Luận Đại Thừa 100 Pháp

CHƯƠNG XIII TÂM SỞ HỮU PHÁP: THIỆN

Trên đã nghiên cứu 5 Biến Hành, 5 Biệt Cảnh, tiếp tục nghiên cứu 11 tâm sở Thiện.

Bài 3

善 十 一 者, 一 信 二 精 進, 三 慚 四 愧, 五 無 貪 六 無 瞋, 七 無 痴 八 輕 安, 九 不 放 逸, 十 行 捨, 十 一 不 害, Nghĩa: Thiện thập nhất giả, Nhất tín nhị tinh tấn, Tam tàm tứ quý, Ngũ vô tham lục vô sân, Thất vô si bát khinh an,

Cửu bất phóng dật, Thập hành xả,

Thập nhất bất hại. Thiện tâm sở có mười một:

Một tín, hai tinh tấn, Ba tàm, bốn quý, Năm vô tham, sáu vô sân, Bảy vô si, tám khinh an, Chín bất phóng dật, Mười hành xã,

Mười một bất hại. Sao gọi là Thiện? Luận Thành Duy Thức, quyển 5, nói: Có thể làm việc thuận ích cho đời này và đời khác, nên gọi là Thiện. Đời này chỉ hiện tại. Đời khác chỉ quá khứ và tương lai. Thuận là hợp với chánh lý. Ích là lợi ích cho mình, cho người, Ý nói không chỉ ở đời quá khứ thì hợp với chánh lý, lợi ích chúng sanh, mà đến đời hiện tại cũng thế. Không chỉ đời hiện tại hợp với chánh lý, lợi ích chúng sanh, mà đến đời vị lai cũng thế. Một pháp như thế gọi là Thiện pháp.

Theo định nghĩa về Thiện của Duy thức học đã biết ở trên, có nghĩa là đối với một người đã làm một việc được gọi là thiện hay không, không thể chỉ thấy trước mắt, mà còn việc ấy có để lại hậu quả xấu hay không; cũng không thể chỉ tốt với một người hay không, mà còn đối với mọi người tốt hay không. Nếu bây giờ dường như tốt, mà các kiếp sau ánh hưởng không tốt; hoặc đối với ít người thì có lợi, mà đối với đa số thì có hại. Những việc ấy đều chẳng phải là Pháp Lành (Thiện pháp).

Tóm lại, thảo luận về hành vi Thiện hoặc Không Thiện, đạo đức hoặc không đạo đức. Nhất định không chỉ căn cứ vào việc làm hiện tại phán đoán, còn phải thấu hiểu nhân tình, sự lý và xem xét việc làm ấy qua ba thời quá khứ, hiện tại, tương lai. Xét xem việc làm ấy có đúng với Chánh Pháp, có lợi ích cho đời này, đời sau mới có thể gọi là Thiện. Nếu không được như vậy là Bất Thiện.

Việt dịch: Lê Hồng Sơn 84 Có người nói Duy thức học trong Phật học là môn tâm lý học. Môn học chuyên nghiên cứu về nội tâm, mười một pháp Thiện, hầu hết đều thuộc nội tâm. Đúng ra phải nói nội tâm và biểu hiện bên ngoài không thể phân chia. Luận Thành Duy Thức, quyển 6, nói: Chỉ có đầy đủ Thiện Tâm mới gọi là Tâm Sở Thiện. Sau đây là 11 điều chỉ có trong Thiện Tâm mới có thể sanh ra.

I. Tín

Tín chính là lòng tin, tâm tín ngưỡng, tức là nội tâm đối với một đối tượng nào đó. Từ đây mà sanh ra tâm sùng kính, ngưỡng mộ, và không còn chút nào nghi ngờ. Gọi đó là Tín.

Tín là một trong ba yếu tố quan trọng của người tu Tịnh Độ (tín, hạnh, nguyện), cũng là một trong bốn giai đoạn của người tu Phật (tín, giải, hành, chứng). Tín đứng đầu trong 11 pháp lành trong 100 pháp. Như vậy Tín rất quan trọng trong việc tu, học Phật pháp. Kinh nói: Phật pháp như biển cả, Tin là có khả năng vào được. Trước có lòng tin, sau mới có thể siêng năng. Ngược lại, thiếu tín tâm thì không có cửa đi vào pháp Phật. Luận Đại Trí Độ nói: trong Kinh Phật coi tín như tay. Người có tay thì vào núi báu có thể tùy ý nhặt lấy. Nếu không có tay, dẫu vào núi báu cũng chẳng nhặt lấy được gì. Thế thì sự quan trọng của Tín Tâm có thể thấy được. Dưới đây chia Tín ra hai điểm để nghiên cứu.

A. Thể tánh của Tín. Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với Chánh pháp, Tam Bảo có đủ khả năng hiểu thấu thì những ước muốn an lạc sẽ đến. Tâm thanh tịnh là thể tánh của Tín. Đoạn văn trên chia ra ba đoạn nhỏ: 1) chỗ nương tựa đức tin là thật (chánh pháp), đức (Tam bảo), năng (khả năng vốn có). 2) nhân và quả của đức tin là hiểu biết thấu đáo và sẽ nhận kết quả an lạc. 3) tự tánh của đức tin là có khả năng làm cho tâm thanh tịnh. Xin cắt nghĩa ngắn gọn như sau: 1. Chỗ tựa của đức tin. Chỗ nương tựa của tâm sở Tín, đây là muốn bàn về Tín Tâm nương vào đâu sanh khởi? Tín tâm nương vào ba điều: Thật, Đức, Năng mà có.

a) Thật: chỉ thực sự (thế tục đế), thực lý (thắng nghĩa đế) của các pháp. Đó là nhân duyên lớn chư Phật xuất hiện ở đời. Tuy Phật nói pháp vô lượng, tóm lại có thể nói, không ra ngoài nhị đế. Với nhị đế bao quát tất cả

Phật pháp.

Thế tục đế là gì? Trong Phật pháp, hễ nói đến đạo lý duyên sanh của các pháp thì gọi là Thế Tục Đế. Vì sao?

Vì phàm tục với tình cảm mê muội, chưa ngộ được bản tánh. Do đó tưởng tượng sai lầm đưa đến chấp trước rồi từ từ biến chuyển. Chư Phật, vì thế gian, chỉ bày tất cả pháp chỉ là duyên sanh: có tức chẳng phải có. Nghĩa ấy chắc chắn, không thể lay chuyển. Do vậy gọi là Thế Tục

Đế (sự thật thuộc thế tục).

Thắng Nghĩa Đế là gì? Trong Phật pháp, hễ nói đến đạo lý duyên sanh tức không thì gọi là Thắng Nghĩa Đế: Cái gì chẳng phải có mà có, đương thể tức không (không Việt dịch: Lê Hồng Sơn 86 trong từng sát-na). Nghĩa ấy chắc chắn, không thể lay chuyển, nên gọi là Thắng Nghĩa Đế (sự thật vượt tầm của thế gian). Bồ Tát Long Thọ nói: Vì sự thật của cuộc đời (Thế Đế) mà nói có chúng sanh. Vì sự thật của Đệ Nhất Nghĩa (sự thật vượt thế gian) mà nói cái không có chúng sanh (chúng sanh không thật có). Thế Đế Tức Tục Đế (cái thật của trần gian). Đệ Nhất Nghĩa Đế Tức Thắng Nghĩa Đế (cái thật vượt tầm thế gian). Thế Tục Đế nói: Cái có tức là không. Thắng nghĩa đế nói: cái không tức là có. Không vướng vào có, không. Lìa xa hai bên không, có. Đó là nghĩa Trung Đạo của Duy thức. Như trên đã nói rõ cái nghĩa vi diệu thậm thâm của thật sự, thật lý khó hiểu nỗi . nhưng mà những điều như thế lại là Chân Ngữ (lời nói chân thật), Thật Ngữ (lời nói đúng đắn), Như Ngữ ( lời nói không thay đổi), bất cuống ngữ (lời nói không dối trá), Bất Dị Ngữ (lời nói không dị thường). Cho nên chúng ta đối với thật sự, thật lý chỉ có tin tưởng, thuận theo và chấp nhận, an tâm mà thực hành, chớ trái ngược tơ hào. Được như vậy mới là hiểu thấu Phật pháp (ư Thật Thâm nhẫn). Nương vào Tín Tâm

Sở mà sanh ra tất cả.

b) Đức: chỉ đức thanh tịnh hoàn toàn của Tam Bảo. Đức thanh tịnh hoàn toàn của Phật là thường, lạc, ngã, tịnh,....Thường nghĩa là không thay đổi, thể tánh bao trùm như hư không,an nhiên vắng lặng, trãi ba đời không dời đổi, lẫn lộn trong vạn pháp mà không biến dịch, nên gọi là đức thường. Lạc nghĩa là an ổn, vắng lặng giữa cái Luận Đại Thừa 100 Pháp 87 khổ bức bách của sống, chết và chứng được cái an vui, vắng lặng của Niết Bàn, gọi là đức lạc. Ngã: nghĩa là tự tại, vô ngại. Nhưng có sự khác nhau giữa vọng ngã (ngã giả) và chân ngã (ngã thật). Ngoại đạo, phàm phu, đối với thân năm ấm, gượng lập chủ tể, rồi chấp đó là ngã là ngã giả. Phật có đủ tám tự tại mới gọi là ngã, tức chân ngã, nên gọi là đức ngã. (Bát tự tại xem tự điển pháp số Tam Tạng, cư sĩ Lê Hồng Sơn dịch). Tịnh: nghĩa là xa lìa dơ dáy, không nhiễm các phiền não, rất là thanh tịnh, như tấm kính lớn không dính chút bụi, nên gọi là đức tịnh.

