Duy Thức Học

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỐNG NHẤT Phật Lịch: 2556

DUY THỨC HỌC

• BÁT THỨC QUY CỦ TỤNG • TAM THẬP TỤNG

Tạo luận: Thế Thân (Vasubandhu)

Hoa dịch: Huyền Trang Việt dịch giải: Tỳ kheo Thiện Hạnh 3 MỤC LỤC Nội dung Trang I. Vài nét đại cương về Duy thức học: 7 a2. Năng biến hai, Mat na: 91 a3. Năng biến ba, sáu thức trước: 98 b. Những tâm sở tương ưng 3 năng biến: 105 c. Phân vị hiện khởi của 6 thức trước: 114 d. Lý do thành lập duy thức: 121 II. Duy thức tánh: 128 a. Ba tự tánh: 129 b. Ba vô tánh: 135 B. Duy thức Hạnh: 139 C. Duy thức Quả: 140

I. VÀI NÉT ĐẠI CƯƠNG VỀ

DUY THỨC HỌC

1. Khởi nguyên:

Duy thức là một trong 10 tông phái Phật giáo, gọi là Duy thức tông hay Pháp tướng tông. Pháp tướng nghĩa là biểu hiện của các pháp.

Pháp (Dharma) ở đây chỉ các sự vật, tức vật chất và tinh thần, hay sắc và tâm. Vì đối tượng của tông này là tra cứu về bản chất và phẩm tính của mọi sự vật hiện hữu. Thỉ Tổ của tông này là Vô Trước (Asanga), anh ruột của Thế Thân (Vasubandhu).

Ở Ấn Độ, đầu tiên tông này gọi là tông Du già (Yogacana); yogacana là sự thực tập quán tưởng.

Thế Thân trước tu theo truyền thống Tiểu thừa, sau nhờ Vô Trước khuyên trở về Đại Thừa. Ông tóm thâu quan điểm triết học của tông yogacana và quy định chủ điểm của tông này là Duy thức, đặt sự hiện hữu của ngoại cảnh nơi thức. Nói tóm lại chỉ có thức là hiện hữu. 8

2. Duy thức:

Từ “Duy”, nhiều học thuyết thế gian cũng sử dụng duy, như duy tâm, duy vật… Duy của các học thuyết này không hề giống với chữ duy của học thuyết Duy thức. Vì khi nói đến duy tâm hay duy vật, các học thuyết thế gian cho rằng, chỉ có tâm hay chỉ có vật và tâm này, vật này nó có sự tồn tại biệt lập, nghĩa là phủ định tất cả các pháp khác, để chỉ giữ lại một “phần tâm” hay một “phần vật”. Duy thức học trong Phật giáo không như thế. Duy trong Duy thức học có nghĩa là không rời thức, không ngoài thức hay ngoài thức ra không có một pháp nào khác. Giải thích như thế để chỉ sự liên hệ tương quan giữa các pháp và thức. Còn từ “thức” là nhận biết, là phân biệt. Có hai phần sở phân biệt và năng phân biệt.

Sở phân biệt (đối tượng bị phân biệt) gọi là cảnh vật hay sự vật như sông, núi, cỏ cây…

Năng phân biệt (chủ thể nhận thức) gọi là thức, tức là tác dụng phân biệt hay nhận diện cảnh vật.

Cảnh vật có hình tướng, Thức vô hình tướng;

người đời cho hai vật này (thức và cảnh) khác nhau. Nhưng sở phân biệt (cảnh) hay năng phân biệt (thức)

cũng đều là thức, ngoài thức ra không có vật gì khác, cho nên gọi là duy thức, hay chỉ có thức. Tóm lại duy thức là vũ trụ vạn vật không ngoài thức. Tại sao vũ trụ vạn vật không ngoài thức? Nếu đem vũ trụ vạn vật phân ra thì có hai phần, phần9 nhận thức và phần bị nhận thức. Nhận thức hay bị nhận thức, đều không ngoài sự nhận thức, nên gọi duy thức, Nói cách khác, sự vật có trên thế gian này là do duyên sinh. Duyên sinh thì vô tướng. Do phân biệt có tướng này tướng kia trên thế gian, thì tướng đó là tướng của thức.

3. Tâm và thức:

Tâm thường vắng lặng, trong sạch, chân thật, lại có công năng biểu hiện sai biệt vô lượng. Chúng ta nay vì mê muội, không biết xác định những tướng trạng sai biệt ấy, lại nhìn chúng theo phương diện chấp thù, nhỏ hẹp.

Nói tâm, chẳng qua là đem ý thức phân biệt ra mà ước đạt về tâm, có nó cũng chỉ trong vòng lý luận mà thôi. Cái mà chúng ta có thể xác thực bàn đến là các pháp giả dối do vô minh hiển hiện.

Duy thức học là một pháp môn dựa vào các pháp giả dối do vô minh hiển hiện, để tra cứu rõ ràng và đầy đủ các pháp ấy, chỉ ra tội trạng của chúng trong việc che lấp bản tánh sáng suốt của chúng ta, để tìm cách đối phó.

Pháp môn ấy, chẳng khác gì chính quyền của một nước loạn lạc, tìm hiểu các đám giặc giả, đem quân đánh dẹp, lập lại thái bình trật tự.

Gắng gượng so sánh có thể nói thức đối với tâm cũng như nước có loạn đối với nước lúc thái bình.10 Nước có loạn và nước thái bình vốn không phải là hai nước khác nhau. Tâm và thức cũng vậy.

Nói thức, tức là trong địa vị sai lầm, nói đến phần công năng hiển hiện các pháp của tâm. Vậy thì, ta phải biết rằng, thức không phải khác tâm, mà cũng tức là tâm.

Học Duy thức ta sẽ thấy Duy thức tông, xét rất kỹ các pháp giả dối, phân tích lịch trình kết cấu của chúng để chứng minh rằng, các pháp đều không ngoài thức mà có. Mà đã có thức thôi thì thức cũng không thành lập được. Bấy giờ ta trở về với bản chất bất nhị mà Duy thức gọi là “Duy thức tánh”, tức là tâm vậy.

Tâm với Thức vốn đồng một bản thể. Tâm là chân tâm, viên minh không có tác dụng, không có tướng trạng. Trong tâm thì không có hiện tượng thân tâm, thế giới không có tâm phân biệt.

Chủ thể phân biệt và đối tượng bị phân biệt là do vô minh mà có. Mà vô minh là cái che lấp bản tính thanh tịnh của tâm. Có thức có cảnh nên có phân bịêt, mà thức là do vô minh nên sự phân biệt ấy, mang tính sai lầm. Do sự sai lầm ấy vô minh càng nặng, đau khổ càng nhiều.

Muốn trừ được tác dụng phân biệt sai lầm ấy để có trí tuệ trực giác, hiểu thấu bản thể thanh tịnh của tâm, thì nhận ra thức và cảnh chỉ là một, thì không11 còn chủ thể phân biệt và đối tượng bị phân biệt (thức và cảnh không hai). Muốn vậy trước tiên phải hiểu rõ tám thức.

4. Kinh luận Duy thức tông căn cứ:

Cũng như các tông phái lớn, Duy thức tông cũng căn cứ vào một số kinh luận để làm nơi nương tựa cho lập luận.

a. Về Kinh: có 6 bộ.

1. Kinh Hoa Nghiêm.

2. Kinh Lăng Già.

3. Kinh Giải Thâm Mật.

4. Kinh Mật Nghiêm ( cũng gọi Hậu Nghiêm). 5. Kinh Như Lai Xuất Hiện Công Đức Trang

Nghiêm.

11. Phân Biệt Du Già Luận – Di Lặc.

5. Sự phát triển và truyền thừa:

5.1. Phát triển và truyền thừa ở Ấn Độ:

Thời đức Phật còn tại thế, người ta đã từng giảng dạy nhiều về Duy thức, trong nhiều bộ kinh như: Lăng già, Giải thâm mật, Đại thừa A tỳ Đạt Ma… Khoảng 900 năm sau Phật Niết bàn, có Vô Trước cảm thương sự suy tàn của Phật giáo Đại thừa, nên vận thần thông lên cung trời Đâu Suất, cầu thỉnh đức Di Lặc. Đức Di Lặc giáng xuống trung Ấn Độ, thuyết minh năm bộ luận: Du già sư địa, Biện trung biện, Trang nghiêm kinh luận, Kim cang bát nhã,

Phân biệt du già. Vô Trước căn cứ vào đây mà thành lập các bộ luận sau đây để phát huy nghĩa lý Duy thức.

– Hiển Dương Thánh Giáo.

– A Tỳ Đạt Ma Tạp Luận.

– Nhiếp Đại Thừa.

Sau Vô Trước có người em là Thế Thân cũng trước tác các bộ luận để giải thích thêm về nghĩa lý

Duy thức.

– Nhị Thập Duy Thức Tụng.

– Tam Thập Duy Thức Tụng.

– Đại Thừa Bách Pháp Minh Môn.

Nhất là bộ Tam Thập Tụng, Duy thức tông thịnh hành từ đây.

Thế Thân là tác giả bộ đại luận Câu Xá, là bộ13 luận lừng danh của hệ tư tưởng Nhất Thiết Hữu Bộ (Tiểu thừa). Sau khi sáng tác xong bộ luận này, Thế Thân theo anh sang phục vụ cho tư tưởng Pháp Tướng Duy Thức Đại Thừa.

Với bộ Tam Thập Tụng, Duy thức chính thức mở màn cho trường phái Pháp tướng Duy thức của Đại thừa, mà Vô Trước là người dóng lên tiếng chuông báo hiệu. Do sự liên hệ gốc ngọn đó, mà trường phái Duy thức còn có tên là trường phái Du già.

Vô Trước và Thế Thân có công lớn trong việc chuyển hướng Pháp tướng A tỳ đạt ma của Tiểu thừa sang Pháp tướng Duy thức của Đại thừa. Muốn làm việc này hai ngài đã đưa ra những tư tưởng mới về thức Mạt na, về ba tánh, ba vô tánh; đặc biệt là Alaya với ba lớp năng biến. Pháp tướng của Tiểu thừa chỉ đưa ra sáu thức và đóng khung trong phạm vi hẹp sáu thức; nên tư tưởng Tiểu thừa chỉ trình bày được phần tâm lý mặt tầng, mà chưa soi thấu mặt đáy của tâm hồn con người. Pháp tướng Đại thừa, với tư tưởng Alaya, ba tự tánh, ba vô tánh; hai Ngài đã len lỏi vào tận thế giới vô thức của con người; và từ đó hai Ngài đã giải bày các hiện tượng tâm lý diễn biến bên trong nội tâm sâu kín của chúng sanh một cách hợp lý.

Về sau các đệ tử của Thế Thân bắt đầu là Hộ Pháp (Dharmapala), rồi tiếp đến có các luận sư như Đức Tuệ, An Tuệ, Thân Thắng, Hoan Hỷ, Tịnh14 Nguyệt, Hoả Biện, Tối Thắng Tử, Trần Na, Giới Hiền… trước sau có mười vị kế tiếp nhau hoàn thành sự nghiệp còn dở dang của thầy mình.

Mười vị luận sư này, vị nào cũng đều có những đóng góp xuất sắc, phát huy được tinh nghĩa của Pháp tướng Duy thức trong nhiều khía cạnh khác nhau.

5.2 Truyền thừa ở Trung Hoa:

Vào thế kỷ thứ 7 đời Đường, Ngài Huyền Trang du học Ấn Độ. Sang đây Huyền Trang thọ giáo với Ngài Giới Hiền tại Đại học Phật Giáo Ấn Độ Nalanda. Học viện Nalanda lúc bấy giờ đang là thời kỳ toàn thịnh. Ở đây lại có ba trường phái lớn của Phật giáo Đại thừa – trường phái Trung quán của truyền thống Long Thọ, trường phái Du già của truyền thống Vô Trước – Thế Thân và trường phái Như Lai Tạng của Mật giáo mới chớm nở. Cả ba trường phái ganh đua nhau, phát huy tận cùng tinh yếu của trường phái mình. Giám đốc học viện Nalanda lúc bấy giờ là Ngài Giới Hiền (Silabhadra), là long tượng của phái Du già.

Tại đây Huyền Trang tóm thâu tinh yếu của Du già qua Tam thập tụng và các luận phẩm của mười luận sư. Sau khi về nước Huyền Trang đem hết tất cả tác phẩm trên dịch ra Hán và góp chung tất cả lại dưới một danh xưng mới là Thành duy thức luận. Dịch xong Huyền Trang đem truyền dạy cho học trò. Trong số đó có đệ tử xuất sắc là Khuy Cơ. Khuy Cơ đem chép lời của thầy và tạo thành bộ “Duy thức thuật ký” và nhiều bộ luận khác nhằm triển khai Duy thức. Về sau còn có các luận sư: Huệ Chiếu, Trí Châu, Như Lý, Đạo Ấp… cùng nhau truyền thừa làm sáng tỏ duy thức.

