Giáo Khoa Phật Học - Cấp Một

Duyên Giác Thừa Và Mười Hai Nhân Duyên (Phần 1)

Hai cỗ xe nhỏ Thanh văn và Duyên giác thường được gọi là “Nhị thừa” (hai cỗ xe). Cỗ xe Thanh văn thì y vào nguyên lí bốn sự thật mà khởi tâm tu hành; cỗ xe Duyên giác thì y vào nguyên lí mười hai nhân duyên mà khởi tâm tu hành. Đó là chỗ khác nhau giữa hai cỗ xe.

“Bích chi ca Phật đà”, gọi giản lược là “Bích chi Phật”, cựu dịch là Duyêngiác, tân dịch là Độc giác. Theo giáo nghĩa tông Thiên Thai, Duyên giác và Độcgiác không giống nhau: Một loại hành giả nghe Phật dạy nguyên lí mười hai nhân duyên mà giác ngộ, gọi là “DUYÊN GIÁC”. Một loại hành giả khác, sinh vào thời không có Phật cho nên không có cách nào được nghe pháp, nhưng nhờ có sức tu học từ đời trước, ở trong cảnh diễn biến sinh diệt của vạn pháp mà có thể thấy rõ tính chất vô thường của thế gian, nhân đó mà diệt trừ được tâm thức vô minh; hoặc giả họ ở trong chốn núi rừng, trông thấy cảnh hoa bay lá rụng, rồi do một niệm tương ưng với trí tuệ mà màn vô minh bỗng chốc bị phá tan, đều gọi là “ĐỘCGIÁC”.

“MƯỜI HAI NHÂN DUYÊN” cũng gọi là “mười hai hữu chi”. “Hữu” tức là những gì có mặt trong thế gian; “chi” tức là phân chi – có nghĩa là, tất cả những gì có mặt đang lưu chuyển trong vòng sinh tử, đều không thoát ra ngoài mười hai phân chi này(1). 1) Vô minh(2) nghĩa là si ám, là tiếng gọi chung của phiền não. Vì đó là những tư tưởng, suy lường thuộc về tâm ý, cho nên cũng được gọi là “hoặc”. 2) Hành(3) nghĩa là tạo tác, tức là nương vào các tâm niệm si ám mà có các thứ tạo tác. Vì đó là những hành vi thuộc về thân và miệng, cho nên cũng được gọi là “nghiệp”. Hai chi trên đây là hai nguyên nhân ở đời quá khứ. Do cái nhân quá khứ đã chín muồi mà sinh ra năm kết quả ở đời hiện tại, đó là: 3) Thức(4) tức là cái nghiệp thức đầu thai vào đời này, hoặc lên trời, hoặc xuống địa ngục, cho đến nhập vào thai lừa, bụng ngựa, đều do một niệm tưởng này dẫn trước. 4) Danh sắc: “danh” là chỉ cho tâm, tức là chỉ có cái tên mà không có vật chất; “sắc” là chỉ cho vật chất, thuộc về sắc pháp(5). Lúc bấy giờ sáu căn của thai nhi chưa thành hình, chỉ có tên và sắc chất(6) mà thôi. 5) Lục nhập(7) là lúc sáu căn của thai nhi đã dần dần đầy đủ và sắp ra khỏi bào thai. 6) Xúc(8) là giai đoạn sau khi ra đời, em bé bắt đầu tiếp xúc với hoàn cảnh. 7) Thọ là nhận chịu các điều khổ vui sinh ra do sự va chạm giữa căn, trần và thức. Do những sự va chạm đó trong đời hiện tại lại tạo nên ba nguyên nhân: 8) Ái là sinh ra các tâm niệm ái dục khi đứng trước các hoàn cảnh. 9) Thủ: vì yêu thích, mê đắm mà sinh ra tâm niệm ôm giữ lấy. 10) Hữu(9): vì yêu thích và muốm ôm giữ lấy mà các nghiệp khởi dậy, để rồi chắc chắn sẽ có quả báo ở đời sau, cho nên gọi là “hữu”. Trong ba nguyên nhân này thì “ái” và “thủ” cũng tức là “vô minh”; còn “hữu” thì đồng với “hành”. Ba nguyên nhân trong đời hiện tại này sẽ lại sinh ra hai kết quả ở đời vị lai: 11) Sinh là sinh ra ở đời vị lai. 12) Lão tử: Đã có sinh thì đương nhiên phải có già và chết. Mười hai chi trên đây bao trùm tất cả tiến trình nhân quả của các sự việc khởi hoặc, tạo nghiệp và thọ sinh trong khắp ba đời, tuần hoàn cho đến vô cùng.

