Duy Thức Học

Mùa an cư năm 2001

Tỳ Kheo. Thích Thiện Hạnh 81

III. DUY THỨC TAM THẬP TỤNG

• Tạo luận: Thế Thân (Vasubandhu) • Dich, giải: Tỷ kheo Thiện Hạnh.

Trong kinh Phật, cứ 4 câu là một bài tụng. Nay dùng 30 bài tụng, gồm 120 câu, mỗi câu 5 chữ, để giải thích nghĩa lý sâu xa của duy thức học. Cho nên gọi là duy thức tam thập tụng. 30 bài tụng để thuyết minh ba vấn đề quan trọng của duy thức: Duy thức tướng, duy thức tánh và duy thức vị: Hay nói cách khác là duy thức Cảnh, duy thức Hạnh và Duy thức

Quả.

Được chia ra như sau:

– 25 bài, nói về duy thức cảnh.

– 4 bài nói về duy thức hạnh.

– 1 bài nói về duy thức quả. Duy thức cảnh: thuyết minh tướng dụng và thật tánh của duy thức cho ta hiểu.

Duy thức hạnh: thuyết minh phương pháp cải tạo cho ta làm.

Duy thức quả: thuyết minh kết quả tốt đẹp mà ta sẽ đạt được.

Sau đây là tổ chức đại cương của bộ duy thức Tam thập tụng: A.

Duy Thức

Cảnh (25 bài)

Ngũ Vị Duy Thức (5 bài) I. Tướng (19 bài) II. Tánh ( 6 bài) a, Tam năng biến: 9 bài (1–9) b, Tâm sở tương ưng với tam năng biến: 5 bài (10–14)

c, Phân vị hiện khởi 6 thức trước: 2

bài (15–16)

d, Lý do thành lập duy thức: 3 bài

(17–19)

a, Ba tự tánh: 3 bài (20–22)

b, Ba vô tự tánh: 3 bài (23–25)

Tư lương vị : bài 26 Duy Gia hạnh vị : bài 27 A thức Thông đạt vị : bài 28 hạnh Tu tập vị : bài 29

B quả Cứu cánh vị: bài 30 * * * * 83

CÁC BÀI HỌC CHI TIẾT

A. DUY THỨC CẢNH:

I. Duy thức tướng:

a. Tam năng biến:

Tụng 1 dẫn nhập:

Chánh văn: 由假說我法

有種種相轉 彼依識所變 此能變唯三 Phiên âm Do giả thuyết ngã pháp Hữu chủng chủng tướng chuyển Bỉ y thức sở biến Thử năng biến duy tam.

Việt dịch:

Vì giả mà nói ngã và pháp thôi, chứ thật sự bên trong cái ngã và pháp ấy, có vô vàn tướng trạng sinh diệt chuyển biến. Chúng nương nơi thức mà có, chúng là đối tượng sở biến (bị thức biến) của thức, còn chủ thể năng biến (thức) thì có 3 loại.84

Giải thích:

• Giả thuyết: sự giả lập trên phương diện ngôn thuyết, nhưng thực chất thì không có thật. • Ngã (atman): chủ tể, có tự chủ và có quyền năng sắp đặt sai khiến. Như cho rằng, cái ta có quyền tự chủ sắp đặt mọi việc. Các học thuyết Ấn độ về hữu ngã luận. Có 3 thuyết:

1. cho có một đấng tối cao, có toàn năng sáng tạo muôn vật. Đó là nhất thần luận.

2. Cho phạm thiên là chủ tể muôn loài. Đó là chủ trương của phiếm thần luận.

3. Cho rằng trong mỗi chúng ta, có một cái ngã, cái ngã đó thường còn và cùng khắp như phạm thiên. Đó là chủ trương của hữu ngã luận.

• Pháp: Phép tắc, quy phạm. Pháp ở đây là chỉ mọi sự vật hiện hữu quanh ta. Thuật ngữ Phật giáo gọi là “y báo ”, kể cả tư tưởng của chúng ta. Cái không cũng là một pháp; lông rùa sừng thỏ cũng là một pháp, vì vẫn khái niệm được về nó. Pháp là tất cả những gì của nó không làm ta lầm lẫn với cái khác; có những khuôn khổ riêng của nó, để có thể làm phát sinh trong trí ta một khái niệm về nó.

• Bỉ: Chữ “bỉ” trong câu “bỉ y thức sở biến”, là đại danh từ để chỉ “ngã”

và “pháp”; nó là phần “sở85 biến” (bị biến) của thức, nương vào thức mà có, là phần đối tượng. Còn thức là phần năng biến, là chủ thể của nhận thức.

Ngã của thế gian: bản thân của loài hữu tình đều có chủ thể tự tại.

Pháp theo thế gian: mọi sự vật đều thật có (thật), có hình dáng tốt hoặc xấu (đức), và có công dụng

(nghiệp).

Phật Pháp phủ nhận quan niệm ngã và pháp này.

Theo Phật Pháp danh từ ngã và pháp chỉ là giả lập do vô minh; Phật giáo quan niệm chỉ có 1 sinh mạng do tập thể 5 uẩn, và chỉ công nhận các hiện tượng thực tại, do các nguyên lý, quan hệ nhân duyên tạo thành.

Ngã thánh giáo: Như 4 quả Thanh văn. mỗi vị đều hàm ý ta đã chứng, đã tự taị, tự chủ.

Pháp thánh giáo: Như 5 uẩn – 12 xứ – 18 giới. mỗi Pháp đều có đặc tính hình dáng, có thể khái niệm về nó.

Ngã Pháp thế gian: do vô minh mê chấp. Ngã Pháp thánh giáo vì phương tiện thuận tình, hóa độ.

Một bên do mê chấp, một bên vì phương tiện giáo hóa mà giả lập nên. Vì phương tiện mà giả lập ngã pháp, người nghe tự biến tự dựng lên hình tướng ngã và pháp rồi chấp thực có.

Ví dụ:

Có người đang ngồi trong nhà tối nghe nói ngoài hè có quỷ. Bấy giờ trong thức người ấy, biến hiện ra con quỷ với đầy đủ hình dáng ghê sợ. Sự thật thì không có con quỷ, nhưng người nghe biến ra (tưởng tượng ra) quỷ. Đó là tướng ngã của thế gian do thức biến.

Đang ngồi ở lớp học, nghe nói trước sân chùa có hoa hồng đẹp, tâm thức người nghe tưởng tượng ra hình dáng hoa hồng với nhiều vẽ đẹp. Thực sự thì không có hoa, nhưng trên thức người nghe, biến ra hình tướng hoa hồng. Đó là tướng pháp của thế gian do thức biến.

Kinh dạy, khi đức Phật sinh, thân có hào quang rực rỡ, trên thức người nghe, biển ra hình dáng Phật sơ sinh có hào quang muôn vàn vẽ đẹp. Đó là tướng ngã trong thánh giáo, do thức biến.

Nghe ở cõi Cực lạc có thất bảo trang nghiêm.

Người nghe hiện ra cõi Tịnh độ trang nghiêm. Đó là tướng pháp trong thánh giáo, do thức biến.

Tóm lại, bài tụng 1, ba câu đầu là chỉ để trả lời một thắc mắc rằng: nếu chỉ có thức thôi, thì tại sao người thế gian và trong thánh giáo, kinh Phật nói có ngã và có pháp? Thì 3 câu tụng đó trả lời rằng: ngã và pháp mà người ta nói, chỉ là giả lập trên ngôn thuyết mà thôi. Thật ra thì tất cả các tướng này đều nương nơi thức và bị thức biến ra. Hay nói cách khác, các tướng ấy là phần bị thức biến (sở biến).

Chúng là khách thể bị biến. Chính thức mới là chủ thể (năng biến). Theo câu cuối tụng 1, thì năng biến87 này có 3 loại (thử năng biến duy tam). a1. Năng Biến Thứ Nhất: Alaya dị thục thức: Gồm 3 bài tụng:

Tụng 2, 3,4:

Chánh văn: 謂異熟思量

及了別境識 初阿賴耶識 異熟一切種 不可知執受 處了常與觸

作意受想思 相應唯捨受 Phiên âm: 是無覆無記 觸等亦如是 恆轉如暴流 阿羅漢位捨 Vị dị thục tư lương88 Cập liễu biệt cảnh thức Sơ Alaya thức Dị thục nhất thiết chủng.

Bất khả tri chấp thọ Xứ, liễu, thường dự xúc Tác ý, thọ, tưởng, tư Tương ưng duy xả thọ.

Thị vô phú vô ký Xúc đẳng diệc như thị Hằng chuyển như bộc lưu

A la hán vị xã.

Việt dịch:

Đó là thức dị thục, thức tư lương và thức liễu biệt cảnh. Thức năng biến thứ nhât là Alaya, còn gọi là dị thục thức, hay nhất thiết chủng thức. Chúng ta không thể biết được sinh hoạt tướng phần (chấp thọ và xư) và kiến phần (liễu) của Alaya thức. Khi duyên cảnh, nó chỉ tương ưng với 5 biến hành tâm sở là xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư là riêng về cảm thọ, nó chỉ tương ưng với xả thọ mà thôi. Tánh của Alaya thức là vô phú vô ký, nên những tâm sở tương ưng với nó, cũng là vô phú vô ký. Thức này chuyển biến như một dòng nước chảy xiết, không bao giờ dừng nghỉ. Đến lúc chứng quả vị A la hán, mới xả bỏ được thức này.