Đức rất trong sạch của pháp được Như Lai tùy cơ dạy bảo. Các kinh Quyền, Thật được nói trong năm thời có đức soi thấu, nghi ngờ, tăm tối. Nếu người nào nghe hiểu nương vào đó tu tập, đều có thể lìa khổ được vui, cho đến thành Phật hoàn toàn.

Đức rất trong sạch của Tăng ( Tăng có nghĩa là hòa hợp)

là để hoằng truyền giáo pháp, hóa độ chúng sanh. Tăng chúng là nối tiếp và làm mạnh giống Phật, lấy Giới và Định làm trang nghiêm thân thể, vì có đầy đủ lục hòa trau dồi cho mình. Niềm vui ấy chỉ nương vào một chữ

Tín thôi.

c) Năng: là năng lực, chỉ tất cả thiện hữu lậu và vô lậu. Nhờ vào năng lực thực hành hai việc thiện này chuyên chở chúng ta đến kết quả an vui, cho đến thành tựu Thánh đạo. Đó là hạng người tin sâu vào pháp nhân quả. Một khi đối với kết quả an vui và thành tựu Thánh Việt dịch: Lê Hồng Sơn 88 đạo tâm khởi lên mong muốn đạt được. Tự mình siêng năng không biết mệt nhọc, thực hành Năm Giới, Mười Điều Thiện, Sáu Độ và các pháp lành. Đó gọi là mong cầu an lạc. Chỉ có Tín Tâm Sở mới sanh điều hy vọng này.

2. Nhân quả của Tín. Tức là mong cầu an vui, hiểu rõ Tục Đế và Thắng Nghĩa Đế. Nhẫn là nhân của tín. Ước muốn an vui là quả của Tín Tâm Sở. Luận Thành Duy Thức, quyển 6, nói: Nhẫn nghĩa là thắng giải. Đây là nhân của Tín. Ham muốn an vui nghĩa là dục, tức là quả của Tín. Câu trên nói rằng chúng ta đối thực sự, thực lý (Tục Đế, Thắng Nghĩa Đế) mà có sự hiểu biết thấu đáo thì ở trong tâm an ổn, không bị thoái lui, khuynh đảo bởi những sự hiểu biết khác, việc làm khác, học thuật khác, kiến giải khác. Đó gọi là nhẫn. Đó là nhân của tín sanh ra. Ngược lại, chúng ta đối với Thế Tục Đế, Thắng Nghĩa Đế do dự, không quyết định. Do đó bị thay đổi bởi năm dục, sáu trần. Điều này chứng tỏ người ấy nhẫn lực không vững chắc, nên tín tâm không sanh là do đó.

Ước muốn an vui, đó là một loại tâm mong cầu cháy bỏng. Do sự vững mạnh của tín tâm ở trước, nên đối với cảnh giới an vui, sanh tâm mong cầu bằng được. Siêng năng hết mức, không đạt mục đích, quyết không ngừng lại, đó là lạc dục là quả của Tín Tâm.

3. Tự tánh của Tín. Đó là tâm trong veo (tâm tịnh).

Nghĩa là tự thể trong veo của Tín Tâm Sở này, có thể làm cho tất cả tâm, tâm sở trong veo (thanh tịnh), vì tâm Luận Đại Thừa 100 Pháp 89 là hơn hết. Ví dụ Tín Tâm như hạt châu làm cho nước trong, nên nói là thanh châu bỏ vào nước đục, nước đục biến thành trong. Tín Tâm bỏ vào tâm ô uế, tâm ô uế trở thành trong veo. Bách Pháp Luân Soạn Bổ Nghĩa nói: Nếu thấy tượng Phật, khởi lên tâm kính tín, tâm liền thanh tịnh. Do vậy tự tánh của Tín càng hiển lộ. Cũng bởi vì tự tánh của Tín có thể làm cho tâm thanh tịnh, có thể hiểu rằng, trong Phật pháp, gọi Tín là Trí Tín, không phải Uế Tín. Vì chỉ có Trí Tín mới có thể phá trừ phiền não, khiến cho tâm thanh tịnh, cho đến thấy tánh thành Phật. Mê tín thì ngược lại.

B. Nghiệp dụng của tín.

Bách Pháp Trực Giải nói: Đối trị với bất tín, ưa cầu pháp lành, ấy là nghiệp dụng của Tín Tâm Sở. Nghiệp dụng của Tín có hai.

Câu đầu nói: Tín có thể đối trị bất tín. Vì Tín là pháp lành, Bất Tín là phiền não. Pháp lành và phiền não đối lập nhau. Câu sau nói: Tín là nguyên động lực cho chúng ta rèn luyện tâm ưa thích mong cầu pháp. Luận Thập Nhị Môn nói: Tín có ba tướng là ưa gần gũi người lành, ưa lắng nghe chánh pháp, ưa thực hành bố thí. Chúng ta tín

Phật cũng có ba tướng này. Ở trên đã nói rõ điều thứ nhất của thiện pháp là Tín.

Nghĩa là trong tâm đối với Thật, Đức, Năng và sau khi hiểu rõ ràng không có gì hơn thì liền sanh ra lòng sùng kính, ngưỡng mộ, ao ước. Gọi đó là Tín. Bách Pháp nói:

Nghiệp dụng của Tín là ưa cầu mong pháp lành. Đây là Việt dịch: Lê Hồng Sơn 90 Tín Tâm vững vàng cổ vũ nguyên động lực làm việc lành cho thế gian, cũng là cái nhân của siêng năng.

II. Tinh tấn (siêng năng).

Tinh là thuần nhất, không một chút xen tạp. Tiến là dũng mãnh tiến lên, không lưu ý cảnh thuận hay nghịch. Tâm ban sơ trước sau không thay đổi. Nhất định không thối lui. Như vậy gọi là tiến.

Tóm lại, Tinh Tấn là một cách siêng năng, gắng sức, tâm hướng đến việc lành, hướng đến ánh sáng, nỗ lực đi tới. Bách Pháp Trực Giải nói: Tinh Tấn là đối với việc trừ ác, tu thiện hết sức mạnh dạn. Ấy là thể tánh của tinh tấn, nhằm đối trị lười biếng, đi đến thành công trọn vẹn việc lành, đó là nghiệp dụng của Tinh Tấn.

A. Thể tánh của Tinh Tấn.

Yếu điểm của Tinh Tấn có hai:

1. Bỏ ác làm lành. Tức là siêng năng trừ các việc ác, làm các việc lành, mới có thể gọi là Tinh Tấn. Bách Pháp Trực Giải nói: Siêng năng với việc xấu, thoái lui với việc lành, cũng gọi là lười biếng.

2. Dũng mãnh nhất quyết. Chỉ việc bỏ ác làm lành, chúng ta cũng phải mạnh mẽ, quyết liệt, phải phấn chấn tinh thần, như cứu lửa cháy đầu, chớ chậm chạp, trễ nãi.

Đặc biệt là trừ việc ác, nhất định phải nỗ lực mạnh mẽ.

Nói sửa là sửa, quyết không lôi thôi với nó.

B. Nghiệp dụng của Tinh Tấn.

Nghiệp dụng của Tinh Tấn có hai điều:

1. Đối trị lười biếng: Lười biếng không thể trừ ác, tu thiện. Lười biếng là một trong Tám Đại Tùy Phiền Não, đối lập hoàn toàn với siêng năng.

