đời trước chúng ta tạo nghiệp lực yếu, có thể khiến cho Thức Thứ Tám duy trì một căn thân ngắn ngủi, thọ mạng cũng do đó không trường thọ.

Một ngày kia, Thức Thứ Tám đã hoàn thành nghiệp quả thì lìa bỏ căn thân, rồi lại tùy theo nghiệp lực thiện, ác khác dẫn đến sáu nẻo luân hồi.

III. Chúng Đồng Phận

Chúng có nghĩa là chủng loại. Đồng: giống nhau. Phận (phần) có nghĩa tương tợ. Tức là chủng loại tương đồng, tương tợ gọi là chúng đồng phận. Phải biết vạn pháp trong vũ trụ, tuy sai khác nhau, nhưng trong riêng có chung, trong khác có giống. Ở trong bao la phức tạp ấy của vạn pháp tìm ra đặc trưng tương đồng, thuộc tính tương tự, rồi phân loại, đặt tên. Đó gọi là Chúng Đồng Phận.

Một pháp Chúng Đồng Phận có thể thu vào hết thảy vạn pháp của vũ trụ, tình và vô tình, nhưng sách vở Duy Thức Luận, phần nhiều chỉ dựa vào loại hữu tình lập ra Chúng Đồng Phận. Như Luận Thành Duy Thức nói: Dựa vào sự sai biệt tương tợ về thân và tâm sở của loài hữu tình giả lập đồng phận (sự giống nhau, tương tợ). Nhập A Tỳ Đạt Ma Luận nói:

Các loài hữu tình cùng làm một sự nghiệp, cùng ham cái nhân dục thì gọi là Chúng Đồng Phận. Bách Pháp Trực Giải nói: Chúng Đồng Phận là như người với người giống nhau, trời với trời giống nhau, nương vào chỗ tương tợ mà lập ra. Câu này ý nói: thân, tâm của người này và người kia giống nhau, gọi là người đồng phận. Thân, tâm của trời, người tương tợ nên gọi là thiên đồng phận, cho đến quỷ đồng phận, súc sanh đồng phận…nên mới có sự sai biệt trong sáu nẻo. Trong xã hội Ấn Độ thời xưa dựa vào thân, tâm giống nhau mà chia bốn giai cấp: Bà La Môn: giai cấp tăng lữ.

Sát Đế Lợi: giai cấp vương hầu.

Tỳ Xá: giai cấp thứ dân. Thủ Đà: giai cấp nô lệ. Trong kinh Thí Dụ nói: Người ngoại đạo cho rằng: Phạm vương sanh ra bốn chủng tánh: Bà La Môn sanh từ miệng của Phạm vương, Sát Đế Lợi sanh ra từ cánh tay ( từ vai đến cổ tay) của Phạm vương, Tỳ Xá Sanh ra từ hông của Phạm vương, Thủ Đà sanh ra từ chân của Phạm vương. Do đó, có bốn tánh khác nhau, cũng là một thí dụ về Chúng Đồng Phận. Trong thế giới loài người ngày nay, dựa vào cốt cách, màu da, ngôn ngữ, phong tục,tập quán và các thuộc tính khác rồi phân loại đặt tên: người da màu, người da trắng, người da đen…Hoặc phân loại theo địa lý: người châu Á, người châu Âu, người châu Phi, người châu Mỹ…các chủng tộc khác nhau cũng là một thí dụ về Chúng Đồng Phận.

Tiểu Thừa Câu Xá Luận cho Chúng Đồng Phận là pháp thật có. Do pháp thật có này khiến cho vật giống nhau. Còn Đại Thừa Duy Thức Luận cho đó là pháp giả lập. Nghĩa là dựa vào thân, tâm của loài hữu tình tương tự mà giả lập sự khác nhau về địa vị.

IV. Dị Sanh Tánh

Tánh sanh ra khác nhau gọi là Dị Sanh Tánh .Thuật ký, quyển 9, nói “ Dị sanh tức khác với đồng sanh”. Khai Tông Nghĩa Kí nói: “Các Bậc Thánh đều gọi là đồng sanh, nhưng phàm phu ngu si thì gọi là dị sanh”. Câu này ý nói tất cả Thánh Nhân đều đã thấy rõ Lí Chân Không, không khởi lên ngã kiến nên gọi là Đồng Sanh. Phàm phu đều ngu si tăm tối, không có trí tuệ, chỉ khởi lên tà kiến, đó là sự khác nhau giữa Thánh Nhân và chúng sanh, nên gọi là Dị Sanh. Bách Pháp Trực Giải nói :”Dị sanh tánh là lầm cho có ngã, có pháp, không giống với Trí Tánh Nhị không của Thánh Nhân, dựa vào đây mà tương đối giả lập ra Thánh và Phàm”. Đại ý nói rằng phàm phu mê hoặc điên đảo, lầm cho có thật ngã, thật pháp. Từ đây khởi lên tham, sân, si, (tức khởi lên loại phiền não khác)

rồi tạo ra sát, đạo, dâm (tức tạo loại nghiệp khác) và nhận lấy vô vàn khổ não khác nhau trong sáu nẻo luân hồi (tức thọ nhận loại quả khác), nên gọi là Dị Sanh.