CHÚ THÍCH

01. Thiên thai là tên một ngọn núi ở tỉnh Triết giang. Đại sư Trí Giả (đời Tùy) ở núi này. Người đời sau nhân đó mà gọi tên tông phái của ngài là Thiên Thai tông, nói tắt là Thiên Thai hoặc Thai Tông.

PHỤ CHÚ

(01) Nên nhận định cho rõ ràng rằng, khi giảng bài pháp “mười hai nhân duyên”, chủ ý của đức Phật chỉ là đề cập đến nguồn gốc và tiến trình của sự sinh tử luân hồi, giúp con người thoát ra khỏi sự đau khổ cùng cực của đời sống, đạt được an lạc niết bàn; chứ không nhằm giải thích những bí ẩn của nguồn gốc hay tiến trình tiến hóa chung của vũ trụ. Cho nên, đối tượng của giáo lí này chỉ là loài hữu tình –trực tiếp là loài người– mà thôi, chứ không bao gồm cả loài vô tình trên thế gian. Giáo lí “mười hai nhân duyên” nhằm giải thích sự phát sinh của một trạng thái tùy thuộc vào một trạng thái ngay trước đó; nói cách khác, đó là một tiến trình gồm mười hai điều kiện liên quan nhân quả mật thiết với nhau, điều kiện trước làm nhân phát sinh ra điều kiện sau, điều kiện sau lại làm nhân phát sinh ra điều kiện sau nữa...; điều kiện trước sinh thì điều kiện sau sinh, điều kiện trước diệt thì điều kiện sau diệt – theo như trong kinh Trường A Hàm diễn tả: “Cái này có cho nên cái kia có; cái này không cho nên cái kia không; ... Cái này sinh cho nên cái kia sinh; cái này diệt cho nên cái kia diệt.”

(02) Vô minh là sự không sáng suốt, không thấy rõ được thật tướng của vạn pháp cũng như chân tướng của chính mình; không nhận thức được các sự thật của đời sống về sự đau khổ, về nguyên nhân của đau khổ, về cảnh giới giải thoát, cũng như con đường tu tập để được giải thoát. Vì vô minh bao phủ nên trí tuệ bị che lấp, khiến nên mọi thấy biết của con người đều là tà kiến. Có tham, sân, si, v.v... là bởi vì vô minh, hay nói cách khác, tham, sân, si, v.v... (nói chung là phiền não) chính là vô minh. Bởi vậy, vô minh chính là nguyên nhân căn bản làm động lực thúc đẩy và chuyển động bánh xe luân hồi, dìm chúng sinh trong dòng sinh tử. Diệt trừ được vô minh thì tức khắc có chánh kiến và giải thoát vòng sinh tử luân hồi.

(3) Hành là chỉ cho tất cả những tư tưởng (ý), lời nói (khẩu) và hành động (thân) thiện và bất thiện, phát xuất từ tham, sân, si v.v... (tức vô minh) của con người. Tất cả các hành này, vì bị tác động bởi vô minh, chắc chắn sẽ phải tạo nghiệp, làm cho hành trình của dòng sống luân hồi cứ kéo dài mãi. Ngược lại, tất cả những tư tưởng, lời nói và hành động phát sinh bởi trí tuệ, hoàn toàn trong sạch (vượt ra ngoài ý niệm thiện và bất thiện), tuyệt đối không phát xuất từ tham, sân, si v.v..., thì không phải là hành; vì chúng có công năng phá trừ vô minh, giúp chúng sinh vượt thoát đại dương sinh tử.

