Duy Thức Học

b. Ba vô tánh:

Tụng 1, 2, 3:

Cháh văn: 即依此三性 立彼三無性 故佛密意說

一切法無性 初即相無性 次無自然性 後由遠離前

所執我法性 Phiên âm: 此諸法勝義

亦即是真如 常如其性故 即唯識實性 Tức y thử tam tánh, Lập bỉ tam vô tánh. Cố Phật mật ý thuyết, Nhất thiết pháp vô tánh. Sơ tức tướng vô tánh, Thứ vô tự nhiên tánh.

Hậu do viễn ly tiền,140 Sở chấp ngã pháp tánh.

Thử chư pháp thắng nghĩa.

Diệc tức thị chân như.

Thường như kỳ tánh cố, Tức duy thức thật tánh.

Việt dịch:

Đức Phật căn cứ trên ba tự tánh, lập ra ba vô tánh. Đây là mật ý của đức Phật để thuyết minh tất cả các pháp đều không có tự tánh. Đầu tiên là tướng vô tánh, kế đó là vô tự nhiên tánh và sau hết là do xa lìa tánh chấp ngã và chấp pháp (biến kế sở chấp) trước, nên gọi là thắng nghĩa vô tánh, có nghĩa cái vô tánh có một nội dung vô cùng tốt đẹp thù thắng. Đây là thắng nghĩa của các pháp, cũng tức là chân như. Vì xưa nay thường hằng như vậy. Và đây cũng chính là thật tánh của duy thức.

Giải thích:

Đây là ba bài tụng, thành lập ba vô tánh. Cũng để trả lời một nghi vấn về vi giáo nạn mà ngoại nhân hỏi rằng, nếu đã có ba tự tánh thì tại sao Phật lại dạy, tất cả các pháp đều không có tự tánh?

Sau khi đức Phật dạy ba tự tánh, sợ hàng phàm phu không hiểu rồi chấp có ba tự tánh, nên đức Phật lại lập ba vô tánh để phá chấp. Đây chính là thâm ý của đức Phật ngầm bảo rằng, tất cả các pháp đều141 không có tự tánh.

Căn cứ vào ba tự tánh lập nên ba vô tánh là: 1. Căn cứ biến kế sở chấp: lập tướng vô tự tánh. 2. Căn cứ y tha khởi tự tánh: lập vô tự nhiên tánh.

3. Căn cứ viên thành thật tánh: lập thắng nghĩa vô tánh.

Trên phương diện tục đế, đức Phật thi thiết những phương tiện độ sanh, nên lập ba tự tánh. Nhưng nếu căn cứ trên phương diện chân đế (thắng nghĩa đế) thì không pháp nào được thành lập. “Pháp còn nên xả huống là phi pháp ”. Cho nên đức Phật lại lập ba vô tánh: 1. Tướng vô tánh: các pháp có hình tướng đều do duyên sinh, là giả dối, là không thật, chỉ do biến kế sở chấp mà có. Như vậy, từ trong bản chất của các pháp đã không có tự tánh. Cho nên gọi là tướng vô tánh. Ví dụ:

ban đêm nhận lầm sợi dây là con rắn. Viên đá lớn trong bụi rậm nhận lầm là cọp phục.

Rắn, cọp đều là biến kế sở chấp, không có thật.

2. Vô tự nhiên tánh: các pháp, không một pháp nào tự nhiên có, mà phải nhờ vào các duyên mới sanh khởi được. Các pháp nhờ duyên mà sanh khởi, nó không có tự tánh, cho nên cũng còn gọi là sanh vô tánh.

3. Thắng nghĩa vô tánh: cũng gọi là chân như. Do vượt thoát các tướng trạng chấp ngã chấp pháp của biến kế sở chấp, mà chứng được pháp tánh viên mãn thành tựu chân thật, gọi là thắng nghĩa vô tánh. Cái thắng nghĩa vô tánh này, có một nội dung vô cùng thù thắng tốt đẹp. Đó là thắng nghĩa của các pháp; mà đó cũng tức là chân như. Bởi lẽ xưa nay nó thường hằng như vậy. Và đây cũng chính là thật tánh thường như của duy thức.