*

* * *

II. BÁT THỨC QUY CỦ TỤNG

• Bản Hoa ngữ: dịch từ Phạm văn: Huyền Trang.

• Dịch và giải: Tỷ kheo. Thiện Hạnh.

I. Giải thích đề luận:

Bát thức: tám thức: nhãn thức, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, mạt na, Alaya thức.

Sáu thức trước (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý) căn cứ vào căn mà đặt tên. Chẳng hạn như căn cứ vào nhãn căn mà đặt tên là nhãn thức (cái biết của mắt).

Mạt na thức (hay còn gọi là thức thứ bảy) thường duyên kiến phần của Alaya thức và chấp làm ngã. Vì vậy Mạt na thức thường có bốn căn bản phiền não theo sát, đó là: si, kiến, mạn, ái gọi là ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái nên Mạt na thức còn gọi là nhiễm ô thức.

Alaya thức (còn gọi là thức thứ tám), ngoài nghĩa tàng thức còn có ý nghĩa là “vô một thức”, vì công năng của nó là giữ gìn chủng tử các pháp không để bị mai một mất di.

Quy củ: theo nghĩa từ nguyên:

Quy: là dụng cụ để vẽ hình tròn (Compas). Củ: là dụng cụ để vẽ hình vuông (Équerre). Quy là để cho17 vật có hình tròn, thật tròn. Củ là để làm cho vật có hình vuông, thật vuông.

Quy củ theo nghĩa bóng là quy tắc, phép tắc khuôn khổ, là nề nếp chừng mực; đâu ra đó không lẫn lộn. Một ngôi nhà được sắp đặt vật dụng, có ngăn nắp trật tự, cũng được gọi là ngôi nhà có quy củ. Một tổ chức có những sinh hoạt theo một nề nếp nhất định có chừng mực, có phép tắc gọi là tổ chức có quy củ.

Nay hành tướng sinh hoạt của mỗi một thức trong tám thức, đối với cảnh, lượng, tánh, giới, địa… mặc dù không giống nhau nhưng đều theo một khuôn khổ phép tắc nhất định, chuẩn mực, có nề nếp không lẫn lộn, nên có tên gọi là Bát Thức Quy Củ.

Tụng: tụng là chuyển âm từ phạn ngữ Gia tha (Kệ đà) hay Geya (Kỳ da). Đây là thể văn trong 12 thể loại thuyết pháp của đức Phật, gọi là Thập nhị bộ kinh.

Về hình thức, tụng tương tự như thể thơ nhưng không phải thơ, vì không cần phải gieo vần. Một bài tụng, số câu gồm 4 câu, nhưng có khi cả 100 câu. Số chữ từ 3 – 8 chữ tuỳ theo người trước tác.

về nội dung, tụng mang nội dung là một lời, một bài văn để ca ngợi xưng tán công đức Phật, Bồ tát hoặc để dẫn ý chính của một kinh, một thời kinh, để người nghe dễ nhớ dễ cảm hoá.18 Trong 12 thể loại kinh mà đức Phật dùng để thuyết pháp, có hai thể loại được gọi là tụng:

1. Ứng tụng, trùng tụng: tiếng Phạn là Kỳ da (Geya). Lặp lại một kinh hay một đoạn kinh đã nói cho người nghe dễ nhớ.

2. Phúng tụng: tiếng Phạn là Kệ đà, Già đà (Giatha), tức chỉ tứ cú kệ trong các kinh, dùng để nêu tinh yếu của kinh, một thời kinh.

Như vậy, Bát Thức Quy Củ Tụng là những bài tụng nói về hành tướng sinh hoạt và sự liên hệ của tám thức đối với cảnh, lượng, tánh, giới, địa… tuy không đồng nhưng đều có một nề nếp, chuẩn mực nhất định không lẫn lộn.

II. Tác giả và xuất xứ:

Do Huyền Trang lựa chọn và rút ra những điểm tinh yếu về Duy thức trong bộ đại luận Thành duy thức ( cũng do Huyền Trang dịch ra từ tiếng phạn), rồi làm ra thành 48 câu tụng nói về tiến trình sinh hoạt của tám thức, để người sơ cơ có tìm hiểu Duy thức dễ nhớ.

III. Nội dung chính:

Bốn tám câu tụng được phân làm bốn chương, mỗi chương 12 câu như sau:

a. Mười hai câu tụng đầu: nói về hành tướng sinh19 hoạt của năm thức trước và quá trình năm thức trước chuyển thức thành trí.

b. Mười hai câu tụng tiếp: nói về hành tướng sinh hoạt của đệ lục ý thức và quá trình chuyển thức thành trí.

c. Mười hai câu tụng tiếp: nói về hành tướng sinh hoạt của thức Mạt na và quá trình chuyển thức thành trí.

d. Mười hai câu tụng cuối: nói về hành tướng sinh hoạt của thức Alaya và quá trình chuyển thức thành trí.

IV. Nội dung chi tiết

*

* * * Chương I: Năm thức trước.

Hành tướng sinh hoạt của năm thức trước và

Quá trình chuyển thức thành trí

Tụng văn:

性境現量通三性

眼耳身三二地居

遍行別境善十一 中二大八貪嗔癡 五識同依凈色根 九緣八七好相鄰 合三離二觀塵世 愚者難分識與根

變相觀空唯後得

果中猶自不詮真 圓明初發成無漏

三類分身 息苦輪

Phiên âm:

Tánh cảnh hiện lượng thông tam tánh, Nhãn nhĩ thân tam nhị địa cư.

Biến hành biệt cảnh thiện thập nhất, Trung nhị đại bát tham sân si.

Ngũ thức đồng y tịnh sắc căn, Cửu duyên bát thất hảo tương lân. Hiệp tam ly nhị quán trần thế,

Ngu giả nan phân thức dự căn.

Biến tướng quán không duy hậu đắc, Quả trung do tự bất thuyên chân.

Viên minh sơ phát thành vô lậu,

Tam loại phân thân tức khổ luân.

Việt dịch:

Tánh cảnh, hiện lượng và thông gồm ba tánh,21 Lên sơ thiền nhị địa, chỉ còn lại ba thức (nhãn, nhĩ và thân).

Hai trung tuỳ, tám đại tuỳ và ba căn bản phiền não (tham, sân si), Năm thức trước đều nương tịnh sắc căn Nhãn thức có 9 duyên, nhĩ 8; tỷ, thiệt thân mỗi thức có 7 duyên hoà hợp mới sanh khởi.

Tỷ, thiệt và thân thức phải hiệp với trần mới duyên (phân biệt) được cảnh. Còn hai thức nhãn và nhĩ phải cách xa trần mới phân biệt được cảnh.

Hàng phàm phu nhị thừa, không phân biệt được giữa thức và căn.

Năm thức trước đối với các pháp hữu tướng, phải nhờ hậu đắc trí quán chiếu để thấy rõ chúng đều là pháp vô tướng.

Hậu đắc trí, trong quả vị còn chưa trực tiếp duyên được chân như.

Đến lúc thức thứ tám chuyển thành đại viên cảnh trí, thì năm thức trước mới được thành vô lậu, nên có thể hiện ba loại thân để cứu giúp chúng sanh thoát khổ sanh tử luân hồi.

Giải thích:

Đây là mười hai câu tụng đề cập đến hình thức sinh hoạt của năm thức trước và cách thức mà các thức này chuyển thành trí.

Câu 1: “Tánh cảnh hiện lượng thông tam tánh”.

性境現量通三性

Câu tụng đề cập đến cảnh, lượng và tánh của năm thức trước.

• Tánh cảnh: là một trong ba cảnh: tánh cảnh, độc ảnh cảnh và đới chất cảnh. Tánh có nghĩa là thật, không thay đổi. Tánh, cảnh thật trước mắt, là thật tánh của vạn vật. Cảnh trần còn nguyên vẹn bản chất, chưa hề qua một sát na phân biệt của ý thức. Năm thứ trước, khi duyên (tiếp xúc) cảnh, phải duyên với tánh cảnh.

• Hiện lượng: là một trong ba lượng: hiện lượng, tỷ lượng và phi lượng. Hiện là hiển hiện, lượng là lượng đạt, so lường sự vật, hiện tượng là nhận diện sự vật bằng trực giác trong giây phút hiện tại, mà chưa phân biệt màu sắc, tên tuổi, chủng loại của sự vật.

Hiện lượng có ba nghĩa: 1. Hiện tại chứ không phải là quá khứ hay vị lai.

2. Hiển hiện chứ không phải là chủng tử.

3. Hiện hữu chứ không phải là pháp vô thể.

Hiện lượng, đương khi năm căn tiếp xúc năm trần không cần phải lượng đạt, suy nghĩ, không cần phân biệt mà chỉ nhận thức sự vật trước mắt một cách trực giác chưa qua ý thức phân biệt. Năm thức trước, khi lượng đạt sự vật, chỉ có hiện lượng. • Thông tam tánh: năm thức trước mang đầy đủ ba tính chất: thiện, ác và vô ký. Năm thức trước tự nó không thiện không ác, nhưng khi duyên cảnh thì có sự phối hợp của ý thức dẫn dắt tự loại chủng tử của nó, nên mới có thiện có ác. Hay nói cách khác năm thức trước có công năng tự giúp cho ý thức tạo nghiệp thiện, ác. Nếu cùng các tâm sở thiện như tín, tàm, quý… tương ưng (hợp) thì nó thuộc tánh thiện. Nếu cùng các tâm sở bất thiện như tham, sân, si… tương hợp, thì nó thuộc tánh ác. Nhưng nếu nó cùng các tâm sở thiện, bất thiện tương hợp thì nó thuộc tánh vô ký. Cho nên tụng nói “thông tam tánh”.

Câu 2: “Nhãn nhĩ thân tam nhị địa cư”

眼耳身三二地居 Bài tụng này đề cập đến giới và địa của năm thức trước.

• Nhãn nhĩ thân tam: là chỉ ba thức nhãn thức, nhĩ thức và thân thức.

• Nhị địa: tức chỉ địa thứ hai trong chín địa. Ở cõi sắc (sắc giới) có bốn địa, địa thứ hai có tên gọi là Ly sanh hỷ lạc địa.

Nói cho đủ là tam giới cữu địa, như sau:

1. Dục giới: có một địa – Ngũ thú tạp cư địa (sơ địa) 2. Sắc giới: có bốn địa:

Sơ thiền : Ly sanh hỷ lạc địa (nhị địa). Nhị thiền : Định sanh hỷ lạc địa (tam địa).

Tam thiền : Tứ thiền Ly hỷ diệu lạc địa (tứ địa) : Xả niệm thanh tịnh địa (ngũ địa).

3. Vô sắc giới có bốn địa: Không vô biên xứ (lục địa)

Thức vô biên xứ (thất địa) Vô sở hữu xứ (bát địa) Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cữu địa).

Như vậy câu tụng này đề cập đến giới và địa của năm thức trước. Giới là sắc giới, địa là nhị địa, có tên là ly sanh hỷ lạc địa. Lên cõi sắc, thuộc sơ thiền nhị địa (ly sanh hỷ lạc). Trong năm thức trước, chỉ còn lại ba thức hoạt động mà thôi, đó là nhãn thức, nhĩ thức và thân thức. Còn hai thức tỷ và thiệt không còn tác dụng nữa.

Vì ở Dục giới là Ngũ Thú Tạp Cư Địa, là cõi đoàn thực cho nên đầy đủ cả năm thức trước hoạt động. Khi sanh lên sắc giới sơ thiền, Ly sanh hỷ lạc địa, là cõi không còn đoàn thực nữa, nên hai thức Tỷ và Thiệt thức không còn sanh khởi. Đoàn thực lấy hương, vị, xúc làm thể. Đoàn thực không còn nên hai thức tỷ và thiệt không sanh khởi, vì vậy tụng nói

“nhãn nhĩ thân tam nhị địa cư”.

Câu 3 và 4: “Biến hành biệt cảnh thiện thập nhất

Trung nhị đại bát tham sân si”.

變行別境善十一 中二大八貪嗔癡

Hai câu tụng trên đây đề cập đến 34 tâm sở của năm thức trước. Tâm sở nói cho đủ là tâm sở hữu pháp, là những pháp sở hữu của tâm vương, tuỳ thuộc của tâm vương. Chúng luôn luôn nương nơi tâm vương mà sanh khởi, cùng với tâm vương tương ưng và lệ thuộc vào tâm vương, như của cải vật chất thuộc của mình, gọi là ngã sở. Tâm sở có

6 vị gồm 51 món. Năm thức trước đối với 6 vị tâm sở, chỉ vắng mặt tâm sở bất định, còn năm vị khác đều hiện diện và tương ưng với 5 thức trước.

Tụng 3, ba vị tâm sở: 5 biến hành, 5 biệt cảnh và căn… thân căn) mà có tên. Căn có hai loại: Tịnh sắc căn và phù (giúp đỡ) căn trần. Phù căn trần do tứ đại chủng (đất, nước, gió, lửa) tạo thành, chúng có hình thù có thể nắm bắt, có thể thấy, thuộc về hiện tượng giới. Phù căn trần thuộc thô sắc, có nhiệm vụ giúp đỡ cho chính căn, tức tịnh sắc căn.

