Luận Đại Thừa 100 Pháp

D. Ý Nghĩa Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp

Pháp này chia ba đoạn:

1) Tâm: pháp này chỉ dựa vào tâm pháp thì mới có thể kiến lập được tâm sở hữu pháp và sắc pháp. Sắc pháp lại là tâm pháp, là hình ảnh biểu hiện của tâm. Tâm sở cùng với tâm tương ứng, nên pháp này cũng không xa lìa tâm.

2) Bất tương ưng có 3 nghĩa:

tâm sở tương ưng a) Vì không thể tự duyên được, không cùng tâm và b) Vì không chấp ngại nên không cùng tương ưng với sắc pháp. c) Vì có sanh diệt nên không cùng tương ưng với vô vi pháp. 3) Hành: là thay đổi, biến hóa, sanh diệt không ngừng. Nó vốn là hành uẩn trong 5 uẩn, lại chia hai thứ: a) Tương ưng hành: là hành uẩn tương ưng với tâm vương, tức nó là tâm sở hữu pháp.

b) Bất tương ưng hành: Bất luận tương ưng hành hay bất tương ưng hành đều thuộc hành uẩn, đều là thay đổi biến hóa, đều là pháp sanh diệt, vô thường vì đặc điểm này nên gọi là hành.

E. Ý Nghĩa Pháp Vô Vi.

Bốn pháp trên là pháp hữu vi nên có đặc tính vô thường, biến hóa. Vi có nghĩa là tạo tác. Pháp xa lìa nhân duyên tạo tác, không nhờ nhân duyên sanh ra thì gọi là pháp vô vi. Pháp hữu vi thì dụng trên thể; vô vi pháp thì thể trên dụng, vô vi pháp có bốn ý nghĩa:

1) Không sanh không diệt: pháp hữu vi thì nhờ nhân duyên sanh, nên có sanh, diệt. Pháp vô vi không nhờ nhân duyên sanh, nên không sanh diệt.

2) Không được không mất: pháp hữu vi có tăng có giảm. Tăng gọi là được, giảm gọi là mất. Pháp vô vi, còn gọi là chân Niết Bàn, Pháp Thân, Phật Tánh...

Việt dịch: Lê Hồng Sơn 44 Ở thánh không tăng, ở phàm không giảm, nên gọi là không được không mất.

3) Không kia không đây: pháp hữu vi có ta, người khác nhau. Pháp vô vi, chư Phật giống nhau, nên gọi là ba đời mười phương Phật đều có cùng một Pháp Thân, nên không kia không đây. 4) Không đi không đến: pháp hữu vi có quá khứ, hiện tại, vị lai, trong một sát na có đủ ba đời biến hóa không ngừng. Pháp vô vi thông suốt cả ba đời, thường còn không thay đổi, nên gọi không đi không đến. Trên nói về năm vị, đề cập tất cả pháp thế gian, xuất thế gian, giả pháp, thật pháp, sắc pháp, tâm pháp… Bản thể giới và hiện tượng giới, bao quát gần như hết cả.

CHƯƠNG IX THỨ TƯ 100 PHÁP

Đã trình bày sơ lược năm vị, 100 pháp. Giờ giải thích lý do thứ tư của 100 pháp. Trước hết thứ tự của 5 vị.

Bài 1

一 切 最 勝 故 與 此 相 應 故 二 所 現 影 故 三 位 差 別 故 四 所 現 示 故 如 是 次 第 Âm:

Nhất thiết tối thắng cố, Dữ thử tương ưng cố, Nhị sở hiện ảnh cố, Tam vị sai biệt cố, Tứ sở hiển thị cố,

Như thị thứ đệ.

Nghĩa:

Vì vượt trội hơn tất cả (tâm vương) Vì cùng với tâm này tương ưng (tâm sở)

Vì hai hình ảnh được hiển hiện (sắc pháp)

Vì ba vị khác nhau (tâm bất tương ứng) Vì bốn biểu hiện rõ ràng (vô vi pháp)

Nên thứ tự phải như thế.

A.Vì Vượt Trội Hơn Tất Cả (Tâm Vương)

Câu trên xác định rằng tâm pháp ở trong tất cả pháp hữu vi, công dụng của nó vượt hẵn những pháp khác, nên để nó thứ nhất. Tâm pháp còn gọi là tâm vương. Đại sư Từ Ân nói: Tâm pháp có tám thứ, làm lành làm ác, lưu chuyển trong sáu nẻo, cho đến thành Phật từ tâm này, trong các pháp hữu vi, tâm này là hơn hết, cho nên nói đến nó trước tiên. Câu này có nghĩa là: vốn là một tâm, nhưng dựa vào công năng thô, tế, khác nhau của nó mà có tám tên gọi. Tâm này có thể làm nghiệp lành, có thể làm nghiệp ác. Như luận Khởi Tín nói: Tâm động thì có tên là nghiệp. Ví như có người ngồi tịnh ở đây, tuy là thân, miệng không động, có thể tâm đang đánh tan vọng tưởng, đánh tan động niệm, đây chính là tạo nghiệp. Động niệm thiện thì tạo nghiệp thiện, đi lên tam thiện đạo. Động niệm ác thì tạo ác nghiệp, đi xuống tam ác đạo. Con người của ta, tâm niệm lúc thiện, lúc ác, nên có thể lên, có thể xuống, vĩnh viễn ở trong sáu đường khổ đau, luân hồi lặn hụp trong biển khổ không ngừng. Nhưng mà, đâu chỉ lục phàm luân hồi bởi cái tâm biến chuyển ấy, mà thành tựu tứ thánh cũng từ sự hẹp hòi hay rộng rãi của cái tâm ấy. Tại sao như thế? Nếu phát tâm chán ghét, xa lìa thì đó là Thinh Văn, Duyên Giác của Tiểu Thừa. Nếu phát tâm Bồ Đề thì đó là Bồ Tát của Đại Thừa. Chỉ có phát tâm Bồ Đề mới có thể thành tựu quả Phật vô thượng. Đây chính là chỗ mà tông Thiên Thai gọi là Nhất niệm thập pháp giới (trong niệm có đủ 10 pháp giới). Pháp giới tức là tứ thánh, lục Luận Đại Thừa 100 Pháp 47 phàm. Hễ chúng ta khởi tâm một niệm thì rơi vào trong một pháp giới. Mười pháp giới dựa vào y báo và chánh báo, nghĩa là đầy đủ, ngay tức thì, trong một niệm. Sự diễn biến của loại tâm pháp này không thể suy nghĩ, luận bàn.

Với sự trình bày trên có thể biết một tâm niệm của chúng ta có đầy đủ tác dụng to lớn như thế, cho nên nói siêu việt hơn tất cả.

B. Vì Cùng Tâm Này Tương Ưng (Tâm Sở)

Câu trên xác định vị thứ hai trong năm vị là tâm sở hữu pháp, dùng để giải thích lý do vì sao tâm sở hữu pháp ở ngôi thứ hai trong câu: Vì cùng tâm này tương ưng. Tâm này là tâm vương. Vì tâm sở hữu pháp cùng với tâm vương tương ưng, luôn luôn là người bạn đi theo tâm vương và được tâm vương ôm chặt, nên xếp đặt ở sau tâm vương. Như:

34 tâm sở cùng tương ưng với tâm vương của 5 thức trước (5 biến hành, 5 biệt cảnh, 11 thiện, 2 trung tùy, 8 đại tùy, tham, sân, si = 34 tâm sở).

51 tâm sở tương ưng với tâm vương của thức thứ sáu.

18 tâm sở tương ưng với tâm vương của thức thứ bảy 8 Đại tùy, 5 Biến hành, Huệ của Biệt cảnh, tham, si, ngã kiến, ngã mạn. 5 tâm sở biến hành tương ưng với tâm vương của thức thứ tám.

Tương ưng như thế nào? Tương ưng có nghĩa là khế hợp. Luận Tịnh Độ giải thích: Tương ưng ví như cái nắp đậy khít khao một đồ dùng. Các nhà duy thức thì nói tương ưng là cùng lúc tâm vương, tâm sở găp nhau khởi lên. Có bốn nghĩa giống nhau nên gọi là tương ưng. 1) Thời giống nhau: Tâm vương và tâm sở khởi lên cùng lúc, cùng trong một sát na, không có trước sau.