(04) Thức đây là nghiệp thức (tức nghiệp chủng thức, hay a lại da thức). Tất cả các nghiệp nhân do hành tạo tác đều được huân tập vào thức, và nó sẽ mang theo tất cả các nghiệp nhân đó đi đầu thai để bắt đầu một sinh mạng mới. Lúc bà mẹ thụ thai, chính đó là lúc thức kết hợp với tinh trùng và noãn châu của cha mẹ mà tượng nên bào thai. Nếu có tinh huyết của cha mẹ, mà không có thức thì nhất định không có bào thai. Như vậy, thức chính là yếu tố nối tiếp giữa đời sống quá khứ và đời sống hiện tại, và cũng là giai đoạn đầu tiên của đời sống hiện tại. Kinh luận Phật giáo nguyên thỉ gọi nó là “thức tái sinh” hay “tâm nối liền”.

(05) Sắc pháp là tất cả các pháp thuộc về vật chất; là từ ngữ được hiểu theo nghĩa rộng của “SẮC”. Theo nghĩa này, “sắc” là chỉ chung cho các thứ vật chất, là những vật có hình trạng, có chiếm một khoảng không gian nhất định, làm chướng ngại cho nhau, và có tính chất thay đổi, tàn hoại. Trong năm uẩn, sắc thuộc về “sắc uẩn”. Tông Duy Thức chia vạn pháp ra làm 100 pháp, gồm trong 5 nhóm (tâm pháp, tâm sở pháp, sắc pháp, tâm bất tương ưng hành pháp và vô vi pháp), thì sắc nằm trong nhóm thứ ba, “sắc pháp”, gồm có 11 pháp: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân (năm căn, tức là sắc ở trong), hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc (năm cảnh, tức là sắc ở ngoài), và vô biểu sắc (những ảnh tượng chỉ có trong ý thức). Trong khi đó, theo nghĩa hẹp, “sắc” chỉ là một trong năm cảnh, là đối tượng của nhãn căn mà thôi. Từ “sắc pháp” không nằm trong nghĩa hẹp này.

(06) Do nghiệp thức phát động mà phát hiện ra các hiện tượng tinh thần (danh) và vật chất (sắc) của bản thân con người. Bản thân con người là một hợp thể của năm uẩn, trong đó, bốn uẩn thọ, tưởng, hành và thức chỉ có tên mà không có hình chất, không thể thấy, nghe, ngửi, nếm hay chạm xúc được, nên gọi là “danh”; còn uẩn sắc, tức là phần sinh lí của bản thân do bốn nguyên tố (đất, nước, gió, lửa) cấu thành, có hình chất, màu sắc, mùi vị, có thể thấy, nghe, ngửi, nếm, hay chạm xúc được, nên gọi là “sắc”. “Danh sắc” là giai đoạn thứ hai của đời sống hiện tại (sau giai đoạn “thức”). Trong giây phút đầu tiên khi bà mẹ thụ thai –tức là nghiệp thức kết hợp với tinh huyết của cha mẹ– thì danh chính là nghiệp thức (tức là uẩn thức bao gồm cả ba uẩn thọ, tưởng và hành, phần tinh thần của bản thân), và sắc chính là tinh trùng và noãn châu (tức là uẩn sắc, phần sinh lí của bản thân).

(07) Lục nhập, hay lục căn, tức là sáu giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý), dần dần hiện rõ theo sự phát triển của bào thai, từ chỗ thật giản dị lúc mới được tượng hình, trở thành vô cùng phức tạp lúc đã phát triển đến mức toàn diện. Chúng hoạt động một cách tự nhiên, mầu nhiệm như một guồng máy tinh diệu, mà không do một vị thần (thượng đế) nào sáng tạo hay điều khiển cả.