Tịnh sắc căn, còn gọi là thắng nghĩa căn, là căn thanh tịnh thù thắng vì chúng nương vào cảm giác tinh tế bên trong, không nhìn thấy, không thể nắm bắt, thuộc bản thể giới. Tịnh sắc căn thuộc tứ đại chủng thanh tịnh, tinh tế, thuộc tế sắc.

Tịnh sắc căn, là trung khu thần kinh. Mỗi giác quan đều có một trung khu thần kinh ở não bộ điều khiển. Các trung khu hoạt động tốt, thì các giác quan mới hoạt động được. Chẳng hạn như: Trung khu thần kinh thị giác, điều khiển mắt quan sát sắc trần, cho ta Nhãn thức. Cho đến trung khu thần kinh thính giác điều khiển tai nghe…

Các trung khu này gọi là căn, tức tịnh sắc căn.

Các căn này là căn vật lý, vì nó nằm ở hệ thần kinh mỗi người.

Nay tụng nói “đồng y tịnh sắc căn”, là để nói năm thức trước đều không phải nương phù căn trần mà nương tịnh sắc căn.

Như trên đã nói, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân năm thức này căn cứ vào năm căn nên mới có sự nhận27 thức rõ ràng phân minh.

Nếu nhãn căn biến chất, biến khác đi thì nhãn thức cũng theo đó mà biến.

Ví dụ: Mắt bị bệnh nhìn màu xanh ra màu vàng. Đây không phải do cảnh vật xấu mà do mắt bị tổn thương, bị bệnh nên làm cho nhãn thức nhận cảnh biến màu xanh thành màu vàng.

Cho nên năm thức trước nương vào căn mà có tên: Nhãn thức, nhĩ thức…

Câu 6: “Cữu duyên bát thức hảo tương lân”.

九緣八七好相鄰 Câu tụng này đề cập đến năm thức trước cần phải có sự kết hợp với các duyên (các điều kiện), tuỳ trường hợp của mỗi thức mới hiện khởi được.

Duyên: có chín duyên – không (không gian), minh (ánh sáng), căn, cảnh, tác ý, phân biệt y, nhiễm tịnh y, căn bản y, chủng tử y. Nhưng mỗi mỗi thức trong tám thức đều có một số duyên không đồng đều.

Chín duyên giải rõ như sau:

1. Không: hư không, không gian, khoảng cách giữa căn và trần.

2. Minh: ánh sáng.

3. Căn: tức các căn: nhãn căn, nhĩ căn…

4. Cảnh: tức các trần cảnh: sắc trần, thanh trần…

5. Tác ý: tâm sở tác ý, một trong năm tâm sở biến hành (xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư).

6. Phân biệt y: tức ý thức thứ sáu làm chỗ nương tựa, phân biệt cho các thức.

7. Nhiễm tịnh y: tức chỉ thức thứ bảy (Mạt na), làm chỗ nương nhiễm hay tịnh cho các thức. 8. Căn bản y: tức chỉ thức thứ tám (Alaya), cất giữ chủng tử các pháp.

9. Chủng tử y: tức các tập khí thân sinh ra các pháp.

Tụng nói “cữu duyên”, là chín duyên, tức chỉ nhãn thức có đủ 9 duyên. “Bát”, là tám duyên, chỉ nhĩ thức có tám duyên (trừ minh), vì lỗ tai không cần ánh sáng, trong bóng tối tai vẫn nghe được. “Thất”, là bảy duyên, chỉ ba thức còn lại là tỷ, thiệt và thân, mỗi thức chỉ có bảy duyên (không duyên và minh duyên), vì lưỡi thì không cần khoảng cách không gian và cũng không cần ánh sáng, vẫn biết được vị mặn, ngọt... mũi, Thân cũng vậy, không cần

“không” và “minh”.

Do ý thức có tác dụng phân biệt rất mãnh liệt; do thức thứ bảy và thức thứ tám hiện hạnh thường xuyên, nên ba thức này đều làm chỗ nương tựa cho năm thức trước. Như vậy, nhãn thức đủ 9 duyên, nhĩ thức 8 duyên và tỷ, thiệt, thân ba thức, mỗi thức 7 duyên. Nên tụng nói “cữu duyên bát thất hảo tương liên”.

Câu 7: “Hiệp tam ly nhị quán trần thế”. 合三離二觀塵世

Câu tụng này đề cập đến điều kiện “hiệp” và “ly” khi căn của 5 thức trước, tiếp xúc với đối tượng trần cảnh. 3 căn hợp (tỷ, thiêt, thân), 2 căn ly (nhãn và nhĩ).

• Hiệp: là gần kề, sát. Nghĩa là khi căn và trần tiếp xúc nhau phải gần kề nhau, sát nhau, không có khoảng hở giữa căn và trần. Chẳng hạn, Thiệt căn tiếp xúc với Vị trần phải gần kề nhau, sát nhau, không có khoảng hở giữa căn và trần, Thiệt thức mới sanh khởi (lưỡi và đường hay muối).

• Ly: là cách xa nhau, hở nhau, có khoảng cách giữa căn và trần, thức mới có điều kiện sanh khởi.

Nhãn căn khi tiếp xúc với Sắc trần cách xa nhau có khoảng cách hở ở giữa, thì Nhãn thức mới sanh khởi

(con mắt và dòng chữ).

• Hiệp tam: trong năm thức trước, có thức nhờ có điều kiện không có khoảng cách giữa căn và trần (hiệp), ba thức đó mới sanh khởi. Đó là 3 thức Tỷ, Thiệt và Thân thức (Tỷ căn và Hương trần, Thiệt căn và Vị trần, Thân căn và Xúc trần phải gần kề nhau).

• Ly nhị: còn lại hai thức nhãn và nhĩ, khi Nhãn căn tiếp xúc với Sắc Trần, phải có khoảng cách xa nhau (ly) thì Nhãn thức mới sanh khởi được. Nhĩ thức cũng vậy (Nhãn căn và Sắc trần, Nhĩ căn và Thanh trần, phải cách xa nhau).30 Như vậy trong năm thức trước tỷ, thiệt và thân ba thức hiệp, sát với trần cảnh; nhãn, nhĩ hai thức “ly”, cách hở với trần mới nhận thức được đối tượng trần cảnh. Cho nên tụng nói “hiệp tam ly nhị quán trần thế”.

Câu 8: “Ngu giả nan phân thức dự căn”.

愚者難分識與根 Câu tụng đề cập đến hàng Tiểu thừa ngu pháp Thanh văn không biết căn và thức đều có chủng tử và hiện hạnh, vì căn và thức hỗ tương sinh khởi.

• Ngu giả: chỉ Thanh văn và Duyên giác. Hai hạng này đối với tâm thức, chưa nghiên cứu tường tận. Họ chỉ căn cứ vào sáu thức (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý) và ba độc (tham, sân, si) để đánh giá căn bản thiện, ác, nhiễm tịnh. Họ không biết ngoài sáu thức còn có thức thứ bảy và thức thứ tám; không biết tự mỗi thức đều có bốn phần, kiến phần, tướng phần, chứng phần, chứng tự chứng phần. Và lại cũng không biết tiếp xúc (chiếu) cảnh là bổn phận của căn, mà hiểu (liểu cảnh)

là bổn phận của thức.

Lại nữa Thanh văn Duyên giác trí cạn, tâm thô, sở tri chướng chưa trừ, nên đối với các pháp không rõ; không tin vào giáo nghĩa sâu xa của Đại thừa, không tin nhất thiết duy tâm, vạn pháp duy thức, cho nên tụng nói “Ngu giả nan phân thức dự căn”.

Tám câu tụng vừa trình bày, là hành tướng sinh hoạt của năm thức nương vào hữu lậu chủng tử mà thành thức. Bốn câu còn lại sau đây, nói đến quá trình của năm thức trước nương vào vô lậu chủng tử mà tu tập chuyển hoá năm thức trước thành trí, gọi là “thành sở tác trí” (làm thành tựu mọi lợi ích cho chúng sanh).

Câu 9: “Biến tướng quán không duy hậu đắc”.

變相觀空唯後得 Đây là câu tụng nói về năm thức trước hết mê vọng thì thấy được chân như.

• Biến tướng: biến là chuyển biến, tướng là tướng phần. Năm thức trước thuộc về tướng phần; nghĩa là thân (khác với sơ) tướng phần của tám thức. Khi năm thức chuyển thì các tướng phần rõi theo vọng trần, nhận vọng làm chân. Nhưng khi năm thức đã chuyển (nghĩa là không còn là tướng phần của tám thức) thì nó được gọi là tánh phần của tám thức, và biến thành tướng phần của chân như.

• Quán không: quán là kiến phần năng duyên, không là chân như sở duyên. Quán không, nghĩa là năm thức hết vọng thấy không (chân không diệu hữu), cũng tức là thực tánh của Duy thức. “Biến tướng quán không”: là một phương pháp tu quán. Năm thức trước, khi tu quán về ngã không và pháp không thì đối trước các pháp hữu tướng, hành giả phải quán chiếu sâu sắc để nhận thức được nó là không. Như vậy có nghĩa là hành giả trước hết phải thực tập quán chiếu, để chuyển biến các pháp hữu tướng thành các pháp vô tướng. Như vậy, pháp tu quán mới thành tựu. Nên tụng nói “biến tướng quán không”.

Phương pháp tu quán “biến tướng quán không”

này theo nghĩa hẹp thì chỉ sử dụng cho năm thức trước. Nhưng theo nghĩa rộng thì đều sử dụng cho cả tám thức.

Tâm hành giả cứ trong mỗi niệm “biến tướng quán không”, mỗi niệm chuyển thành trí; mỗi niệm “biến tướng quán không”, là mỗi niệm chuyển thành trí. Cứ như thế mà quán, chuyển… chuyển cho đến cuối cùng năm thức trước chuyển thành hậu đắc trí. Khi năm thức trước đã thành tựu hậu đắc trí, thì từ đây, chỗ nào, cái gì cũng đều thấy không, và bấy giờ không còn gì mà chuyển nữa. Hậu đắc trí, là đối với căn bản trí mà nói, cảnh và trí không khác, không khởi phân biệt, là căn bản trí. Phân biệt tất cả sự sai biệt của các tướng, tuệ chiếu phân minh là hậu đắc trí.

Hậu đắc trí khi duyên chân như, quãng giữa còn bị trở ngại bởi pháp hữu tướng. Cho nên trước phải đập phá các pháp hữu tướng đó, biến nó thành vô33 tướng, mới khế hợp với chân như. Đây là trạng huống của “biến tướng quán không”.

Khi duyên chân như:

Căn bản trí: trực tiếp duyên thẳng bản thể chân như.

Hậu đắc trí: gián tiếp mà duyên, còn phải biến tưóng mà duyên.

Căn bản trí: xưa nay đã có. Hậu đắc trí: phải tu quán mới có.

Câu 10: “Quả trung do tự bất thuyên chân”.

果中猶自不詮眞 Câu tụng đề cập đến hiệu lực của hậu đắc trí. Chữ “Thuyên” trong câu tụng có nghĩa là đủ, đầy đủ. Chữ “Chân” là chân như.

Năm thức trước, khi đã chuyển thành trí, tức là thành vô lậu thức. Năm thức vô lậu này, không những có ở trong nhân địa, đã không đầy đủ tánh chân như, không thân duyên chân như, mà ngay cả trong quả vị, năm thức vô lậu này cũng không mang đầy đủ tính chất chân như.

Câu tụng này của ngài Hộ Pháp, nhằm phản bác thuyết của An Huệ. An Huệ lý luận rằng kiến phần và tướng phần thuộc biến kế sở chấp tánh. Tự chứng phần thì thuộc y tha khởi tự tánh. Do đó, khi đã chứng quả Phật thì không còn biến kế sở chấp mà chỉ còn tự chứng phần duyên thẳng chân như, chứ không còn kiến phần, tướng phần nữa.

Cho nên Hộ Pháp mới bác rằng, ở quả vị (hậu đắc trí) còn không duyên thẳng chân như (còn tự không gọi là chân).

Ngài An Huệ cốt chỉ rõ rằng, Phật không duyên với hai tướng (kiến phần, tướng phần). Nhưng nếu nói, chỉ có tự chứng phần mà không có kiến phần và tướng phần thì không đúng. Vì tự chứng phần chỉ là sự dung hợp làm một của kiến phần và tưóng phần.

Không thể có tự chứng phần ngoài kiến, tướng được.

Mà phải chính từ nơi kiến, tướng hai phần đối diện mà trực nhận song không chân như, nên Hộ Pháp đã dùng đạo lý này để phản bác An Huệ (như cha, mẹ và con). Câu 11: “Viên minh sơ phát thành vô lậu”.