2) Chỗ nương tựa giống nhau: Tâm vương

nương nơi nhãn căn, tâm sở cùng nương nơi nhãn căn, chỗ nương giống nhau thì hiện hành khởi lên. 3) Cảnh sở duyên giống nhau: Tâm vương duyên cảnh màu xanh thì tâm sở cùng duyên cảnh màu xanh, cảnh sở duyên giống nhau, không chút sai khác.

4) Sự giống nhau: Sự là tự thể, chỉ cho tự thể của tâm vương, tâm sở. Nghĩa là tự thể của tâm vương và tự thể của tâm sở phải cùng môt sự kiện. Nếu một tâm vương cùng lúc với hai thọ (khổ, vui) khế hợp thì chẳng phải tương ưng.

Tóm lại, sự quan hệ của Tâm sở và Tâm vương giống như vua với tôi: giúp đỡ, bảo vệ, cùng làm ra sự nghiệp, nên gọi là tương ưng.

C. Vì Hai (Tâm Vương, Tâm Sở) Mà Hình ảnh Được

Biểu Hiện. (Sắc Pháp)

Câu trên là nói về sắc pháp. Dùng câu ấy để giải thích lý do vì sao sắc pháp đặt ở vị trí thứ ba. Sắc pháp không thể tự nó biểu hiện, cốt nương vào sự tương Luận Đại Thừa 100 Pháp 49 ưng của tâm vương, tâm sở mới có thể biến hiện. Tâm vương, tâm sở là năng biến. Sắc pháp là sở biến, nên sắc pháp đặt ở vị trí thứ ba.

Trong câu này, đặc biệt nghiền ngẫm về từ “ảnh”. Vì sao có hình chất? Vì sự đối ngại của sắc chất. Ảnh có nghĩa là hư ảo, không thật, không thể giải thích được. Đối với các pháp hữu vi sanh diệt trong ba cõi, Kinh Kim Cang có đưa sáu ví dụ: mộng, huyễn, bào, ảnh, lộ, điện. Ảnh là một trong sáu ví dụ ấy. Thế nào tất cả pháp hữu vi như ảnh? Đại sư Đàm Hư giải thích: Ảnh là hình ảnh, nương hình mà có. Đó là tánh y tha khởi, đều là giả danh, nên gọi là như ảnh.

Do trình bày ở trên có thể biết: 1-Tất cả sắc pháp đều nương vào tâm, là cái biến hiện của tâm. Giống ảnh của người nương vào hình thể mà có. 2- Tất cả sắc pháp, trong là thân tâm, ngoài là thế giới. Cả hai đều biến đổi nhanh chóng không lường, những gì của quá khứ đã đi qua. Như triết gia Heraclide nói: Rửa chân ở dòng sông, rút chân lên khỏi nước rồi đưa xuống trở lại thì không phải dòng nước lúc đầu. Khổng Tử cũng nói: Chảy mãi như thế sao, bất kể ngày đêm. Tất cả sắc pháp đều tuần tự trãi qua hành trình cố định: sanh, trụ, dị, diệt trong từng sát na.

D: Vì Ba Vị Khác Nhau (Tâm Bất Tương Ưng Hành

Pháp). Vị thứ tư là Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp. Giải thích lý do vì sao Tâm bất tương ưng hành đặt ở vị trí thứ tư? Luận văn lấy pháp này là mượn ba vị sai biệt ở trước mà lập ra, cho nên đặt ở vị trí thứ tư. Nói sai biệt (khác nhau) là đối lập với bình đẳng (giống nhau) mà nói. Bình đẳng (giống nhau) là trước sau như một, không khác nhau. Sai biệt (khác nhau) là so le không bằng nhau, mỗi thứ không giống nhau. Nghĩa là Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp này vay mượn Tâm pháp, Tâm sở hữu pháp cho đến Sắc pháp, nên nói là ba vị khác nhau. Cư sĩ Đường Đại Viên nói: ví như ba người Thanh, Hằng và Thủy, lấy tướng đầu của Thanh, tướng thân của Hằng, tướng chân tay của Thủy rồi hợp lại vẽ ra tướng của một người, cho nên nói ba vị khác nhau. Dưới đây

sẽ nói rõ hai điểm:

1) Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp và pháp của

ba vị trước không phải một không phải khác, giống sóng và nước. Sóng nương nước mà có (giả có). Sóng và nước không phải một không phải khác. Luận Thành Duy Thức, quyển 2, nói: Bất Tương Ưng Hành không giống như Sắc, Tâm và các Tâm Sở; thể và tướng có thể có, chẳng khác với sắc, tâm, các tâm sở; Tác dụng có thể có.

2) Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp là pháp giả, gọi là phần vị giả. Phần vị giả là gì? Tướng Tông Cương

Yếu Tục Biên nói: giả có ba thứ: a) Tụ tập giả: khi đã mượn bốn đại, năm uẩn tụ hợp lại để làm thành một cái gì đó thì đều là giả pháp.

Luận Đại Thừa 100 Pháp 51 Ví như cái bình, cái chậu, chiếc thuyền, chiếc xe vân vân được làm bằng sắc pháp thì thuộc tụ tập giả.

b)Tương tục giả: khi một cái gì biến hóa thay đổi liên tục, không đứt quãng thì đó là giả pháp. Ý muốn nói mỗi giai đoạn sinh mạng của chúng sanh trãi qua thời gian, rồi nhìn lại, thì đúng là giả pháp hư ảo, không thật. Bởi vì sinh mạng của chúng sanh không phải sau một năm mới có, cũng không phải, sau khi chết, trở thành không, sống chết, chết sống, chẳng qua, là dòng chảy của sinh mạng không có bắt đầu, không có kết thúc, mà là giả tướng biến đổi tạm thời mà thôi. Giống như một nghệ sĩ diễn xuất, nhiều vai, trên sân khấu.

Tóm lại, hiện tượng sinh mạng của chúng sanh, trong một khoảng thời gian, như bánh xe lăn nhanh, luôn luôn thay đổi hình dạng, đó là tương tục giả.

c) Phần vị giả: là chỉ Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp, vì tâm này nương vào ba vị trước, mỗi vị một phần, hòa hợp mà lập nên giả pháp. Lấy “Đắc” là một Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp làm ví dụ, thì Đắc là bao gồm có được, thành tựu, không mất. Vì lý do này mà một pháp Đắc (của bất tương ưng hành) tuyệt đối lìa xa Sắc pháp và Tâm pháp. Nói đến Đắc là lìa mà không xa năng và sở. Như nói được tiền (đắc tiền) là lời nói của người được. Đó là Tâm Pháp hay Tâm Sở?. Còn nói được tiền là sắc pháp, chỉ có một sắc pháp đắc mà không phải là sắc pháp (tiền), cũng không phải là tâm pháp (tâm, tâm sở). Chỉ vì ba pháp Tâm, Tâm Sở, Sắc Pháp là pháp giả lập. Dựa vào ba pháp Tâm, Tâm Sở, và Sắc là ba pháp biến hóa, khó lường. Như nói: có (được) máy điều hòa không khí của một người sống ở xứ nóng (nhiệt đới) thì máy ấy có giá trị, vì máy ấy sẽ giúp cho chúng sinh hoạt thoải mái. Nhưng người ở xứ lạnh (hàn đới) thì có thể nói máy ấy không có chút giá trị gì. Trong trường hợp ấy, chúng ta không thể nói là không được (có) chiếc máy ấy mà, thật sự, là một vật dư thừa.

Tóm lại, những pháp mà trên thế gian gọi là Được, hoàn toàn là trạng thái tâm lý chủ quan, biến hóa trong từng sát na, đó là phần vị giả. Rõ ràng Đắc là một pháp giả lập dựa vào Sắc, Tâm và Phần Vị. Hai mươi ba Tâm Bất Tương Ưng Hành pháp khác cũng như thế.