Giải thích:

Đã có cảnh sở biến (ngã pháp) thì phải có thức năng biến. Thức năng biến này gồm 3 loại và được kể ra ở câu chót cũng tụng 1 và tụng 2. Đó là: thức dị thục – thức tư lương– và thức liễu biệt cảnh.

Thức được định nghĩa là phân biệt. Khi chủ thể đối trước đối tượng, chủ thể khởi tác dụng phân biệt để nhận diện, đó gọi là thức. Nếu sự nhận diện đó được rõ ràng (như 5 thức trước), thì gọi là minh liễu phân biệt, hay gọi tắt là liễu biệt. Có khi chỉ dùng 1 chữ “Liểu”

mà thôi. Liễu đây chính là tác dụng phân biệt vậy.

Năng biến, là chủ thể của sự biểu hiện.

Sở biến, là đối tượng khách thể bị biến hiện.

Dị thục, có nghĩa là thành thục, nhưng so với nhân tạo ra nó không cùng loại (dị loại – những chủng loại khác nhau chất chứa trong Alaya), không cùng thời (dị thời – từ gieo nhân đến kết quả không cùng thời gian), không cùng tính chất (biến dị – nhào nặn với nhau để trở thành khác đi).

Tư lương, có nghĩa là suy tư, nghiền ngẫm và lượng định.

sở duyên.

câu đầu tụng 2).

Liễu biệt cảnh, có nghĩa là phân biệt rõ ràng cảnh

Đó là ý nghĩa 3 câu tụng (câu chót tụng 1 và 2 Từ câu 3 của tụng 2 đến tụng 4 (gồm 10 câu) là nói về năng biến thứ nhất. Năng biến này ta chia làm 6 phần, để tìm hiểu: 1. Tên 2. Hai phần sinh hoạt của Alaya.

3. Nhóm tâm sở tương ưng.

4. Tính chất của Alaya.

5. Tướng trạng của Alaya.

6. Xả bỏ thức Alaya. (Sơ Alaya thức... nhất thiết chủng).

1. Tên (hay bản chất) Alaya có nhiều tên. Nhưng ở đây căn cứ vào 3 tướng (tự tướng, nhân tướng, quả tướng) ta nói đến 3 tên:

a, Căn cứ tự tướng gọi là Alaya (kho chứa). Năng biến một, là cái kho chứa, mệnh danh là Alaya. Nguyên vật liệu chứa trong cái kho này, gồm nhiều chủng loại khác nhau (dị loại), nhào nặn với nhau mà trở thành khác đi (biến dị), và từ khi gieo nhân đến lúc kết quả không cùng thời gian (dị thời).

b, Căn cứ quả tướng, gọi là dị thục: Thức này có đặc tánh dắt dẫn chúng sanh đi trong sinh tử để thọ thân khác. Cái quả tạo thành trong kho chứa Alaya gọi là dị thục quả, bao gồm 3 nghĩa. Dị loại, dị thời và biến dị nói trên. c, Căn cứ vào nhân tướng, gọi là Nhất thiết chủng: Nhất thiết chủng ở đây là chỉ tất cả chủng tử chứa trong Alaya. Chủng tử là hạt giống. Hay nói cái mầm từ đó sinh ra vạn vật. Tất cả các pháp đều do91 chủng tử mà có sanh khởi. Chủng tử còn gọi là tập khí, nghĩa là hơi hám lưu dư, tích tập từ lâu đời. Như ngày nay ta gọi ấn tượng, bản phó, bản sao, bản photo…

Chủng tử có hai loại:

• Bản hữu chủng tử: Tự nó vốn có. Chủng tử có từ vô thỉ. Hễ có chúng sanh là có nó. Còn gọi Bản tính trụ chủng tử.

• Thỉ khởi chủng tử: Nhờ huân tập mà có. Chỉ sự trau dồi luyện tập hằng ngày.

2. Hai phần sinh hoạt của Alaya: (Bất khả… xứ liễu).

Hai phần là kiến phần và tướng phần của năng biến 1. Nghĩa là hình tướng năng duyên và cảnh giới sở duyên của năng biến 1, quá rộng rãi vi tế, trí phàm phu không thể biết được. “Bất khả tri” là bất khả tri những gì? Nghĩa là bất khả tri Tướng phần, và bất khả tri kiến phần:

* Bất khả tri tướng phần tức bất khả tri “chấp thọ”, bất khả tri “xứ”.

• “Chấp thọ” là những thứ mà thức này chấp làm tự thể, đồng chịu an nguy. Đó là căn thân và chủng tử. Nghĩa là thức này có công năng giữ gìn chủng tử không để mất và duy trì sự tồn tại của căn thân để sinh cảm thọ.

• “Xứ”, là nơi chốn mà Alaya lựa chọn thác sinh. Tức khí thế gian, gọi tắt là khí giới, cũng gọi là y báo, nơi nương tựa của hữu tình. Nói cách khác là vũ trụ vạn hữu.

Vậy, chấp thọ, xứ là tướng phần sở biến sở duyên của năng biến 1. Và, * Bất khả tri kiến phần, tức bất khả tri “liễu”. • “Liễu” là thức minh liễu phân biệt, tức chủ thể khởi tác dụng liểu biệt cảnh sở duyên. Đây là kiến phần năng duyên của năng biến 1.

3. Nhóm tâm sở tương ưng của năng biến 1:

(Thường dự xúc… duy xả thọ). Trong nhiệm vụ phân biệt cảnh sở duyên, năng biến 1 chỉ tương ưng với 5 biến hành và xả thọ trong 3 thọ, nghĩa là nó dững dưng trước mọi cảnh sở duyên, trung tính.

4. Tánh của năng biến 1: (Thị vô phú vô ký…

diệc như thị).

Tánh của năng biến 1 là vô phú vô ký. Năng biến 1 không bị ô nhiễm, không chướng ngại thánh đạo, nên gọi vô phú. Năng biến 1 không ngã về thiện, cũng không ngã về ác mà đứng ở vị trí trung lập nên gọi là vô ký.

Tánh của năng biến 1 là như vậy thì nhóm tâm sở tương ưng của nó, cũng mang tính vô phú vô ký.

5. Tướng trạng của năng biến 1: (Hằng chuyển như bộc lưu). Tướng trạng bên ngoài của năng biến 1 được dụ như một dòng thác chảy xiết, không hề gián đoạn.93 • “Hằng”, là liên tục, không gián đoạn. Từ vô thỉ đến nay mỗi niệm liên tục sanh diệt, không gián đoạn. Nói “hằng” để phá chấp đoạn. Vì đã hằng thì không phải đoạn.

• “Chuyển”, tuy không gián đoạn nhưng luôn chuyển biến. a2. Năng biến thứ hai: Mạt na – gồm 3 bài tụng:

Chánh văn: 次第二能變

是識名末那

依彼轉緣彼 思量為性相 四煩惱常俱

謂我癡我見 並我慢我愛 及餘觸等俱 有覆無記攝 隨所生所繫 阿羅漢滅定

Phiên âm: 出世道無有

Thứ đệ nhị năng biến Thị thức danh mạt na.

Y bỉ chuyển duyên bỉ, Tư lương vi tánh tướng.

Tứ phiền não thường câu, Vị ngã si ngã kiến. Tịnh ngã mạn ngã ái, Cập dư xúc đẳng câu.

Hữu phú vô ký nhiếp,

Tuỳ sở sanh sở hệ.

A la hán diệt định, Xuất thế đạo vô hữu.

Việt dịch:

Thứ đến là thức Năng Biến thứ hai, thức này có tên là Mạt na. Nó nương vào Alaya mà sinh khởi, rồi trở lại duyên Alaya chấp làm tự ngã. Tánh và tướng của nó là tư lương. Năng biến 2 thường tương ưng với 4 món phiền não: Ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái. Ngoài ra, thức này còn tương ưng với nhóm tâm sở 5 biến hành, 8 đại tùy và tuệ trong năm biệt cảnh. Tánh chất của năng biến 2 này là hữu phú vô ký.

Alaya thác sanh ở đâu, nó sanh ở đó mà chấp ngã. Có 3 trường hợp để xả bỏ năng biến 2: A la hán, diệt tận định và xuất thế đạo.

Giải thích:

Đây là 12 câu tụng, nói về thức năng biến thứ 2. Có thể phân làm 7 đoạn để giải thích:

1. Tên của năng biến 2. 2. Nơi nương tựa và cảnh sở duyên.

3. Tánh và tướng của năng biến 2.

4. Tâm sở tương ưng.

5. Tính chất.

6. Sự lệ thuộc Alaya.

7. Xả bỏ.

1.Tên của năng biến 2: (Thị thức danh Mạt na) Năng biến 2 có nhiều tên:

• Mạt na: là tiếng Phạn, dịch là ý. Ý là ý căn (căn của ý thức).

• Ý căn: căn của ý thức. Thức này (Mạt na) là căn của ý thức. Nghĩa là thức thứ 6 (ý thức) nương vào thức Mạt na mà sinh trưởng.

• Tư lương: năng biến 2, suy tư, lượng định đối tượng.

• Thức thứ 7: gọi theo thứ tự.

• Truyền tống thức: thức này có công năng truyền đạt hạt giống của các pháp vào tạng thức; rồi từ đó tống đưa hạt giống các pháp sanh khởi hiện hành.

• Ý: thức này sanh diệt tương tục, không gián đoạn nên gọi là ý. Tuy nhiên để khỏi lầm lẫn với ý thức (đệ lục ý thức) nên chỉ gọi là ý. duyên): (y bỉ chuyển duyên bỉ)

Nơi nương tựa: Sở y. “y bỉ chuyển”: • “Y” là nương tựa, năng biến 2 nương tựa vào

Alaya.