Nay nương vào thánh phàm tương đối này, giả lập ra một pháp Dị Sanh Tánh. Thám Huyền Kí nói: Dị sanh là do giữ lấy kiến giải khác lạ mà sanh ra, xưa gọi là phàm phu.

Đại Nhật Kinh Sớ cũng nói: Phàm Phu mà dịch chính xác là Dị Sanh. Nghĩa là do vô minh theo nghiệp thọ báo, không được tự tại, rơi vào trong muôn ngàn cõi, cùng loại sắc, tâm kết hợp nhưng mỗi loài khác nhau nên gọi là Dị Sanh.

Giờ nghiên cứu về tánh của Dị Sanh Tánh.

Tánh là tánh phần, nghĩa là không thể thay đổi.

Không chỉ tánh của Phật Tánh, mà chỉ cho Tánh Tập Luyện mà thành (tập quán nuôi dưỡng mà thành tựu, như nghĩa bản tánh), như sách xưa nói: Tập tành điều bất nghĩa sẽ thành tánh bất nghĩa). Tánh là chỉ nơi xuất phát ra Dị Sanh và là nguồn gốc căn bản của Dị Sanh. Nhưng tánh của Dị Sanh là gì? Trước hết phải biết dựa vào thành Duy Thức Luận, quyển 1, nói: Việc lập ra Dị Sanh Tánh là từ Phi Đắc mà ra. Sao gọi là Phi Đắc: trước đã nói Đắc tức là thành tựu. ngược lại Phi Đắc là không thành tựu. Loại không thành tựu tuy là rất nhiều nhưng giờ tạm đề cập chúng sanh chưa kiến đạo (chưa dứt bỏ hai chướng phiền não và sở tri), trở về trước, chưa dứt hết chủng tử kiến hoặc, phiền não trong ba cõi, chưa thành tựu các pháp vô lậu của Bậc Thánh, mới giả lập tên gọi Dị Sanh Tánh.

Do đây, tánh của dị sanh, tức chỉ chủng tử của cái thấy về ba cõi đã bị dứt trừ, tức tại chủng tử này khiến cho sáu đường, mười hai loại không giống nhau, nên gọi là Dị Sanh Tánh. Nói cho dễ hiểu tức là chủng tử phiền não và kiến hoặc trong ba cõi này khiến cho chúng sanh khởi ra Dị Loại Kiến (cái thấy những loại khác nhau), tạo ra Dị Loại Nghiệp(nghiệp khác nhau), nên gọi là Dị Sanh Tánh. Ngược lại, nếu dứt trừ hết chủng tử phiền não và kiến hoặc trong ba cõi đã thấy được Lý Chân Không, nên chứng sơ quả Tu Đà Hoàn

(nhập lưu quả) và xa lìa phàm phu (dị sanh) thẳng nhập vào dòng thánh.

V. Vô Tưởng Định

Đây là một trong hai Thứ Vô Tâm Định (Vô Tưởng Định và Diệt Tưởng Định). Sao gọi là Vô Tâm Định? Duy Thức Tâm Yếu, quyển 7, nói: Vì cả hai định đều không có Sáu Thức Trước, nên gọi là Vô Tâm. Lúc ấy, vì không có Tâm và Tâm Sở Sáu Thức Trước thô động khiến cho thân an ổn, vui vẻ. Như hữu tâm định (thức thứ sáu và định tâm sở tương ưng khiến cho tâm lắng trong, vắng lặng nên gọi là hữu tâm định) cũng gọi là định. Nay nghiên cứu Vô Tưởng Định, trước dùng mười hai môn (cách) phân biệt định này.

1) Hiển Đắc Nhân

Người tu Vô Tưởng Định là ai? Là phàm phu, ngoại đạo chấp dị kiến mà con người sanh ra.

2) Hiển Ly Dục

Người tu Vô Tưởng Định chỉ hàng phục được cái Tham Câu Sanh của Thiền Thứ Ba ở cõi trời Biến Tịnh, nhưng chưa hàng phục được Nhiễm Tâm của Thiền Thứ Tư trở lên. Thành Duy Thức Luận, quyển 7, nói: Chế ngự được Tham Dục ở cõi trời Biến Tịnh, nhưng chưa chế ngự được Nhiễm Tâm của các cõi trời ở trên.