D: Vì Bốn Biểu Hiện Rõ Ràng (Vô Vi Pháp)

Vô Vi Pháp là một trong 100 vị của pháp, dùng để giải thích lý do vì sao Vô Vi Pháp sắp ở vị trí thứ năm. Pháp Vô Vi này chính là vay mượn bốn Pháp Hữu Vi Tâm, Tâm Sở, Sắc và Bất Tương Ưng Hành mới được biểu thị rõ ràng; cùng với bốn Pháp Hữu Vi không phải một không phải khác. Nên đặt ở vị trí thứ năm. Ví như núi, sông, cây, cỏ đều bị tuyết phủ khắp nơi, đó là bốn vị pháp hữu vi ở trước. Nếu mặt trời mọc lên, khắp nơi tuyết tan không còn nữa, vô vi pháp biểu hiện rõ ràng. Vì Vô Vi Pháp phải nhờ Pháp Hữu Vi mới hiển thị được. Chúng ta có thể có được một điểm hé lộ, đó là Luận Đại Thừa 100 Pháp 53 chúng ta cần thiết tự chứng được chân lý của Pháp Vô Vi, phải xuất phát từ Pháp Hữu Vi. Đó cũng là mục đích của Pháp Vô Vi là lấy Pháp Hữu Vi làm nấc thang đi lên, mới có Thể thân chứng được tánh của Pháp Vô Vi. Lục Tổ Đàn Kinh nói:

Phật pháp tại thế gian, Bất ly thế gian giác, Ly thế mích Bồ đề, Kháp như cầu thố giác. Nghĩa:

Phật pháp ở thế gian, Không lìa thế giác ngộ,

Lìa thế tìm Bồ đề,

Giống như tìm sừng thỏ. Vậy, Phật pháp ở đâu? Có một số người hiểu nhầm, lấy việc ẩn thân nơi rừng hoang, hang lạnh, ăn trái cây, mặc bằng cỏ dại, lìa xa trần thế tầm thường, tu riêng một mình thì đó là Phật pháp. Đâu có biết rằng Phật pháp ở trong Pháp Hữu Vi của thế gian, tại bên ta, ngay trước mắt. Chúng ta,, đối với tất cả sự vật của thế gian, chỉ cần luôn luôn tỉnh thức mọi lúc, mọi nơi thì đó là Phật pháp.

Không tỉnh thức là không có Phật pháp. Chính vì vậy, điều kiện tiên quyết chứng ngộ Pháp Vô Vi là thực hành các Pháp Hữu Vi nhỏ như ngăn cấm sát hại lại còn phóng sanh, giữ giới niệm Phật, hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em, thành thật với mọi người, lễ, nghĩa, liêm, sỉ. Nếu xa lìa bổn phận làm người ở đời mà đi tìm

Phật pháp, mong cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, chẳng khác nào người ngu tìm sừng trên đầu con thỏ. Thỏ không có sừng, giống như lìa Pháp Hữu Vi ở thế gian thì tìm Bồ Đề ở đâu có.

Tóm lại, Pháp Vô Vi biểu hiện như thế nào? Đó là tu tập theo Pháp Hữu Vi mà không vướng mắc (chấp trước), đó là Pháp Vô Vi. Ngoài cách này ra, thì không có Pháp Vô Vi đâu. kinh Kim Cang nói: dùng tâm Bồ đề cứu độ chúng sanh suốt ngày (đây là Pháp Hữu Vi), mà không có chúng sanh được diệt độ (đây là Pháp Vô Vi).

CHƯƠNG X TÁM TÂM VƯƠNG CỦA TÂM PHÁP.

Trước tiên nghiên cứu danh số tâm pháp. Nói vắn tắt có 8 thứ: 1) Nhãn thức, 2) Nhĩ thức, 3) Tỵ thức, 4) Thiệt thức, 5) Thân thức, 6) Ý thức, 7) Mạt na thức, 8) A lại da thức.

A: Thuyết minh:

Trước khi giải thích tư tưởng của thức, trước tiên phải nói rõ một điểm, tức là tám thức, rồi mới nói đến tướng, dụng của tâm; không phải bản thể của thức. Vì lý do gì? Bách Pháp Trực Giải nói: Tâm tánh lìa xa lỗi lầm, chẳng có sai trái, nên tên của nó không phải là một, mà sao lại có đến tám? Nếu luận về tướng, dụng thì mênh mông không ngằn mé. Giờ nói đến sự phân chia trong loài hữu tình, thì tướng và dụng rất rõ ràng nên lược nói có tám thứ như trên.

1) Tâm tánh lìa xa lỗi lầm, chẳng có sai trái. Tâm tánh có vô số, không có lớn, nhỏ, không thể bằng ngôn ngữ mà nắm bắt được, không thể qua cảnh vật mà hiểu được. Trước đây con người miễn cưỡng hình dung là một, là chân lý tối cao. Nhưng chúng ta phải biết: Khi nói một là rơi ngay vào sự phân biệt của ngôn ngữ. Bởi vì, thật ra, bản thể của tâm, mở miệng liền sai, động niệm liền trái; không dùng tâm suy nghĩ, không thể dùng miệng bàn luận. Vì thế không thể gọi tâm tánh là một.

Mà sao lại có tám? 2) Tướng, dụng mệnh mông không ngằn mé. Sách tả truyện nói: tâm người không giống nhau, giống như mặt của họ, nghĩa là tâm lý, hiện tướng, tác dụng của chúng sanh có trăm ngàn sai khác, không chút giống nhau. Há có thể nói cho tận cùng, đầy đủ? Vì vậy, chỉ nói tướng, dụng trong tâm của chúng sanh thôi, có thể thấy được rõ ràng, có thể có nguyên tắc khả dĩ tìm kiếm, như căn cứ vào tâm mà nói thì có nghiệp dụng, giới địa, tương ưng tâm sở, đoạn hoặc chuyển trí. Hơn nữa, khi nghiên cứu về thức có chừng tám loại, như: Nhãn Thức, Nhĩ Thức, Tỷ Thức, Thiệt Thức, Thân Thức, Ý Thức, Mạt Na Thức, A Lại Da Thức.

B: Giới Thiệu.

Phần trên đã bàn những điểm quan trọng của tám thức. Giờ xin mời tham khảo Duy Thức Giản Giới của Tuyết Công và Bát Thức Quy Cũ Tụng của Trang Công thì có thể biết tám thức rõ hơn. Những người nghiên cứu thứ tự của tám thức, hoặc có người theo thứ tự: Năm thức trước, thức thứ sáu, thức thứ bảy, thức thứ tám (như trong Bát thức quy cũ tụng); hoặc có người nghiên cứu tám thức theo thứ tự ngược lại (như trong Duy Thức Tạp

Dụng).

Đại sư Thái Hư nói: Tại sao có thứ tự khi giảng duy thức? Bởi vì bình thường, con người dùng thức để hiểu biết, quan sát, hơn nữa là hay dùng Thức Thứ Sáu. Như các loại suy tư, các loại tình cảm vân vân là tác Luận Đại Thừa 100 Pháp 57 dụng của tâm lý. Những tác dụng ấy đều là công dụng của ý thức. Việc này không chỉ Phật giáo nói đến, học thuật của thế gian đều nói đến, nhưng không hoàn toàn rốt ráo. Chỉ giảng Thức Thứ Sáu thôi cũng không được, vì chỉ có Thức Thứ Sáu thì không thể phân biệt tất cả cảnh giới. Ví như người mù, nhãn căn đã hư, không thể phát sinh Nhãn Thức được, tuy là có Thức Thứ Sáu, cũng không thể phân biệt được màu sắc xanh, đỏ, tím, vàng v.v… Cũng vậy một người điếc, nhĩ căn đã hư, không có thể phát sinh Nhĩ Thức, tuy có Thức Thứ Sáu, cũng không thể phân biệt âm thanh vừa ý hay không vừa ý. Vì vậy, kế tiếp phải nói rõ về Năm Thức Trước. Trước hết, nói Năm Thức Trước với Thức Thứ Sáu đồng thời sanh khởi, biểu hiện, mới có thể phân biệt năm trần cảnh.

Như Thức Thứ Sáu cùng Nhãn Thức hiện hành cùng một lúc, mới phân biệt đươc sắc trần v.v…

Vì chỉ Năm Thức Trước và Thức Thứ Sáu đồng thời phân biệt được năm trần cảnh, hoàn toàn không phải từ không mà có. Duy thức học giảng: Vạn pháp duy thức, ngoài tâm không có pháp. Muôn pháp đều ở trong tâm thức. Nhưng các cảnh này, cuối cùng nương vào thức nào mà có ? Vì vậy, tiến thêm một bước nữa, phải nghiên cứu tới Thức Thứ Tám. Tướng khí thế gian là sở duyên của Sáu Thức Trước, không phải Sáu Thức Trước đơn độc biến khởi, cũng không phải pháp ở ngoài tâm.