• • “Bỉ” là chỉ Alaya thức. “Chuyển” là chuyển biến sanh khởi. có 2 nghĩa:

a, Lưu chuyển: Tự thân của năng biến 2 (Mạt na), lưu chuyển tương tục không gián đoạn.

b, Tùy chuyển: Năng biến 2 bám sát Alaya mà chuyển biến sanh khởi.

Đây chính là sở y, là nơi nương tựa của năng biến 2. Sở y là cơ quan nương tựa. Cơ quan nương tựa của năng biến 2 là Alaya thức.

• Cảnh sở duyên: sở duyên. “Duyên bỉ”.

• “Bỉ”: là Alaya thức.

• “Duyên”: là chỉ đối tượng sở duyên.

• “Duyên bỉ”: đối tượng sở duyên của năng biến 2 là thức Alaya. Năng biến 2 (mạt na) là một tâm thức, nên cũng là một thức năng duyên, cho nên nó cũng phải có cảnh sở duyên. Đối tượng sở duyên của nó ở đây là Alaya thức (năng biến 1).

Tóm lại: “Y bỉ chuyển duyên bỉ”, là đệ thất mạt na thức (năng biến 2) từ nơi đệ bát Alaya thức (năng biến 1) mà sanh khởi rồi trở lại chấp đệ bát Alaya thức làm bản ngã. Như cánh tay từ nơi thân thể mà có, trở lại chấp thân thể. Đây là giai đoạn phàm phu chưa ngộ lý vô ngã. Đến khi tu tập chuyển năng biến 2 thành bình đẳng tánh trí, thì không còn chấp ngã vì đã chứng ngộ lý vô ngã.

3. Tánh và tướng của năng biến 2: (tư lương vi tánh tướng)

Thức năng biến 2 lấy tư lương (suy tư lượng đạt) làm tánh và cũng lấy tư lương làm tướng.

Tư lương là suy tư và lượng định đối tượng. Đối tượng suy tư chính yếu năng biến 2, không phải là những gì bên ngoài đưa vào, mà là cái tự thể của Alaya bên trong. Nó thường xuyên nghiền ngẫm cái Alaya sinh ra nó, nó say đắm Alaya ấy và yên chí đó chính là cái tự ngã đích thực của nó. Vì vậy tụng nói “Tư lương vi tánh tướng”. Như một nhạc sĩ, hằng ngày nghiền ngẫm nhạc lý (tánh); do sự suy nghĩ nghiền ngẫm ấy mà sáng tác ra các bản nhạc

(tướng).

Mạt na, có đặc tính là hằng thẩm tư lương. Nghĩa là luôn luôn thẩm sát kiến phần Alaya chấp làm ngã.

Sự thẩm sát chấp ngã này trường kỳ không gián đoạn, cho nên gọi là hằng thẩm. Nếu đem so sự hằng thẩm này với các thức khác thì:

• Đệ bát (năng biến 1): Hằng mà không thẩm. • Đệ lục (năng biến 3): Thẩm mà không hằng.

• Tiền ngũ (năng biến 3): Không thẩm không hằng. • Đệ thất (năng biến 2): Có hằng cũng có thẩm. Cho nên năng biến 2 có đặc tính hằng thẩm tư lương.

4. Những tâm sở tương ưng với năng biến 2: (tứ phiền não thường câu... cập dư xúc đẳng câu). Những tâm sở tương ưng với năng biến 2 gồm 18 món, chia làm 2:

a. Nhóm tâm sở thường có: Những tâm sở đồng thời với năng biến 2, gồm 4 món:

• Ngã si: cái ngu si phát sinh từ ngã. • Ngã kiến: cái tà kiến phát sinh từ ngã.

• Ngã mạn: cái kiêu mạn phát sinh từ ngã.

• Ngã ái: thứ tham ái phát sinh từ ngã.

Phiền não nào trong 4 món này cũng đều là sản phẩm của ngã và trở lại doanh vây lấy cái ngã ấy.

Trong 6 căn bản phiền não (tham – sân – si – mạn – nghi – kiến). Năng biến 2 đã chiếm 4 thứ, trừ sân và nghi. Sân thì cũng có nhưng nhẹ. Còn nghi thì năng biến 2 không bao giờ đặt cái ngã của nó thành nghi vấn cả.

Năng biến 2 luôn tương ưng với bốn cái ngã này, vì nó luôn luôn tư lương và chấp ngã. Ngoài ra, năng biến 2 còn tương ưng với một số tâm sở khác mà tụng nói:

“cập dư xúc đẳng câu”: tụng này bao gồm các tâm sở không thường có sau đây: b. Nhóm tâm sở không thường có như sau:99 • 5 Biến hành: xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư.

• 8 đại tùy: vì chúng đồng tính chất với năng biến 2: Trạo cử, Hôn trầm, Thất tín, Giải đải, Tán loạn, Phóng dật, Thất niệm, Bất chánh tri.

• Và tuệ trong năm biệt cảnh. Có tâm sở tuệ tương ưng là trong những trường hợp đặc biệt: Tuệ đối với vấn đề cảnh sở quán, nó có năng lực lựa chọn, quyết đoán. Đặc tính tuệ ở đây nó thông cả 3 tánh: Thiện, ác, Vô ký; tuệ này không phải vô lậu tuệ, xuất thế gian. Như vậy tâm sở tương ưng với năng biến 2 gồm cả, thường có: 4 món, và không thường có: 14 món.

Tổng cộng 18.

5. Tính chất của năng biến 2: (Hữu phú vô ký nhiếp): tính chất của năng biến 2 là hữu phú, có nghĩa là ngăn che, che lấp chân lý. Năng biến 2 bị 4 căn bản phiền não và 8 đại tùy phiền não làm nhiễm ô chân tánh, chướng ngại thánh đạo, nên thuộc về hữu phú. Nhưng về mặt thiện và ác thì năng biến 2 thuộc vô ký, vì chưa khởi hiện hạnh như năng biến 1.

6. Sự lệ thuộc của năng biến 2 đối với năng biến 1: (tùy sở sanh sở hệ). Thức Mạt na (năng biến 2)

nương vào Alaya (năng biến 1) để sanh khởi nên Alaya thác sanh vào cõi nào trong 3 cõi (sở sanh) thì Mạt na (năng biến 2) cũng lệ thuộc theo Alaya (năng biến 1) sanh vào cõi đó để tồn tại (sở hệ). Vì năng biến 2 luôn luôn phải theo Alaya chấp ngã, không tự100 lập được mà phải hệ thuộc vào năng biến 1. Tóm lại năng biến 2, nhiễm ô thức này, không những chỉ có ở nhân loại mà Thiên, Súc sanh, Ngạ quỷ, Atula đâu đâu cũng có Mạt na thức. nghĩa là ở đâu còn có tư lương, ở đâu còn có chấp ngã, thì ở đó chính là tình hình sở sanh, sở hệ của năng biến 2.

7. Sự xả bỏ năng biến 2: (A la hán, diệt tận, xuất thế đạo vô hữu). Có 3 quả vị để xả bỏ năng biến 2: a, A la hán: chứng quả A la hán, vì đã tịnh hóa được cái tên Alaya, cho nên năng biến 2 nhiễm ô thức cũng tự tiêu.

b, Diệt tận định: vào diệt tận định, thì tất cả 7 thức trước đều không hiện khởi, nên Mạt na, năng biến 2, cũng không hiện hữu.

c, Xuất thế đạo: xuất thế đạo là Phật quả, ngã chấp không còn nên năng biến 2 Mạt na, cũng chấm dứt.

Hai quả vị đầu: A la hán, Diệt định: là giai đoạn nhiếp phục, mà chưa phải đã tận diệt.

A la hán, tu quán ngã không, mà rõ lý vô ngã, nên ngã chấp không khởi.

Diệt định, là Diệt thọ tưởng định. Nhập định diệt được 2 tâm sở Thọ và Tưởng, nên không còn cảm giác lãnh nạp, không còn phân biệt, thân tâm thanh tịnh, không còn chấp ngã. Tuy vậy, về ngã chấp ở đây mới chỉ diệt được hiện hạnh mà chưa diệt được chủng tử, nên khi xuất định thì lại hiện hạnh.

Vì vậy, A la hán và diệt định chỉ mới nhiếp phục được hiện hạnh mà chưa đoạn được chủng tử ngã chấp.

Ở quả vị thứ ba, xuất thế đạo, là giai đoạn đoạn diệt Mạt na. vì ở quả vị này, đã rõ được lý nhân vô ngã và đã đạt hậu đắc vô lậu trí, nên ngã chấp hoàn toàn không còn.

a3. Năng Biến Thứ 3: Có 6 loại, gồm 2 bài tụng:

Chánh văn: 次第三能變

差別有六種

了境為性相 善不善俱非 Phiên âm: 此心所變行

別境善煩惱 隨煩惱不定 皆三受相應 Thứ đệ tam năng biến, Sai biệt hữu lục chủng.

Liễu cảnh vi tanh tướng, Thiện bất thiện câu phi. Thử tâm sở biến hành, Biệt cảnh thiện phiền não.

Tuỳ phiền não bất định, Giai tam thọ tương ưng.