2. Hoàn thành việc lành: Siêng năng có thể thành tựu tất cả việc lành thế gian và xuất thế gian. Tại sao? Vì Phật pháp gọi siêng năng là một hành vi trí huệ, không phải là hành vi xung động của tình cảm.

III. Tàm.

Pháp lành thứ ba là tâm biết hổ thẹn, là tâm biết phản tỉnh, là năng lực tự giác. Chúng ta mỗi ngày phản tỉnh, tự giác, phát hiện ba nghiệp thân, khẩu, ý của mình có nhiều điều không hợp với đạo đức. Đó là tâm biết hổ thẹn, tự nhiên sanh ra gọi là Tàm.

Bách Pháp Trực Giải nói: Tàm là nương nơi tự thân và Phật pháp sanh tâm tôn kính và quý trọng, do tâm sùng kính, tôn trọng bậc hiền thiện mà xấu hổ những lỗi lầm, tội ác không dám làm. Đó là thể tánh của Tàm. Nói riêng là để đối trị tâm không biết hổ thẹn. Nói chung là để dứt trừ các hành vi ác. Đó là nghiệp dụng của Tàm.

A. Thể tánh của Tàm.

Trước nói nguyên nhân nào tâm hổ thẹn sanh ra. Đó là nương vào tự thân và pháp Phật sanh tâm tôn kính và quý trọng. Tự thân chỉ cho thân thể của mình. Ta vốn đường đường tấm thân tầm thước, không chỉ đầy đủ mà còn tương đồng với Phật tánh của mười phương chư Phật; lại còn được nghe giáo pháp vi diệu vô cùng mà ta Việt dịch: Lê Hồng Sơn 92 không làm được việc lành thì xấu hổ biết bao. Sao hòa hợp với những kẻ ô uế, làm ngững việc sai trái? Do đối với chính mình sanh ra sự tôn trọng và đối với Phật pháp sanh ra quý trọng mà khởi lên tâm xấu hổ.

Lại nữa, một cá nhân sau khi đã trải qua một lần phản tỉnh và tự giác, thì sẽ phát sanh hai hiệu quả:

a) Xấu hổ những việc ác đã làm và không dám làm nữa. Vì đối với lời nói, hành động trước đây, tự mình sẽ phản tỉnh: Tôi đã làm gì, đúng hay không đúng đối với thân phận, địa vị của mình? Và đối với giáo pháp mà tôi đã tiếp nhận được? Trãi qua thời gian phản tỉnh, tự trách như thế thì bao nhiêu sai lầm, tội ác liền ngừng lại ngay. b) Tôn trọng bậc hiền thiện. Khi gặp tất cả người hiền, đức độ đều hết sức cung kính, tôn trọng, đối xử như cha, anh mình, phụng sự như sư trưởng của mình.

B. Nghiệp dụng của tàm.

a) Dùng riêng là đối trị vô Tàm (không biết hổ thẹn). Vì tàm (hổ thẹn) là pháp lành. Vô Tàm (không biết xấu hổ) là phiền não. Hai tâm sở này đối lập nhau, nên gọi là đối trị.

b) Dùng chung là ngăn chặn các việc làm ác, là người có tâm biết xấu hổ, ắt không cùng hội cùng thuyền với kẻ ô uế, làm những việc sai trái. IV. Quý.

Thiện pháp thứ tư là Quý, cũng là một loại tâm biết xấu hổ. Loại tâm biết xấu hổ này chẳng qua, là sự dè dặt, đắn Luận Đại Thừa 100 Pháp 93 đo của mình đối với dư luận ở đời. Trước đây, thường nói là Tàm Quý ( đi liền), thực ra, hai chữ này có chút khác nhau. Tức Tàm là tự mình xấu hổ với mình, Quý là tự mình xấu hổ với người.

Bách Pháp Trực Giải nói: Quý là đối với thế gian, người khác bị trách mắng do xem thường sự tàn ác. Từ sự xấu hổ tội lỗi đã làm mà không dám làm nữa. Đó là thể tánh của Quý. Riêng là đối trị với Vô Quý (không biết xấu hổ), chung là dứt trừ các việc làm ác. Đó là nghiệp dụng của Quý.

A. Thể tánh của quý.

Trước nói rõ nguyên nhân sanh ra tâm biết xấu hổ. Tức nương vào sự trách mắng của thế gian và không phải chúng ta là cá nhân duy nhất, mà chung quanh ta có rất nhiều người. Trong cuộc sống xã hội, mỗi ngôn từ, hành động của một cá nhân có ảnh hưởng đến người khác. Đó cũng là đạo đức biết tôn trọng mọi người. Mọi người công nhận hành vi tốt, hợp pháp, có ích cho xã hội, thì chúng ta phải tuân theo những điều ấy. Ngược lại, những hành vi không hợp lý, không có đạo đức, làm hại cho xã hội mà mọi người công nhận,thì chúng ta phải lánh xa. Nếu không như thế, sự công kích của dư luận rất dữ dội và sự khinh thường, ghét bỏ của người khác rất quyết liệt sẽ phát sanh tâm hổ thẹn. Đó gọi là Quý. Hiệu quả của hai loại tâm này là: 1. Xem thường và chống đối hành vi tàn ác, xấu hổ cùng bè đảng với người ác. 2. Xấu hổ tội lỗi đã làm mà không dám làm. Đã có sẵn tâm hổ thẹn thì tự nhiên không dám phạm Năm Giới Cấm và làm những việc sai trái đem đến đau khổ, phiền não cho mọi người. B. Nghiệp dụng của quý có hai: đối trị Vô Quý ( không biết xấu hổ); dứt trừ các hành vi ác. Tóm lại, trên đã nói hai tâm sở thiện là Tàm và Quý. Nếu người nào có đủ hai pháp lành này thì có thể bồi dưỡng nhân cách cao thượng và trọn vẹn. Người nào quá ít liêm (sự trong sạch) và sỉ (xấu hổ) thì không khác mấy với cầm thú. Kinh Tăng Nhất A Hàm nói: Đời có hai pháp nhiệm mầu ủng hộ thế gian. Đó là Tàm và Quý. Nếu không có hai pháp này thì cha mẹ, anh em, vợ con, tôn trưởng lớn nhỏ trong thế gian không phân biệt được, tức đồng đẳng với cầm thú. Kinh Di Giáo cũng nói: Mặc áo Tàm Quý là cách tôn nghiêm tốt đẹp nhất. Tàm như móc sắt có thể ngăn ngừa con người làm việc phi pháp, cho nên Tỳ kheo luôn luôn biết xấu hổ, không rời tâm này dù trong giấy lát. Nếu xa lìa tâm biết xấu hổ thì mất công đức. Người có tâm biết xấu hổ thì có pháp lành. Người không có tâm biết xấu hổ thì cùng với cầm thú không khác gì nhau.

V. Vô Tham.

Vô Tham là gì? Đó là đối với Năm Dục, Sáu Trần khởi sanh tâm nhàm chán, xa lìa và không tham lam, đắm đuối, chấp chặt. Đây là điều quan trọng nhất ở trong Luận Đại Thừa 100 Pháp 95 thiện pháp, gọi là ba căn lành: Không Tham, Không Sân, Không Si. Không tham đứng đầu. Căn lành có nghĩa là gốc rễ có khả năng sanh ra vô số pháp lành. Có hai điểm cần nghiên cứu: A. Thể tánh của vô tham.

Bách Pháp Trực Giải nói: Ở trong ba cõi, của cải, và khí cụ trong ấy mà không bị đắm nhiễm, trói buộc. Đó là thể tánh của Không Tham Tâm Sở. Chúng sanh đến ba cõi có đầy đủ tư lương (tiền của và lương thực) và khí cụ (đồ dùng), đó là hoặc (phiền não) và nghiệp (sự tạo tác của thân, miệng, ý). Vì vậy hoặc, nghiệp là tư, cụ của ba cõi. 1. Đối với ba cõi không đắm nhiễm, hoặc là quán ba cõi như lao ngục, xem sinh tử như oan gia. Hoặc quán ba cõi không an như nhà lửa, khổ sở vô cùng, thật đáng sợ hãi.

Luôn luôn sanh tâm chán ghét, lìa xa, mong ra khỏi ba cõi, chấm dứt sống, chết.

2. Đối với của cải, khí cụ trong ba cõi không bị đắm chìm, vướng mắc. Đối với Năm Dục, Sáu Trần tưởng tượng đó là rắn độc, thú dữ. Ít ham muốn, siêng tu hành thì thân, tâm được tự tại.