(08) Mỗi giác quan đều có những hoạt động và đối tượng riêng biệt. Một giác quan (căn), khi chạm với đối tượng (cảnh) của nó thì phát sinh cái biết (thức) của giác quan đó: Mắt (nhãn) thấy vật (sắc) liền có cái biết của mắt về vật (nhãn thức); tai (nhĩ) nghe tiếng (thanh) liền có cái biết của tai về tiếng (nhĩ thức); v.v... Điểm giao tiếp của ba yếu tố căn, cảnh và thức được gọi là “xúc”. Nói cách khác, “xúc” là một loại tác động làm cho tâm biết vật. Như vậy, cái “xúc” ở đây khác với cái “xúc” trong sáu cảnh (lục cảnh hay lục trần). Xúc cảnh (hay xúc trần) là đối tượng của thân căn, tức là những tính chất cứng, mềm, trơn, nhám, nóng, lạnh v.v... của vật chất mà khi thân thể đụng chạm tới thì biết được.

(09) Hữu nghĩa là có – có các nghiệp nhân (thiện và bất thiện) tạo ra ở đời này; và có các nghiệp quả (vui sướng hay khổ đau, cũng tức là các cảnh giới của các loài chúng sinh khác nhau – lục đạo) sẽ nhận chịu ở đời sau. Như vậy, “hữu” được coi như “hành”, cả hai đều là hành động tạo nghiệp, nhưng khác nhau ở chỗ: “Hành” là tạo nghiệp trong đời quá khứ, làm điều kiện thọ sinh trong đời hiện tại; còn “hữu” là tạo nghiệp trong đời hiện tại, làm điều kiện thọ sinh trong đời vị lai.

BÀI TẬP

1) Thanh văn thừa và Duyên giác thừa khác nhau chỗ nào?

Thanh văn thừa y vào giáo pháp “bốn sự thật” mà tu tập, còn Duyên giác thừa thì y vào giáo pháp “mười hai nhân duyên” mà tu tập; đó là chỗ khác nhau giữa hai thừa.

2) Có gì khác nhau giữa Duyên giác và Độc giác?

Duyên giác là các vị hành giả nhờ nghe và tu tập theo giáo pháp “mười hai nhân duyên” do Phật nói mà được giác ngộ. Độc giác là những vị hành giả sinh trong đời không có Phật, nhưng nhờ có duyên tu từ kiếp trước, thấy các trạng thái sinh diệt biến đổi của vạn vật mà nhận chân được tính chất vô thường của thế gian, nhân đó mà dứt trừ được phiền não vô minh; hoặc có những hành giả ẩn cư nơi chốn núi rừng, nhân thấy cảnh hoa bay lá rụng mà trí tuệ bừng sáng, dứt hết phiền não vô minh.

3) Hãy giải thích nhóm từ “thập nhị hũu chi”.

“Thập nhị hữu chi” tức là “thập nhị nhân duyên”. Chữ “hữu” nghĩa là có, chỉ cho các loài hữu tình tồn tại trong thế gian; chữ “chi” nghĩa là khâu, điều kiện. “Thập nhị hữu chi” hay “thập nhị nhân duyên” là mười hai khâu, hay mười hai điều kiện bao trùm cả vòng sinh tử luân hồi mà các loài hữu tình hằng lưu chuyển trong đó.

4) Trong mười hai nhân duyên, hai chi nào là nguyên nhân ở đời quá khứ? Năm chi nào là kết quả ở đời hiện tại? Ba chi nào là nguyên nhân ở đời hiện tại? Hai chi nào là kết quả ở đời vị lai?

Trong mười hai nhân duyên, vô minh và hành là hai nguyên nhân ở đời quá khứ; thức, danh sắc, lục nhập, xúc và thọ là năm kết quả ở đời hiện tại; ái, thủ và hữu là ba nguyên nhân ở đời hiện tại; sinh và lão tử là hai kết quả ở đời vị lai.

5) Hãy giải thích các từ “danh sắc”, “lục nhập”, “xúc” và “hữu”.