Chữ “chân như” trong tụng “Diệc tức thị chân như” có nghĩa:

“Chân ” là chân thật, không hư vọng.

“Như” là như thường không thay đổi. Chân thật như thường là bản tánh thường như của các pháp, không tăng không giảm, trạm nhiên thường tịch.

Đây cũng chính là thật tánh của duy thức vậy.

Trên đây, biến kế sở chấp và y tha khởi đều không phải là thật tánh, chỉ có viên thành thật mới là thật tánh của các pháp.

Đứng về phương diện duy thức mà nói thì nó là thành thật tánh của duy thức. Vì vậy mà câu tụng cuối nói “Tức duy thức thật tánh”. Các từ ngữ: Viên thành thật, thắng nghĩa, chân như, duy thức thật tánh, đều có chung một thể, nhưng tên gọi có khác.

25 bài tụng trên, đã nói rõ về duy thức cảnh, nghĩa là đã nói về duy thức tướng. Tánh là nơi nương tựa của tướng, là phần bản thể hàm chứa bên trong; tướng là để làm rõ tánh, là tác dụng phát hiện bên ngoài. Như nước và sóng, không phải một mà không phải khác. Lại nữa, 25 bài tụng trên là phần lý thuyết của duy thức. Dưới đây 5 bài tụng cuối, là phần nói về duy thức hạnh, duy thức quả; hay nói cách khác là duy thức vị; tức là nói đến cảnh giới tu chứng của duy thức. Đây chính là vấn đề thực tiển.

*

* * * B. DUY THỨC HẠNH

Duy thức hạnh là thuyết minh phương pháp cho ta tu, tức là trình bày những phương pháp duy thức quán. Phần này gồm 4 bài tụng.

C. DUY THỨC QUẢ

Duy thức quả trình bày kết quả tốt đẹp, mà ta sẽ đạt được, sau khi đã nghe và thực hành. Phần này gồm 1 bài tụng cuối. Cả 2 phần này (Hạnh và Quả) gọi chung là duy thức vị; tức ngũ vị duy thức. Hành giả từ phát tâm tu duy thức hạnh đến chứng duy thức quả, phải trải qua

5 địa vị này.

Theo thành duy thức, muốn chứng 5 địa vị này, hành giả phải có đủ 2 loại chủng tánh Đại thừa, rồi lần lượt theo thứ tự 5 vị mà chứng nhập duy thức tánh. Hai loại chủng tánh đại thừa là:

– Bản tánh trụ chủng tánh: đây là vô lậu nhân của chúng sanh, từ vô thỉ vốn có sẵn trong tàng thức. – Tập sở thành chủng tánh: do nghe và học tập mà thành, rồi huân tập vào tạng thức.

Người có đủ 2 loại chủng tánh này, đối với duy thức vị rồi lần lượt ngộ nhập.

Sau đây là 5 bài tụng, giải thích 5 địa vị duy thức:

1. Tư lương vị:

Tụng 26:

Chánh văn: 乃至未起識

求住唯識性 於二取隨眠

Phiên âm: 猶未能伏滅

Nãi chí vị khởi thức Cầu trụ duy thức tánh.

Ư nhị thủ tuỷ miên, Do vị năng phục diệc.

Việt dịch:

Khi chưa phát tâm tu duy thức, đến lúc đã phát tâm cầu an trụ trong thật tánh duy thức. Trong giai đoạn này đối với 2 chấp thủ (chấp thủ ngã, chấp thủ pháp), chỉ mới tạm thời ngủ yên, chưa hoàn toàn đoạn diệt.

Giải thích:

Đây là bài tụng giải thích quả vị thứ nhất của duy thức, đó là quả vị tư lương. Tư lương có nghĩa là vốn liếng, lương thực, chuẩn bị cho một hành trình tu tập.

“Vị khởi thức”, có nghĩa chưa khởi tâm quyết định tu theo pháp môn duy thức.

Nhị thủ: năng thủ: kiến phần = chấp ngã.

Sở thủ: tướng phần = chấp pháp.