Nguyên do này các nhà duy thức đều nói đó là sự biến Việt dịch: Lê Hồng Sơn 58 hiện của Thức Thứ Tám, gọi là căn thân là nội biến, khí giới là ngoại biến.

Từ sự biến hiện của Thức Thứ Tám đã nói trên, vốn là biến khắp lẫn nhau, cùng loại tương tự. Như hiện giờ, mọi người chúng ta đều có Thức Thứ Tám, nên chúng ta cũng thấy có một loại sắc, cùng nghe một loại tiếng. Tuy cùng thấy sắc, cùng nghe tiếng, nhưng cảnh anh A lãnh thọ, chưa chắc giống anh B lãnh thọ. Nói cách khác, Thức Thứ Tám đã biến khắp lẫn nhau, cùng loại tương tự mà giữa mình và người khác không rõ ràng, cách biệt giữa sự vật và ta. Chỉ vì tâm và cảnh của loài hữu tình, trái lại, chẳng phải như thế. Rõ ràng có sự cách biệt giữa mình và người, giữa vật và ngã. Để hiểu rõ mình và người, vì thế lấy tự ngã làm trung tâm. Yêu cầu bảo tồn tự ngã, phát triển tự ngã, vượt trội cho tự ngã và yêu cầu người khác tôn trọng tự ngã. Người nào cũng đều như thế, cho nên ta và người đấu tranh không dừng. Thế giới biến động, bất an. Vì điều này, đề cập đến Thức Thứ Bảy. Thức Thứ Bảy còn gọi là Thức Chấp Ngã.

Thức này là gốc rễ của chấp ngã. Có Thức Thứ Bảy mới có cách biệt giữa nhân ngã, tự tha. Sự phát triển về tự ngã của chúng sanh hữu tình và sự biểu hiện của nhân cách đều từ tám thức mà ra.

CHƯƠNG XI TÂM SỞ HỮU PHÁP – BIẾN HÀNH

Bài 1 心 所 有 法 略 有 五 十 一 種

分 為 六 位 一 徧 行 有 五 二 別 境 有 五 三 善 有 十 一 四 煩 惱 有 六 五 随 煩 惱 有 二 十 六 不 定 有 四 Nghĩa: Âm: Tâm sở hữu pháp Lược hữu ngũ thập nhất chủng Phân vi lục vị Nhất biến hành hữu ngũ Nhị biệt cảnh hữu ngũ Tam thiện hữu thập nhất Tứ phiền não hữu lục Ngũ tùy phiền não hữu nhị thập

Lục bất định hữu tứ Các pháp về tâm sở hữu.

Lược nói có 51 thứ.

Chia làm 6 vị.

Một biến hành có 5.

Hai biệt cảnh có 5. Ba thiện có 11 Bốn phiền não có 6

Năm tùy phiền não có 20 Sáu bất định có 4. Năm vị 100 pháp, trên đã giảng một lần, đã nói về vị thứ nhất tâm pháp. Giờ tiếp tục nghiên cứu vị thứ hai Tâm sở hữu pháp. Tâm sở hữu pháp, cựu dịch là tâm số, vì số mục của tâm sở hữu pháp rất nhiều để dễ nêu lên tướng, dụng của nó cho dễ dàng. Sơ lược có 51 thứ, tức là những trạng thái tâm lý xảy ra bình thường của chúng ta mỗi ngày. Chỗ hướng đến của tâm niệm không ra ngoài 51 thứ tâm sở này. Tân dịch là tâm sở, vì nhãn, nhĩ, vân vân, tám thức còn gọi là tâm vương. 51 thứ tâm số cùng với 8 tâm vương tương ưng, như tôi theo vua, tớ theo chủ, nên gọi là tâm sở. Tâm sở còn chia ra các thứ khác nhau, như Biến hành tâm sở vân vân, có tất cả 6 vị. Dưới đây nghiên cứu vị thứ nhất: Biến hành

A: Biến hành.

Biến hành có 5: tác ý; xúc; thọ; tưởng; tư. Sao gọi là Biến Hành?

Biến là khắp cả. Hành là đi thẳng. Vì 5 thứ tâm sở này không đâu mà không tới, nên nó có mặt khắp trong bốn lãnh vực: 1) Tất cả tánh: có mặt trong ba tánh: thiện, ác, vô ký.

2) Tất cả địa: có mặt khắp trong ba cõi, 9 địa (Dục giới: ngũ thú địa; ly sanh hỷ lạc địa (ở sơ thiền); định sanh hỷ lạc địa ( nhị thiền); ly hỷ diệu lạc địa (tam thiền); xã niệm thanh tịnh địa (tứ thiền); không vô biên xứ địa; thức vô biên xứ địa, vô sở hữu xứ địa; phi tưởng phi phi tưởng xứ địa) 3) Tất cả thời: có mặt mọi lúc hữu lậu, vô lậu, thế, xuất thế.

4) Tất cả tâm: Vì được tám thức sanh ra, nên phải đi theo và cũng tương ưng với các tâm sở.

I: Tác ý:

Đây là một thứ tâm sở lanh lợi hết sức, là sự tác dụng nhanh chóng của tâm lý. Tác là xuất hiện, nổi lên. Ý là ý niệm. Tác ý là sự xuất hiện của ý nghĩ. Khi chúng ta nhận thức một cảnh sắc nào đó, trước hết tác ý đối với cảnh ấy, rồi mới có thể nhận thức được. Nếu như không tác ý với cảnh ấy mà là xuất hiện ý, nghĩ về cảnh ấy, thì cảnh sắc, tuy trước mắt, cũng không nhận Thức được. Sách Đại học có nói: Tâm không có ở đó thì nhìn mà không thấy, lắng mà không nghe, ăn mà không biết ngon. Du Già Sư Địa Luận, quyển 1, cũng nói: Tuy mắt không hư, đối với cảnh sắc trước mắt, có thể sanh tác ý (ý niệm). Nếu tác ý không khởi lên thì cái mà nhãn thức sanh ra, chắc chắn không sanh được. Tuy mắt không hư, cảnh sắc trước mắt, cũng có thể sanh tác ý (ý niệm), dù ý niệm hiện khởi, cái mà nhãn thức sanh ra mới có thể sanh ra được.

Câu trên có nghĩa: sự sanh khởi của nhãn thức là hiện hành thì phải có tác ý trợ duyên. Không chỉ như thế cho đến tám thức tâm vương, hoặc là sự sanh khởi của các tâm sở khác cũng phải có tác ý tâm sở làm trợ duyên cho.

Trên đã tiến bộ một bước trong việc nghiên cứu tác ý là một loai tác dụng của tâm lý như thế nào? Ngẫu tổ trong sách Bách Pháp Trực Giải nói: Tác ý là loại tâm cảnh giác, khiến cho khởi lên hiện hành dùng làm thể tánh, hướng dẫn sự hiện khởi của tâm đến cảnh sở duyên dùng làm nghiệp dụng (tác dụng của nghiệp). Vì tâm sở tác ý có hai loại tác dụng (cho đến mỗi tâm sở trong 51 loại tâm sở cũng đều có hai tác dụng này): 1) Thể tánh: cũng gọi là thân tác dụng (tác dụng của chính mình); 2) Nghiệp dụng (tác dụng của nghiệp) cũng gọi là sở tác dụng (tác dụng rõ ràng). Ví như lửa là một pháp. Tánh ấm của nó là thân tác dụng, lại lửa có thể thiêu đốt là sở tác dụng. Nước là một pháp. Tánh thấm ướt của nó là thân tác dụng, lại nước có thể thấm nhuần vạn vật là sở tác dụng.

1) Thể tánh của tác ý: Thân tác dụng của tâm sở tác ý là gì ? Một loại tâm cảnh giác, khiến cho hiện hành phát khởi. Nghĩa là cái gọi là tác ý là một loại tác dụng tâm lý vô cùng nhanh nhẹn. Tuy nhiên, loại tác dụng tâm lý này còn ở dạng chủng tử tiềm phục, tức là tâm lý có khả năng đáp ứng. Chửng tử của tâm sở khiến cho phát khởi hiện hành. Ví như nhiều người cùng ở trong một phòng, đêm đến, có kẻ trộm lẻn vào, có một người trong đám cảnh giác rất cao, phát giác kẻ trộm kia. Người ấy tuy nằm dài trên giường liền kêu mọi người còn lại thức dậy. Tác ý cũng như thế, chủng tử của nó có khả năng Luận Đại Thừa 100 Pháp 63 cảnh giác chủng tử tâm vương và tâm sở, khiến cho khởi lên hiện hành.