圓明初發成無漏 Câu tụng đề cập đến sự liên hệ mật thiết của năm thức trước với thức thứ tám (Alaya). • Viên minh: chỉ Đại viên cảnh trí, trí sáng và tròn như một bức gương lớn, là quả vị Phật.

• Sơ phát: Có nghĩa là nghiễm nhiên, rõ ràng, hiện tiền.

• Thành vô lậu: là chỉ năm thức trở thành vô lậu thức.

Đến quả vị Phật, đệ bát thức chuyển thành vô lậu bạch tịnh thức, thì những tâm sở tương ưng, kết đồng với thức thứ tám, chuyển thành Đại viên cảnh trí, nghiễm nhiên hiện tiền, thì năm thức trước, vốn có rất nhiều quan hệ với thức thứ tám, cũng trở thành vô lậu, tức thành “thành sở tác trí”.

Câu 12: “Tam loại phân thân tức khổ luân”.

三類分身息苦輪 Câu tụng nói đến sự diệu dụng của năm thức trước khi đã chuyển thành trí, tức “Thành sở tác trí”, thì phân thân độ sanh.

• Phân thân: một thân chia làm trăm ngàn phần, một phần gọi là một phân thân. Phật chỉ có một, cũng như mặt trời chỉ có một. Đứng bất cứ ở đâu ta cũng chỉ thấy một mặt trời.

Những hạt sương mai đọng lại trên ngọn cỏ, đều phản ánh toàn bộ ánh sáng mặt trời. Mỗi ánh sáng lóng lánh đầu ngọn cỏ, là một phần thân của mặt trời, và phân thân ấy đầy đủ những đặc tính của mặt trời.

Lúc còn sương, chúng ta thấy một mặt trời to trên cao và vô số mặt trời nhỏ dưới đất. Sương tan thì những mặt trời nhỏ ấy đi đâu? Không đi đâu cả.

Sương là hình tướng không còn, nhưng ánh sáng giác, ánh sáng tự tánh của mỗi giọt thì nguyên vẹn, đầy đủ ở mặt trời bất di dịch, bất sanh diệt, như nghe và tánh nghe. • Tam loại phân thân: Phật có ba thân: Pháp thân, báo thân, hoá thân.

1. Pháp thân (Dharmakya): tức pháp lý vũ trụ được nhân cách hoá.

2. Báo thân (samghosakaya): kết quả đem lại do công năng tu hành từ nhiều kiếp quá khứ.

3. Ứng thân (Nirmanakaya) hay còn gọi ứng hoá thân: thân xuất hiện ở thế gian, có nhân cách và mọi đặc tính của một con người, thành đạt, giác ngộ và tuỳ cơ ứng hoá độ sanh.

Ba loại thân ở câu tụng này là chỉ Hoá thân, còn gọi ứng hoá thân. Đức Phật tuỳ căn cơ, trình độ chúng sanh có cao có thấp, thắng liệt nên phân làm ba loại hoá thân để độ sanh: 1. Đại hoá thân: thân cao 1000 trượng, để giáo hoá hàng thập địa Bồ tát, tứ gia hạnh vị (noãn, đãnh, nhẫn Thế đệ nhất).

2. Tiểu hoá thân: thân cao một trượng sáu, để giáo hoá hàng Đại thừa Bồ tát, tam tư lương vị (mười trú, mưòi hạnh, mười hồi hướng) và hàng nhị thừa phàm phu để chuyển Tứ đế pháp luân. 3. Tuỳ loại hoá thân: chư Phật vì sự nghiệp làm thành tựu cho tất cả chúng sanh, nên biến hoá vô lượng tuỳ loại hoá thân, để giáo hoá hàng tam thừa, lục thú chúng sanh đều được hoá độ.37 Ba loại hoá thân trên đây, nhằm chấm dứt khổ đau, phiền muộn đang vây bủa chúng sanh trong ba cõi sáu đường. nên tụng nói “tam loại phân thân tức khổ luân”. *

* * * Chương II: Tụng về thức thứ sáu. Hành tướng sinh hoạt của thức thứ sáu và Quá trình chuyển thức thành trí.

Tụng văn:

三性三量通三境

三界輪時易可知

相應心所五十一 善惡臨時別配之 性界受三恆轉易 根隨信等總相連 動身發語獨為最 引滿能招業力牽 發起初心歡喜地

俱生猶自現纏眠

遠行地後純無漏

觀察圓明照大千

Phiên âm:

Tam tánh tam lượng thông tam cảnh, Tam giới luân thời dị khả tri.

Tương ưng tâm sở ngũ thập nhất, Thiện ác lâm thời biệt phối chi.

Tánh giới thọ tam hằng chuyển dịch, Căn tuỳ tín đẳng tổng tương liên.

Động thân phát ngữ độc vi tối, Dẫn mãn năng chiêu nghiệp lực khiên.

Khởi phát sơ tâm hoan hỷ địa, Câu sanh do tự hiện triền miên. Viễn hành địa hậu thuần vô lậu, Quan sát viên minh chiếu đại thiên.

Việt dịch:

Đệ lục thức đủ ba tánh, ba lượng, ba cảnh,

Tạo nhân thọ quả luân chuyển ba cõi.

Đệ lục thức tương ưng với cả 51 tâm sở, Khi đệ lục thức khởi niệm thiện, niệm ác đều có riêng các tâm sở thiện, ác phối hợp sanh khởi.

Đệ lục thức đối với ba tánh, ba cõi ba thọ luôn luôn39 thay đổi.

Các tâm sở căn bản phiền não, tuỳ phiền não, thiện… luôn luôn bám sát không rời.

Động thân, phát lời tạo thiện, tạo ác… đệ lục thức thủ vai trò tối hệ trọng. Đệ lục thức tạo dẫn nghiệp, mãn nghiệp, chiêu cảm quả báo dắt dẫn mai sau.

Đến khi sơ tâm phát khởi chứng hoan hỷ địa (sơ địa), Thời gian này, câu sanh ngã pháp chấp vẫn còn tồn tại tiềm tàng.

Lên viễn hành địa (địa thứ bảy trong mười địa)

về sau thức này mới thuần vô lậu.

Đệ lục thức chuyển thành diệu quan sát trí, chiếu khắp ba ngàn đại thiên thế giới tuỳ cơ độ sanh.

Giải thích:

Đây là mười hai câu tụng, thuyết minh về đệ lục ý thức. Tám câu đầu đệ lục thức nương chủng tử hữu lậu mà thành thức (phân biệt). Bốn câu cuối, nói về thức thứ sáu nương chủng tử vô lậu mà chuyển thành trí.

Câu 1: “Tam tánh tam lượng thông tam cảnh”.

三性三量通三境 Tụng đề cập tánh, lượng và cảnh của thức thứ sáu. Thức thứ sáu thông cả ba tánh, ba lượng và ba cảnh. Về tánh, thức thứ sáu đầy đủ ba tánh: thiện, ác và vô ký. Thức thứ sáu khi khởi niệm thiện, thuộc tánh thiện; khi khởi niệm bất thiện, thuộc tánh ác; khi không khởi niệm thiện hay bất thiện, thuộc tánh vô ký.

Về lượng, thức thứ sáu có đủ ba lượng – hiện lượng, tỷ lượng và phi lượng. a. Hiện lượng: khi căn và trần tiếp xúc, sát na ban sơ chỉ trực giác nhận cảnh hiện tiền, chưa qua phân biệt.

b. Tỷ lượng: qua sát na sau, nhận thức sự vật rõ ràng, lớn nhỏ, vuông tròn… nhờ phân biệt, so sánh.

c. Phi lượng: nhận thức sự vật sai lầm, không đúng sự thật.

Về cảnh, thức thứ sáu, có đủ ba cảnh – tánh cảnh, đới chất cảnh và độc ảnh cảnh.

* Tánh cảnh: cảnh (đối tượng nhận thức) thật của sự vật, cảnh còn nguyên vẹn, chưa qua phân biệt.

Cảnh do chủng tử thực chất sanh ra, có thực thể, thực dụng. Chỉ các pháp hiện tại, hay tự thân của thực tại.

* Đới chất cảnh: cảnh có phần nào dính dáng đến thực chất của sự vật, do tâm thức so sánh hiện ra. Có hai loại đới chất: chân đới chất và tợ đới chất.

a. Chân đới chất: tâm duyên tâm. Khi dùng tâm để duyên tâm, như ý thức (tâm) duyên lòng tham (tâm sở tham) để tự xem mình còn lòng tham hay không. Tướng tham hiện ra lúc đó là do ý thức và lòng tham chung tạo ra. Cảnh ấy thật có nương nơi lòng tham mà hiện; gọi là chân đới chất. Hay, thức thứ bảy (Mạt na) (tâm) duyên thức thứ tám (Alaya) (cũng là tâm) chấp làm ngã. Ngã tướng phát sinh đó là do hai đầu, một đầu là thức thứ bảy và một đầu là thức thứ tám, duyên nhau mà có. Thức thứ tám là “chất” mà thức thứ bảy vinh (đới) vào chấp ngã. Hoặc thức thứ sáu duyên các tâm vương khác, thì các tâm vương khác là chất để thức thứ sáu đới (vinh vào).

Thức thứ bảy duyên thức thứ tám, thức thứ sáu duyên các tâm vương khác, đều là nội thân, đều là tâm duyên tâm cho nên gọi là “chân đới chất”. b. Tợ đới chất: tâm duyên sắc (cảnh). Khi tâm vương duyên ngoại cảnh (sắc trần) hình tướng có ra kia là do một đầu là kiến phần (tâm phân biệt) mà sinh khởi. Như thức thứ sáu (tâm) duyên ngoại cảnh (sắc trần). Vậy sắc trần là “chất”, thức thứ sáu “đới” vào, vinh vào. Nó từ nơi tâm phân biệt mà sanh, cho nên gọi nó là “tợ đới chất”. * Độc ảnh cảnh: là thế giới ảo tượng do ý thức tái thiết lại khi vắng mặt cảm giác; nghĩa là khi ý thức hoạt động độc lập, không cộng tác với năm thức trước. Độc ảnh cảnh có thể chỉ là đối tượng của ý thức mà không thể là đối tượng của các thức khác.

Có hai loại độc ảnh cảnh:

a. Vô chất độc ảnh cảnh: duyên hoa đốm giữa hư không, lông rùa, sừng thỏ là những sự vật không có thực, mà chỉ là giả tướng do tâm điên đảo biến hiện. Những giả tướng không có chủng tử năng sanh, cũng không có bản chất để nương gá, mà chỉ là ngôn từ do tâm thức tự ý, biểu hiện không dính dấp gì đến cảnh vật hiện tại.

b. Hữu chất độc ảnh cảnh: như khi duyên các pháp vô vi, như chân như, hư không… nhưng cũng phải nương vào ngôn thuyết về chân như, hư không bản chất. Cho nên gọi là “hữu chất độc ảnh cảnh”.

Các pháp vô vi không sanh, không diệt, cho nên tuy nói hữu chất, nhưng cũng không phải thực có.

Tóm lại, thức thứ sáu khi cùng với năm thức trước sinh hoạt (ngũ câu ý thức) mà chưa hề có một động thái phân biệt, mới chỉ nhận thức tự tướng của đối tượng (cảnh) mà thôi, gọi là tánh cảnh; khi duyên tâm và tâm sở, gọi là đới chất cảnh; khi duyên các pháp vô vi, vô thể, gọi là độc ảnh cảnh.

Câu 2: “Tam giới luân thời dị khả tri”.

三界輪時易可知 Tụng đề cập đến tạo nghiệp và thọ báo của thức thứ sáu.

Thức thứ sáu tạo nghiệp nhân, thọ quả báo sanh tử luân hồi trong ba cõi. Vấn đề này có thể nhận thức được. Chẳng hạn như:

• Tạo nghiệp nhân độc ác: thọ báo sanh dục giới. • Tạo nghiệp nhân tu tứ thiền định: thọ báo sanh sắc giới. • Tạo nghiệp nhân tu tứ không định: thọ báo sanh vô sắc giới.

Xem nhân hiện tại, có thể biết được quả báo mai sau. Do đó có thể biết một cách dễ dàng vấn đề thức thứ sáu tạo nghiệp và thọ quả báo luân chuyển trong ba cõi.

Câu 3: “Tương ưng tâm sở ngũ thập nhất”.

相應心所五十一 Tụng đề cập nhóm tâm sở tương ưng với thức thứ sáu. Tâm sở hay tâm sở hữu pháp gồm 51 món chia làm sáu loại sau đây, đều tương ưng với ý thức thứ sáu.

1. Biến hành: có 5 – Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng,

Tư. Năm tâm sở này có mặt khắp thời gian, không gian, tánh và tâm nên gọi là biến hành.

2. Biệt cảnh: những tâm lý phụ có tác dụng riêng biệt. Biến hành có năm – Dục, Thắng Giải, Niệm,

Định, Tuệ. 3. Thiện: là những tâm lý phụ có tác dụng tốt về mặt đạo đức. Có mười một – Tín, Tàm, Quý, Vô tham, Vô sân, Vô si, Cần, Khinh an, Bất phóng dật, Hành xã, Bất hại.