“Danh sắc” là một hợp thể gồm có “danh” và “sắc”. Danh là tên, chỉ cho tâm thức, chỉ có tên mà không có hình chất. Sắc là vật chất, chỉ cho bào thai mới được tượng hình ở những giây phút đầu tiên. “Danh sắc” là chỉ cho bào thai lúc mới được tượng hình, tức là giai đoạn thứ hai của đời sống hiện tại – sau giai đoạn đầu tiên là “thức”.

“Lục nhập” là sáu căn, chỉ cho sáu giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) dần dần thành hình đầy đủ theo sự phát triển của thai nhi; đó là lúc thai nhi sắp ra đời.

“Xúc” là tiếp xúc, chỉ cho giai đoạn sau khi em bé đã ra đời, tiếp xúc với hoàn cảnh ở chung quanh.

“Hữu” tức là có, chỉ cho các hành động tạo nghiệp (thiện hay bất thiện) của con người, và đã có tạo nghiệp thì chắc chắn sẽ có quả báo ở kiếp sau.

Duyên Giác Thừa Và Mười Hai Nhân Duyên (Phần 2)

Thứ tự của mười hai nhân duyên, đối với sự diễn biến thay đổi cho nhau của nhân quả ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai, được phân tích rất tường tận; vả lại, trật tự cũng rất rành mạch. Muốn tránh kết quả thì phải tiêu diệt nguyên nhân, đó là chỗ giác ngộ của các hành giả Duyên giác thừa.

Nếu theo vòng lưu chuyển, mỗi một chi trong mười hai nhân duyên đều do nhân làm điều kiện sinh ra quả – nhân sinh cho nên quả sinh. Đó là: Vô minh duyên (làm điều kiện sinh ra) hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh dắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên lão tử. Đây là nhân duyên chịu luân hồi của tất cả các loài hữu tình trải qua ba đời. Thật là rõ ràng: Do vì vô minh đã phát sinh mà mười một chi sau đó không thể không phát sinh.

Nếu theo vòng hoàn diệt, mỗi một chi trong mười hai nhân duyên đều do bởi nhân tiêu diệt cho nên quả cũng tiêu diệt. Đó là: Vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, thức diệt thì danh sắc diệt, danh sắc diệt thì lục nhập diệt, lục nhập diệt thì xúc diệt, xúc diệt thì thọ diệt, thọ diệt thì ái diệt, ái diệt thì thủ diệt, thủ diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sinh diệt, sinh diệt thì lão tử diệt. Đây là nhân duyên thoát khỏi ba cõi của tất cả các hành giả. Thật là rõ ràng: Do bởi vô minh đã diệt mà mười một chi sau đó không thể không diệt.

Trong bốn sự thật thì mười hai nhân duyên thuộc hai sự thật khổ và tập. Hai nhân vô minh và hành ở đời quá khứ, cùng với ba nhân ái, thủ và hữu ở đời hiện tại, đều thuộc ve tập đế; năm quả thức, danh sắc, lục nhập, xúc và thọ ở đời hiện tại, cùng với hai quả sinh và lão tử ở đời vị lai, đều thuộc về khổ đế. Nếu hành giả cảm nhận được sự khổ và nguyên nhân của sự khổ mà phát tâm tu đạo, dùng trí tuệ quán chiếu để phá trừ nguồn cội sinh tử, thoát khỏi lưới vô minh, đó chính là đạo đế. Đến khi vô minh đã diệt mà lão tử cũng phải diệt, thì đó chính là diệt đế vậy.

Khi đã sáng tỏ về hai lớp nhân quả trong vòng thế gian và xuất thế gian, quí vị hành giả nhà Phật, đối với các vấn đề sáu loại phàm từ đâu mà tới, hay bốn hạng thánh do đâu mà đi, đã thấy rõ như bàn tay. Nay xin đem mười hai nhân duyên cùng với nhân quả ba đời lập thành đồ biểu sau đây, nhờ đó mà thấy rõ mối quan hệ nhân nơi hoặc mà tạo nghiệp, nhân nơi nghiệp mà chịu khổ, của tất cả chúng sinh trong ba cõi(1).

CHÚ THÍCH

01. “Đệ thiện” nghĩa là diễn biến thay đổi cho nhau.