2) Nghiệp dụng của tác ý: Trên đã đề cập về thể tánh của tác ý, giờ ta nói về nghiệp dụng của nó. Nghiệp dụng ấy là hướng dẫn tâm hiện khởi đi đến cảnh sở duyên. Vì tác ý còn có khả năng dẫn đạo tâm vương, tâm sở khởi ra đã hiện hành, hướng đến cảnh giới sở duyên. Tóm lại, tác ý có hai tầng tác dụng: 1) Khiến cho tâm chưa khởi thì khởi; 2) Khiến tâm khởi rồi đi đến cảnh. Hỏi: Đã phân tích kỹ lưởng tâm sở tác ý, sao lại còn có tác dụng?

Đáp: Có thể áp dụng vào việc tu theo pháp môn niệm Phật. Tại sao? Nếu dùng trí huệ quán chiếu bất cứ pháp nào trong 100 pháp thì, ngay bây giờ, có thể khiến cho chúng ta làm theo điều tốt, tránh điều xấu, bình an, tốt đẹp. Trong tương lai, có thể làm cho chúng ta thoát ly sanh tử, thành Phật đạo. Khi học xong 100 pháp, chúng ta có thể ứng dụng vào việc tu tập, có được hay không? Một pháp tác ý cũng như thế. Người tu theo Tịnh Độ có thể xử dụng tác dụng của tác ý để tự giúp việc trì danh niệm Phật. Bởi vì niệm Phật chính là tác ý. Tác ý mới có thể lắng tai nghe kỹ, bằng toàn tâm toàn ý khi niệm danh hiệu Phật.

Tổ Ấn Quang từng chỉ dạy cho chúng ta; mới bắt đầu niệm, chưa thể thân chứng Tam Muội, người lại có thể không có vọng niệm? Cái đáng quý là tâm luôn tỉnh Việt dịch: Lê Hồng Sơn 64 thức, không theo vọng niệm. Đó chính là công phu tác ý. Ví dụ hai quân đắp luỹ nghinh chiến, chắc chắn là phải giữ gìn thành quách của mình thật vững, không để quân giặc xâm phạm. Chờ đợi quân giặc phát động, tức thì nghinh chiến. Bằng cách sử dụng binh tỉnh thức, bao vây quân giặc bốn mặt, lên trời không xong, xuống đất không được, thì chúng tự tiêu diệt lấy hay ra đầu hàng. Điều quan trọng phải chú ý là chủ soái không u mê, không biếng nhác, luôn luôn cảnh giác. Nếu u mê và lười biếng một chút, không chỉ không thể giết giặc mà còn bị giặc giết. Cho nên người niệm Phật, không biết nhiếp tâm, càng niệm càng sanh vọng tưởng. Nếu có thể nhiếp tâm thì vọng tưởng từ từ giảm nhẹ, không còn nữa. Vì vậy:

người học đạo giống như người giữ thành, ngày ngăn sáu giặc, đêm tỉnh thức. Tướng quân, chủ soái có khả năng thi hành mệnh lệnh; chẳng động can qua cũng thái bình.

II: Xúc.

Xúc chính là tiếp xúc. Duy thức học nói: Xúc có hai thứ:

1) Là một trong năm cảnh: sắc; thanh; hương; vị; xúc, một trong năm trần cảnh, là chỉ cho sự tiếp xúc của thân căn với sắc pháp, như cứng; ướt; ấm; động;

nhám; trơn; nhẹ; nặng 2) Là một trong năm biến hành, tức tác ý, xúc; thọ; tưởng; tư là chỉ cho cảm quan đối với ngoại cảnh làm phát sanh một loại phản ứng tâm lý. Ngược lại, nếu cảm quan và ngoại cảnh không tiếp xúc với nhau thì hoạt Luận Đại Thừa 100 Pháp 65 động tâm lý sẽ không có pháp sanh khởi. Do vậy mà xúc được nói đến là tâm pháp, không phải là sắc pháp. Dưới đây dựa vào ba điểm nghiên cứu tâm sở xúc:

a) Sanh nhân của xúc:

Luận Thành Duy Thức nói: xúc là ba hòa hợp không trái chống với nhau. Có nghĩa tâm sở xúc là do ba pháp căn, cảnh, thức hòa hợp mà sanh ra. Ví dụ: ngoại cảnh là hoa (sắc cảnh), do nhãn căn tiếp nhận nó rồi nhận thức về hoa được sanh ra (nhãn thức). Nhận thức này không rời sự hòa hợp của căn, cảnh, nên nói ba pháp hòa hợp sanh xúc, cũng nói sanh nhân của xúc là căn, cảnh, thức hòa hợp, Ngược lại, tuy có căn, cảnh, thức mà cái này chống trái cái kia, như nhãn căn, thính cảnh, thân thức không hòa hợp, thì không thể sanh khởi tâm sở xúc.

b) Thể tánh của xúc. Trong sách Bách Pháp Trực Giải, Tổ Ngẫu Ích nói: Thể tánh là cái ra lệnh cho tâm vương, tâm sở tiếp xúc với cảnh. Ý muốn nói: Nhãn xúc có khả năng ra lệnh cho tâm vương của nhãn thức và tâm sở của nhãn thức tiếp xúc với các màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng vân vân. Nhĩ xúc có khả năng ra lệnh cho tâm vương của nhĩ thức và tâm sở của nhĩ thức tiếp xúc với tiếng đàn, tiếng hát, vân vân. Cho đến ý xúc có khả năng ra lệnh cho tâm vương của ý thức và tâm sở của ý thức tiếp xúc với tất cả pháp sắc, thinh, hương, vân vân Tóm lại, do có xúc tâm sở nên tâm vương; tâm sở của sáu thức trước mới có thể tiếp xúc với cảnh.

c) Nghiệp dụng của xúc. Bách Pháp Trực Giải nói: Lấy chỗ nương tựa của thọ, tưởng, tư, vân vân làm nghiệp dụng. Ý muốn nói: xúc tâm sở này là chỗ nương tựa của tất cả tâm sở thọ, tưởng, tư, vân vân. Tức là sau khi sáu thức trước tâm và tâm sở tiếp xúc với cảnh thì có khả năng sanh ra 49 loại tâm sở: thọ, tưởng, tư, vân vân. Vì vậy Kinh Khởi Tận nói: Các uẩn thọ, tưởng, hành, tất cả đều lấy xúc làm duyên. Nói các uẩn thọ, tưởng, hành, tức là bao hàm 49 thứ tâm sở, tức là 5 biệt cảnh, 11 món thiện, 26 món phiền não và 4 món bất định (5+11+26+4=49 tâm sở). Trừ tác ý và xúc, vì tác ý không do xúc sanh ra, và xúc là bản thân (chính nó).

Tục ngữ có câu: một khi tiếp xúc liền phát sinh hay nói: một khi phát sinh thì không thể giữ hay bỏ. Do vậy người tu hành gốc ở sáu căn, phải nên cẩn thận, đừng để cho ba pháp căn, cảnh, thức tùy tiện hòa hợp.

III: Thọ

Thọ là nhận lấy. Bởi vì xúc có khả năng làm cho tâm vương, tâm sở tiếp xúc với cảnh. Kết quả ấy dẫn đến thọ. Dưới đây chia thọ ra hai điểm để nghiên cứu:

1) Thể tánh của thọ.

Bách Pháp Trực Giải nói: Nhận lấy cảnh tướng thuận, nghịch, không thuận, không nghịch làm thể tánh.

Ý nói; tất cả cảnh giới đều là tướng trạng của tâm vương, Luận Đại Thừa 100 Pháp 67 tâm sở biến hiện, nên gọi là cảnh tướng. Tác dụng của thọ tâm sở chính là nhận lấy. Cảnh tướng mà thọ lãnh nạp, tuy nhiều, nhưng có thể quay về ba thứ: cảnh thuận là cảnh đem lại yêu mến, vui vẻ; cảnh nghịch là cảnh không thể yêu mến, vui vẻ; cảnh chẳng thuận chẳng nghịch (cảnh bình thường).