B. Nghiệp dụng của Vô Tham.

Bách Pháp Trực Giải nói: Riêng thì đối trị với Tham, chung thì có khả năng làm các việc lành. Đó là nghiệp dụng.

Trước nói về công dụng của riêng. Vô Tham có công dụng đặc biệt là đối trị tham lam. Vô Tham là pháp lành.

Tham lam là pháp ác. Hai pháp có sự phân biệt rõ ràng, Việt dịch: Lê Hồng Sơn 96 đối lập nhau. Khi vô tham sanh ra thì tham lam bị khuất phục, nên gọi là đối trị.

Công dụng chung của Vô Tham là có khả năng làm các việc lành. Vô Tham có thể sanh ra tất cả các việc lành, là căn bản của tất cả việc thiện, nên gọi Vô Tham là thiện căn (căn lành).

VI. Vô Sân. Vô Sân là gì? Gặp cảnh không vừa ý, tâm có thể nhẫn nhục, giữ gìn bình an, hòa khí, không nóng nảy, gọi là Vô Sân. Vô Sân là một trong ba thiện căn. Do thiện pháp Vô Sân nên có thể sanh ra vô số pháp lành. Có hai điểm cần nghiên cứu:

A. Thể tánh của Vô Sân.

Bách Pháp Trực Giải nói: đối vơi ba khổ và ba khổ tư cụ mà không nổi lên ghét bỏ, giận dữ. Đó là Thể tánh của

Vô Sân. Ba khổ là những gì?

1. Khổ khổ: Thân do năm ấm hữu lậu này tạo nên, tánh của nó luôn bức bách (ép buộc). Kinh nói: Thân là gốc của khổ; lại còn bị thiên tai, nóng, lạnh, đói, khát khổ chồng lên khổ nên gọi là khổ khổ.

2. Hoại khổ: Vui vừa chấm dứt, khổ liền tới, gọi là hoại khổ. Tức là vui cùng cực đưa đến đau buồn.

3. Hành khổ: Hành có nghĩa là đổi thay, lưu chuyển, do thân, tâm, hoàn cảnh, tất cả các pháp hữu vi thay đổi qua bốn tướng sanh, trụ, dị, diệt luôn luôn không an ổn.

Cái khổ từ đó sanh ra, nên gọi là hành khổ.

Sao gọi là ba khổ tư cụ? Tức là nhân dẫn đến ba khổ. Nhân của ba khổ là gì? Đó là Hoặc (phiền não) và Nghiệp (hành động của thân, miệng, ý). Chúng sanh khởi ra hoặc, tạo ra nghiệp thì ba khổ chắc chắn dẫn tới. Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương Tiện nói: Nhân của các khổ có gốc là tham dục. Mà tham dục là căn bản phiền não. Đó là gốc rễ khởi ra hoặc và tạo thành nghiệp, cho nên cũng gọi là cái nhân tạo ra các khổ có gốc là hoặc và nghiệp. Vô Sân là không bị ghét bỏ, nóng giận đối với ba khổ và ba khổ tư cụ, được trình bày sau đây:

1. Không ghét bỏ nóng giận đối với ba khổ. Người tu

hành phải biết rõ: Họa và phước không có cửa, chỉ do người tự vời đến. Nhân quả rõ ràng trước mắt, nghịch cảnh nguy khốn mà mình phải chịu đều do Hoặc, Nghiệp của mình, từ trong nhân đem đến. Vì vậy, trong lòng thanh thản, an nhàn nhận lấy quả báo, không trách trời cũng không oán người, nên gọi là không có gì ghét bỏ và nóng giận.

Ngày xưa Hàn Sơn hỏi Thập Đắc rằng: nếu người đời chê ta, khi ta, nhục ta, khinh ta, hèn ta, ghét ta, lừa ta thì đối xử như thế nào?

Thập Đắc đáp: chỉ việc nhịn họ, nhường họ, tùy họ, tránh họ, chịu họ, kính họ, không để ý họ, chờ thời gian thăm hỏi họ. Người tu hành nên tham vấn câu chuyện này.

2. Không ghét bỏ nóng giận đối với ba khổ tư cụ. Trước đã nói ba khổ tư cụ, tức chỉ cho Hoặc và Nghiệp.

Duy Thức Tâm Yếu, quyển 6, nói: Hai khổ y báo và chánh báo đều do hoặc, nghiệp của mình vời đến, chớ có giận hờn, trách móc. Cái nhân khổ đau trong ba cõi đã là do Hoặc và Nghiệp, sao lại không tức giận? Đáp: Hoặc và Nghiệp không có tánh (không có thật thể). Chỉ không khởi Hoặc, tạo Nghiệp là xong, cần gì sân hận cho cực? Lại như, Hoặc, Nghiệp ở quá khứ đã tiêu diệt rồi thì do sám hối mà trừ được, lại càng không nên sân. Hoặc, Nghiệp hiện tại nó không dừng lại, đứng yên, đừng làm cho nó tiếp nối, cũng chẳng nên sân làm gì. Hoặc, Nghiệp ở vị lai hiện giờ chưa có, ngăn ngừa chẳng để nổi lên, cũng chẳng nên sân.

Hoặc, Nghiệp của người khác cũng không có tánh, chỉ nên thương xót, lại càng chớ sân. Nếu có nổi lên sân hận, liền trở thành Hoặc, Nghiệp. Như nước càng sâu, như lửa càng nóng, nên gọi là giặc cướp mất công đức, chớ có giận hờn.

Lại hỏi: Đại Thừa đã biết Hoặc Nghiệp là không thật có, ba thời không thể có thì có thể không sân, còn Tiểu Thừa không thể thấu được pháp Không, thấy phiền não như giặc và ác nghiệp thật đáng thù ghét thì làm sao không sân cho được?

Đáp: Tiểu Thừa đối vời Hoặc, Nghiệp đã nổi lên thì đúng như pháp mà sám hối; với Hoặc Nghiệp chưa nổi lên thì hết lòng xa lánh, chán ghét thì cũng không sân.

B. Nghiệp dụng của Vô Sân.

Bách Pháp Trực Giải nói: Riêng là đối trị nóng giận, chung là có khả năng làm việc lành. Đó là nghiệp dụng Luận Đại Thừa 100 Pháp 99 của Vô Sân. Công dụng riêng của Vô Sân có thể biết. Nhờ công dụng chung của Vô Sân có thể biết Vô Sân là pháp lành. Vô Sân không chỉ chấp nhận nghịch cảnh đã đành mà trong hoàn cảnh ấy còn có thể làm lành.

VII. Vô Si.

Vô Si là gì? Vô Si là một loại trí huệ. Đối với tất cả sự lý, chân giả, đúng sai đều có thể thấu triệt. Nên gọi là Vô Si. Chỉ có một chữ Phật thôi đã có nghĩa là Giác Ngộ (hiểu biết). Từ đây, mục đích học Phật của chúng ta không ngoài trừ bỏ si mê, mở mang giác ngộ, chuyển thức thành trí, mong muốn trở thành một người thông minh, sáng suốt, hoàn toàn không bị tình cảm làm xung động (sự hoạt động vô ý thức) để làm những việc sai trái.

Vì vậy, Vô Si là một pháp cực kỳ quan trọng.

A. Thể tánh của Vô Si.

Thể tánh của Vô Si như thế nào? Bách Pháp Trực Giải nói: Vô Si là đối với Đế Lý (chân đế) và sự thật của các pháp thấu hiểu một cách rõ ràng. Đó là thể tánh của Vô

Si. Có hai phần:

1. Đối với các Đế Lý thấu hiểu rõ ràng. Các Đế Lý là

lý Tứ Đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Thấu hiểu như thế nào?

Kinh Di Giáo nói: Mặt trăng có thể nóng, mặt trời có thể lạnh, Phật nói Tứ Đế không thể đổi khác. Phật nói Khổ Đế thì khổ thật, không thể nào vui; Tập Đế đúng là nguyên nhân, không có nhân nào khác. Khổ Diệt thì nhân diệt. Nhân diệt nên quả diệt. Đạo Diệt Khổ, quả Việt dịch: Lê Hồng Sơn 100 thật là đạo đúng đắn, không còn đạo nào khác. Đoạn văn trên ý nói: Tứ Đế được Phật nói ra đều sự thật, không chút hư dối. Đó là lý của chánh pháp, cho nên gọi, từ xưa đến nay, không hề thay đổi, trãi qua muôn kiếp vẫn như thế. Phật nói điều như thật, nếu đệ tử của Phật có thể hiểu và làm đúng như thật, gọi là vô si.