4. Căn bản phiền não: là những cội nguồn chuyên gây tác dụng khổ đau, phiền muộn cho thân tâm chúng sanh. Phiền là thiêu đốt tâm, não là nhiễu loạn tâm. Có sáu căn bản phiền não – Tham ái, Sân hận, Si mê, Kiêu mạn, Nghi ngờ và Ác kiến.

5. Tuỳ phiền não: là những tâm sở phiền não tuỳ thuộc vào căn bản phiền não mà phát sanh. Tuỳ phiền não có hai mươi tâm sở, nhưng tác dụng của chúng có giới hạn, có khi cục bộ, có khi lan rộng ra toàn bộ nên phân làm ba loại: Tiểu tuỳ, Trung tuỳ và

Đại tuỳ.

a. Tiểu tuỳ: phạm vi sinh hoạt hẹp. có mười – Phẫn, Hận, Phú, Não, Tật, Xan, Cuống, Xiểm, Hại,

Kiêu.

b. Trung tuỳ: có phạm vi hoạt động so với tiểu tuỳ có rộng hơn. Trung tuỳ có hai: Vô tàm, Vô quý.

c. Đại tuỳ: có phạm vi hoạt động rộng lớn hơn tiểu tuỳ và trung tuỳ. Có tám: Trạo cử, Hôn trầm, Bất tín, Giải đải, Phóng dật, Thất niệm, Tán loạn,

Bất chánh tri.

6. Bất định: là không nhất định là thiện hay ác.

Có bốn – Hối, Miên, Tầm, Từ. Trên đây là sáu loại gồm 51 tâm sở tương ưng với thức thứ sáu. Trong 51 tâm sở này thức thứ sáu45 có đủ cả.

Năm thức trước: 34 tâm sở.

Thức thứ sáu: 51 tâm sở.

Thức thứ bảy: 18 tâm sở.

Thức thứ tám: 5 tâm sở. Như vậy so với các thức khác, ý thức thứ sáu tương ưng với nhiều tâm sở nhất. Cho nên việc tạo thiện, tạo ác luân hồi tam giới lục đạo, đều do ý thức trong một niệm có thể chuyển dời bất cứ đâu.

Câu 4: “Thiện ác lâm thời biệt phối chi”.

善惡臨時別配之 Tụng nói về sự phối hợp của thức thứ sáu với các tâm sở tương ưng tạo tác thiện ác. Ý thức thứ sáu, có xu hướng hoạt động tự tại, không nhất định theo nghiệp báo hiện tại. Nên tùy lúc có thể phối hợp với các tâm sở thiện và bất thiện.

Khi ý thức thứ sáu, khởi niệm thiện thì có 11 tâm sở cùng phối hợp, tương ưng với nó cùng sanh khởi. Hoặc khi ý thức khởi niệm bất thiện, thì có 26 tâm sở bất thiện phối hợp với nó sanh khởi

Ý thức thứ sáu, có thiện, có thể bất thiện. Thiện đó rồi bất thiện đó, cho nên luôn phải có các tâm sở tương ứng tuỳ tùng để kịp lúc, kịp thời mà phối hợp, hưởng ứng hành động. Câu 5: “Tánh giới thọ tam hằng chuyển dịch”.

性界受三恆轉易

Tụng đề cập đến Tánh, Giới và Thọ của thức thứ sáu. Ý thức có nhiều hành tướng tự tại. Nó không theo nghiệp báo hiện tại nên thường hay thay đổi về tánh chất, về giới địa, về cảm thọ.

Tánh là ba tánh – Thiện, ác và vô ký.

Giới là ba cõi – Dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Thọ là ba thọ – Khổ, lạc và vô khổ vô lạc (xã).

Thọ lại cũng có phân làm năm thọ: khổ, lạc, ưu, hỹ, xã. Xét cho kỹ thì cũng đồng nghĩa.

• Về tánh: ý thức khi khởi hiện, khi khởi ác, khi khởi không thiện không ác. Nên về tánh chất của thức thứ sáu, tuỳ thời, tuỳ cảnh, thường thay đổi, nên tụng nói :“… thọ tam hằng chuyển dịch”.

• Về giới: ý thức khi tạo nhân thiện, khi tạo nhân bất thiện, cho nên phải chịu cảnh quả báo hoặc sanh ở cõi Dục, hoặc sanh ở cõi sắc, hoặc sanh ở cõi Vô sắc. Cho nên tụng nói: “hằng chuyển dịch”.

• Về thọ: thọ là lãnh nạp ngoại cảnh. Sự lãnh nạp ngoại cảnh của ý thức thứ sáu không nhất định cho nên ý thức tương ứng với cả ba thọ.

Khi vui (lạc), khi buồn (khổ), có khi không vui cũng không buồn (xã). Cho nên tụng nói: “thọ tam hằng chuyển dịch”.

Hoặc giải rõ hơn:

Đệ lục ý thức, nếu khởi niệm thiện thì trong ba tánh, nó thuộc tánh “thiện”; mai sau chiêu cảm phước báo sanh nhân thiên giới (sắc giới) và lãnh nạp “lạc thọ”.

Đệ lục ý thức, khởi niệm bất thiện, trong ba tánh thuộc tánh “ác”; vì do ác nghiệp này, mai hậu sẽ cảm quả báo tam đồ lục đạo (dục giới), và lãnh nạp

“khổ thọ”.

Đệ lục ý thức, khởi niệm không thiện không ác, trong ba tánh thuộc tánh “vô ký”; vì nghiệp nhân không rõ ràng, nên mai hậu sẽ cảm quả báo, tuỳ tánh chất vô ký mà định, và lãnh nạp “ xả thọ”.

Nhân vì tư tưởng chuyển biến bất thường, khởi diệt bất định, vụt thiện vụt ác vụt vô ký, cho nên nó cũng có ảnh hưởng đối với cả ba lãnh vực: tánh, giới và thọ; luôn luôn chuyển biến thay đổi theo nó. Cho nên tụng nói: “Tánh giới thọ tam hằng chuyển dịch”.

Câu 6: “Căn tuỳ tín đẳng tổng tương liên”.

根隋信等總相連 Tụng đề cập sự liên kết giữa ý thức thứ sáu và các loại tâm sở tương ưng.

“Căn” là căn bản phiền não. “Tuỳ” là tuỳ phiền não (tiểu, trung, đại tuỳ). “Tín” là tâm sở đứng đầu của 11 tâm sở thiện. “Đẳng” là chỉ các tâm sở khác như: biến hành, biệt cảnh, bất định.“Tổng” là gồm cả 51 tâm sở luôn luôn liên kết, tương hợp với ý thức thứ sáu, không lúc nào xa rời.

Ý thức thứ sáu, có công năng nhận thức rõ ràng tất cả các pháp. Nếu ý thức cùng với 11 tâm sở thiện, liên kết hưởng ứng cho nhau, thì lúc này là tánh thiện. Nếu ý thức cùng với sáu căn bản phiền não liên kết hưởng ứng cho nhau, thì lúc này là tánh bất thiện; mà chỉ cùng với các tâm sở biến hành, biệt cảnh, bất định tương ưng, thì lúc này là tánh vô ký.

Vì vậy tụng nói “Căn tuỳ tín đẳng tổng tương liên”.

Như vậy, chúng ta thấy rằng đệ lục ý thức trong một niệm có thể là thiện hay ác, thay đổi trong từng đơn vị sát na, đều do tâm thức. Vì vậy về địa ngục hay lên cõi trời, làm phàm phu hay chứng thánh hiền, chịu khổ hưởng vui hay chẳng vui khổ đều do ý thức con người tạo tác.

Câu 7: “Động thân phát ngữ độc vi tối”.

動身發語獨為最 Tụng đề cập vai trò chủ yếu của ý thức trong ba nghiệp.

“Động thân” là sự tạo tác của thân nghiệp. “Phát ngữ” là hành động của khẩu nghiệp. “Độc vi tối”

nghĩa là riêng có ý thức là tối hệ trọng, ý thức là lãnh đạo.

Ý thức thứ sáu khi khởi niệm thiện, có những tâm sở thiện tương ưng với nó. Do đó mà bất cứ hành động nào nơi thân, cũng đều là hành động thiện. Và bất cứ lời nói nào phát ra nơi miệng, cũng đều là lời nói thiện. Như vậy cả ba nghiệp đều thiện.

Trái lại ý thức khởi niệm bất thiện, thì có những phiền não tâm sở bất thiện tương ưng với nó. Do đó hành động nào nơi thân hay nơi miệng cũng đều là hành động, lời nói bất thiện. Nhưng hai nghiệp thân và khẩu hoặc thiện hoặc ác đều do ý thức lãnh đạo. Nên tụng nói “độc vi tối”.

Câu 8: “Dẫn mãn năng chiêu nghiệp lực khiên”.

引滿能招業力牽 Tụng đề cập nghiệp nhân và quả báo của đệ lục ý thức. Khi hành động gọi là nghiệp nhân, khi kết quả gọi là nghiệp quả.

Nghiệp quả có hai phần: dẫn nghiệp và mãn nghiệp.

1. Dẫn nghiệp: là nghiệp báo chung (cộng nghiệp). Đó là động lực đưa chúng sanh vào các cảnh giới khổ đau nhiều hay khổ đau ít (làm người hay làm loài vật). 2. Mãn nghiệp: là nghiệp báo riêng (biệt nghiệp).

Đó là động lực tạo nên một chánh báo (thân thể) và y báo (hoàn cảnh sinh hoạt vui, buồn) riêng biệt khác nhau.

Như vậy, tạo ác nhiều thì bị sanh vào địa ngục; là một cảnh giới khổ đau cùng cực. Làm lành nhiều thì được sanh vào các cõi trời, là cảnh giới ít khổ đau hơn. Nghiệp đưa chúng sanh vào các cảnh giới ấy gọi là Dẫn nghiệp.

Ngoài ra những hành động như: bố thí, trung hậu, trí tuệ, bình đẳng, hoặc gian tham, phản bội, ngu si, áp bức, hà hiếp… thì sẽ mang đến những kết quả khác như: thân thể khoẻ mạnh, đẹp đẽ, đời sống sung túc. Hoặc thân thể bệnh hoạn gầy ốm, xấu xa, đời sống thiếu thốn bất hạnh. Nghiệp đem lại cho chúng sanh một thân hình (chánh báo) và một hoàn cảnh đặc biệt ấy, gọi là Mãn nghiệp.

Ở lục thú đều có hai loại quả báo: quả báo chung gọi là tổng báo, quả báo riêng gọi là biệt báo.

Ví dụ:

Đồng là người (nhân loại), gọi là quả báo chung. Nhưng người, có người đẹp kẻ xấu, người sang kẻ hèn, người phước nhiều, người phước bạc, không ai giống ai. Đó là quả báo riêng.

Đệ lục ý thức tạo dẫn nghiệp và mãn nghiệp. Hai nghiệp lực này chiêu cảm quả báo tổng và biệt nghiệp.

Sức mạnh của nó rất mãnh liệt, có năng lực dẫn phát nghiệp nhân, cho nên gọi là dẫn nghiệp; và cũng có năng lực làm thành mãn quả báo, nên gọi là mãn nghiệp.

Câu 9: “Phát khởi sơ tâm hoan hỷ địa”.

發起初心歡喜地 Tụng đề cập đến quá trình sinh hoạt ở giai đoạn vô lậu để chuyển thành trí. • Phát khởi sơ tâm: là chỉ giai đoạn thức thứ sáu và các tâm sở tương ưng, từ lúc bắt đầu chuyển thành Diệu Quan Sát Trí đến Bồ tát sơ địa, gọi là

Hoan hỷ địa.

• Sơ tâm: là tâm mới bắt đầu bước lên Thập địa Bồ tát. Ở mỗi địa trong mười địa đều có ba giai đoạn: Nhập tâm, Trú tâm và Xuất tâm. Nhập tâm, còn gọi là sơ tâm hay sơ nhập. Tụng nói “sơ tâm”chính là giai đoạn này.

• Hoan hỷ địa: là địa thứ nhất trong mười địa Bồ tát ( Hoan hỷ, Ly cấu, Phát quang, Diệm huệ, Nan thắng, Hiện tiền, Viễn hành, Bất động, Thiện huệ,

Pháp vân).

Trong 52 địa vị tu chứng của Bồ tát (mười tín, mười trú, mười hạnh, mười hồi hướng, mười địa, đẳng giác và diệu giác).

Mười địa vị đầu là Mười tín, cũng gọi là Mười tâm của Bồ tát (tín, niệm, tinh tấn, tuệ, định, bất hối, hộ pháp, hồi hướng, giới, thọ, nguyện tâm).

Hành giả tu tập từ tín tâm đến hộ pháp tâm (tâm thứ bảy) thì đoạn trừ được phân biệt ngã chấp. Tiếp tục thực tập để lên đến sơ địa sơ tâm (hoan hỷ địa sơ tâm) đoạn trừ thêm phân biệt pháp chấp. Do đó đến sơ địa Bồ tát thì hai chướng phân biệt ngã chấp và pháp chấp hoàn toàn đoạn sạch. Cho nên tâm của hành giả sinh hoan hỷ. Vì vậy sơ địa Bồ tát được gọi là Hoan hỷ địa.