Tuỳ miên: là chỉ những chủng tử phiền não, theo sát chúng sanh, hành tướng vi tế, như sự ngủ nghỉ miên phục trong tạng thức, đợi có cơ hội thì vùng dậy, sanh khởi.

“Ư nhị thủ tuỳ miên, do vị năng phục diệt”: có nghĩa là hành giả ở tư lương vị, chưa khởi được tuệ quán ngã không pháp không, nên chủng tử của 2 cái chấp thủ này chỉ mới ngủ yên, chưa hoàn toàn đoạn diệc.

Tóm lại, đây là giai đoạn tư lương vị; trong giai đoạn này, 2 thủ (thủ kiên và thủ tướng) nằm nép như ngủ yên (tuỳ miên) từ nhiều kiếp đến nay, hành giả phải bắt đầu lôi chúng ra mà khắc phục chúng thì mới mong tiến bước trên đường đạo. Đây chính là giai đoạn chuẩn bị.

2. Gia hạnh vị:

Tụng 27:

Chánh văn: 現前立少物

Phiên âm: 謂是唯識性

以有所得故 非實住唯識

Hiện tiền lập thiểu vật, Vị thị duy thức tánh.

Dĩ hữu sở đắc cố, Phi thật trú duy thức.

Việt dịch:

Trước mặt dựng lên một vật gì đó làm biểu tượng thiền quán, gọi là duy thức tánh. Vì còn chỗ sở đắc nên chưa phải thật sự an trụ trong duy thức thực tánh.

Giải thích:

Đây là bài tụng thứ 2, giải thích về quả vị thứ 2 của duy thức. Đó là gia hạnh vị.

Gia hạnh là gia công tấn hạnh. Tư lương vị là giai đoạn bắt đầu khởi hành. Tức là gia công tu tập để thực sự bước vào duy thức tánh.

Gia hạnh vị, gia công tấn hạnh, để được an trụ trong duy thức tánh như điều mong muốn ở giai đoạn 1 (cầu trụ duy thức tánh), thì đến giai đoạn này, phải tu tập phép quán duy thức. Tức một trường phái thiền quán riêng của trường phái pháp tướng tôn.

Mới bắt đầu vào pháp quán này, hành giả phải dùng147 phương tiện giả lập nên một biểu tượng nào đó (hiện tiền lập thiểu vật), tạm thời coi đó là duy thức tánh để quán chiếu (vị thị duy thức tánh). Quán chiếu như vậy, mà dù có đạt được một kết quả nào đó, thì vẫn chưa phải là thật an trụ trong duy thức, vì đây chỉ là cái sở đắc.

Muốn được an trụ trong duy thức tánh, ở giai đoạn này hành giả phải gia công tu tập 4 pháp quán, gọi là “Tứ tầm tư quán ”, sở thủ không và sau đó thành “Tứ như thật trí”, để quán năng thủ không.

• Tứ tầm tư quán:

1. Danh tầm tư quán (dẫn tới chỗ đắc như thật trí). Danh là tên giọ, là danh xưng. Muôn vật hữu tình và vô tình đều có tên gọi. Danh xưng, tên gọi là giả lập không thật. Hữu tình vì danh xưng chấp thủ nên có hỷ, nộ, ái, ố… có cạnh tranh. Hành giả phải quán chiếu để thấy nó là giả, là không, để vượt thoát chấp thủ. 2. Sự tầm tư quán: sự cũng gọi là nghĩa; tức chỉ sự vật ở thế gian; nó là duyên sanh, không có tự thể.

Hành giả gia tâm quán chiếu sự vật là hư vọng, là không thật, đừng để ngoại vật giả tướng làm mê hoặc, chấp trước.

3. Tự tánh tầm tư quán: tự tánh là tự thể tánh, hay gọi là độc lập tánh. Mỗi pháp đều có:

Độc lập tánh: là tánh đặc thù, không đồng với các tánh khác. Tánh phổ biến: đồng với các tánh khác.

Độc lập tánh, hay tánh phổ biến đều là giả, hư vọng, không thật. Hành giả gia công quán chiếu để không chấp thủ không vướng mắc.