2) Nghiệp dụng của thọ.

Tổ Ngẫu Ích nói: Khởi lên ham muốn gặp nhau, xa lìa, không gặp nhau không xa lìa là nghiệp dụng. Việc ấy nói lên rằng tác dụng rõ ràng của tâm sở thọ là ái (yêu mến). Chỉ một chữ ái đã bao quát ở bên trong không yêu, không yêu không không yêu. Chia ái ra ba thứ:

a) Yêu mến cái muốn gặp nhau: là lúc chúng ta nhận lấy thuận cảnh, rồi sanh ra tâm tham nhiễm, tình tứ và cảm thọ vui mừng (lạc thọ, hỷ thọ), bèn cho rằng cùng với những thọ ấy hòa hợp mãi mãi. Đó là cái ái (yêu mến) muốn hòa hợp (gặp nhau), tức cái sanh ra lạc thọ, hỷ thọ.

b) Yêu mến cái muốn xa lìa: Khi chúng ta nhận lấy cảnh trái ngược, sẽ sanh ra tâm chán ghét, tâm tư, cảm thọ buồn rầu, khó chịu (khổ thọ, ưu thọ), liền muốn xa lìa nó. Đó là cái được sanh ra do khổ thọ và ưu thọ.

c) Yêu mến muốn cái không gặp nhau, không lìa nhau: khi chúng ta nhận lấy cảnh chẳng thuận chẳng nghịch, tức là không có pháp nào kích thích cho tâm lý hưng phấn, cũng không thể dẫn phát tình tứ buồn đau, chán ghét mà chỉ sanh khởi cảm thọ bình thường, nhạt Việt dịch: Lê Hồng Sơn 68 nhẽo (gọi là xả thọ). Đã không muốn nó hòa hợp, cũng không muốn nó lìa xa. Đó là yêu mến cái không hòa hợp không chia ly, là cái được sanh ra do xả thọ.

Tóm lại, tâm sở ái tương đương tình tự (tình cảm, tâm tư) của tâm lý học. Tâm tình của chúng ta biến hóa đa đoan, nhưng không ra ngoài 5 thứ: khổ, vui, buồn, sướng, xả (không khổ không vui).

IV: Tưởng

Xem chữ 想 想 想 , trên là chữ 相 相 相 tướng, tức là cảnh tướng; dưới là chữ 心 心 心 tâm, tức là tâm niệm. Tâm năng duyên đối với cảnh sở duyên, sau khi nương tựa, vướng vít, thì ở trong tâm giữ lại ấn tượng. Ấn tượng này hay hiện rõ ở tâm, đây chính là tưởng. Sau đây chia tưởng ra hai điểm để nghiên cứu 1) Thể tánh của tưởng.

Sách Trực Giải nói; Đối với cảnh nhận lấy cảnh tượng, ấy là thể tánh của tưởng. Ấy là nói thân tác dụng của tâm sở tưởng khi đối với các cảnh tướng, phân biệt tướng trạng khác nhau của tâm sở này. Những tưởng sai biệt như cao, thấp, thô, tế, dài, ngắn, vuông, tròn ở trong nội tâm, khái niệm này đã có trước. Đó chính là tưởng.

Nói cách khác, tưởng là một loại tâm lý thuộc về nhận thức.

2) Nghiêp dụng của tưởng

Sách Trực Giải nói: bày ra nhiều thứ danh ngôn, ấy là nghiệp dụng của tưởng. Ấy là nói tác dụng rõ ràng của tâm sở tưởng, tức là cảnh tướng được nhận thức rồi Luận Đại Thừa 100 Pháp 69 đặt ra bao nhiêu tên gọi, ngôn ngữ. Phải biết vạn tượng đầy dẫy trong thế gian vốn không có tên gọi. Về sau, sở dĩ, có hoa cỏ, cây cối, mặt trời, mặt trăng bao nhiêu tên gọi đều là nhận thức kinh qua tâm sở tưởng, liên tưởng, phân tích tổng hợp về sau mới bày vẽ như vậy. Nếu không có nhận thức của tâm sở tưởng, phân tích…, thì tên gọi vạn vật trong thế gian không lấy đâu đặt ra và con người cũng không lấy gì để mở miệng nói năng. Sự quan trọng của tâm sở tưởng biết chừng nào.

Luận Bà Sa, quyển 74, nói: Thọ có khả năng phát khởi căn bản của tham ái và tranh đấu, tưởng có khả năng phát khởi căn bản kiến giải và tranh đấu.

Câu thứ nhất có nghĩa là thọ có khả năng khởi lên ái mà phiền não đứng đầu là tham ái. Do vậy: thọ trở thành căn nguyên của phiền não. Vì cái thọ nhận mỗi ngày của phàm phu không chỉ năm dục và năm trần.

Chính vì sự hưởng thọ năm dục và năm trần mà nước với nước tranh nhau, vua với vua tranh nhau, dân với dân tranh nhau, cho đến cha con, anh em cũng tranh nhau.

Động cơ của ái dục là gì? Chính là thọ, nên nói thọ có khả năng phát khởi căn bản tham dục, tranh đấu. Giờ nghiên cứu Bách Pháp, nên có thể hiểu được căn bản của tâm sở thọ, thì, trong 24 giờ, kiểm điểm xem đã nhận được cái gì mà không bị phiền não xoay chuyển, là vượt qua được khổ nạn. Ngược lại, nếu phóng túng hưởng thọ năm dục, đắm chìm trong dục lạc thế gian, thì, tai họa dồn dập không dứt.

Đến câu thứ hai: Tưởng có khả năng phát khởi căn bản kiến giải và đấu tranh. Muốn nói đặc tính của tưởng là nắm lấy ảnh tượng, tức là phân biệt tướng sai biệt của thế giới khách quan. Có thể là do chúng sanh trong thế gian nhận thức thiên lệch, sai lầm và tưởng tượng không đúng đắn. Vì vậy, tư tưởng, hiểu biết đều điên đão, không chính xác. Ấn Độ ngày xưa có 96 phái ngoại đạo nên luôn luôn đấu tranh tư tưởng. Thậm chí vì tư tưởng mà dẫn đến đấu tranh bằng vũ khí.Tất cả những thứ tà kiến điên đảo này đều xuất phát từ tâm sở tưởng. Dựa vào sự phân biệt của vọng tưởng có thể làm cho chúng sanh quay lưng với giác ngộ, hòa hợp với trần lao, hướng thẳng đến sanh tử.

Tóm lại, thọ và tưởng là lỗi lầm, tai hại lớn, vì vậy, trong Bách Pháp đặc biệt mở ra Diệt Tưởng Định hay còn gọi là Diệt Tận Định, cốt là khắc chế hoạt động thọ và tưởng. Người tu hành, nếu nương vào lời dạy của Phật tổ mà hành trì thì dứt được sự nhọc nhằn suy nghĩ về thọ và tưởng, sanh tử có thể vượt qua, Niết Bàn có thể chứng đắc.

V: Tư

Tư là suy nghĩ, lo toan, trước kia thường cho tư tưởng là hai từ đi liền nhau. Vì vậy cho tư tức là tưởng và tưởng tức là tư. Thật ra theo sự giải thích của Duy Thức Học thì tư là tư, tưởng là tưởng không thể trộn lẫn trong một lời nói. Tư là nguyên động lực chi phối tâm lý và hành vi. Vì sao ? Theo Duy Thức nói: Tư có ba thứ: 1) Thẩm lự tư: là sự tính toán, so đo ở trong tâm việc này nên làm hay không nên làm. 2) Quyết định tư: Sau khi thẩm lự, quyết định việc này nên làm. 3) Động phát tư: Khi tâm lý đã quyết bèn phát động thân, khẩu, tạo nghiệp.

Với ba loại tư này: Hai loại trước thuận ý nghiệp; một loại sau thuộc thân, khẩu nghiệp. Do đây có thể biết tâm sở tư có thế lực rất lớn, không chỉ phát động ý nghiệp đưa đến tư lự, chọn lựa, lại còn phát động thân, khẩu tạo nghiệp thiện, nghiệp ác. Tư tâm sở có thể gọi là tổng chỉ huy cho ba nghiệp thân, khẩu, ý. Sau đây chia ra hai điểm để nghiên cứu:

1) Thể tánh của tư.