2. Đối với các sự thật thấu hiểu rõ ràng. Các sự thật

là chỉ tất cả việc duyên khởi. Thấu hiểu như thế nào? Đối với những sự tướng hằng ngày đã thấy, nghe, hiểu biết đều có thể thấu hiểu rõ ràng. Việc này do những nhân duyên gì sanh ra? Việc kia do những nhân duyên gì sanh ra? Đều có thể biết pháp do tất cả nhân duyên sanh ra, đều là như mộng, như ảo, như bọt nước, như bóng dáng, không có tự tánh, hoàn toàn không thể được. Kinh Kim

Cang nói: 凡 所 有 相 皆 是 虛 妄 Phàm sở hữu tướng

Giai thị hư vọng Tất cả những gì có tướng, đều là hư vọng.

Nếu đệ tử của Phật có thể biết đúng như sự thật và tu tập đúng như thế thì gọi là Vô Si.

Tóm lại, vô tri đặc biệt chú trọng vào việc thấu hiểu lời Phật dạy rõ ràng, người ta ở đời, tùy nơi, tùy lúc, giữ gìn cho được trí tuệ là điều trọng yếu.

B. Nghiệp dụng của Vô Si.

Nghiệp dụng của Vô Si là gì?Bách Pháp Trực Giải nói: riêng là đối trị ngu si. Chung là làm các việc lành. Đó là nghiệp dụng của Vô Si, có hai:

1. Công dụng riêng của Vô Si: là đối trị ngu si. Vì ngu si nên khi tiếp xúc tất cả sự, lý u mê, tăm tối, không thể hiểu rõ. Một khi không còn ngu si nữa thì các pháp lành xuất hiện. Ngu si thì bị các pháp hàng phục. Hai tâm sở này phân biệt rõ ràng, đối lập nhau nên gọi là đối trị.

2. Công dụng chung của Vô Si: là có thể làm các việc lành. Vì người Vô Si thì tâm của họ, đối với tất cả sự, lý nhân quả, đều có thể thông hiểu rõ ràng, nên có khả năng làm các việc lành. Vô Si có thể làm tất cả việc lành, là căn bản của tất cả pháp lành. Luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa, quyển 1, nói: Thiện căn là Không Tham, Không Sân, Không Si. Tất cả pháp lành từ ba căn bản này sanh ra.

VIII: Khinh An.

Khinh An là gì? Khinh là nhẹ nhàn. An là an lạc. Thân tâm nhẹ nhàng, an lạc gọi là khinh an. Khinh an và tu hành có nhiều liên quan, nên gọi là thân an, sau đạo nghiệp mới lớn. Thân tâm khinh an, đạo nghiệp mới tiến bộ. Pháp khinh an rất quan trọng phải biết.

A: Thể tánh của Khinh An. Thể tánh của khinh an như thế nào?

Bách Pháp Trực Giải nói: Khinh An là xa lìa các thứ vụng về, nặng nề tạp nhiễm để cho thân tâm được điều hòa, thoải mái. Đối với các pháp lành đủ sức tu tập, giữ gìn. Đó là thể tánh của Khinh An.

Trong câu trên có cụm từ: vụng về, nặng nề (thô trọng) là chỉ cho pháp ô uế tham, sân, si. Vì các pháp này có thể làm rối loạn, bức bách thân tâm của người tu hành và khiến cho tâm buồn rầu, lo lắng, ăn, ngủ không yên, buồn bã chẳng vui, nên gọi là thô trọng (nằng nề, vụng về) Những pháp tạp nhiễm; là chỉ chung tất cả pháp hữu lậu (lậu; tên khác của phiền não). Tóm lại, trong tâm của người tu hành chỉ có một tí phiền não thì không được nhẹ nhàng, an lạc. Vì không khinh an thì niệm Phật mà không nhớ Phật, nghe pháp mà không nghe rõ, ngủ gục, hoặc vừa nghĩ đến liền quên, hoặc đêm mộng điên đão…

Như vậy, khinh an là xa lìa các pháp ô uế và sự bức bách của các pháp hữu lậu, khiến cho trong tâm có cảm giác như cởi bỏ gánh nặng. Thân tâm được thoải mái, điều hòa, gọi là khinh an. Lúc này, có khả năng tu hành các pháp lành như Năm Giới, Mười Điều Thiện,

Lục Độ và nhiều pháp lành khác.

B: Nghiệp dụng của Khinh An. Nghiệp dụng của Khinh An như thế nào?

Bách Pháp Trực Giải nói: đối trị với mê mờ, tăm tối (hôn trầm), cốt chuyển đổi thân tâm ô nhiễm trở thành thân tâm thanh tịnh. Đó là nghiệp dụng của Khinh

An. Chia làm hai:

1) Đối trị với hôn trầm (mê mờ, tăm tối). Đối với

người bình dân, một khi đã hôn trầm thì không thể làm bất cứ việc gì thành công. Đối với người tu hành, một Luận Đại Thừa 100 Pháp 103 khi hôn trầm thì không thể tu quán hành (tâm quán lý, thân thực hành lý ấy). Như tu thiền thì không thể theo dõi thoại đầu; tu tịnh thì không thể nhất tâm, lắng nghe danh hiệu Phật. Nếu có được Khinh An, lìa xa những phiền não nặng nề, thì hôn trầm không có chỗ sinh ra. 2) Chuyển y. Chuyển thân tâm ô nhiễm thành thân tâm thanh tịnh. Nghĩa là pháp lành Khinh An một khi khởi lên hiện hành, thì thân tâm ô trược liền chuyển bỏ ngay và thân tâm thanh tịnh nhờ đó mà có được.

Có hay không khinh an, căn cứ vào Luận Thành Duy Thức, quyển 6, nói: Khinh An là một pháp chỉ trong định ở Sắc Giới và Vô Sắc Giới mới có. Tại sao? Vì do định thấm nhuần, nuôi dưỡng, nên tâm mới được điều hòa, thanh thản. Nếu chúng sanh ở Cõi Dục mà phiền não nặng nề, bốc cháy thì tâm tán loạn nên không có Khinh An. Bách Pháp Chuế Ngôn nói: Khinh An là một pháp chỉ khi tâm định mới có. Luận Du Già Sư Địa cũng có nói: Tâm và tâm sở ở Cõi Dục, do không có Khinh

An nên không có định.

Tuy nhiên, chúng sanh ở Cõi Dục, trước khi vào trong Gia Hạnh Định, do khuất phục được Hoặc (phiền não) nên thân tâm cũng có chút cảm nhận điều hòa, thanh thản. Sự cảm nhận này gọi là Tương Tợ Khinh An.

Người tu tập muốn có được Tương Tợ Khinh An, hãy tham khảo 25 phương tiện (cũng gọi là Gia Hạnh) của

Tông Thiên Thai sau đây:

a) Đầy đủ 5 duyên: cơm áo đầy đủ; giữ giới thanh tịnh; ở nơi vắng vẻ; dừng các công việc; gần thiện tri thức.

b) Quở năm dục: quở về sắc; quở về tiếng; quở về hương; quở về vị, quở về xúc.

c) Bỏ năm chi: bỏ tham dục; bỏ sân hận; bỏ ngủ nghỉ; bỏ tâm lao chao và ăn năn; bỏ nghi ngờ. d) Điều hòa năm việc: ăn vừa đủ; ngủ vừa đủ; thân không vội vàng; thở không nhanh không chậm; tâm không hăng hái không uể oải.

đ) Các pháp tiến hành: dục; tinh tấn; chánh niệm;

xảo huệ; nhất tâm.

Những phương tiện này là phương tiện tu hành của Thiên Thai Tông. Phương tiện gọi là thiện xảo (khéo léo). Phương tiện hành là tu hành khéo léo. Người tu thiền nếu không có phương tiện thiện xảo đúng mức để được thỏa mãn thì Thiền Định của Thế Gian còn không thể được; huống hồ là Diệu Lý Xuất Thế. Luận Duy Thức nói: khinh an và thiền định tương ứng, chỉ có Sắc Giới và Vô Sắc Giới mới có định. Cho nên 25 phương tiện cũng có thể nói là cách duy nhất để có dược khinh an. Không chỉ như thế mà người trì danh niệm Phật; nếu có thể dựa vào sự giúp đỡ của phương tiện này khởi lên tâm tin tưởng, mong muốn niệm Phật thì có khả năng thành niệm Phật Tam Muội và nhất định thành công.