4. Sai biệt tầm tư quán: chỉ các chủng loại sai biệt của danh và sự. Của danh là tiếng, là tên gọi nầy, kia… của sự là nhỏ, to, vuông tròn… Hành giả đối với các pháp ấy, gia công quán chiều để thấy rằng pháp còn không có huống là sự sai biệt của các pháp.

Nhờ tu tứ quán mà được tứ như thật trí. Do đó mà hiểu rõ được danh, sự, tự tánh, sai biệt của các pháp một cách rõ ràng. Sự hiểu biết như thế hợp với thật tánh các pháp; cho nên gọi là như thật trí.

Tu tứ tầm tư quán để chứng đắc tứ như thật trí.

Nếu không tu tứ tầm tư quán thì không chứng đắc tứ như thật trí; mà không chứng đắc tứ như thật trí thì không thể nhập duy thức tánh. Cho nên tứ quán, tứ trí là phương tiện hạ thủ công phu tu chứng duy thức tánh.

Giai đoạn đang dụng công, chưa có quyết định nên gọi là quán, là tu về nhân vị (nguyên nhân). Do quán sanh trí để thấy rõ các pháp một cách quyết định, là giai đoạn đã thành công gọi là quả vị (kết quả).

Như vậy, ở gia hạnh vị, hành giả đã thấy rõ năng và sở đều không (nhị thủ không còn); đối với duy149 thức tướng, không còn chấp thủ, nhưng còn có chấp duy thức tánh (hiện tiền lập thiểu vật, vị thị duy thức tánh) nên chưa thật sự an trú trong thật tánh duy thức. Bởi vì chân tánh của duy thức, chẳng phải có mà cũng chẳng phải không. Chứng đắc mà không thấy có gì là chứng đắc thế mới thật chứng duy thức thật tánh.

3. Thông đạt vị:

Tụng 28:

Chánh văn: 若時於所緣

智都無所得

爾時住唯識 離二取相故 Phiên âm: Nhược thời ư sở duyên,

Trí đô vô sở đắc.

Nhĩ thời trú duy thức,

Ly nhị thủ tướng cố.

Việt dịch:

Nếu khi nào hành giả thấy được cảnh sở duyên và trí năng duyên (cảnh sở quán và trí năng quán)

đều không còn là chỗ sở đắc nữa, bấy giờ mới thật sự an trú trong duy thức thật tánh. Vì đã xa rời hai tướng chấp thủ (năng thủ sở thủ).

Giải thích:

Đây là bài tụng giải thích thông đạt vị. Thông đạt là rõ ràng thông suốt, thông suốt duy thức tướng duy thức tánh, không còn vướng mắc. Đối trước cảnh sở duyên và trí năng duyên (phân biệt) không còn bị vướng bận bởi sự phân biệt. Vì đã xa lìa hai thủ.

Thông đạt vị, còn gọi là kiến đạo vị. Kiến là liễu giãi, đạo là thật tánh. Hành giả liễu giải thật tánh các pháp, tức thấy các pháp đúng như thật tánh của chúng. Thông đạt vị, như người đi đường đã thông suốt đường đi, không còn lo ngại.

Phàm phu vì mê sự mà có phiền não chướng, vì mê lý mà có sở tri chướng, nên không thấy được thật tánh duy thức, không thân chứng chân như. Hành giả từ khi tu Phật đến vị gia hạnh, vẫn chưa thông đạt và thật chứng duy thức. Đến giai đoạn này (thông đạt)

mới vén được đám mây mù vọng niệm mà thấy mặt trởi bản ngã. Đây là thông đạt vị. Ở thông đạt, cảnh sở duyên và trí năng quán đều không, nên tụng nói “Nhược thời ư sở duyên, trí độ vô sở đắc”, mà khi đã xa lìa 2 thủ, không còn chỗ sở đắc, mới thật sự an trụ trong duy thức tánh, nên tụng nói: “Nhĩ thời trú duy thức, ly thị thủ tướng cố”.