Từ đây, từ sơ địa về sau hành giả thực tập quán chiếu ngã không pháp không, để đệ lục ý thức lần lượt chuyển thành trí, chuẩn bị đạt đến “Diệu quan sát trí” . Câu 10: “Câu sanh do tự hiện triền miên”.

俱生猶自現纏綿 Tụng đề cập đến hai chướng, câu sanh ngã chấp câu sanh pháp chấp mà ý thức thứ sáu phải đoạn để chuẩn bị chuyển thành Diệu quan sát trí.

• Câu sanh: là câu sanh ngã chấp và câu sanh pháp chấp. Hai chướng câu sanh ngã chấp và câu sanh pháp chấp đều có hai loại: hiện hạnh câu sanh và chủng tử câu sanh. Hiện hạnh là các pháp đang hiện khởi (mặt tướng), chủng tử là các pháp đang tiềm ẩn trong Alaya thức (mặt thể). Tướng (phần hiện hạnh) thì dễ đoạn trừ, thể (phần chủng tử) thì khó đoạn trừ hơn.

Lại nữa ngã chấp hay pháp chấp đều có hai phần: phân biệt và câu sanh. Tức là phân biệt ngã chấp và câu sanh ngã chấp, phân biệt pháp chấp và câu sanh pháp chấp. Phần phân biệt thì dễ đoạn trừ hơn phần câu sanh. Câu sanh nghĩa là khi con người mới sinh ra vốn đã có nó còn phân biệt là học tập, bắt chước, do huân tập mà có.

Hành giả tu tập từ Thập tín (gọi là Gia hạnh vị), khởi quán sanh không (ngã không còn gọi là sanh không, nhân không); đến thất tín (tức hộ pháp tâm) thì mới chỉ đoạn được phân biệt ngã chấp.

Từ bát tín (hồi hướng tâm), lại khởi quán pháp không. Từ đây trải qua tam hiền (trú, hạnh, hướng)

lên đến sơ địa (hoan hỷ địa) sơ tâm, của Bồ tát thập địa, thì hành giả đoạn trừ thêm được phân biệt pháp chấp.

Tuy nhiên, đến đây chỉ mới phá được phần phân biệt ngã chấp và phân biệt pháp chấp. Còn câu sanh ngã chấp và câu sanh pháp chấp, vẫn còn hiện hành và miên phục trong tàng thức mà chưa đoạn trừ được.

Bởi lẽ nguồn gốc hai loại chấp câu sanh ngã chấp và câu sanh pháp châp này, nó phát xuất từ thức thứ bảy Mạt na. Mà thức Mạt na lại là căn sở y của ý thức thứ sáu. Bản thân của thức thứ bảy thì lại không có năng lực đoạn hoặc. Cho nên phải nương vào ý thức thứ sáu, tiếp tục quán ngã không pháp không, mới có thể đoạn “hoặc” đuợc.

Câu 11: “Viễn hành địa hậu thuần vô lậu”.

遠行地後純無漏 Tụng đề cập giai đoạn thức thứ sáu thành vô lậu thức.

• Viễn hành: là địa thứ bảy trong thập địa Bồ tát.

Từ sơ địa (hoan hỷ địa) thức thứ sáu tiếp tục tu quán ngã không pháp không cho đến Thập địa (viễn hành địa) thì đoạn trừ được câu sanh ngã chấp và hiện hạnh của câu sanh pháp chấp. Như vậy, đến đây câu sanh ngã chấp, phần phân biệt, phần câu sanh, và hiện hạnh của câu sanh pháp chấp. Chỉ còn lại chủng tử câu sanh pháp, sẽ đoạn trừ từ sau địa viễn hành.

Chữ “hậu” trong “viễn hành địa hậu”, là bao quát các địa đệ tám, đệ chín, địa mười và địa Đẳng giác. Từ đây (đệ bát địa) hay câu sanh pháp chấp chưa đoạn, nhưng chỉ còn lại phần chủng tử câu sanh pháp chấp, phần hiện hạnh thì đã hoàn toàn nhiếp phục, không hiện khởi nữa, và phần chủng tử câu sanh pháp chấp này, sẽ được đoạn trừ sau viễn hành địa như đã nói ở trên. Và từ đây đã đoạn sạch chủng tử câu sanh pháp chấp nên thức thứ sáu thuần vô lậu.

• Thuần vô lậu: ý thức thứ sáu chuyển thành Diệu quan sát trí, theo các luận sư chia làm ba giai đoạn, gọi là ba phẩm;

1.Từ sơ địa → Thất địa: hạ phẩm: chuyển lần một.

2.Từ bát địa → Thập địa: trung phẩm: chuyển lần hai. Hai lần này chưa được gọi là thuần vô lậu.

3. Từ Đẳng giác, Diệu giác: Thượng phẩm:

chuyển lần ba. Thượng phẩm được gọi là thuần vô lậu.

Câu 12: “Quan sát viên minh chiếu đại thiên”.

觀察圓明照大千 Tụng đề cập đến thức thứ sáu và các tâm sở chuyển thành trí.

Quan sát: nói cho đủ là Diệu quan sát trí. Trí tròn đầy và rực sáng, có thể chiếu sáng khắp đại thiên thế giới, tuỳ cơ độ sanh.

Đến đây, thức thứ sáu và các tâm sở, hoàn toàn chuyển thành trí, gọi là Diệu quan sát trí.

* * * * Chương 3: Tụng về thức thứ bảy Mạt Na.

Hành tướng sinh hoạt của thức thứ bảy và Quá trình chuyển thức thành trí.

Tụng văn:

帶質有覆通情本 隨緣執我量爲非 八大遍行別境慧

貪癡我見慢相隨 恆審思量我相隨 有情日夜鎭昏迷 四惑八大相應起

六轉呼為染浄依 極喜初心平等性 無功用行我相推

如來现起他受用 十地菩薩所被機 Phiên âm:

Đới chất hữu phú thông tình bổn, Tuỳ duyên chấp ngã lượng vi phi. Bát đại biến hành biệt cảnh tuệ, Tham si ngã kiến mạn tương tuỳ.

Hằng thẩm tư lương ngã tương tuỳ, Hữu tình nhật dạ trấn hôn mê. Tứ hoặc bát đại tương ưng khởi, Lục chuyển hô vi nhiễm tịnh y.

Cực hỷ sơ tâm bình đẳng tánh, Vô công dụng hạnh ngã hằng tồi. Như lai hiện khởi tha thọ dụng, Thập địa Bồ tát sở bị cơ.

Việt dịch:

Trong ba cảnh thức thứ bảy chỉ có đới chất cảnh; trong ba tánh chỉ có hữu phú vô ký tánh. Tính năng duyên (thức thứ bảy) và bản chất sở duyên (thức thứ tám), không tương cách mà liên hệ mật thiết.

Tuỳ nghiệp duyên của chúng sanh thác sinh ở đâu thì thức này sanh ở đó mà chấp ngã. Và trong ba lượng nó thuộc phi lượng. Các tâm sở tương ưng với thức thứ bảy, gồm:

Tám đại tuỳ, năm biến hành và tuệ trong năm biệt cảnh.

Ngoài ra còn tương ưng với bốn căn bản phiền não là tham, si, mạn và ngã kiến.

Thức thứ bảy thường suy xét nghiền ngẫm về cái ngã tướng của nó, không hề rời bỏ.

Vì chấp ngã tướng nên làm cho chúng sanh cứ58 ngày đêm chìm đắm trong mê muội tối tăm.

Thức thứ bảy tương ưng với bốn căn bản phiền não (si, kiến, mạn, ái) và tám tâm sở đại tuỳ để sinh khởi.

Chuyển thức thứ sáu, gọi thức thứ bảy là chỗ nương tựa nhiễm hay tịnh của sáu thức trước.

Hành giả tu tập hành trì chừng lên đến Hoan hỷ địa nhập tâm (sơ tâm), thì thức thứ bảy chuyển thành Bình đẳng tánh trí.

Đến địa thứ tám, Bất động địa cũng gọi là vô công dụng hạnh, bấy giờ chủng tử ngã chấp không còn nữa. Khi thức thứ bảy chuyển thành Bình đẳng tánh trí, thì ở trong quả vị Phật hiện ra hai loại thân, Tự thọ dụng thân và Tha thọ dụng thân.

Để giáo hoá căn cơ hàng Thập địa Bồ tát.

Giải thích:

Đây là 12 câu tụng nói về hành tướng sinh hoạt của thức thứ bảy và quá trình chuyển thức thành trí.

Câu 1: “Đới chất hữu phú thông tình bổn”.

帶質有覆通情本 Tụng đề cập cảnh, tánh và sự liên hệ mật thiết giữa thức thứ bảy và thức thứ tám.

• Đới chất: là đới chất cảnh, một trong ba cảnh (đã giải ở chương một về năm thức trước). Thức thứ bảy, trong ba cảnh nó chỉ duyên với đới chất cảnh.

• Hữu phú: vô ký tánh là một trong ba tánh: thiện, ác, vô ký. Hữu ở đây tức hữu phú vô ký tánh. Hữu phú có nghĩa là bị ngăn che, bị che lấp. Thức thứ bảy bị bốn căn bản phiền não ngăn che chân tánh, nên gọi là hữu phú. Còn vô ký là vì đối với thiện hay ác, thức thứ bảy chưa khởi hiện hạnh, nên thuộc vô ký. Vậy tánh của thức thứ bảy là Hữu phú và vô ký.

• Thông: hàm ý chỉ sự liên hệ mật thiết giữa thức thứ bảy và thức thứ tám.

• Tình: tình là kiến phần năng duyên của thức thứ bảy (chủ thể năng duyên). Vì nó thường chấp ngã nên gọi là tình.

• Bổn: là kiến phần sở duyên của thức thứ tám.

Thức thứ bảy lấy kiến phần thức thứ tám làm bản chất để duyên, để chấp, nên gọi thức thứ tám là bổn (bản chất). Vậy bổn hay bản là bản chất sở duyên, tức chỉ thức thứ tám. Như vậy thức thứ bảy (tình)

duyên thức thứ tám (bổn) chấp làm ngã. Và, sự liên hệ gữa thức thứ bảy và thức thứ tám rất mật thiết và chặt chẽ nên tụng nói: “Thông tình bổn”. Tóm lại, trong ba cảnh, thức thứ bảy chỉ duyên đới chất cảnh; trong ba tánh chỉ có hữu phú vô ký tánh, và thức thứ bảy lấy thức thứ tám làm bản chất60 (đối tượng) để duyên (chấp ngã), sự liên hệ này rất chặt chẽ.

Câu 2: “Tuỳ duyên chấp ngã lượng vi phi”.

隨緣我執量為非

Tụng đề cập lượng định sai lầm của thức thứ bảy về đối tượng sở chấp.

• Tuỳ duyên: có nghĩa là thức thứ bảy tuỳ theo cảnh sở duyên của mình là kiến phần thức thứ tám, chấp làm ngã. • Chấp: là từ ngữ để xác định cái sở trường của thức thứ bảy; còn ngã là vật sở hữu của thức thứ bảy.

• Lượng vi phi: lượng định sai lầm về đối tượng.

Mọi vật, mọi hiện tượng đều vô ngã; tìm cái ngã rõ ràng là không thể có. Thế mà trong cái vô ngã, thức thứ bảy lại chấp làm ngã. Cho nên trong ba lượng, sự lượng định của thức thứ bảy là phi lượng. (lượng định sai lầm).

Câu 3, 4: “Bát đại biến hành biệt cảnh tuệ,

Tham si ngã kiến mạn tương tuỳ”.

八大變行別境慧 貪癡我見慢相隨 Hai câu tụng đề cập các tâm sở của thức thứ bảy.

Các tâm sở này ở câu 3 gồm 14 tâm sở là:61 • Bát đại: chỉ tám đại tuỳ.

• Biến hành: chỉ năm biến hành. • Biệt cảnh tuệ: là chỉ tâm sở tuệ trong năm tâm sở biệt cảnh.

Thức thứ bảy tương ưng với tám đại tuỳ, năm biến hành, nhưng trong năm tâm sở biệt cảnh, thức thứ bảy chỉ tương ưng với một tâm sở tuệ, mà không tương ưng với bốn tâm sở khác.”Dục”: vì thức thứ bảy, thường trực duyên ngã tướng, không cần trông mong, ham muốn gì khác.

“Thắng giải”: vì thắng giải có nghĩa là nhận định rõ ràng hơn về một bộ phận của toàn cảnh; mà thức thứ bảy, thì thường xuyên duyên một cảnh duy nhất là ngã tướng, không cần nhận định gì thêm cả.