02. Tất cả chúng sinh tạo nghiệp, chịu sinh tử, gọi là “lưu chuyển”.

03. Niết bàn cũng gọi là diệt độ. Hành giả tu tập chứng niết bàn, gọi là “hoàn diệt”.

04. “Quán trí” tức là chánh trí quán chiếu thấy rõ chân tướng của vạn pháp.

05. Sáu loại chúng sinh Trời, Người, A tu la, Súc sinh, Ngạ quỉ và Địa ngục đều thuộc địa vị phàm phu, gọi là “lục phàm”. Xin xem lại chú thích số 3, bài 15.

06. Phật, Bồ tát, Duyên giác và Thanh văn là bốn hạng thánh nhân, gọi là “tứ thánh”.

07. “Giới nội” tức là Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Ba cõi này đối với các cõi tịnh độ của chư Phật và Bồ tát ở “giới ngoại” (ngoài ba cõi) mà gọi là “giới nội”.

PHỤ CHÚ

(01) Nhóm từ “trong ba cõi” là dịch từ Hán ngữ “giới nội”. Chữ “giới” ở đây là tiếng gọi tắt của từ “tam giới” (ba cõi); và chữ “nội” nghĩa là ở bên trong. “Giới nội” là ở trong ba cõi: Dục, Sắc và Vôsắc; cũng tức là trong vòng sinh tử luân hồi. Ba cõi là thế giới của phiền não, khổ đau, là nơi các loài chúng sinh phàm phu qua lại. Trong khi đó, các vị Bồ tát lớn và chư Phật đều dứt tuyệt phiền não, giải thoát khỏi ba cõi, gọi là “giới ngoại”. Kinh Thắng Man phân tích có hai loại sinh tử: phần đoạn sinh tử và bất tư nghị biến dịch sinh tử. Phần đoạn sinh tử là sự sinh tử của các loài chúng sinh ở giới nội, do phiền não, nghiệp lực mà luân hồi trong sáu đường. Bất tư nghị biến dịch sinh tử là sự sinh tử của chư Phật và Bồ tát, tuy đã thoát khỏi vòng luân hồi, nhưng vì bi nguyện độ sinh mà còn phải qua lại trong ba cõi để thực hiện hạnh nguyện cứu độ chúng sinh.

BÀI TẬP

1) Theo vòng lưu chuyển thì mười hai nhân duyên lần lượt duyên như thế nào?

Theo vòng lưu chuyển thì mỗi chi trong mười hai nhân duyên đều là điều kiện (duyên) để sinh ra quả là chi tiếp theo sau; đó là: Vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, và sinh duyên lão tử.

2) Theo vòng hoàn diệt thì mười hai nhân duyên lần lượt diệt như thế nào?

Theo vòng hoàn diệt thì mỗi chi trong mười hai nhân duyên sẽ bị diệt nếu chi ở trước nó (làm nhân) đã bị diệt; đó là: Lão tử diệt vì sinh diệt, sinh diệt vì hữu diệt, hữu diệt vì thủ diệt, thủ diệt vì ái diệt, ái diệt vì thọ diệt, thọ diệt vì xúc diệt, xúc diệt vì lục nhập diệt, lục nhập diệt vì danh sắc diệt, danh sắc diệt vì thức diệt, thức diệt vì hành diệt, hành diệt vì vô minh diệt. Đó là nói theo chiều nghịch. Nếu nói theo chiều thuận thì: vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, thức diệt thì danh sắc diệt, danh sắc diệt thì lục nhập diệt, lục nhập diệt thì xúc diệt, xúc diệt thì thọ diệt, thọ diệt thì ái diệt, ái diệt thì thủ diệt, thủ diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sinh diệt, sinh diệt thì lão tử diệt.

3) Trong mười hai nhân duyên, những chi nào thuộc về tập đế? Những chi nào thuộc về khổ đế?

Trong mười hai nhân duyên, hai nhân ở đời quá khứ là vô minh và hành, cùng với ba nhân ở đời hiện tại là ái, thủ và hữu, đều thuộc về tập đế; năm quả ở đời hiện tại là thức, danh sắc, lục nhập, xúc và thọ, cùng với hai quả ở đời vị lai là sinh và lão tử, đều thuộc về khổ đế.