IX: Bất Phóng Dật. Tùy lúc tùy nơi kiểm điểm thân tâm, quyết không nhường nó (tâm phóng dật) mà hướng đến bất chánh, phát triển về phương diện vô đạo đức. Như thế gọi là Bất Phóng Dật. Nghiên cứu ba điểm như sau:

A: Giả thật.

Bất Phóng Dật là phương pháp giả có, tại sao?

Bách Pháp Trực Giải nói: Bất Phóng Dật là tinh tấn và là ba thứ căn lành: không tham, không sân, không si. Đây là nói Bất Phóng Dật không có tự thể. Bốn pháp này lìa tan thì pháp Bất Phóng Dật không thể tồn tại, nên gọi là pháp giả có.

B: Thể tánh của Bất Phóng Dật. Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với ác đã đoạn, phòng ngừa đừng để sanh lại. Đối với thiện đã tu, tu tập cho tăng trưởng hơn. Đó là thể tánh của Bất Phóng Dật.

1) Ác đã đoạn trừ: Chỉ tất cả các ác nghiệp như sát, đạo, dâm, vọng…,và tất cả phiền não như tham, sân, si, mạn…, Chúng ta đối với phiền não và ác nghiệp ấy phải đề phòng cẩn thận, đừng để sanh ra, chớ lơ đểnh, xem thường. Gọi đó là Bất Phóng Dật.

2) Thiện đã tu: Chỉ tất cả nghiệp lành tự lợi, lợi tha như: không sát sanh, mà còn phóng sanh và tất cả pháp lành như tín, tấn, tàm, quý… Chúng ta đối với thiện pháp và thiện nghiệp ấy luôn luôn chú trọng tu hành, làm cho mỗi ngày một tăng trưởng, tươi tốt. Gọi là Bất

Phóng Dật.

C: Nghiệp dụng của Bất Phóng Dật. Bách Pháp Trực Giải nói: Đối trị với Phóng Dật, thành tựu đầy đủ tất cả thiện pháp của thế gian và xuất thế gian. Đó là nghiệp dụng của Bất Phóng Dật. 1) Đối trị phóng dật: Sao gọi là Phóng Dật?

Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với nhiễm ô không phòng ngừa, đối với thanh tịnh không tu tập, buông lung, lêu lỏng. Tức là đối với ác nghiệp, phiền não nhiễm ô không đề phòng làm cho nó không sanh. Đối với nghiệp lành, pháp lành không luôn chăn nom tu tập, làm cho nó sanh khởi. Tóm lại, buông lung không biết e dè, hành động sai trái, đó là Phóng Dật. So với Bất Phóng Dật thì hoàn toàn tương phản. Vì vậy nói Bất Phóng Dật là đối trị với

Phóng Dật. 2) Việc lành thành công hoàn toàn: Trước đã giải thích pháp lành tinh tấn và đã nói công dụng của siêng năng là đem lại thành công cho việc thiện. Bất Phóng Dật cũng có công dụng vậy, đủ thấy Bất Phóng Dật và Tinh Tấn có liên hệ mật thiết với nhau, hơn nữa, lấy Tinh Tấn làm tự thể cho Bất Phóng Dật. Căn cứ vào luận Bà Sa, quyển 177, nói: Từ trước hai vị Bồ tát Thích Ca và Di Lặc ở chỗ Phật Để Sa, siêng tu phạm hạnh (dứt trừ dâm dục). Tuy nhiên, Bồ Tát Thích Ca thì rất siêng năng, vượt qua chín đại kiếp (bốn trung kiếp là một đại kiếp. Hai mươi tiểu kiếp là một trung kiếp. Một tăng một giảm là một tiểu kiếp), và thành Phật trước Bồ Tát Di

Lặc.

Trong Truyện Phó Pháp, quyển 10, Tổ Hiếp Tôn Giả, ban đầu là cư sĩ, đến 80 tuổi mới xuất gia. Những đứa trẻ trong thành giễu cợt, chọc ông: lão già ngu si, đâu có chút trí tuệ gì đâu. Phàm người xuất gia phải làm hai việc: Một là tu tập thiền định, hai là tụng kinh. Nay ông đã già yếu không thể làm gì được, lạm dụng của tín thí, chỉ biết ăn ngủ no nê. Tôn giả Hiếp nghe đàm tiếu như vậy, cảm ơn mọi người và thề rằng: nếu tôi không thông lý của Tam Tạng giáo pháp, không dứt dục vọng trong Ba Cõi, được Sáu Thần Thông, đủ Tám Giải Thoát thì trọn đời lưng không dính chiếu. Vì vậy, Tôn giả ngày học tập giáo lý, đêm lo tu thiền định, liên tục ba năm, kết quả như lời nguyện. Lúc này mọi người ngưỡng mộ, cung kính, nên có hiệu là Hiếp Tôn giả.

X: Hành Xả.

Thiện pháp thứ mười là Hành Xả. Chú ý chữ xả nghĩa là bỏ đi, lìa tướng, không vướng mắc. Đối với người tu hành, hành xả là phương pháp tu tập cực kỳ quan trọng. Vì người tu như người đi đường. Người đi đường quyết buông bỏ một bước đã đi thì mới có thể bước đến trước một bước, càng đi càng quên những bước chân đã đi thì mới có thể đến mục đích. Người tu hành phải vứt bỏ Tướng Ngã, Tướng Nhân, Tướng Chúng Sanh, Tướng Thọ Giả. Trừ bỏ dần dần những tướng này, cho đến không còn tí xíu nào thì mới có thể đến được cảnh giới rốt ráo tròn đầy. Dưới đây trình bày bốn điểm liên hệ.

A: Giản biệt (phân biệt sơ lược)

Bách Pháp Trực Giải nói: Hành Xả cùng với Xả Thọ trong năm thọ không giống nhau, nên gọi là Hành Xả. Trong Phật pháp vốn có hai thứ Xả: một là xả trong thọ uẩn, gọi là Xả Thọ. Đó là cảm thọ không vui, không buồn, mà bình thường. Trong ba tánh, xả thọ thuộc tánh vô ký. Hai là xả trong hành uẩn gọi là Hành Xả. Có nghĩa là trong tâm bình đẳng, không chấp trước, trong ba tánh, Hành Xả thuộc tánh thiện.

B: Giả thật.

Bách Pháp Trực Giải nói: Siêng năng, ba căn lành và Hành Xả cũng là pháp giả có. Vì nó cùng với pháp lành không buông lung ở trước đều là vay mượn tinh tấn và ba pháp lành thành bốn pháp để làm tự thể. Lìa bỏ bốn pháp này Hành Xả không thể có, nên gọi là pháp giả có.

C:Thể tánh của Hành Xả.

Bách Pháp Trực Giải nói: Hành Xả có thể làm cho tâm của mình bình đẳng, ngay thẳng, an trụ một cách tự tại không phải dụng công là thể tánh. Ý câu này nói rằng: công năng của hành xả, từ cạn vào sâu, chỉ ra ba tầng:

1) Bình đẳng là đối với sai biệt mà nói không có khác nhau giữa thấp cao, sâu cạn gọi là bình đẳng. Nghĩa là Hành Xả có thể trừ sạch quan niệm sai biệt về thân sơ, nhân ngã, xa lìa lỗi lầm do tối tăm, trạo cử, làm cho tâm an trụ trong bình đẳng, vắng lặng, an ổn.

2) Chánh trực (ngay thẳng): Hành động đúng đắn, suy nghĩ ngay thẳng, lìa xa tâm cong quẹo, gọi là chánh trực. Nghĩa là Hành Xả đã làm cho tâm này ngay thẳng, đúng đắn, không cong lệch, sai trái nên là chánh trực.

3) Vô công dụng trụ (an trụ tự tại không phải

dụng công): tâm đã bình đẳng, chánh trực lại có sức siêng năng, càng tiến đến cảnh giới vô công dụng của địa thứ tám Bất Động Địa trong mười địa, tức là chẳng phải bằng con người vay mượn làm ra, mà tự nhiên tự tại. Tâm an trụ trên đường đạo, đó gọi là công năng rất thù thắng (vượt trội hơn hết) của Hành Xả. D: Nghiệp dụng của Hành Xả.