4. Tu tập vị:

Bài tụng 29:151

Chánh văn: 無得不思議

是出世間智 捨二粗重故

便證得轉依 Phiên âm: Vô đắc bất tư nghị, Thị xuất thế gian trí.

Xả nhị thô trọng cố, Tiện chứng đắc chuyển y.

Việt dịch:

Trí vô sở đắc không thể nghĩ bàn. Đây là trí xuất thế gian (vô phân biệt trí). Do xa lìa 2 món thô trọng (phiền não chướng, sở tri chướng) mà chứng đắc 2 quả chuyển y (Bồ đề, Niết bàn).

Giải thích:

Đây là bài tụng giải thích vị tu tập. Ở các quả vị trước, tư lương, gia hạnh, thông đạt chỉ được kể như đã thông suốt giáo lý để chuẩn bị tu tập. Đến địa vị tu tập này, mới thật sự hạ thủ công phu tu lục độ vạn hạnh để chứng ngộ chân lý. Có thể nói tu tập vị là giai đoạn thực tế hành trì để thật sự đạt duy thức tánh.

Bấy giờ trí vô sở đắc hiện ra trong suốt, vắng lặng. Đây chính là trí tuệ xuất thế gian. Diệu dụng152 của nó không thể nghĩ bàn.

Vô sở đắc trí, có những nghĩa:

1. Do xa lìa năng, sở thủ, không còn chỗ sở đắc: vô đắc.

2. Diệu dụng khó lường: bất tư nghị.

3. Nhị thủ tuỳ miên là những phiền não gốc của thế gian. Trí này có thể đoạn trừ: xuất thế gian. 4. Nó, cũng gọi căn bản vô phân biệt trí. Trí thể vô lậu, thân chứng chân như.

Đầy đủ các nghĩa trên, gọi là xuất thế trí. Vì vậy, tụng nói: “Vô đắc bất tư nghị, thị xuất thế gian trí”. Cho nên trí này có đầy đủ: 1. Về thể: nó là vô sở đắc; 2. Về dụng: nó là bất tư nghị; 3. Về tánh chất:

nó là xuất thế gian.

Ở thông đạt vị chỉ mới đạt được thể mà chưa đạt được dụng. Đến tu tập vị, mới đạt được diệu dụng của vô sở đắc.

Nhị thô trọng: thô và trọng là ám chỉ 2 chủng tử thô tháo và nặng nề, tức chủng tử của các phiền não chướng (do mê sự) và sở tri chướng (do mê lý).

Chuyển y: chuyển có 2 nghĩa: chuyển xả và chuyển đắc. Chuyển xả 2 thô trọng; chuyển đắc Bồ đề và Niết bàn.

Hành giả nương đệ bát thức, chuyển xả 2 chướng thô trọng để cũng từ đó chứng đắc 2 quả Bồ đề, Niết bàn; chuyển sở tri chướng thành Bồ đề, chuyển phiền não chướng thành Niết Bàn.153 Tóm lại qua 4 giai đoạn của 4 bài tụng trên, nếu căn cứ vào lời văn để tìm hiểu nội dung, thì mục đích tối hậu của 4 giai đoạn tu tập theo duy thức là cầu an trú duy thức tánh. Tuy mục đích cứu cánh là vậy nhưng không ngày 1, ngày 2 mà được. Thời gian thực tập đương nhiên phải lâu và phải trải qua 4 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Tư lương (tụng 26). Tại giai đoạn này 2 thủ nằm nép như ngủ yên từ lâu kiếp, nay hành giả phải lôi cổ chúng ra mà khắc phục, thì mới mong tiến bước trên đường đạo. Đây chỉ mới là giai đoạn chuẩn bị.

Giai đoạn 2: Gia hạnh (tụng 27). Để được an trú duy thức tánh, như ước mong ở giai đoạn 1, thì giai đoạn 2 này phải tu tập phép quán duy thức (giả lập một biểu tượng để quán). Quán như thế cho dù có đạt được một kết quả nào, thì vẫn chưa phải thật trú duy thức, vì còn thấy cái sở đắc.