4) Đứng trên nghĩa lí của mười hai nhân duyên mà nói thì thế nào là đạo đế và diệt đế?

Nếu hành giả thấy rõ mười hai nhân duyên chính là những đau khổ và nguyên nhân của đau khổ từng đày đọa mình từ vô lượng kiếp, giờ đây muốn chấm dứt khổ đau, vượt thoát sinh tử, nên phát tâm tu hành, dùng trí tuệ quán chiếu tìm ra nguồn cội vô minh, tu tập nhiều pháp môn để dứt trừ phiền não, phá tan vô minh; đó là đạo đế. Khi phiền não đã diệt, màn vô minh đã bị phá tan, thì lưới sinh tử cũng bị rách tung, hành giả giải thoát ra ngoài ba cõi, chứng được cảnh giới niết bàn tịch diệt; đó là diệt đế.

5) Trong mười hai nhân duyên, những chi nào thuộc về hoặc? Những chi nào thuộc về nghiệp? Những chi nào thuộc về khổ?

Trong mười hai nhân duyên, ba chi vô minh (nhân quá khứ), ái và thủ (nhân hiện tại) thuộc về “hoặc”; hai chi hành (nhân quá khứ) và hữu (nhân hiện tại) thuộc về “nghiệp”; bảy chi thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ (quả hiện tại), sinh và lão tư (quả vị lai) thuộc về “khổ”.

Quay Về Nương Tựa Ba Ngôi Báu

Nhà Phật xưng Phật, Pháp, Tăng là Ba Ngôi Báu. Ba Ngôi Báu này đã được thành lập ngay sau khi đức Phật Thích Ca Mâu Ni độ cho năm vị tì kheo tại vườn Lộc dã. Lúc bấy giờ đức Thích Tôn là Phật bảo, giáo lí tứ đế là Pháp bảo, và năm vị tì kheo là Tăng bảo; đó là “hóa tướng Tam Bảo”, nghĩa là cái tướng trạng giáo hóa chúng sinh của đức Phật. “Hóa tướng Tam Bảo” cũng gọi là “biệt thể Tam Bảo”, hay “chân thật Tam Bảo”(1), mà quan điểm của đại thừa và tiểu thừa có chỗ khác nhau: Đại thừa thì cho rằng ba thân của Phật là Phật bảo, pháp môn sáu pháp qua bờ là Pháp bảo, và mười bậc thánh là Tăng bảo; còn tiểu thừa thì cho rằng đức Phật với ứng thân một trượng sáu là Phật bảo, các pháp môn bốn sự thật và mười hai nhân duyên là Pháp bảo, và các hàng Thanh văn, Duyên giác là Tăng bảo.

Sau khi đức Phật nhập diệt, phạm âm chìm lắng, thánh tăng dần dần tàn lụi, hóa tướng Tam Bảo không còn nhìn thấy nữa. Do đó mới lấy các bức tượng bằng đất, gỗ hay giấy làm Phật bảo, ba tạng Kinh Luật Luận làm Pháp bảo, chư vị tì kheo thọ giới cụ túc làm Tăng bảo; đó tức là “trụ trì Tam Bảo”(2). Nếu nói theo nghĩa rộng, tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, đó tức là Phật bảo. Trong Phật tánh đã có đầy đủ tất cả các pháp trong sạch, đó tức là Pháp bảo. Phật tánh có nghĩa là không sai trái, không tranh cãi, đó tức là Tăng bảo. Đây gọi là “lí thể Tam Bảo”(3). Lại nữa, trong chữ “Phật” có bao hàm cái nghĩa hiểu biết và soi tỏ, đó là Phật bảo; có bao hàm cái nghĩa nền nếp, phép tắc, đó là Pháp bảo; có bao hàm cái nghĩa không có lỗi sai trái và tranh cãi, đó là Tăng bảo. “Pháp” là pháp thân của Phật, tức là Phật bảo; nhờ đó mà thoát khỏi ba cõi, chứng niết bàn, đó là Pháp bảo; y nơi pháp mà tu hành, đó là Tăng bảo. “Tăng” có đầy đủ trí tuệ quán chiếu, tức là Phật bảo; có đầy đủ nền nếp phép tắc, tức là Pháp bảo; có đầy đủ hòa kính, đó là Tăng bảo. Đây gọi là “nhất thể Tam Bảo”, hay “đồng thể Tam Bảo”, hoặc “đồng tướng Tam Bảo”(4), nghĩa là mỗi Ngôi Báu trong Ba Ngôi Báu đều có ý nghĩa đầy đủ, trọn vẹn của cả ba Ngôi Báu.