“Niệm”: là sự ghi nhớ những điều đã học tập, nhận biết. Mà thức thứ bảy thì thường xuyên duyên với một cảnh ngã tướng hiện tại, không cần ghi nhớ gì hơn nữa cả.

“Định”: là sự chuyên chú. Thức thứ bảy chỉ duyên với ngã tướng mà không duyên với đối tượng nào khác nữa. Nên không cần phải chuyên chú.

Do thức thứ bảy, thật sự có lựa chọn, nhận xét kiến phần thức thứ tám là ngã thể của mình, nên tương ưng với tuệ tâm sở trong năm biệt cảnh, tức là lựa chọn, nhận xét đối với cảnh sở duyên.62 Chính tuệ tâm sở này đã làm cho thức thứ bảy mê lầm, chấp nhân, chấp pháp. Nhưng cũng chính tuệ tâm sở này mà thức thứ bảy thấy rõ và diệt trừ được ngã chấp, pháp chấp; để chuyển thành Bình đẳng tánh trí. Các tâm sở ở câu 4 gồm bốn căn bản phiền não là: tham, si, kiến và mạn. Như vậy, tâm sở tương ưng với thức thứ bảy tổng cộng là 18 tâm sở. Đối tượng sở duyên duy nhất của thức thứ bảy là ngã tướng.

Thức Mạt na còn có tên là “nhiễm ô thức ” (chấp ngã). Vì mang tên nhiễm ô thức, nên những tâm sở theo nó, phần nhiều cũng là tâm sở nhiễm ô.

Thức thứ bảy, tương ưng tám đại tuỳ, vì tám tâm sở này đồng tánh hữu phú vô ký với thức thứ bảy.

Thức thứ bảy chỉ có hữu phú vô ký tánh, không phải thiện, không phải ác, nên không tương ứng với các tâm sở thiện và bất thiện như tiểu tuỳ và trung tùy phiền não.

Thức thứ bảy, cũng không tương ưng với bốn tâm sở bất định; vì bốn tâm sở này không cần phải có các duyên ngoại cảnh mới sanh khởi, mà thức thứ bảy lại chỉ duyên một đối tượng bên trong là ngã tướng. Cho nên không tương ưng với bốn bất định tâm sở. Lại nữa, trong sáu căn bản phiền não, thức thứ bảy chỉ tương ưng với bốn là: tham, si, kiến, mạn – bốn căn bản phiền não này phát khởi chung quanh ngã tướng, liên kết nhau mà thành: ngã tham, ngã si, ngã mạn, ngã kiến và đều mang tánh Hữu phú vô ký, như chính ông chủ của chúng, tức thức tâm vương thứ bảy.

Còn tâm sở nghi, là sự do dự, không có lòng tin chắt chắn. Thức thứ bảy nhận chắc chắn kiến phần thức thứ tám làm ngã, không còn nghi ngờ do dự gì nữa nên không cần đến nghi tâm sở.

Thức thứ bảy lại chỉ duyên ngã tướng và rất yêu thương cái ngã tướng ấy, nên không tương ưng với sân tâm sở.

Câu 5: “Hằng thẩm tư lương ngã tương tuỳ”.

恆審思量我相隨 Tụng đề cập sự thường xuyên có mặt của thức thứ bảy, để so tính, thẩm xét về ngã tướng của nó.

• Hằng thẩm: hằng là thường xuyên có mặt. Thẩm là soát xét thẩm định về ngã tướng, mỗi niệm mỗi niệm không quên chấp ngã, chưa từng phút giây xa rời ngã tướng. Nếu đem so sánh sự “hằng” và “thẩm” của thức thứ bảy với ba loại thức: thức thứ tám, thức thứ sáu và năm thức trước thì:

Thức thứ tám, có hằng mà không có thẩm. Thức thứ bảy vừa có hằng vừa có thẩm. Thức thứ sáu có thẩm mà không có hằng. Năm thức trước không hằng cũng không thẩm.

Xét về phương diện Hằng và Thẩm, thì ba loại thức trên đều không hoàn toàn. Duy chỉ thức thứ bảy, cũng hằng mà cũng thẩm. Như vậy, đã rõ tại sao thức Mạt na thứ bảy luôn luôn chấp thức thứ tám làm ngã tướng mà không một phút giây xa rời.

Câu 6: “Hữu tình nhật dạ trấn hôn mê”.

有情日夜鎮昏迷 Tụng đề cập đến mọi chúng sanh chịu luân hồi sanh tử là do thức thứ bảy chấp làm ngã tướng.

Đã có ta (ngã) thì cũng có người (nhân), có thử có bỉ, cho nên có biên cương của anh và ranh giới của tôi; vợ con anh, vợ con tôi, y thực, tài sản của tôi của anh… Từ sự phân biệt cố chấp nhân ngã, thậm chí những hành động tổn người lợi mình, không một việc gì mà không làm. Bởi thế, xem ra chỉ vì cái ngã tướng mà hữu tình chúng sanh ngày đêm chìm đắm trong hôn mê tăm tối, triền miên trong sanh tử luân hồi.

Câu 7: “Tứ hoặc bát đại tương ưng khởi”.

四惑八大相應起 Tụng nói đến thức thứ bảy thường xuyên kết đồng với bốn căn bản phiền não (tham, si, kiến, mạn) và tám đại tuỳ mà sinh khởi. Nên tụng nói “Tứ hoặc bát đại”. Bốn căn bản phiền não này, cùng sanh hoạt chung quanh cái ngã tướng nên có tên gọi là: ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái (tham). Không những tương ưng mà thường có đầy đủ.

Câu 8: “Lục chuyển hô vi nhĩêm tịnh y”.

六轉呼為染淨依 Tụng đề cập mối tương quan mật thiết giữa thức thứ bảy và ý thức thứ sáu.

• Lục chuyển: là sáu thức trước và thức thứ bảy đều gọi là chuyển thức. Bổn lai tự tánh của mỗi thức vốn thanh tịnh không có năng sở (chủ thể, đối tượng) nhưng vì một niệm bất giác mà có ra sở tri, và tính minh của bản giác lại biến thành năng tri.

Khi năng sở đã thành lập, nhưng năng tri không thể vượt quá phạm vi sở tri, nên nơi mỗi thức tính lại, chuyển thành nhiều thức sai khác, đó là chuyển thức.

• Hô vi: hô là kêu, gọi. Sáu thức trước gọi thức thứ bảy là nơi nương tựa khởi niệm nhiễm hay niệm tịnh. • Nhiễm tịnh y: thức thứ bảy là nơi nương tựa của sáu thức trước khởi thiện ác. Hay nói cách khác, sáu thức trước lấy thức thứ bảy làm nơi nương tựa nhiễm hoặc tịnh. Khi thức thứ bảy được thanh tịnh, không còn chấp ngã chấp pháp nữa, thì nó làm nơi nương tựa thanh tịnh cho sáu thức trước. Trái lại khi thức thứ bảy, chấp ngã, chấp pháp thì nó là nơi nương tựa ô nhiễm cho sáu thức trước.

Như vậy chúng ta thấy sự chuyển biến của sáu thức trước luôn luôn chịu ảnh hưởng của thức thứ bảy; nhiễm hay tịnh đều nương nơi thức thứ bảy. Cho nên tụng nói “lục chuyển hô vi nhiễm tịnh y”.

Tám câu tụng trên đây, thức Mạt na thứ bảy, nương chủng tử hữu lậu mà thành thức. Bốn câu tụng cuối, thức thứ bảy nương chủng tử vô lậu chuyển thành Bình đẳng tánh trí.

Câu 9: “Cực hỷ sơ tâm bình đẳng tánh”.

極喜初心平等性 Tụng đề cập đến giai đoạn thức thứ bảy chuyển thành trí.

• Cực hỷ: là tên gọi khác của Hoan hỷ địa, tức sơ địa trong 10 địa Bồ tát.

• Sơ tâm: mỗi địa trong 10 địa đều có ba thời gian: nhập tâm, trú tâm, xuất tâm. Nhập tâm, còn gọi là sơ tâm, là tâm mới bắt đầu bước vào sơ địa Bồ tát.

• Bình đẳng tánh: nói cho đủ là Bình đẳng tánh trí.

Hành giả bước lên sơ địa sơ tâm, đã đoạn được phân biệt ngã chấp và phân biệt pháp chấp, thì không những thức thứ sáu đang khởi chuyển thành Diệu quan sát trí, mà thức Mạt na cũng bắt đầu phát khởi chuyển thành Bình đẳng tánh trí.

Câu 10: “ Vô công dụng hạnh ngã hằng tồi”.

無功用行我恆摧 Tụng nói về giai đoạn thức thứ bảy đoạn sạch ngã chấp. • Vô công dụng hạnh: đến địa thứ tám, Bất động địa còn gọi là vô công dụng địa. Nghĩa là đến địa vị này chủng tử câu sanh ngã chấp, pháp chấp không còn nữa, Bồ tát không cần dụng công để đoạn trừ.

Cho nên tụng nói: “Vô công dụng hạnh ngã hằng tồi”.

Câu 11: “Như lại hiện khởi tha thọ dụng”.

如來現起他受用 Tụng trình bày chư Phật hoá thân độ sanh. • Thọ dụng thân: là một trong ba thân Phật mà Pháp tướng tông thiết lập: Tự tánh thân, thọ dụng thân, biến hoá thân.

Thọ dụng thân có hai:

1. Tự thọ dụng thân: thân do các Như lai từ vô số a tăng kỳ kiếp tu tập vô lượng phước tuệ, thành tựu vô lượng công đức mà có được sắc thân thanh tịnh vi diệu. Các Như lai thọ hưởng pháp lạc này cho đến tận đời vị lai.

2. Tha thọ dụng thân: các đức Như lai, từ Bình đẳng tánh trí, thị hiện thân thanh tịnh vi diệu công đức, ở cõi nước thanh tịnh; vì hàng Thập địa Bồ tát mà hiện thần thông thuyết pháp quyết nghi; khiến các Bồ tát thọ dụng pháp Đại thừa.

Tóm lại, hành giả khi đã chiết phục nốt chủng tử câu sanh pháp chấp và bước lên quả vị Như lai, biến chấp ngã thành vô ngã, tự tha đều bình đẳng, tức từ Bình đẳng tánh trí, thị hiện thân vi diệu công đức.

Câu 12: “Thập địa Bồ tát sở bị cơ”.

十地菩薩所被機 Từ Bình đẳng tánh trí, thị hiện thân vi diệu công đức để vì hàng Thập địa Bồ tát mà thị hiện đại thần thông, chuyển pháp luân, phá tan lưới nghi, làm cho hàng Bồ tát hưởng thọ pháp lạc Đại thừa.

* * * * Chương 4: Tụng về thức thứ tám Alaya.

Hành tướng sinh hoạt của thức thứ tám và Quá trình chuyển hoá thức thành trí69 Tụng văn:

性唯無覆五遍行 界地隨他業力生 二乘不了因迷執

猶此能興論主諍 浩浩三藏不可窮 淵深七浪境為風 受熏持種根身器

去後來先作主翁 不動地前纔捨藏 金剛道後異孰空

大圓無垢同時發 普照十方塵剎中 Phiên âm: Tánh duy vô phú ngũ biến hành, Giới địa tùy tha nghiệp lực sanh. Nhị thừa bất liễu nhân mê chấp, Do thử năng hưng luận chủ tranh.70 Hạo hạo tam tàng bất khả cùng, Uyên thâm thất lãng cảnh vi phong. Thọ huân trì chủng căn thân khí, Khứ hậu lai tiên tác chủ ông.

Bất đông địa tiền tài xả tàng, Kim cang đạo hậu dị thục không.

Đại viên vô cấu đồng thời phát, Phổ chiếu thập phương trần sát trung.

Việt dịch:

Thức thứ tám, chỉ có vô phú vô ký tánh, và tương ưng với năm tâm sở biến hành.

Tuỳ theo nghiệp lực (bảy thức) dắt dẫn, mà thức này ra vào trong ba cõi chín địa.

Hàng nhị thừa không hiểu ngoài sáu thức, còn có thức thứ bảy và thức thứ tám. Do đó mà sanh mê chấp.

Cho nên các nhà luận sư nêu lên nhiều bằng chứng trong kinh luận làm sáng tỏ.

Thức thứ tám, có ba nghĩa tàng rộng rãi sâu sắc, không cùng tận.

Bảy thức trước như những đợt sóng nhấp nhô, thức thứ tám như biển tịnh sâu lặng, trần cảnh như gió thổi vào bảy thức, dấy khởi những đợt sóng làm lay động biển tịnh thức thứ tám.

Thức thứ tám, có công năng để cho chủng tử các pháp huân vào tạng thức (thọ và huân), bảo trì (trì)71 các chủng tử căn thân (chánh báo) và khí thế giới (y báo).

Thức thứ tám là ông chủ, khi chúng sanh xả báo thân thì nó đi theo sau (khứ hậu), khi chúng sanh thọ nghiệp tái sinh thì nó đến trước.

Trước Bất động địa, thức thứ tám xả bỏ tên tạng thức (nhưng còn gọi nó là dị thục thức).