Việt dịch:

Kế đến là thức năng biến thứ 3, phân biệt có 6 loại khác nhau. Tánh và tướng của năng biến 3 là liễu cảnh, phân biệt cảnh giới bên ngoài. Nhóm thức này đầy đủ cả 3 tánh: Thiện – ác – vô ký. Những tâm sở tương ưng với năng biến 3, gồm có 5 biến hành, 5 biệt cảnh, 11 thiện, 6 căn bản phiền não, 20 tùy phiền não, 4 bất định và 3 thọ.

Giải thích:

Đây là 8 câu tụng nói về nhóm thức năng biến 3, năng biến 1 và năng biến 2, chỉ là những hoạt động biến hóa bên trong nội tâm sâu kín của chúng sanh.

Triển khai các hoạt động ấy ra bên ngoài, trên bình diện hiện thực, là nhiệm vụ của năng biến 3 này.

Có thể nói rằng, hai năng biến đầu hoạt động ở trạng thái tiềm năng. Còn năng biến 3, ở trạng thái hiện thực. Có thể phân làm 4 phần để giải thích: 1.

Các loại khác nhau của năng biến 3; 2. Tánh tướng;

1 nhóm gọi chung là liễu biệt cảnh thức; chúng phân công nhau, hợp tác nhau trong công tác phân biệt ngoại cảnh. Sáu loại của năng biến 3 là: 1. Nhãn thức; 2. Nhĩ thức; 3. Tỷ thức; 4. Thiệt thức; 5. Thân thức; 6. Ý thức.

Sở dĩ năng biến 3 có 6 loại khác nhau là bởi vì chúng theo từng căn, từng trần khác nhau, và chỉ duyên từng cảnh giới riêng biệt. Như nhãn căn chỉ duyên được sắc trần...

• Theo căn thì đặt tên là: Nhãn căn, nhĩ căn..., ý căn. • Theo trần thì đặt tên là: Sắc trần, thanh trần...,

Pháp trần.

• Năng biến 3 hay nhóm 6 thức này, có nhiệm vụ liễu biệt ngoại cảnh, nên gọi chúng là liễu cảnh năng biến thức. Nghĩa là mỗi thức chỉ biết mỗi cảnh riêng biệt. Còn năm thức trước mỗi thức chỉ biết riêng từng phạm vi của mình, như mắt chỉ biết phạm vi của mắt, tai của tai... Nhưng Ý thức thì biết cả 6. 6 căn duyên 6 trần để có 6 thức. Đó là 18 giới hay 18 phạm trù.

Liễu là minh liễu phân biệt, hay nhận thức rõ ràng. Tánh là tự tánh, là thể tánh, tướng là hình tướng hay tác dụng.

Tánh là phần thể, tướng là phần dụng. Ví dụ: mặt trăng: là tánh là thể. Chiếu ánh sáng: là tướng là dụng.

Trong 8 thức, thức nào cũng có liễu biệt. Nhưng thức 7 và 8 chỉ liễu biệt cảnh tế, cảnh bên trong nội tâm sâu kín, còn 6 thức này chỉ liễu biệt cảnh thô, cảnh bên ngoài.

Thánh nhân thì lục căn hỗ dụng, không những nghe bằng tai, mà cũng nghe bằng mũi... Kinh Lăng Nghiêm dạy: A Na Luật, không mắt mà thấy; Bạt Nan Đà Long, không tai mà nghe... đều là những vị có lục căn hỗ dụng.

Sau đây là 6 liễu biệt cảnh thức:

1. Nhãn thức: nương nhãn căn: liễu biệt sắc trần 2. Nhĩ thức: nương nhĩ căn: liễu biệt thanh trần.

ác tức vô ký. Nhóm thức năng biến 3 này, trong lúc đối cảnh, chúng thông hợp cả 3 tánh.

Chữ tánh ở phần tánh tướng là thuộc về thể tánh, tự tánh; còn tính chất ở đây nên được hiểu là tính tốt, tính xấu, tính lành, tánh dữ, theo quan điểm đạo đức. Về tính của năng biến 3 này, Bát thức quy củ nói: • Của tiền ngũ thức thì: “Tánh cảnh hiện lượng thông tam tánh”.

• Của đệ lục thức thì: “Tam tánh tam lượng thông tam cảnh”.

• Ở Tam thập tụng thì: “Thiện bất thiện câu phi” . 4. Những tâm sở tương ưng của năng biến 3:

(“Thử tâm sở biến hành..

... Giai tam thọ tương ưng”). Bốn câu tụng này nhằm nêu ra những tâm sở tương ưng với năng biến 3. Tất cả 6 loại thức trong nhóm năng biến 3 này, đối trước cảnh sở duyên sai khác, nhưng có 6 loại tâm sở tương ưng với chúng.

Riêng về Thọ, nó tương ưng đủ 3 thọ: Khổ, lạc, xã.

Như vậy, tương ưng với năng biến 3 này có hai loại: Tâm sở và thọ.

a, Tâm sở: là những tâm lý nương nơi tâm mà sanh, tương ưng với tâm và lệ thuộc nơi tâm. Đồng là tâm sở nhưng có 6 loại:

• Biến hành: 5. • Thiện: 11. • Tùy phiền não: 20. • Biệt cảnh: 5.

• Căn bản phiền não: 6. • Bất định: 4. b, Thọ: nhóm thức năng biến 3 này, có tánh trung lập nên tương ưng với cả 3 thọ:

• Lạc: lãnh thọ cảnh thuận ích, thích khoái. • Khổ: lãnh thọ cảnh nghịch, thân tâm bức bách.

• Xả: lãnh thọ cảnh trung lập, không vui, không buồn, thân tâm chẳng khoái lạc, chẳng bức bách.

Như vậy, nhóm thức năng biến 3 này tương ứng với 51 tâm sở và 3 thọ. Tuy thức năng biến 3 tương ưng với cả 51 món, nhưng nếu ý thức khởi niệm tịnh, thì có 11 tâm sở thiện tương ưng sanh khởi. Nếu ý thức khởi niệm nhiễm thì liền có 6 căn bản phiền não và 20 tùy phiền não tương ưng sanh khởi. cho đến các tâm sở biến hành, bất định... đều tùy thời tùy loại mà tương ưng sanh khởi. Vì vậy trong Bát thức quy củ tụng nói: “Tương ưng tâm sở ngũ thập nhất, thiện ác lâm thời biệt phối chi”. Nghĩa là khi hành thiện, thì có thiện tâm sở phối hợp, lúc này các loại tâm sở khác tạm thời không hiện khởi; chứ không hẳn mỗi một cử động đều phải vận dụng hết 51 món. Và mỗi khi hành thiện, tác ác cũng không vận dụng hết toàn bộ thiện hay bất thiện, mà chỉ sử dụng tới một số nào đó thôi.

Năng biến 3 tương ưng với cả 51 tâm sở, nên được hiểu trong 51 tâm sở này, thức năng biến 3 có thể vận dụng được cả, tùy thời tùy loại, chứ không107 phải vận dụng toàn bộ cùng một lúc. Như một người có 51 bộ quần áo, xuân, hạ, thu, đông 4 mùa đều có thể dùng được cả, nhưng không phải bận 51 bộ cùng một lúc. Hành tướng tương ưng của Năng biến 3 đối với 51 tâm sở cũng vậy.

Bên đây là bảng liệt kê số lượng các tâm sở tương ưng với 3 loại thức năng biến:

6 loại tâm sở Số lượng Cùng tiền tương ưng ý thức tương ưng Cùng đệ Cùng đệ Tham si ngã kiến mạn tương tùy”.

Đệ bát thức: 5 : “Tánh duy vô phú ngũ biến hành”.

Trên đây là 9 bài tụng nói về 3 năng biến. Theo sau đây 5 bài (10 – 14), nói về tác dụng tâm lý phụ, tức 6 loại tâm sở tương với 3 năng biến.

b. Những tâm sở tương ưng với 3 Năng biến:

Gồm 5 bài tụng:

Tụng 1:

Chánh văn: 初遍行觸等

次別境謂欲

勝解念定慧 所緣事不同 Phiên âm: Sơ biến hành xúc đẳng,

Thứ biệt cảnh vị dục.

Thắng giải niệm định tuệ, Sở duyên sự bất đồng.

Việt dịch:

Loại tâm sở đầu tiên trong 6 loại, gọi là biến hành. Biến hành có 5, đó là: Xúc, Tác ý, Thọ, Tưởng, Tư. Thứ đến là biệt cảnh. Biệt cảnh cũng có 5, đó là: Dục, Thắng giải, Niệm, Định, Tuệ. Cảnh sở duyên của 5 biệt cảnh này không đồng nhau.

Giải thích:

Đây là bài tụng đề cập đến hai loại tâm sở. Đó là biến hành và biệt cảnh.

Tâm sở là những tâm lý phụ thuộc; nương nơi tâm vương (tâm lý chính) mà sinh khởi và giúp cho tâm vương hoạt động sinh khởi; tương ưng với tâm vương và phụ thuộc vào tâm vương.

Biến hành: có nghĩa là tâm sở có mặt khắp:

• Thời gian: quá khứ, hiện tại, vị lai.

• Không gian: 3 cõi và 9 địa.

• Tánh: thiện, ác, vô ký.

• Tâm: tám thức tâm vương.

Mỗi khi tâm duyên cảnh đều phải trải qua quá trình này:

1. Xúc: Sự tiếp giáp giữa căn và cảnh, giữa giác quan và đối tượng.

2. Tác ý: Sự móng tâm muốn biết cảnh đang tiếp xúc là cảnh gì. 3. Thọ: Nhận lãnh cảnh. Cảnh đối tượng nhận lãnh có thể thuận có thể nghịch, có thể không thuận không nghịch.