Sách Trực Giải nói: Chỉ huy tâm tạo tác là thể tánh của tư. Tức là chính tác dụng của tư tâm sở có thể chỉ huy các hành vi tính toán, mưu kế của tâm vương, tâm sở. Ví dụ tư là đá nam châm có thể tạo ra ảnh hưởng đến các vụn sắt. Cũng thế, tư có thể chi phối tâm, tâm sở và chỉ huy cho tâm, tâm sở tạo tác. 2) Nghiệp dụng của tư.

Sách Trực Giải nói: Sai sử tâm: làm các việc thiện, ác, vô ký, đó là nghiệp dụng của tư, tức là tác dụng rõ ràng của tâm sở tư là làm chủ sai khiển, cổ động tâm, tâm sở của chúng ta: Đối với việc thiện thì tạo tác nghiệp thiện, đối với việc ác thì tạo tác nghiệp ác, đối với việc vô ký thì tạo tác nghiệp vô ký.

Tâm sở tư so với tâm lý học là ý chí. Theo tâm lý học ý chí là loại năng lực hoạt đông có mục đích của chúng ta. Nương vào sức mạnh ý chí có thể sai khiến sự tưởng tượng, nguyện vọng của chúng ta, rồi giao những ý tưởng ấy cho chúng ta thực hiện. Sở dĩ các nhà tâm lý học cho rằng ý chí là một trong những động lực cơ bản của vũ trụ là vì sức mạnh của ý chí rất lớn, nó tương tự như tư tâm sở.

Tư tâm sở quan trọng như thế, chúng ta vốn vận dụng tâm sở tư rất nhiều và nên rất cẩn thận. Người tu tập đặc biệt trọng thị ba huệ. Đó là văn, tư, tu. Tư ở giữa, ý muốn nói: Sau khi nghe chánh pháp thì phải tư duy, suy nghĩ. Suy tư kỹ lưỡng rồi nương theo lời dạy mà thực hành. Cả ba liên hệ lẫn nhau, tư ở giữa. Nghe mà không suy tư, nghe cũng uổng. Không suy tư mà thực hành thì tu mù. Tư tâm sở, như thế, quan trọng đủ biết.

CHƯƠNG XII TÂM SỞ HỮU PHÁP: BIỆT CẢNH.

Bài 2:

別 境 五 者 一 欲 二 勝 薢 三 念 四 三 地 五 慧 Âm: Biệt cảnh ngũ giả:

Nhất dục, nhị thắng giải tam niệm,

Tứ tam ma địa, ngũ huệ Nghĩa:

Biệt cảnh tâm sở có 5: Một dục, hai thắng giải, ba niệm,

Bốn tam ma địa, năm huệ. Sao gọi là Biệt Cảnh?

Biệt có nghĩa là đặc biệt, riêng biệt. Cảnh là cảnh giới hoặc công việc. Ý muốn nói năm tâm sở Biệt Cảnh là đối với cảnh giới đặc biệt, là sự vật khác nhau, mới có thể sanh khởi, hoạt động. Mà còn năm tâm sở này không sanh khởi cùng một lúc. Có lúc sanh khởi một thứ, có lúc hai thứ cùng sanh khởi một lúc, cho đến có lúc cả năm cùng sanh khởi. Thậm chí có lúc năm tâm sở biệt cảnh đều không sanh khởi. Vì trong 4 nhất thiết, không thông tất cả thời, tất cả tâm (4 nhất thiết là: tánh, địa, thời, tâm). So với tâm sở Biến Hành thì tâm sở Biệt Cảnh khác nhau rất nhiều. Tình huống sanh khởi của năm tâm sở Biệt Cảnh như sau:

1) Có khi khởi lên một: a) chỉ có dục, b) chỉ có thắng giải. c) chỉ có niệm, d) chỉ khởi huệ.

2) Có khi khởi lên hai: a) Dục, giải, b) Dục, niệm, c) Dục, định, d) Dục, huệ, e) giải, niệm, f) giải, định, g) giải, huệ, h) niệm, định, m) niệm, huệ, n) định, huệ.

3) Có khi khởi lên ba: a) Dục, giải, niệm, b)

Dục, giải, định, c) Dục, giải, huệ, d) Dục, niệm, định, e) Dục, niệm, huệ, f) Dục, định, huệ, g) giải, niệm, định, h) giải, niệm, huệ, i) giải, định, huệ, m) niệm, định, huệ. 4) khi khởi lên bốn: a) dục, giải, niệm, định, b)

dục, giải, niệm, huệ, c) dục, giải, định, huệ, d) dục, niệm, định, huệ, e) giải, niệm, định, huệ.

5) Có khi khởi lên năm: Dục, giải, niệm, định, huệ Ở trên là tình huống hoạt động của 5 biệt cảnh khởi lên.

Tổng cộng 31 trường hợp. (Nếu là sanh khởi của 5 biến hành thì chỉ có một trường hợp đồng thời sanh khởi).

I: Dục.

Dục chính là hy vọng, chia ra hai điểm để nghiên cứu.

1) Thể tánh của dục.

Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với cảnh vui vẻ thì mong cầu, hy vọng. Ấy chính là thể tánh của dục. Đó là nói chúng ta khi gặp cảnh giới vui vẻ, hy vọng cho bằng Luận Đại Thừa 100 Pháp 75 được. Gọi đó là dục. Ngược lại, nếu như cảnh vui vẻ không có trước mặt thì không khởi dục tâm sở. Ví dụ: Anh A có cảnh vui vẻ là danh vị (địa vị tốt), nhưng anh B cảnh vui vẻ là tài lợi (tiền của), như thế, khi danh vị trước mặt thì anh A liền sanh ra tâm sở dục, anh B thì không. Ngược lại, khi tiền của trước mắt, anh B liền khởi dục tâm sở, anh A thì không. Từ đó có thể biết tâm sở dục không phải bất cứ thời gian, không gian nào cũng đều khởi lên hoạt động. Đây là sự không giống nhau giữa Biệt Cảnh và Biến Hành. Lại dục tâm sở có tốt có xấu. Sự ham muốn nào dẫn đến luân hồi, sanh tử là xấu. Sự ham muốn nào dẫn đến thành Phật, làm tổ là tốt.

2) Nghiệp dụng của dục.

Bách Pháp Trực Giải nói: Siêng năng dựa vào đây mà sanh ra. Ấy là nghiệp dụng. Ý nói chúng ta đối với cảnh vui vẻ đã phát khởi mong cầu, thì sẽ hướng về cảnh vui vẻ một cách siêng năng dũng mãnh, tìm kiếm không chán nản. Vì vậy, dục là động lực bắt chúng ta làm bất cứ công việc gì. Có được động lực này mới có khả năng đạt được mục tiêu cuối cùng.

II. Thắng giải. 1) Thể tánh của một thắng giải.

Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với cảnh quyết định thì không do dự, giữ gìn vững chắc. Ấy là thể tánh của thắng giải. Ý nói chúng ta đối với cảnh quyết định, như đối với chủ trương của một học thuật hoặc một tôn Việt dịch: Lê Hồng Sơn 76 giáo mà anh đã khẳng định hoàn toàn, nhận thức hoàn toàn thì giữ chặt trong lòng điều ấy, Thế là, đối với việc ấy, anh đã hiểu biết rất tốt. Gọi đó là thắng giải.

Tại sao thắng giải không phải là biến hành? Chỉ vì đối cảnh quyết định mới phát khởi thắng giải. Nếu đối với cảnh do dự thì thắng giải không sanh.

Thắng giải cũng có tốt, có xấu. Ví như, cảnh quyết định là chánh pháp và phát khởi thắng giải với cảnh này. Thắng giải này là pháp lành. Ngược lại, nếu đối với cảnh quyết định là tà pháp và phát khởi thắng giải với cảnh này. Thắng giải này là pháp ác.

2) Nghiệp dụng của thắng giải.