Sau Kim cang địa, xả bỏ thức dị thục. Khi ấy thức Dị thục gọi là Vô cấu thức, hoặc chuyển thành Đại viên cảnh trí.

Trí sáng tròn đầy bao la chiếu khắp mười phương thế giới như vi trần để độ sanh.

Giải thích:

Đây là 12 câu tụng cuối cùng của Bát thức quy củ, trình bày hành tướng sinh hoạt của thức Alaya (thức thứ tám), và quá trình chuyển hoá thành Đại viên cảnh trí.

Câu 1: “Tánh duy vô phú ngũ biến hành”.

性唯無覆五變行 Tụng đề cập tánh chất và những tâm sở tương ưng của thức thứ tám.

• Tánh duy vô phú: là tánh chất của thức thứ tám. Trong hai tánh vô ký (hữu phú vô ký và vô phú vô ký) thức thứ tám chỉ có Vô phú vô ký tánh. • Ngũ biến hành: chỉ thức thứ tám chỉ tương ưng với năm biến hành tâm sở (xúc, tác ý, thọ, tưởng,72 tư).

Thức thứ tám là một hỗn hợp gồm cả chân như và vô minh, hay sự hoà hợp của sanh diệt và bất sanh diệt. Trong vô minh có chân như; trong sanh diệt có bất sanh diệt. Như vậy, đối với chân tánh, không bị che lấp, nên gọi vô phú.

Thức thứ tám, tuỳ duyên mà có sanh diệt, nhưng bên trong tâm không dấy động một niệm thiện ác, bên ngoài không khởi một hành động thiện hay ác, nên gọi vô ký.

Thức thứ tám là vô ký tánh, không thiện không ác. Không phải thiện nên không có tâm sở thiện tương ưng. Không phải bất thiện nên không có tâm sở bất thiện tương ưng.

Tất cả các thức đều tương ưng với năm biến hành, nhưng tuỳ mỗi loại thức mà có mạnh có yếu. Tương ưng với thức thứ sáu thì tác động rất mạnh.

Tương ưng với thức thứ bảy và tiền ngũ thức thì tác dụng của nó thảng hoặc mới cần đến.

Còn tương ưng với thức thứ tám, lại càng yếu hơn, vì thức Alaya chỉ có phận sự duy nhất là bảo trì chủng tử.

Câu 2: “Giới địa tuỳ tha nghiệp lực sanh”.

界地隨他業力生

Tụng trình bày thức thứ tám tái sanh ở cõi nào, địa nào đều tuỳ nghiệp lực của nó.

“Giói địa”: tức tam giới, chín địa, nơi chốn mà thức thứ tám tái sinh. “Tha”: chỉ thức thứ tám.

Thức thứ tám chỉ có bổn phận cất giữ chủng tử các pháp thiện ác, đều do hành động tạo tác của bảy thức trước. Như vậy, toàn câu 2 có nghĩa là thức thứ tám, tuỳ năng lực của nghiệp nhân bảy thức tạo tác, mà dắt dẫn thức thứ tám, thọ sanh tử luân hồi trong ba cõi chín địa. Câu 3: “Nhị thừa bất liễu nhân mê chấp”.

二乘不了因迷執 Tụng nêu căn cơ hàng Thanh văn nhị thừa, không hiểu rõ tác dụng của thức thứ bảy và thức thứ tám.

Nhị thừa là Thanh văn và Duyên giác. Hai hạng này tu nhân đoạn phiền não để chứng quả giải thoát, ra khởi sinh tử luân hồi. Họ không hiểu, không tin có thức thứ tám, mặt dù theo Đại thừa giáo thì thức thứ tám là nền tảng của nhân quả mà họ đang theo.

Do mê chấp có thật pháp để tu, có thật quả để chứng, thật có luân hồi sanh tử, thật có Niết bàn giải thoát. Nên nhị thừa không rõ được chính trong lúc đang bị vô minh ràng buộc, chúng sanh vẫn có thức thứ tám với tính chất vô phú vô ký, không hư vọng phân biệt.

Tại sao Tiểu thừa không biết có thức thứ bảy và thức thứ tám? Vì khi đức Phật nói pháp cho hàng Tiểu thừa, Phật không đề cập đến hai thức này vì sợ họ không thể tiếp thu được nghĩa lý và tính chất sâu xa của hai thức này. Điều này được đề cập đến trong các kinh luận. Như kinh Giải Thâm Mật dạy rằng: “A đà na thức rất ư thậm thâm vi tế, chủng tử của nó giống như những bọt nước, ta không khai triển cho Tiểu thừa vì sợ họ phân biệt mê chấp ngã pháp”.1

Và kinh Lăng nghiêm: “A đà na thức là thức rất vi tế, chủng tử nó như những bọt nước, sợ Tiểu thừa chấp làm chân hoặc phi chân, nên ta không khai triển”.

Câu 4: “Do thử năng hưng luận chủ tranh”.

猶此能興論主爭 Tụng đề cập sự tranh luận giữa các luận sư làm sáng tỏ vấn đề.

Đức Phật không khai triển thức thứ bảy và thức thứ tám cho hàng Tiểu thừa, nên họ không hiểu mà sanh mê chấp. Cho nên các luận sư quãng dẫn nhiều bằng chứng cụ thể qua kinh, qua tụng, qua giáo lý để chứng minh và xác quyết về thức thứ bảy và thức thứ tám.

Câu 5: “Hạo hạo tam tàng bất khả cùng”.

浩浩三藏不可窮 Tụng nói đến nghĩa lý sâu xa thâm mật của thức thứ tám.

• Hạo hạo: là nghĩa sâu sắc, sâu xa rộng lớn, bao la vô cùng tận.

• Tam tàng: thức thứ tám có tên tàng thức; tàng có ba nghĩa: năng tàng, sở tàng, ngã ái chấp tàng.

Nên tụng nói “tam tàng”.

Thức thứ tám với ba nghĩa tàng sâu rộng vô biên nhị thừa không hiểu rốt ráo nghĩa lý của nó.

Câu 6: “Uyên thâm thất lãng cảnh vi phong”.

淵深七浪境為風 Tụng thuyết minh gió chướng của bảy thức làm quấy động thức thứ tám vốn tĩnh lặng.

• Uyên thâm: chỉ sự yên lắng tĩnh lặng của thức thứ tám, như mặt nước lặng.

• Thất lãng: chỉ bảy thức, bị trần cảnh khuấy động như những sóng mòi bị gió cuốn trên mặt nước lặng.

• Cảnh: là trần cảnh. • Phong: là gió.

Cảnh trần bên ngoài như những luồng gió. Biển thức sâu và lắng động, nhưng vì bảy thức trước, lăng xăng khởi tạo thiện ác như những đợt sóng mòi do những luồng gió trần cảnh thổi đến, làm cho nước biển thức thứ tám vốn lặng, đã phải khởi động.

Tóm lại, thức thứ tám vốn như biển sâu lặng. Sở dĩ không lặng được là do sóng mòi bảy thức trước tác động. Bảy thức trước, sở dĩ khởi sóng mòi là do gió trần cảnh thổi vào làm mặt nước dậy sóng.

Câu 7: “Thọ huân trì chủng căn thân khí”.

受勳池種根身器 Tụng đề cập chức năng của thức thứ tám.

• Thọ huân: thọ là chấp nhận, chịu để cho các pháp và bảy thức huân vào tàng thức. Đây là nghĩa sở tàng.

• Trì chủng: là giữ gìn chủng tử các pháp. Sau khi thọ huân, chủng tử các pháp được cất giữ lại trong đó, bảo trì không để mất. Đây là nghĩa năng tàng.

Chủng tử các pháp thanh tịnh và tạp nhiễm, nhóm khởi lên các thức gọi là dị thục tâm. Dị thục tâm này chính là Alaya thức thứ tám. Chỉ có thức thứ tám mới có công năng trì chủng.

Sáu thức trước luôn luôn gián đoạn, không thể trì chủng.

Thức thứ bảy hoàn toàn ô nhiễm, không chịu huân tập tịnh pháp.

Thức thứ tám chấp nhận cả tịnh pháp và nhiễm ô thức (vì tính chất vô phú vô ký). Cho nên mới có khả năng trì chủng.

• Căn thân khí: là căn thân (chánh báo), khí là khí thế giới (y báo).

Thức thứ bảy luôn luôn chấp kiến phần của thức thứ tám làm ngã và sanh ở giới địa nào cũng đều chấp căn thân và khí thế giới làm ngã và ngã sở. Đây là nghĩa ngã ái chấp tàng.

Câu 8: “Khứ hậu lai tiên tác chủ ông”.

去後來先作主翁 Tụng đề cập chức năng vượt trội của thức thức tám.

Mọi chúng sanh ở phương diện phân đoạn sanh tử, mạng căn do thức thứ tám làm chủ nhân ông.

Cho nên, khi xả báo thân, thức thứ tám rời khỏi căn thân sau cùng (khứ hậu); khi tái sinh thức thứ tám đến trước (lai tiên) hết. Vì vậy tụng nói: “khứ hậu tiên lai tác chủ ông”.

Trên đây, tám câu tụng, nói về thức thứ tám ở địa vị phàm phu hữu lậu, sinh hoạt và tu nhân để chuyển thức thành trí. Bốn câu tụng cuối của chương 4 sau đây nói về quá trình thức thứ tám chuyển thành Đại viên cảnh trí.

Câu 9: “Bất động địa tài tiền xả tàng”.

不動地前纔捨藏

Tụng nói về thức thứ tám xả bỏ tên tàng thức. • Bất động địa tiền: Bất động địa là địa thứ tám trong mười địa Bồ tát. “Tiền”: là trước. Trước Bất động địa. Có nghĩa là từ Bất động địa, lui về sơ địa là Hoan hỷ địa. Từ sơ địa đến bát địa (Bất động địa), hành giả tu quán ngã không pháp không. Đến Bất động địa thì phá trừ được cu sanh ngã chấp, nên cái tên tàng thức không còn nữa. Vì vậy tụng nói: “Bất động địa tiền tài xả tàng”.

Tuy tên tạng thức không còn, nhưng bên trong vẫn còn vi tế chủng tử pháp chấp. Chủng tử này là những năng lực tiềm ẩn bên trong. Năng lực này không gọi tàng thức mà gọi dị thục thức, và sẽ đoạn nốt về sau.

Câu 10: “Kim cang đạo hậu dị thục không”.

金剛道後異熟空 Tụng nói đến thức thứ tám đã xảbỏ tên Dị thục thức.

Như câu trên (câu 9) đã thấy, đến địa thứ tám – Bất động địa, hành giả xả bỏ tàng thức, chỉ còn lại dị thục thức. Từ đây cho đến những sát na cuối cùng của Bồ tát vị (Đẳng giác) hành giả đạt được kim cang định hậu tâm (kim cang đạo hậu), nhờ định lực kiên cố này, nhất niệm tương ưng với tuệ, mà phá được những sanh tướng vô minh, mọi chủng tử đều hoá thành Đại viên cảnh trí, từ đây mới thoát khỏi phạm vi của dị thực, siêu xuất nhân quả. Cho nên tụng nói: “Kim cang đạo hậu dị thục không”.

Câu 11: “Đại viên vô cấu đồng thời phát”.

大圓無垢同時發 Tụng trình bày quá trình thức thứ tám chuyển thành Đại viên cảnh trí, • Đại viên: tức Đại viên cảnh trí, trí sáng như một tấm gương lớn sáng tròn đầy. • Vô cấu: Alaya thức ở Phật vị biến thành thanh tịnh vô cấu. Bởi vì đây là nơi y chỉ của các pháp vô lậu, cho nên gọi là vô cấu thức. Hành giả, đến địa vị Bồ tát, vào được định Kim cang hậu tâm; đứng về phương diện trí, hành giả nhờ đã chuyển “Sở tri chướng” (do chấp pháp mà có sở tri chướng) làm Bồ đề mà đạt được Đại viên cảnh trí.

Nhưng theo duy thức học, các pháp không ngoài thức. Cho nên, dù thành Phật cũng không thể trái lý duy thức. Do đó, đứng về phương diện duy thức mà nói thì nhờ chuyển phiền não chướng (phiền não chướng là do chấp ngã mà có) làm Niết bàn, mà đạt được Vô cấu thức. Quả sở chuyển tuy có hai tên (Đại viên cảnh trí và vô cấu thức). Thật ra chúng đồng thời phát khởi từ một vật, đó là tạng thức hay thức thứ tám, hay Alaya thức. Cho nên tụng nói “Đại viên (đại viên cảnh trí) vô cấu (vô cấu thức) đồng thời phát”.

Câu 12: “Phổ chiếu thập phương trần sát trung”.

普照十方塵剎中 Tụng đề cập diệu dụng của Đại viên cảnh trí.

Cảnh trí và tịnh thức cả hai đều đã hiển lộ, lúc bấy giờ tâm quang rực rỡ, chiếu sáng khắp mười phương quốc độ, lục đạo chúng sanh đều được độ thoát.