Bách Pháp Trực Giải nói: Đối trị với trạo cử, ở trong vắng lặng. Đó là nghiệp dụng của Hành Xả. Cái gì chỉ cho trạo cử? Trạo là không ở yên, chỉ tâm của chúng ta dao động, suy niệm lung tung. Cử là lung lay, bộp chộp, chỉ tâm của chúng ta xem thường, cợt nhả, bồng bột, không yên ổn. Trạo Cử có thể khiến cho tâm chúng ta không thể yên ổn khi quán sát cảnh giới. Như khi niệm Phật thì vọng niệm dấy lên, không thể nhất tâm vào danh hiệu Phật. Còn Hành Xả có thể làm cho tâm yên lặng, bình đẳng (xa lìa trạo cử); ngay thẳng ( xa lìa tà vọng); an trú trong tự tại (an trú trong vắng lặng đối với cảnh giới quán sát). Vì vậy, hai pháp này đối lập nhau, nên gọi là đối trị. Tóm lại, Hành Xả có thể làm vọng tâm Việt dịch: Lê Hồng Sơn 110 ngưng bặt, tu quán cảnh giới dễ dàng. Đó là thành tựu trước tiên của người tu về Định và Huệ rất là cần yếu.

XI: Bất Hại.

Thiện pháp Bất Hại chính là không làm thiệt hại mạng sống của người, cho đến danh dự, tài sản chung và riêng. Có bốn điểm cần nghiên cứu:

A: Giả Thật. Bất Hại là giả pháp. Vì sao? Bách Pháp Trực Giải nói: Bất Hại lấy không nóng giận làm thể tánh, lìa bỏ hoàn toàn vô sân, đó là một pháp lành. Bất hại hoàn toàn không thể có, nên gọi là pháp giả có. B: Thể Tánh Của Bất Hại. Bách Pháp Trực Giải nói: Đối với các loài hữu tình không làm tổn thương, bức bách. Đó là thể tánh của

Bất Hại. Câu trên có hai ý:

1) Không có cảnh bị tổn thương: tức đối với loại hữu tình là chỉ cho tất cả chúng sanh hữu tình như: thai sanh, noãn sanh, thấp sanh, hóa sanh đều không làm tổn thương chúng, chứ không chỉ đề cập đến loài người.

2) Nói rõ về hành vi bất hại: là không làm tổn thương, áp bức, buồn phiền. Câu này muốn nói đến sát, đạo, dâm, vọng là những việc làm tổn thương, phiền muộn của chúng sanh đối với sanh vật khác.

C: Nghiệp Dụng Của Bất Hại.

Bách Pháp Trực Giải nói: có khả năng đối trị với tổn hại và thương xót, yêu mến là nghiệp dụng của Bất Hại. Câu này có hai ý:

1) Đối trị tâm sở hại: sao gọi là hại? Hại là hao tổn, đau buồn. Đối với tất cả loài hữu tình không có lòng thương; lại còn dùng dao, gậy, dây, đá đánh đập, giết hại, trói buộc không chút nương tay. Những hành động ấy hoàn toàn trái ngược với Bất Hại, nên gọi là đối trị.

2) Thương xót, mến yêu: Đây là nghĩa rộng của Bất Hại. Nghĩa là quán sát chúng sanh trong cõi trần gian, từ trước chịu đựng bao nhiêu việc khổ sở, tổn thương, do vậy, chúng ta đối với tất cả chúng sanh, phải có tình thương yêu, thông cảm, chớ có hăm dọa, quấy rối người khác. Đó chính là tâm từ bi biểu lộ.

D: Phân Biệt Sơ Lược (giản biệt)

Bách Pháp Trực Giải nói: không nóng giận là từ (đem đến niềm vui cho người); không làm tổn hại là bi (làm vơi nỗi khổ cho người). Ban vui, cứu khổ là công dụng độ sanh tốt nhất, nên thể tuy là một mà dụng có thể chia làm hai.

Hoặc hỏi: Thể của Bất Hại đã là không nóng giận, mà tại sao phải lập riêng? Đáp: Phải biết giáo nghĩa của nhà Phật cốt lấy Từ Bi làm căn bản. Từ là ban vui, Bi là cứu khổ. Từ, Bi là pháp môn ưu việt cứu độ và giáo hóa chúng sanh của nhà Phật.

Đã đành tác dụng của Từ, Bi không giống nhau, nên thể nương tựa của nó cũng khác nhau. Nghĩa là Từ lấy căn lành Vô Sanh làm thể. Nương vào Vô Sân kiến lập. Bi thì lấy căn lành Bất Hại làm thể. Nương vào Bất Hại kiến lập Bi. Nếu không kiến lập Bất Hại thì Bi tâm không nơi nương tựa. Hơn nữa, không thể hiển thị hết công năng độ sanh của nó (bi). Vì lý do này, Vô Sân và Bất Hại tuy là một tự thể, mà hiển thị hai công dụng của Từ và Bi khác nhau, nên không có gì phương hại khi chia ra hai thứ, tức là dựa vào thiện căn vô sân ấy giả lập ra pháp Bất Hại này, thì giáo nghĩa của Phật mới đầy đủ. Trên đây là mười một pháp lành đều là căn nguyên hành vi đạo đức của chúng ta. Chỉ cần tu tập mười một nguyên tắc này chắc chắn xa lìa khổ đau và được an vui, giải thoát hoàn toàn.

CHƯƠNG XIV TÂM SỞ HỮU PHÁP: CĂN BẢN PHIỀN NÃO

Bài 4

煩 煩 煩 惱 惱 惱 六 六 六 者 者 者 :

一 一 一 貪 貪 貪 二 二 二 瞋 瞋 瞋 三 三 三 慢 慢 慢 四 四 四 無 無 無 明 明 明 五 五 五 痴 痴 痴 六 六 六 不 不 不 正 正 正 見 見 見

Âm:

Phiền não lục giả:

Nhất tham, nhị sân, tam, mạn, Tứ vô minh, ngũ si,

Lục bất chánh kiến. Nghĩa:

Phiền não có sáu thứ:

1.- tham; 2.- sân, 3.- mạn, 4.- vô minh, 5.- si, 6.- bất chánh kiến.

Đây là vị thứ tư trong sáu vị tâm sở. Ba vị trước là 5 biến hành, 6 biệt cảnh, 11 tâm sở thiện, đã nghiên cứu xong. Giờ tiếp tục nghiên cứu vị thứ tư: phiền não.

Phiền não là gì?

Duy thức Thuật ký nói: Phiền là rối rắm; Não là lộn xộn. Quấy phá, rối rắm loài hữu tình nên gọi là Phiền Não; Bách Pháp Trực Giải nói: Phiền là nóng nảy, rối rắm; Não là thân tâm lộn xộn, nên gọi là Phiền Não.

Tóm lại, Phiền Não chính là phần tử quấy rối tâm lý của chúng ta. Nó có thể làm cho chúng ta cảm thấy phiền phức, buồn rầu. Phiền Não còn là ác pháp. Ác pháp là gì? So với thiện pháp thì có thể biết: 1) làm tổn hại đời này, đời sau, đó là ác pháp. 2) làm cho chính mình buồn rầu, loạn động và cho cả người khác nữa; tự tánh bẩn thỉu đó là ác pháp.

Phải nhớ rằng mục đích chúng ta học Phật, tuy nói là để giải thoát sanh tử, thật ra, điều tiên quyết chính là chế phục và đoạn trừ Phiền Não. Chính phiền não làm cho chúng ta sanh tử luân hồi và chướng ngại lớn trên đường đạo. Học Phật mà chưa dứt hết Phiễn Não thì giải thoát sanh tử, thành Phật quyết không thể được. Như thế, tuy nói là học Phật nhưng chỉ hao tổn sức mà thôi. Vì thế học Phật, nếu không nghĩ đến việc chấm dứt sanh tử thì nên thôi, đừng học nữa. Nếu nghĩ đến việc chấm dứt sanh tử thì vấn đề chính yếu là làm cách nào chế ngự và trừ bỏ Phiền Não thực sự. Tương tự như muốn bắt giặt, trước tiên phải biết rõ mặt mũi của nó, mới có thể phòng ngừa nguy hiểm, cho đến tóm gọn không sót tí nào. Nhờ đó, mới mong đạt đến mục tiêu cuối cùng cho việc học Phật. Nay Bách Pháp dùng phương pháp phân tích, nêu rõ hành tướng của Phiền Não và trình bày tường tận có tất cả là 26 loại phiền não, từ 26 loại này, phần lớn chia hai, phần nhỏ chia bốn.