Bách Pháp Trực Giải nói: Không thể dùng duyên khác để dẫn dụ và thay đổi. Ấy là nghiệp dụng của thắng giải. Ý nói chúng ta đối với cảnh quyết định đã có sự hiểu biết trọn vẹn, thì tâm chí của chúng ta cũng sẽ không bị người khác lừa gạt hoặc bị hoàn cảnh làm thay đổi. Quán Kinh, thiếp sớ 4, nói: Dù cho có hóa Phật, báo Phật hiện ra hoặc một hoặc nhiều, cho đến đầy khắp mười phương. Ánh sáng huy hoàng và tướng lưỡi rộng dài bao trùm cả mười phương của mỗi vị Phật, và mỗi vị Phật ấy đều nói: Đức Thích Ca khen ngợi và khuyên cho tất cả phàm phu chuyên tâm niệm Phật và tu các việc lành khác, nguyện được sanh vào cõi Tịnh độ của Ngài (Phật Thích Ca). Đó là điều giả dối, nhất định không có việc ấy. Cho dù với hoàn cảnh, tình huống nào ta cũng Luận Đại Thừa 100 Pháp 77 không theo lời dẫn dụ làm giao động tín tâm về pháp môn Tịnh độ. Như thế mới có thể gọi là thắng giải.

III. Niệm.

Niệm là nghĩ nhớ lại. Chia ra hai điểm để nghiên cứu.

1) Thể tánh của niệm.

Bách Pháp Trực Giải nói: Cảnh đã quen thuộc ở quá khứ, khiến cho tâm nghĩ nhớ, không quên. Ấy chính là tánh thể của niệm. Ý nói chúng ta, đối với cảnh giới ở quá khứ đã từng trãi, học tập, trung tâm ghi nhớ những ấn tượng thâm sâu, ký ức rõ ràng không thể quên được. Tác dụng tâm lý này gọi là niệm tâm sở.

Ngược lại, đối với cảnh chưa từng quen biết thì không thể nhớ nghĩ, hoặc là tuy đã từng quen biết với cảnh ấy, mà tâm không chuyên chú (để ý), tâm tản mạn không hề vướng bận như gió thổi qua tai nên niệm cũng không sanh. Dựa vào đây có thể biết niệm cũng không phải là tâm sở Biến Hành. Niệm cũng có tốt, có xấu. Ví như cảnh đã từng quen biết là chánh pháp. Đối với cảnh ấy ghi nhớ rõ ràng không quên, đó là chánh niệm. Ngược lại, nếu cảnh từng quen biết là tà pháp. Đối với cảnh ấy ghi nhớ rõ ràng không quên là tà niệm.

2. Nghiệp dụng của niệm

Bách Pháp Trực Giải nói: chỗ nương tựa của Định là nghiệp dụng. Ý nói chúng ta có nhiều nhớ nghĩ canh cánh, rõ ràng không quên. Nương tựa vào đây thì có thể Việt dịch: Lê Hồng Sơn 78 sanh Định (tâm niệm dừng ở một cảnh mà không tản mát, loạn động, gọi là Định)

IV. Tam ma địa

Tam ma địa còn gọi Tam Muội là Tiếng Phạn, dịch ra có nhiều tên như:

a) Định như đã biết ở trước.

b) Chánh Thọ: lìa xa tà loạn gọi là chánh. Nhận pháp ở tâm gọi là Thọ. Giống như gương sáng vô tâm hiện vật.

c) Điều Trực Định: điều phục cái tâm hung dữ, uốn thẳng cái tâm cong queo, định tĩnh cái tâm tán loạn.

Đó là Điều Trực Định.

d) Chánh Tâm Hành Xứ: Sửa hành động của tâm cho ngay thẳng, phù hợp nơi nương tựa là pháp. Luận Đại Trí Độ, quyển 23 nói: Tâm từ vô thỉ đến giờ, thường cong không thẳng, được tâm ngay thẳng để thực hành thì tâm sẽ đoan chánh. Ví như rắn đi hay cong vẹo, vào ống thẳng ngay. e) Dứt nghĩ tâm ngừng: Dừng bặt vương vấn suy tư, tâm niệm ngưng đọng.

f) Đẳng Trì: Xa lìa chìm nổi thì định, huệ như nhau, nên gọi là Đẳng. Tâm không tán loạn, an trụ một cảnh, nên gọi là Trì. Theo các nhà Duy thức chia ra hai điểm để nghiên cứu.

1. Thể tánh của Tam ma địa.

Bách Pháp Trực Giải nói: đối với cảnh sở quán, làm cho tâm chú ý, không loạn. Ấy là thể tánh. Ý nói chúng ta Luận Đại Thừa 100 Pháp 79 giữ vững tinh thần, chú ý vào cảnh sở quán. Cảnh sở quán là gì? Bách Pháp Minh Môn Luận soạn nói: Nói cảnh sở quán là năm uẩn, vô thường, khổ, không,vv… . tức là trong mỗi ngày bình thường, dùng tâm quán sát sắc là gì? Thọ là gì? Sắc là cái gì? Thọ là cái gì? Cho đến dùng tâm quán sát thế gian vô thường, cõi nước mong manh, bốn đại khổ không, năm ấm Vô Ngã,vv…. . Như nhất tâm bất loạn gọi là Tam ma địa.

Đoạn trên còn hai điểm phải nói rõ:

a) Tâm chuyên chú (tâm chú ý): là chỉ rõ tâm tưởng này cần chuyên chú cảnh nào, liền khiến cho tâm này dừng lại ở cảnh đó. Đồng thời, tâm không chỉ chú ý một cảnh mà còn di chuyển. Nói thêm: chỉ khiến cho tâm định còn cảnh mặc tình thay đổi. Như khi tâm duyên sắc thì không duyên tiếng. Sắc hết đến tiếng thì tâm duyên tiếng, không chạy theo sắc.

Giống tấm kính phản ảnh bóng dáng của đối tượng.

Bóng dáng này có thể thay đổi mà ánh sáng không đi theo, nên gọi là chuyên chú (chú ý), không phải là chỉ một cảnh. b) Đối với cảnh sở quán, chú ý hoàn toàn thì Định mới sanh. Nếu không để tâm hoàn toàn vào cảnh thì không thể có Định, nên tâm sở Định không thuộc Biến

Hành. 2. Nghiệp dụng của Tam ma địa.

Bách Pháp Trực Giải nói: Trí nương vào đây mà sanh ra, ấy là nghiệp dụng của định. Ý nói vì do tâm chuyên chú, Việt dịch: Lê Hồng Sơn 80 nương vào đây liền có trí chọn lựa sanh ra (gọi là trí quyết trạch). Quyết là quyết đoán hay phán đoán. Trạch là giản trạch (chọn lựa). Đây là hai đặc tính tác dụng của trí, gọi là Quyết Trạch Trí, vì đối với Thánh Đạo có khả năng quyết đoán nghi ngờ, phân biệt phải trái. Chúng ta thường hay đối với tất cả cảnh tượng hết sức tác ý, quan sát. Tuy là việc nhỏ, hoặc có lúc hợp với tâm, hoặc có lúc không hợp, đều là biểu hiện đạo lý vô thường, khổ, không, vô ngã. Đi, đứng, nằm, ngồi không xa lìa Trí Quyết Trạch. Cứ như thế dài lâu, vọng niệm mỏng dần, Trí Quyết Trạch nhờ đó mà sanh ra.

V. Huệ.

Đây là một loại phân biệt sự lý, tác dụng của quyết đoán, dứt trừ tâm niệm nghi ngờ. Được chia ra hai điểm để nghiên cứu.

1. Thể tánh của Huệ. Bách Pháp Trực Giải nói: đối với cảnh sở quán rạch ròi chọn lựa, đó là thể tánh của Huệ. Ý nói chúng ta ở trong cảnh mất, còn của các pháp (như công đức, lỗi lầm, … )

có sức mạnh phân biệt và chọn lựa, gọi đó là Huệ.

Nếu đối với cảnh chẳng phải sở quán và trong tâm ngu muội, do đó không còn sức mạnh phân biệt và chọn lựa thì Huệ không thể sanh. Cho nên tâm sở Huệ không tùy thuộc vào Biến Hành, lại nữa, tâm sở Huệ thuộc tánh vô ký. Do đó, nếu nó tương ứng với 11 tâm sở thiện thì Luận Đại Thừa 100 Pháp 81 thuộc thiện huệ. Nếu nó tương ứng với 26 tâm sở phiền não thì thuộc ác huệ.

2. Nghiệp dụng của Huệ. Bách Pháp Trực Giải nói: Nghiệp dụng của tâm sở Huệ là dứt trừ nghi ngờ. Ý nói do kết quả phân biệt và chọn lựa nên có thể dứt trừ nghi ngờ. Đối với các pháp ly dục xuất thế gian có khả năng thấu hiểu trọn vẹn.