4. Tưởng: Ấn tượng gợi lại trong tâm tư, bóng dáng của cảnh vừa nhận lãnh. 1. Dục: Ước muốn. Đối trước cảnh ưa thích, sanh tâm hi vọng mong cầu. Có hai thứ dục: Tịnh và nhiễm; muốn tu tập, muốn làm việc tốt là dục tịnh; muốn tài, muốn danh, muốn sắc là dục nhiễm.

2. Thắng giải: Sự nhận thức rõ ràng đích thực. Sự nhận thức có tính cách sáng suốt, có tính quyết đoán, không bị mê hoặc bởi người, bởi cảnh.

3. Niệm: Nhớ nghĩ. Đối với cảnh giới mà mình đã từng trải, ghi nhớ rõ ràng không quên mất.

4. Định: Sự tập trung tâm ý, chuyên chú không tán loạn.

5. Tuệ: Đối trước đối tượng sở quán, có sự lựa chọn phân minh. Tuệ ở đây thông cả 3 tánh, thiện, ác vô ký; không phải vô lậu tuệ xuất thế pháp.

Tụng 2:

Chánh văn: 善謂信慚愧

無貪等三根 勤安不放逸 行捨及不害 Phiên âm: Thiện vị tín tàm quý, Vô tham đẳng tam căn.

Cần an bất phóng dật, Hành xả cập bất hại.

Việt dịch:

Kế đến là các tâm sở thiện. Thiện có 11 món là: Tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si (tam căn), cần, khinh an, bất phóng dật, hành xả và bất hại.

Giải thích:

Đây là bài tụng thứ 2 đề cập đến tâm sở thiện. Thiện là tâm lý phụ, có tác dụng tốt về mặt đạo đức, là những việc làm, lời nói, ý nghĩ có lợi cho mình và người ở hiện tại và tương lai. có 11 món:

1. Tín: Đức tin chân chánh, điều hay, tốt đẹp hợp đạo lý, có khả năng xây dựng được tinh thần hướng thượng.

2. Tàm: Tự thẹn với chính mình (tự tàm).

3. Quý: Xấu hổ với người (quý tha).

4. Vô tham: Không tham lam.

5. Vô sân: Không nóng giận.

8. Khinh an: Thân và tâm nhẹ nhàng, thanh thản. 9. Bất phóng dật: Không buông lung, phóng túng thân tâm.

10. Hành xả: Thực tập hạnh xả bỏ, không đam mê đắm trước, những công hạnh đã làm được. Nên phân biệt, xả ở đây là “xả” trong hành uẩn, chứ không phải là “ xả” trong xả thọ (khổ, lạc, xả thọ).

Vì vậy, đây gọi là “hành xả”.

11. Bất hại: Không làm tổn thương người vật.

Tụng 3, 4 và 5:

Chánh Văn: 煩惱謂貪瞋

癡慢疑惡見 隨煩惱謂忿 恨覆惱嫉慳 誑諂與害儌

無慚及無愧

棹舉與惛沉 不信並懈怠 放逸及失念 散亂不正知 不定謂悔眠 尋祠二各二

Phiên âm: Phiền não vị tham sân, Nghi mạn nghi ác kiến.

Tuỳ phiền não vị phẫn, Hận phú não tật xan.

Cuống siễm dữ hại kiêu, Vô tàm cập vô quý.

Trạo cử dữ hôn trầm, Bất tín tịnh giãi đãi.

Phóng dật cập thất niệm, Tán loạn bất chánh tri.

Bất định vị hối miên, Tầm từ nhị các nhị.

Việt dịch:

Căn bản phiền não gồm: Tham, sân, si, mạn nghi, ác kiến. Tùy phiền não là: phẫn, hận, phú, não, tật xan, cuống siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô quý, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đải, phóng dật, thất niệm, tán loạn, bất chánh tri. Bất định là: Hối, miên, tầm, từ. Tâm sở nào cũng đều có hai mặt thiện và ác.

Giải thích:

Ba bài tụng gồm 12 câu này, giải thích các loại114 tâm sở: căn bản phiền não, tùy phiền não và bất định. Được phân như sau:

• Hai câu đầu của tụng 1, giải thích 6 căn bản phiền não. Gọi là căn bản phiền não, vì chúng là những cội nguồn chuyên gây nên những tác dụng khổ đau cho thân tâm. Phiền là thiêu đốt thân. Não là nhiễu loạn tâm. Trong các tâm sở phiền não, ác hại nhất là 6 tâm sở này, cho nên gọi là căn bản phiền não.

Đó là tham ái, sân hận, si mê, kiêu mạn, nghi kỵ và ác kiến.

Sáu căn bản phiền não này triển khai thành 10 sử. Năm căn bản phiền não đầu (Tham, sân, si, mạn, nghi), gọi là 5 độn sử. Năm phiền não sau (Thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, tà kiến) khai triển từ ác kiến, gọi là 5 lợi sử. Độn sử là những phiền não sai sử một cách nặng nề chậm lụt khó trừ; Lợi sử, là những phiền não sai sử có tánh cách nhẹ nhàng sắc bén, dễ trừ.

10 triền sử này là nền tảng của mọi tội lỗi, là đầu mối của sinh tử luân hồi. Chữ mạn trong 5 độn sử, có nghĩa là tự đánh giá mình cao hơn cái thực chất mà mình có thể có. Như thua cho bằng, bằng cho hơn, hơn ít cho hơn nhiều…

• Tám câu tụng tiếp, là giải thích 20 tuỳ phiền não. Tuỳ phiền não là những tâm sở tuỳ thuộc vào căn115 bản phiền não mà phát sanh. Tác dụng tuỳ phiền não có giới hạn. Có khi cục bộ, có khi lan rộng ra toàn bộ, nên phân làm 3 loại: Tiểu tuỳ, trung tuỳ và đại tuỳ.

1. Tiểu tùy có 10 tâm sở: Phạm vi sinh hoạt hẹp: • Phẫn: giận dỗi (hiện ra nơi sắc mặt).

• Hận: uất uất (lún sâu trong đáy lòng). • Phú: che dấu tội lỗi.

• Não: Do sự giận dữ trước mà lòng sanh nung nấu.

sanh ganh ghét.

• Tật: ganh gét. Thấy người hơn mình, lòng

• Xan: lẫn tiếc, bỏn sẻn đối với tài và pháp, không xả bỏ. • Cuống: Dối trá bên ngoài có đức, đẻ cầu lợi dưỡng.

• Siểm: Dua nịnh, lường gạt người.

• Hại: Tổn hại người vật.

• Kiêu: Kiêu ngạo, khinh người. 2. Trung tùy, phạm vi hoạt động của trung tùy so với tiểu tùy rộng rãi hơn; nghĩa là nó tương ưng với bất thiện tâm sở. Có 2:

• Vô tàm: không hổ thẹn với lương tâm, khi tự mình có lầm lỗi. Đây là đối với tự thân. • Vô quý: Không hổ thẹn với người khác, khi thấy người hơn mình mọi mặt. Đây là đối với người khác.

3. Đại tùy: là những tâm sở có phạm vi hoạt động116 rộng rãi hơn tiểu và trung tùy; có nghĩa là nó tương ứng với cả bất thiện và vô ký. Có 8:

• Trạo cử: Thân tâm loạn động đứng ngồi không yên.

• Hôn trầm: Tâm trí hôn mê, nặng nề.

• Bất tín: Không tin Tam bảo, tội phước, nhân quả.

• Giải đải: Lười biếng, nhác nhớm.

• Phóng dật: Buông lung.

• Thất niệm: Quên lãng.

• Tán loạn: Tẩm trí tản mác rối loạn, không yên.

• Bất chánh tri: Nhận thức sai lầm, không chân chính.

Đến đây đã giải thích xong 8 câu tụng nói về 20 tùy phiền não. Sau đây là 4 bất định. • Hai câu tụng cuối của ba bài tụng gồm 12 câu giải thích 4 tâm sở bất định. Bất định là những tâm sở mà tánh chất của nó không nhất định là thiện hay ác; nghĩa là nó tương ưng cả thiện và nhiễm tâm sở. Bất định có 4:

• Hối: còn gọi là ố tác, có nghĩa ghét làm việc ác. Ăn năn hối hận về việc ác mà mình đã làm. • Miên: sự ngủ nghỉ, tâm mê muội, không minh đạt.

• Tầm: Tìm cầu, truy nã một vật gì đã mất, ở phương diện thô tháo, bên ngoài. • Từ: Trầm tư suy nghĩ, để tìm cầu một vật đã mất, ở phương diện vi tế, sâu kín bên trong nội tâm.

Hai tâm sở Tầm và Từ, đều có nghĩa là tìm cầu, truy tìm nhưng Tầm là truy tìm mặt thô, còn Từ là truy tìm mặt tế. Hai từ ngữ “Tầm” và “Từ” thường dùng để chỉ hai trạng thái sâu và cạn của thiền quán. Quan sát mặt ngoài gọi là Tầm, quan sát mặt len lõi vào mặt trong, gọi là Từ.

Cả 4 tâm sở bất định đều thông cả 2 mặt thiện và ác, nên tụng nói “Nhị các nhị” .

c. Phân Vị Hiện Khởi của 6 thức trước:

Gồm 2 bài tụng:

Tụng 1, 2:

Chánh văn: 依止根本識

五識隨緣現 或俱或不俱 如波濤依水 意識常現起

除生無想天 及無心二定 垂眠與悶絕 Phiên âm: Y chỉ căn bản thức, Ngũ thức tuỳ duyên hiện.