Giai đoạn 3: Thông đạt (tụng 28). Đến giai đoạn này, hành giả phải tiếp tục quán cảnh sở duyên và trí năng duyên không còn sở đắc. Bấy giờ xả bỏ được tướng của 2 thủ. Và như vậy, là đang an trú trong duy thức tánh.

Giai đoạn 4: Tu tập (tụng 24). Giai đoạn này trí vô sở đắc hiển lộ, diệu dụng của trí ấy bất tư nghị, nên được gọi là xuất thế gian trí. Bấy giờ phiền não154 chướng và sở tri chướng rũ sạch để chuyển đắc 2 quả Niết bàn và Bồ đề.

Bốn giai đoạn này là hạnh tu của trường phái duy thức (duy thức hạnh). Bài tụng thứ 30 sau đây, nói đến quả vị chứng đắc cứu cánh, do hạnh tu trên đây mà thành tựu được (duy thức quả).

5. Cứu cánh vị:

Tụng 30:

Chánh văn: 此即無漏界

不思議善常

安樂解脫身 大牟尼名法 Phiên âm: Thử tức vô lậu giới, Bất tư nghị thiện thường.

An lạc giải thoát thân, Đại mâu ni danh pháp.

Việt dịch:

Đây là cảnh giới vô lậu, cũng gọi là bất tư nghị, thiện, thường, an lạc, giải thoát thân đại Mâu ni (còn gọi là đại pháp thân)

Giải thích:

Đây là bài tụng cuối (tụng 30) của tam thập tụng, giải thích Cứu cánh vị.

Cứu cánh vị là quả vị chứng đắc rốt ráo, tột cùng trong các quả vị tu chứng. Vì vậy cũng gọi là quả vị Phật.

Chữ “thử” trong bài tụng là chỉ 2 quả vị chuyển y (Bồ đề và Niết bàn).

Bồ đề và Niết bàn là 2 quả vị không còn phiền não, là quả vị không còn rơi rớt lại trong tam giới lục đạo.

Cứu cánh vị có 2 phần: Tổng tướng và biệt tướng. Nói vô lậu (thử tức vô lậu giới) thanh tịnh, là chỉ tổng tướng của cứu cánh vị. sáu đặc tính sau đây là biệt tướng của cứu cánh vị:

1. “Bất tư nghị”: nó vượt ra ngoài nói năng bàn luận, suy nghĩ thường tình của trí thế gian.

2. “Thiện” : hoàn toàn trong sạch thánh thiện, xa lìa mọi nhiễm ô bất thiện.

3. “Thường”: xa lìa sanh diệt. Nó thường còn đến tận đời vị lai, không hoại diệt.

4. “An lạc”: an vui thanh thản, không còn những lo âu khổ não bức bách.

5. “Giải thoát thân ”: cảnh giới không còn bị trói buộc bỡi những chướng duyên ngoại cảnh.

6. “Đại Mâu ni”: Mâu ni dịch là tịch mặc, chỉ đấng Đại Giác, thành tựu vô thượng tịch mặc gọi là Đại Mâu ni.

Đại Mâu ni, cũng còn gọi là pháp thân (danh pháp). Pháp thân lấy vô lậu pháp làm thân. Thân này do xa lìa 2 chướng mà hiển lộ. Pháp thân thì vô tướng, vô bất tướng, quên đi thì nó lẵng lặng ẩn mật, nhưng sử dụng thì nó diệu dụng nan lường.

Pháp thân, căn cứ trên thể dụng, có 3 loại:

1. Tự tánh thân: chỉ pháp giới thanh tịnh của chư Phật, xa lìa các tướng sanh diệt. Đây chính là thật tánh bình đẳng của các pháp, cũng gọi là pháp thân.

2. Thọ dụng thân: có 2: a, Tự thọ dụng: do công phu tu tập tích tụ mà có.

b, Tha thọ dụng thân: các Bồ tát hiện thân thuyết pháp độ sanh.

3. Ứng hoá thân: chư Phật tuỳ loại hoá thân để thuyết pháp độ sanh.

Mùa an cư năm 2005

Tại Tổ Đình Từ Hiếu Tỷ Kheo Thích Thiện Hạnh 157