Giờ nghiên cứu loại thứ nhất: Căn Bản Phiền Não có sáu thứ. Tại sao gọi là Căn Bản Phiền Não? Có hai nghĩa: 1. vì sáu loại phiền não này là căn bản tất cả phiền não. Từ đây sanh ra vô số Phiền Não khác, nên gọi Luận Đại Thừa 100 Pháp 115 là căn bản. 2. vì sáu loại Phiền Não này là căn bản tạo ra muôn vàn tội ác. Tất cả tội nghiệp của chúng sanh, như sát, đạo, dâm, vọng, vân vân, đều do sáu thứ Phiền Não này phát động và tạo ra, nên gọi là Căn Bản. Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói: Do tham, sân, si phát xuất ra ở thân, khẩu, ý là căn nguyên chúng sanh tạo ra các điều ác, nên gọi là Phiền Não Căn Bản. Sau đây giới thiệu về Căn Bản Phiền Não:

A: Tham.

Sao gọi là Tham? Tham là ham mê, luyến ái.

Bách Pháp Trực Giải nói: Tham nhiễm của cải vật chất ở Ba Cõi, Sáu Đường là tánh, hay làm chướng ngại căn lành không tham, sanh ra khổ đau là nghiệp. Câu này có hai ý:

1) Thể tánh của Tham.

Tham là, ở Ba Cõi, Sáu Đường ham mê của cải, vật chất. Sao gọi là Ba Cõi? Sao gọi là của cải, vật chất?

a) Ba Cõi gọi là Tam Hữu. Tức là nơi chúng sanh sống chết, trôi nổi trong Sáu Đường, từ muôn ngàn kiếp trước. Ở trong Ba Cõi sanh ra và chết đi, chết rồi lại sanh ra không ngừng nghỉ. Hoặc lên trời, hoặc xuống địa ngục. Hoặc chui vào bụng ngựa, thai lừa, khổ sao nói hết. Không thể nào ra khỏi Ba Cõi, nên cổ đức nói: Ba

Cõi như lao ngục, sống chết như oan gia.

Thật là một lũ chúng sanh ngu si. Tuy nhiên, trời ở trong lao ngục cũa cõi trời, ngày ngày cùng với oan gia tụ họp mà dường như không biết, quen rồi cho là bình Việt dịch: Lê Hồng Sơn 116 thường, không biết cái khổ ở đó. Đã không biết khổ sở, lại còn lưu luyến ngục tù trong Ba Cõi, đắm say trong sanh tử, oan gia mà không mong ra khỏi, không nghĩ đến giải thoát, giống như con dòi trong đống phân, đâu có khác gì? Giáo pháp Đức Phật có nói: Chết nương nơi sống mà đến. Nếu chúng ta không sanh thì đâu có chết? Phải thấy có sanh thì cuối cùng có chết. Đã khóc lúc sanh, chớ lo sợ lúc chết. Nay ai ai cũng tham sống ghét chết, há không là ngu si lắm sao! Thật là đáng thương, vì tham sống chính là biểu hiện sự tham đắm trong Ba Cõi. b) Tiền của, lương thực là dụng cụ, môi trường.

Phần trên nói Ba Cõi là đề cập đến quả. Câu này nói của cải, dụng cụ là đề cập đến nhân. Ý nói chúng sanh luân hồi sống chết trong Sáu Đường, Ba Cõi thì chắc chắn phải chuẩn bị bao nhiêu tiền của và dụng cụ? Tức là đối với Năm Dục, Sáu Trần trong thế gian chìm đắm, yêu thương. Rồi từ đó khởi lên Hoặc tạo ra Nghiệp thì, ắt phải, vời khổ quả trong Ba Cõi đến ta. Kinh Bát Đại Nhân Giác nói: Ham muốn nhiều là khổ, sống chết nhọc nhằn, từ tham dục mà ra. Đó là lý do chúng sanh luân hồi sống chết trong Ba Cõi không ngừng, đều do Năm Dục, Sáu Trần mà ra. Nhưng tham dục chúng là sự biểu hiện sự đắm nhiễm tài, vật trong Ba Cõi. Đó là thể tánh của

Tham. 2) Nghiệp dụng của tham.

Cũng chia hai phần: a) Có khả năng làm chướng ngại căn lành Không Tham. Không Tham là nguyên động lực chúng ta tạo tác các việc lành, nên gọi là căn lành. Còn Tham là căn bản của tất cả việc ác. Hai điều này đối lập nhau, Tham có thể làm chướng ngại Vô Tham không thể phát sanh.

b) Sanh ra các nỗi khổ. Vì Tham hay vời gọi khổ đau của sống, chết và Tham cùng Ba Đường Dữ tương ứng. Đó là nghiệp dụng của Tham.

Như trên nghiên cứu có thể biết lỗi lầm cực lớn của Tham Ái (tham lam và luyến ái). Người ta phải rất cảnh giác. Tham và Ái tên khác, thể đồng. Du Già luận Ký nói: Đặc biệt người tu hành Tịnh Độ, đối với Tham và ái càng quan tâm hơn, mới tránh được sự sai lầm về sanh tử là việc lớn. Đại sư Hám Sơn nới: Niệm Phật cầu sanh Tịnh Độ, vốn là hiểu rõ sanh tử là việc lớn. Nếu không biết rõ gốc rễ của sanh tử thì cuối cùng hướng tâm về đâu mà niệm Phật. Người xưa nói: Nghiệp không nặng không sanh Ta Bà; Ái không dứt không sanh Tịnh Độ, thì biết rằng Ái là gốc rễ của sanh tử. Từ khi có sanh tử đến nay, bao nhiêu thân mạng, bao nhiêu cuộc đời, sống đi sống lại đều từ Ái Dục lưu chuyển mà ra. Giờ đã niệm Phật, từng niệm cần dứt gốc rễ của Ái Dục. Hằng ngày, niệm Phật tại nhà, đối với con cháu, tài sản không còn buộc chặt bởi yêu thương, luyến tiếc. Không việc gì mà chẳng nhớ đến niệm Phật thì đâu còn sống trong cảnh sanh tử nữa. Vì vậy khuyên người niệm Phật: Tâm luôn Việt dịch: Lê Hồng Sơn 118 đặt việc sống chết làm đầu và thiết tha dứt trừ tâm sanh tử. Từng niệm cốt dứt trừ tâm sanh tử thì lúc ấy, trong từng niệm, rõ thấu được sanh tử.

3) Đối trị tham. Tham ái là căn bản sanh tử của chúng ta. Làm thế nào chuyển tham ái từ nặng nề sang nhẹ nhàng. Đại sư U Khê, đời Minh trong Tịnh Độ Pháp Ngữ nói: Người muốn nhẹ nhàng Ái Dục, không gì bằng chấm dứt cảnh xung quanh mình. Muôn cảnh đều không thì vạn duyên vắng lặng. Nhất niệm tự thành. Nhất niệm của mình đã thành thì mọi vướng mắc Ái Dục đều chấm dứt. Ngăn chặn ngoại cảnh có cách nào thoát không?

Người muốn ngăn chặn ngoại cảnh chẳng phải trừ bỏ vạn hữu, cũng chẳng phải nhắm mắt không nhìn, vì cảnh vốn đã không thực nên hiểu gốc thì biết ngọn cũng không. Vạn hữu vốn là bất hữu (chẳng có), vì có Tình mà Có (vạn hữu). Tình còn thì vật còn, tình không thì vật không. Muôn pháp không thì bản tánh biểu hiện. Bản tánh hiện nên tình niệm hết, tự nhiên như vậy. Chẳng cần miễn cưỡng. Kinh Lăng Nghiêm nói: Thấy và duyên để thấy đều là tướng của tưởng, như hoa đóm giữa hư không, vốn không có thật. Cái thấy này và cái duyên ấy vốn là thể tánh sáng suốt vắng lặng nhiệm mầu của Tâm Bồ Đề (Bồ đề diệu tịnh minh thể). Tại sao trong tâm ấy lại có đúng sai, phải quấy? Kinh nói: Kiến (thấy) là chỉ cho kiến phần năng duyên. Cái duyên để thấy (kiến duyên) chỉ cho tướng phần của sáu trần sở duyên. Tưởng tức là sáu thức vọng tưởng. Tướng đó là thân tướng sáu Luận Đại Thừa 100 Pháp 119 căn. Vì vậy, muốn ngăn chặn ngoại cảnh, không gì bằng, thấu hiểu muôn vật vốn không thật. Thấu rõ muôn vật không thật thì tình tự dứt. Tình dứt thì ái không sanh, chỉ có tâm biểu hiện thôi. Kinh Viên Giác nói: Biết ảo thì liền bỏ, không cần dùng đến phương tiện. Bỏ ảo liền giác, nào có lần lượt. Chúng ta nếu thấu hiểu được Lý Duyên Sinh của muôn pháp hư ảo, không thật thì nhớ nghĩ về tham ái từ từ phai dần, cho đến dừng hẳn, không còn sanh nữa.