Hoặc câu hoặc bất câu, Như ba đào y thủy.

Ý thức thường hiện khởi, Trừ sanh vô tưởng thiên.

Cập vô tâm nhị định, Thuỳ miên dữ muộn tuyệt.

Việt dịch:

Sáu thức trước nương vào đệ bát thức (năng biến 1) (cũng gọi là căn bản thức) mà sinh khởi. Năm thức trước chỉ tùy duyên mà hiện khởi. Hoặc cùng nhau mà hiện khởi (câu), hoặc không cùng nhau hiện khởi (bất câu). Hình thái y chỉ căn bản (đệ bát) thức của 5 thức trước như sóng mòi nương nước.

Còn ý thức thì luôn luôn hiện khởi. Trừ các trường hợp sanh ở cõi trời Vô Tưởng, nhập hai pháp thiền định vô tâm, ngủ say và lúc chết giả.

Giải thích:

Hai bài tụng gồm 8 câu trên, giải thích nhân duyên hiện khởi của nhóm thức năng biến 3. Bài đầu, đề cập đến nhân duyên hiện khởi của 5 thức trước. Bài sau, nói về nhân duyên hiện khởi của ý thức. “Y chỉ căn bản thức”, căn bản thức là Alaya thức. Không những chỉ Mạt na nương Alaya để hiện khởi, mà tất cả các thức khác, cũng đều nương vào đó để hiện khởi. Vì vậy, Alaya còn được gọi là căn bản thức.

Nhưng đứng riêng về mặt hiện khởi mà nói, thì 5 thức trước, phải tùy theo duyên mà khởi, khi thì có, khi thì không, như sóng mòi nương vào nước mà có. Còn ý thức thì khác, nó ở tư thế độc lập hơn, và thường hằng hiện khởi, trừ 5 trường hợp:

• Sanh cõi trời vô tưởng, nhập định vô tưởng. Nhập định diệt tận. Ngủ say (không chiêm bao).

Chết giả.

• Duyên: là điều kiện, là những điều kiện để thức sanh khởi như: Tác ý, căn, cảnh...

• Tùy duyên hiện: Tùy vào điều kiện mà sanh khởi, chứ không phải là thường khởi.

• Hoặc câu hoặc bất câu: Duyên đủ thì 2, 3, thức hiện khởi cùng một lúc (câu), ít duyên thì chỉ đủ điều kiện cho một số thức riêng biệt sanh khởi (bất câu). Chữ “Câu ” ở đây cũng như chữ “đồng”.1, 2, 3, 4, 5 thức đồng thời hiện khởi, gọi là “ câu ”; chỉ một thức đơn độc sinh khởi gọi là “bất câu ”.

Ví dụ: Xem chiếu film trong rạp hát: film câm, film tiếng, nước hoa, kẹo, nhân vật trong film, điều hòa không khí…

Như vậy, tiền ngủ thức bên trong nương vào căn bản thức, bên ngoài tùy thuộc các duyên: Tác ý, căn, cảnh… mà hiện khởi. Như sóng mòi nương vào nước mà có. • “Như ba đào y thủy”: đây là dụ hình thái sinh khởi của 5 thức trước, giống như sóng mòi nương vào nước, gió mà có. Sóng lớn gọi là “đào ”; sóng nhỏ gọi là “ba”. “Đào ba”

– “ba đào ”, “ba lãng”.

Nước, thể của nước vốn tĩnh lặng, nhưng nhân gió mới có sóng mòi. Cho nên toàn thể sóng mòi là nước, lìa nước ra không có sóng mòi.

Sóng mòi: dụ tiền ngủ thức.

• Gió: dụ cảnh gới.

• Nước: dụ đệ bát Alaya thức.

(Alaya: tịnh thủy: vì nhân gió cảnh giới mà lay động: có tiền ngủ thức sinh khởi. Sóng mòi tiền ngủ thức tuy nhân gió cảnh giới mà sanh khởi, nhưng bên trong vẫn nương vào căn bản thức mà có. Cũng như sóng mòi nương vào nước mà có.)

• Thế nào là duyên đủ? Mỗi một thức sinh khởi phải hội đủ một số điều kiện (duyên) cần thiết, mới khởi hiện được.

Ví dụ: Nhãn thức phải đầy đủ 9 duyên sau:

1. Không: không gian, tức khoảng cách giữa căn và cảnh. 2. Minh: ánh sáng. 3. Căn: tịnh sắc căn, phù trần căn.

4. Cảnh: trần cảnh hiện tiền (đối tượng sắc trần). 5. Tác ý: tức nguyên nhân nhận thức, kích thích nhận thức.

6. Phân biệt y: Tức đệ lục ý thức, vì nó là năng phân biệt.

7. Nhiễm tịnh y: tức đệ thất Mạt na thức.

8. Căn bản y: tức đệ bát Alaya thức.

9. Chủng tử y: chủng tử cất giữ trong Alaya, biến chuyển thì 5 thức trước đều chịu ảnh hưởng.

Trên đây là 9 duyên của nhãn thức. Các thức khác thì như sau:

Nhĩ thức: 8 duyên, trừ “minh”.

Tỷ thức: 7 duyên, trừ “không” và “minh”.

Thiệt thức: Như trên (tỷ thức).

Thân thức: như trên (tỷ thức).

Ý thức: 5 duyên: là căn, cảnh, tác ý, căn bản y và chủng tử y.

Mạt na thức: 3 duyên: là căn (Mạt na), cảnh (căn thân, chủng tử, khí giới), tác ý, chủng tử y.

Các duyên của 8 thức theo kệ sau:

“Nhãn thức cữu duyên sanh, Nhĩ thức duy tùng bát.

Tỷ, thiệt, thân tam thất,

Hậu tam, ngũ tam tứ.” (Nhãn thức: đủ 9 duyên mới sinh khởi.

Nhĩ thức: chỉ cần 8 duyên.

Tỷ, Thiệt, Thân: 3 thức nầy chỉ cần 7 duyên.

Hậu Tam: là 3 thức sau, đó là Ý thức, Mạt na, và Alaya.

Ngũ, Tam, Tứ: là 5 duyên, 3 duyên, 4 duyên. Nghĩa là, ý thức 5 duyên, Mạt na 3 duyên; và Alaya 4 duyên).

Trên đây là bài tụng đầu giải thích phận vị hiện khởi của 5 thức trước. Sau đây là tụng 2, nói về phận vị hiện khởi của đệ lục ý thức:

Ý thức thường hiện khởi, Trừ sanh vô tưởng thiên.

Cập vô tâm nhị định, Thùy miên dự muộn tuyệt.

Năm thức trước tùy thuộc các duyên bên ngoài mà hiện khởi, khi nhiều khi ít. Trái lại ý thức vì tí tùy thuộc vào các duyên, lại có tư thế độc lập hơn, nên luôn luôn hiện khởi. Tuy thường hiện khởi nhưng không phải là hằng hành, mà có lúc gián đoạn. Các lúc gián đoạn có 5 lúc như sau:

1. Sanh ở cõi trời vô tưởng: ở cõi trời này, không còn sự nghĩ tưởng, tức ý thức không sinh khởi. Vô tưởng thiên là cõi trời thứ 8 trong 9 cõi (tam giới cữu địa), còn gọi là vô sở hữu xứ thiên.

Hàng ngoại đạo tu Vô Tưởng Định, kết quả sẽ được sinh lên cõi Trời Vô Tưởng Thiên. Ở đây sống lâu đến 500 đại kiếp. Sống hết 500 đại kiếp này, lại khởi tâm tưởng, tức có nghĩ tưởng trở lại, do đó lại luân hồi sanh tử.

Ghi chú:

– 1 tiểu kiếp bằng 16 triệu năm.

– 20 tiểu kiếp là một trung kiếp= 16x20= 320 triệu năm.

– 4 trung kiếp là một đại kiếp: 320x4= 1.280

triệu năm.

Thọ mạng nhân dân cõi trời: 500 đại kiếp x 1280 = 640.000 triệu năm.

2. Vô tưởng định: khi vào định này thì diệt hết sự sanh khởi của cả 6 thức trước, do đó ý thức cũng không hiện khởi.

Đây là định của hàng ngoại đạo, vì chán ghét thế gian mong cầu sanh cõi trời Vô Tưởng, nên tu định này. Vì chỉ diệt được tâm tưởng mà không diệt được thân sắc nên sau 500 đại kiếp sẽ trở lại luân hồi. Còn gọi là phàm phu định.

3. Diệt tận định: tức diệt thọ tưởng định. Vào định này, 2 tâm sở Thọ và Tưởng đều diệt hết, ý thức không sanh khởi. Đây là định của thánh giả.

Vô tưởng định và diệt tận định gọi chung là hai định vô tâm. Vô tâm trong Vô Tưởng Định, không có sự hiện khởi của 6 thức trước. Vô tâm trong Diệt tận định, không có sự hiện khởi của cả bảy thức.

4. Thùy miên: khi ngủ say, tiền lục thức hoàn toàn không hiện khởi, không hoạt động. Nếu ngủ mà có mộng, là có tác dụng của ý thức; gọi là “mộng trung độc đầu ý thức”; chỉ riêng có ý thức sinh hoạt, không cùng 5 thức trước hiện khởi.

5. Muộn tuyệt: hôn mê bất tỉnh, bất tỉnh nhân sự, chết giả: trên cao té xuống, uống rượu quá say, gặp cảnh quá khủng khiếp, nhiệt độ lên quá cao...

Trong những trường hợp này thì:

• Chỉ trong chốc lát, không có ý thức.