3) Hiển Hành Tướng

Tức là nói rõ về Tâm Thái Tu Định, vì người tu Vô Tưởng Định ngộ nhận Trời Vô Tưởng là Niết Bàn. Dựa vào quan niệm sai lầm này (chẳng diệt cho là diệt) dẫn dắt mà tu tập thiền định diệt trừ tất cả tâm Việt dịch: Lê Hồng Sơn 240 tưởng. Luận Thành Duy Thức, quyển 7, nói: Do ra khỏi tưởng nên Tác Ý dẫn đầu. Xuất li (ra khỏi) tức chỉ Niết Bàn. Vì chứng được Niết Bàn, tức ra khỏi sanh tử. Ra khỏi tưởng mà tưởng rằng đó là Niết Bàn.

4) Hiển Sở Diệt Thức Đa Thiểu

Người tu Vô Tưởng Định, đối định gia hành, thường suy nghĩ như vầy: các tưởng suy tư cực nhọc làm cho tinh thần không thể tập trung, làm cho suy nghĩ không được chuyên nhất. Các tưởng ấy giống như bịnh, như ngẹt mũi, như trúng tên. Ở trong vô số tưởng được sanh ra mà quay lưng lại nói là không có tưởng, vắng lặng vi diệu. Vì thế khởi lên sự hứa hẹn và mong muốn một loại thù thắng: Ước muốn ta trong một ngày đến bảy ngày, trong một kiếp đến hơn một kiếp có thể ngăn chặn được Tâm, Tâm Sở, diệt trừ tất cả Tâm Tưởng. Nhờ áp chế tâm tưởng lo toan này làm cho tâm và tâm sở từ thô đến tế, từ tế đến tinh (đây là lìa xa gia hành với định), đến khẳng định trong một sát na. Tâm tinh tế lại càng tinh tế, huân tập thức dị thục ấy, thành tựu chủng tử áp chế cùng cực tâm. (các vị ở trước, tuy có huân tập chủng tử, nhưng chỉ là trung, hạ phẩm, chưa gọi là định). Do chủng tử bị áp chế cùng cực, thế lực suy giảm, với lý do này Tâm và Tâm Sở của Sáu Thức Trước tạm thời không khởi lên hiện hành (Tâm, Tâm Sở vi tế của Thức Thứ Tám, Thứ Bảy còn khởi lên hiện hành) tức là dựa vào chủng tử đã bị áp chế này giả lập Vô Tưởng Định.

5) Chánh Thích Định Danh

Người tu định này (Vô Tưởng Định) tiêu diệt tưởng là trước hết, khi nhập định tâm tưởng không khởi, như cá kẹt trong băng, côn trùng nắp ở dưới đất nên đặt ra Tâm Vô Tưởng. Đã được vô tưởng làm cho thân an ổn, điều hòa, nên tuy không cùng với định tâm sở tương ưng mà cũng gọi là định.

6) Tam Phẩm Tu Biệt

Người tu tập Vô Tưởng Định, do căn nhanh nhẹn hay chậm chạp mà tu tập có siêng năng hay lười biếng, nên có ba phẩm thượng, trung, hạ khác nhau. Người tu hạ phẩm đối với Thiền Vị chứng được, chắc sẽ thoái thất. Một khi đã thoái lui và giảm sút thì không thể nhanh chóng trở lại ngay. Kiếp sau tuy có thể sanh lên trời Vô Tưởng nhưng ở cõi trời ấy không đủ sáng tỏ, sạch sẽ, hình sắc cũng không thể to lớn và chắc chắn, tuổi thọ không đến 500 đại kiếp, cuối cùng chết yểu.

Người tu trung phẩm, đối với Thiền Vị chứng được không hẳn phải thoái thất. Nếu có thoái thất cũng có thể trở lại ngay, kiếp sau sanh lên trời Vô Tưởng, ở cõi trời ấy, có thể sáng tỏ, sạch sẽ, hình sắc cũng có thể to lớn. Chỉ có mức độ ánh sáng to lớn của những vị trời ấy lại không được hết mức, tuy nhiên cũng có nguy hiểm chết yểu, chứ không phải không có. Người tu thượng phẩm, đối với Thiền Vị chứng được nhất định không thoái lui. Kiếp sau sanh lên cõi trời Vô Tưởng, trời ấy rất sáng tỏ và sạch sẽ, hình sắc cũng rất to lớn và sống hết 500 đại kiếp, nhất định không rơi vào con đường chết yểu. Sau 500 kiếp mới chết.