• Thức thứ 8 chưa rời khỏi sắc thân. Hai bài tụng trên, giải thích xong phận vị hiện khởi của 6 thức trước.

d, Lý do thành lập duy thức: 3 bài tụng:

Tụng 1:

Chánh văn: 諸識轉變

別所分別 由此彼皆無 一切唯識 Phiên âm: Chư thức chuyển biến, Phân biệt sở phân biệt.

Do thử bỉ giai vô, Cố nhất thiết duy thức.

Việt dịch:

Do sự chuyển biến của các thức (tam năng biến) mà có ra năng phân biệt (kiến phần) và sở phân biệt (tướng phần). Nhưng vì năng phân biệt (thử) và sở phân biệt (bỉ) đều không có thật. Cho nên nói tất cả các pháp chỉ do thức biến.

Giải thích:

Đây là bài tụng thứ nhất trong 3 bài tụng nói về lý do thành lập duy thức.

• Chữ “chư thức” là chỉ cho cả 8 thức tâm vương (tam năng biến) và các tâm sở tương ưng với chúng.

• “Chuyển biến”: Từ năng biến thức chuyển ra sở biến cảnh. Cảnh là cảnh giới đối tượng của nhận thức, có 2 loại: Tướng ngã và tướng pháp.

Tướng ngã: là chúng sinh, loài hữu tình.

Tướng pháp: là khí thế gian, loài vô tình, vũ trụ vạn vật.

• “ Phân biệt sở phân biệt”:

Phân biệt: kiến phần năng phân biệt. Tức tác dụng nhận thức sơn hà đại địa. Sở phân biệt: tướng phần bị phân biệt. Tức sơn hà đại địa, đối tượng bị nhận thức.

• “ Thử bỉ” : Thử: các thức năng chuyển biến: năng phân biệt: kiến phần.

Bỉ: đối tượng bị chuyển biến: sở phân biệt: tướng phần.

Tức tướng ngã tướng pháp.

Ngoại nhân đặt nghi vấn thứ nhất rằng: làm sao biết ngã và pháp đều do thức biến, không phải thật có?

Trong bài kệ thứ nhất về lý do thành lập duy thức, luận chủ đã trả lời nghi vấn thứ nhất này rằng:

Tất cả các thức trong đó 3 năng biến, mỗi thức đều từ nơi tự thể của thức (thức thể) chuyển biến mà có ra tướng và kiến hai phần (thức dụng). Kiến phần là năng phân biệt; tướng phần là sở phân biệt. Phần bị phân biệt là núi sông cây cỏ, phần năng phân biệt là tác dụng thấy, nghe hay biết đối với cảnh vật.

Năng phân biệt và sở phân biệt đều không có tự thể, chỉ do thức thể biến (thức duyên), hoàn toàn không có thật. Cho nên nói chỉ có thức. Đây là lý do thứ nhất để thành lập duy thức.

Tụng 2:

Chánh văn: 由一切種識

如是如是變 以展轉力故 彼彼分別生 Phiên âm: Do nhất thiết chủng thức, Như thị như thị biến.

Dĩ triển chuyển lực cố, Bỉ bỉ phân biệt sanh.

Việt dịch:

Do chủng tử các pháp chất chứa trong Alaya thức, chúng luôn luôn chuyển biến, và chuyển biến trùng điệp không ngừng, qua nhiều hình thái; nhờ vào sức hỗ tương qua lại giữa các chủng tử tâm, tâm sở, kiến phần tướng phần mà phát sinh các loại phân biệt (năng phân biệt và sở phân biệt).

Giải thích:

Đây là bài 2 trong 3 bài tụng nói về lý do thành lập duy thức.

• “ Nhất thiết chủng thức”: là một tên gọi khác của Alaya thức. Nó có công năng hàm chứa tất cả các thức và chủng tử các pháp thế gian và xuất thể gian.

• “ Như thị như thị biến”: có nghĩa là các chủng tử từ khi huân tập đến lúc hiện hạnh, sự biến đổi phát hiện rất nhiều, biến đổi không ngừng, biến đổi kỳ diệu, khó lường. Tụng lặp lại hai lần “như thị như thị”, có 2 nghĩa: a.Cho ta biết chủng tử các pháp rất nhiều.

b. Sự biến hoá chuyển hiện của các chủng tử rất phức tạp, biến hoá từng khoảnh khắc, trùng trùng điệp điệp. • “Triển chuyển lực”: năng lực hỗ tương giữa các thức, các tâm sở, tướng phần, kiến phần… nên sanh ra các cảnh giới thế gian (sở phân biệt) và tác dụng phân biệt năng phân biệt).

Tóm lại, đến đây ngoại nhân lại đặt nghi vấn thứ 2 rằng, nếu không có ngoại cảnh làm duyên, mà chỉ có nội thức, thì nội thức làm sao có các phân biệt (năng phân biệt sở phân biệt), sanh khởi?.

Qua bài tụng thứ 2, luận chủ trả lời, do Alaya thức chứa đựng chủng tử các pháp; các chủng tử này lại có khả năng chuyển hiện các pháp hiện hạnh, rồi mỗi pháp hiện hạnh là nhờ vào sức hỗ tương giúp đỡ của chủng tử hiện hạnh, tâm vương tâm sở, lại sanh khởi kiến phần (năng phân biệt) và tướng phần (sở phân biệt). Nhưng kiến phần tướng phần này đều do thức thể chuyển hiện. Cho nên nói tất cả đều do thức.

Đây là lý do thứ 2 để thành lập duy thức.

Tụng 3:

Chánh văn: 由諸業習氣

二取習氣俱 前異熟既盡 復生艅異熟 Phiên âm: Do chư nghiệp tập khí, Nhị thủ tập khí câu.

Tiền dị thục ký tận, Phục sanh dư dị thục.

Việt dịch:

Do tập khí (chủng tử) của các nghiệp và tập khí của 2 thủ (ngã chấp, ngã pháp) cùng nhau hỗ tương, nên thân dị thục (sắc thân) đời này vừa chấm dứt thì lại sanh các thân dị thục đời sau và đời sau nữa.

Giải thích:

Đây là bài tụng thứ 3 và cũng là bài cuối về lý do thành lập duy thức.

▪ Chư nghiệp: có nghĩa là những hành động tạo tác của thân, khẩu, ý. Nghiệp có nghiệp thiện, nghiệp ác, hữu lậu nghiệp, vô lậu nghiệp.

Nghiệp lại có chỗ giải thích ghi chú: Phước nghiệp, phi phước nghiệp, bất động nghiệp. Bất động nghiệp là hành động thiện ở cõi sắc và vô sắc giới. Do nghiệp này mà chiêu cảm, sanh quả báo lâu dài không thể phá hoại được.

▪ Tập khí: là hơi hám lưu dư, là thói quen, là công năng tiềm tàng; nó cũng có công năng như là nghiệp gốc vậy. Thứ công năng này gọi là tập khí có khi cũng gọi là ấn tượng.

Ví dụ:

Người có thói quen viết chữ. Khi chưa viết thì thói quen ấy tiềm ẩn bên trong tay, không thể thấy được, đó gọi là tập khí.

Đến khi víêt chữ, là nhờ thói quen đã luyện tập trước đây nên có thể viết ra chữ. Khi chữ đã viết ra này mất đi, nhưng thói quen viết chữ vẫn còn tiềm ẩn trong tay, nên có thể tiếp tục viết được nhiều lần về sau nữa.

Chư nghiệp tập khí là ấn tượng hữu dư của các nghiệp. Nhị thủ: thủ là chấp thủ, nắm bắt. Nhị thủ là chấp thủ ngã, (kiến phần) và chấp thủ pháp (tướng phần). Nói gọn hơn là chấp ngã và chấp pháp.

▪ Nhị thủ tập khí, là ấn tượng hữu dư của ngã chấp và pháp chấp.

Tóm lại, ngoại nhân hỏi: Nếu chỉ có thức không có ngoại cảnh làm duyên, thì tại sao loài hữu tình, sanh tử luân hồi mãi?

Luận chủ dùng bài tụng thứ 3 để trả lời rằng, tập khí các nghiệp, tức ấn tượng lưu dư của các nghiệp;

nhị thủ tập khí tức ấn tượng lưu dư của ngã chấp và pháp chấp. Các nghiệp của thân khẩu ý được tạo tác từ trước, cộng thêm với 2 thủ đã gieo vào Alaya thức, những ấn tượng ngàn đời không phai. Chúng là những nghiệp nhân gây nên quả dị thục. Nguyên nhân ấy, luôn luôn được tăng viện và đổi mới bởi sự131 tạo nghiệp không chấm dứt; cho nên kết quả, dị thục vẫn y nguyên tồn tại, không bao giờ chấm dứt. Hễ còn tạo nghiệp, thì khi quả dị thục trước chấm dứt, quả dị thục sau hiển hiện. Đó là luân hồi.

Ba bài tụng trên đây đã giải đáp xong ba nghi vấn của ngoại nhân.

Nghi vấn cũng là vấn nạn, là những lời nạn hỏi. Vấn nạn cũng có 2 loại:

1. Những nghi vấn mà ngoại nhân thấy trái lý, gọi là vi lý nạn. 2. Những nghi vấn mà ngoại nhân thấy trái với giáo lý Phật, gọi là vi giáo nạn.

Trong vi lý nạn có 2:

a, Các thứ phân biệt (năng và sở) do đâu sanh?

Tụng trả lời: “Do nhất thiết chủng thức; Như thị, như thị biến…”.

b, Sanh tử luân hồi do đâu có? Tụng 3 trả lời:

“Do chư nghiệp tập khởi, nhị thủ tập khí cu, tiền dị thục ký tận, phúc sanh dư dị thục”.

Ba bài tụng trên đây, trả lời về “vi lý nạn”. 6 bài tụng sau đây, nói về duy thức tánh; tức trả lời về vi giáo nạn, để thành lập duy thức tánh.

*

* *

132 II. Duy thức tánh.

Phần duy thức tánh gồm 6 bài tụng, dùng để thuyết minh về duy thức tánh, chia làm 2 phần: 3 bài nói về 3 tự tánh và 3 bài nói về 3 vô tánh. a. Ba tự tánh:

Tụng 1,2,3:

Chánh văn: 由彼彼遍計

遍計種種物

此遍計所執 自性無所有 依他起自性 分別緣所生

圓成實於彼

常遠離前性 故此彼依他 非異非不異 如無常等性 Phiên âm: 非不見此彼 Do bỉ bỉ biến kế, Biến kế chủng chủng vật.

Thử biến kế sở chấp, Tự tánh vô sở hữu.

Y tha khởi tự tánh, Phân biệt duyên sở sanh.

Viên thành thật ư bỉ, Thường viễn ly tiền tánh.

Cố thử dữ y tha, Phi dị phi bất dị. Như vô thường đẳng tánh,

Phi bất kiến thử bỉ.

Việt dịch:

Do những tâm niệm chấp trước cùng khắp, chấp trước lăng xăng, chấp trước vật này vật kia. Những tâm niệm chấp trước (chủ thể) và vật bị chấp trước ấy (đối tượng) đều không có tự tánh riêng. Đó là biến kế sở chấp.

Còn tự tánh y tha khởi, là do các duyên sai biệt hoà hợp mà sanh khởi, viên thành thật tự tánh là từ tánh y tha khởi, xa lìa tánh biến kế sở chấp mà có. Cho nên viên thành thật tự tánh và y tha khởi tự tánh, chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Như nhóm tánh vô thường, khổ… không phải không thấy cái này (thử) mà thấy được cái kia (bỉ).134

Giải thích:

Đây là ba bài tụng giải thích về 3 tự tánh của thức. Tự tánh là tánh riêng của thức. Ba tự tánh của thức, có nghĩa là 3 tánh gắn liền với thức.

Tam tự tánh cũng gọi là tam tánh.

1.Biến kế sở chấp tự tánh:

Biến kế: là tác dụng của ý thức đối với vũ trụ vạn vật, có những sự phân biệt suy đoán lượng đạt, một cách sai lầm. Sở chấp: là sau khi suy đạt (biến kế) đối với sự vật là duyên sanh, mà chấp là có thực ngã thực pháp, chấp danh chấp tướng. Cố chấp lấy sự hiểu biết sai lầm như vậy nên mới có ra các huyễn tướng trên thế gian. Đó là biến kế sở chấp tự tánh.

Biến kế sở chấp, là cái chấp sai lầm, sự vật là duyên sanh giả có, mà vọng chấp là thật. Như chấp lông rùa, sừng thỏ; sợi giây lầm tưởng là con rắn. Vì vậy tụng nói “Thử biến kế sở chấp, tự tánh vô sở hữu”.

2.Y tha khởi tự tánh:

Là tánh nương nơi tha mà có tự. Các pháp đều nương vào nhiều nhân nhiều duyên mà sanh khởi, không thể tự sanh; gọi là nhân duyên sanh pháp.

Các pháp đã là duyên sanh, thì bản thân các pháp không thật có. Danh tướng các pháp chỉ là hư vọng, không thật có. Đó là y tha khởi tự tánh.135 Y tha khởi tự tánh có 2 phần; phần nhiễm và phần tịnh.

Chúng ta chỉ nhận thấy phần nhiễm, chỉ sống và quan niệm ở phần nhiễm, tức là phần biến kế sở chấp. Nếu chúng ta rời bỏ phần nhiễm và nhận thức theo phần tịnh; thì y tha khởi, lúc bấy giờ là viên thành thật. Tụng nói “Viên thành thật y bỉ, thường viễn ly tiền tánh” có nghĩa là, viên thành thật tánh là do từ y tha khởi, xa lìa tánh biến kế sở chấp mà có.

3. Viên thành thật tự tánh:

Viên là viên mãn, xa lìa điên đảo; thành là thành tựu cứu cánh; thật là chân thật không dối trá. Nói chung là viên mãn thành tựu cứu cánh chân thật.

Viên thành thật là chỉ “Pháp tánh của các pháp ”, còn gọi là “chân như pháp giới”. • Pháp tướng thì: có hạn lượng, hư vọng.

• Pháp tánh thì: viên mãn, chân thật.

Vì vậy mà pháp tánh của các pháp là bất động, bất biến, bất sanh, bất diệt, trạm nhiên thường trú.

Cho nên gọi là viên thành thật tự tánh.

Ý nghĩa các từ ngữ trong 3 bài tụng nói về 3 tự tánh.

• “Bỉ bỉ biến kế”: chỉ những tâm niệm ức đạt lung tung, khắp nơi, không một pháp nào trên thế gian mà tâm niệm ta không để ý suy đạt.

• “Phi dị”: là chẳng khác, tức giống nhau, đồng viên thành thật và y tha khởi, chẳng khác nhau, tức giống nhau. Vì viên thành thật tánh, chính là tánh viên mãn thành tựu của tất cả các pháp y tha. Và như vậy, đương nhiên là phi dị: Chẳng khác, đồng (y tha là từ viên thành thật); lấy tánh làm gốc, ta thấy ngoài tánh không có tướng. Vạn pháp nếu là viên thành thành thật thì cũng không có y tha. Mỗi một pháp y tha đều có hàm chứa viên thành. Đó là phi dị chẳng khác nhau.

• “Phi bất dị”: chẳng phải không khác, tức không giống nhau, không đồng. Nghĩa là viên thành thật và y tha khởi khác nhau. Vì, • Viên thành thật, là tánh chân thật thành tựu viên mãn; nó không có không gian thời gian, không sanh không diệc là pháp vô vi.

• Y tha khởi, thì có không gian thời gian, là pháp hữu vi có sanh diệt.

Vì vậy mà khác nhau (phi bất dị), không giống nhau.

* Chú ý:

– Nếu “ Dị”, tức bất đồng, là khác nhau. Như vậy nước không phải sóng.

– Nếu “Bất dị”, tức đồng là không khác nhau, thì viên thành thật là pháp bất sanh bất diệt là pháp vô vi, cũng giống (đồng) với y tha khởi là pháp hữu vi sanh diệt ư ?. “Như vô thường đẳng tánh”: chữ đẳng là gồm137 các tánh (vô thường, khổ, không, vô ngã), Vô thường, khổ, không, vô ngã là bốn pháp ấn của Tiểu thừa giáo.

Nói cho đủ là: 1. Chư hành vô thường.

2. Hữu lậu giai khổ.

3. Duyên sanh pháp không tánh.

4. Chư pháp vô ngã tánh.

Đây là nói sự liên hệ giữa viên thành thật tự tánh và y tha khởi tự tánh. Sự liên hệ này cũng giống như sự liên hệ giữa sự vật vô thường, khổ, không, vô ngã và tánh chất vô thường, khổ, không, vô ngã của sự vật. Hễ là vô thường thì liền có khổ, không, vô ngã.

Nhưng tánh nọ không phải tánh kia.

Viên thành thật và y tha cũng vậy. Ngộ được bản chất y tha khởi của các pháp, thì chính đó là tánh viên thành thật. Hay ngược lại, nếu chứng được viên thành thật rồi thì tất nhiên biết rằng, tánh của mọi sự vật là do nương nơi “tha”

mà “khởi tự”, rời khỏi tha thì không có tự.

• “Phi bất kiến thử bỉ” : đây là chỉ sự hỗ “kiến”

giữa y tha khởi và viên thành thật.

• Kiến: quán chứng sở đắc, ngộ, thấy, chứng.

• Thử: viên thành thật.

• Bỉ: y tha khởi.

Nghĩa là nếu không chứng ngộ được viên thành thật tánh, thì cũng không thấy được bản tánh y tha khởi của các pháp; và ngược lại, thấy rõ được tánh chất y tha khởi của các pháp thì chính đó là tánh viên thành thật.

Hay nói cách khác, phải ngộ được trọn vẹn tánh chất y tha khởi của các pháp, thì ngay nơi đó chính là viên thành thật tự tánh. Cho nên tụng nói “phi bất kiến thử bỉ”.

Tóm lại, ba bài tụng trên, giải thích ba tự tánh của thức, cũng là trả lời nghi vấn của ngoại nhân về tánh cách vi giáo. Ngoại nhân đặt nghi vấn: Nếu chỉ có thức thì tại sao trong kinh nói có ba tự tánh, biến kế, y tha và viên thành?

Ba bài tụng trả lời: Ba tự tánh cũng không ngoài thức. Vì sự vật là thức. Sự vật là duyên sanh (y tha)

mà nhận lầm là thật ngã pháp. Thế là biến kế sở chấp. Vì vậy mà không thấy rõ tánh chất y tha của sự vật. Đến khi chứng ngộ trọn vẹn tánh cách y tha khởi của sự vật một cách triệt để viên mãn, rốt ráo cùng cực, đó là viên thành thật.

Vì vậy, Phật dạy ba tự tánh trong kinh cũng đều là thức, nên không có tánh cách vi giáo.