“Qui y” là ý nói qui thuận và nương tựa. Người mới học Phật lòng tin chưa vững chắc, năng lực chưa dồi dào, cần phải quay về nương tựa Ba Ngôi Báu để được giúp đỡ, mới có thể thành tựu đạo nghiệp. Đó là ý nghĩa cùng công hiệu của sự “qui y”. “Qui y” lại có nghĩa là quay trở về, tức là từ vô thỉ đến nay, vì đã xoay lưng bỏ Ba Ngôi Báu mà đi, để phải chịu thống khổ trong vòng luân hồi, nay biết rõ lỗi lầm ngày trước, tự mình phải chuyển hướng về Ba Ngôi Báu, mới có thể vượt thoát dòng sinh tử.

Đệ tử Phật, sau khi qui y Tam Bảo mới chính thức là tín đồ của Phật giáo; vì vậy, ba sự quay về nương tựa còn có tác dụng làm cho chính đáng danh nghĩa và xác định thân phận(5). “Quay về nương tựa Phật” tức là quay về nương tựa với tất cả chư Phật, chứ không giới hạn ở một đức phật nào. “Quay về nương tựa Pháp” tức là quay về nương tựa với tất cả Kinh Luật Luận trong nhà Phật, chứ không giới hạn ở một pháp môn nào. “Quay về nương tựa Tăng” tức là quay về nương tựa với tất cả từ trên các bậc hiền thánh tăng, dưới đến quí vị phàm phu tăng, chứ không giới hạn ở một vị tì kheo nào. Sau khi thọ nhận ba sự quay về nương tựa, người Phật tử vĩnh viễn tôn Phật làm thầy, không bao giờ quay sang nương tựa nơi thiên ma, ngoại đạo; tôn Pháp làm thầy, không bao giờ quay sang nương tựa nơi tà giáo ngoại đạo; tôn Tăng làm thầy, không bao giờ quay sang nương tựa nơi đồ chúng các tôn giáo khác. Nếu gìn giữ mãi mãi đức tin này mà không thay đổi, trong khắp các đời vị lai sẽ luôn luôn được gần gũi Tam Bảo, hằng ở trong chánh đạo.

CHÚ THÍCH

01. Xin xem lại chú thích số 1, bài 17.

02. Xin xem lại chú thích số 2, bài 17.

03. Ba thân của Phật là pháp thân, báo thân và ứng thân.

04. Xin xem lại chú thích số 7, bài 14.

05. Đức Như Lai đã vì các hàng Nhị thừa, Bồ tát Địa tiền và phàm phu mà thị hiện ứng thân yếu kém, cao một trượng sáu thước, là thân lượng thông thường của Phật ứng hóa. Khi đức Thích Tôn trụ thế, Ngài đã ứng hiện kim thân một trượng sáu.

06. Âm thanh của Phật có năm tướng trong sạch: chính trực, hòa nhã, trong suốt, sâu sắc tròn đầy (từ Hán ngữ là “thâm mãn”, tác giả viết là “thanh mãn”, không đúng. – HC), nghe xa cùng khắp; đó là “phạm âm”, là một trong 32 tướng của đức Phật.

07. Các pháp đều do nhân duyên sinh, trước nhân này lại có nhân khác, cứ lần dò truy cứu mãi để tìm cái nhân đầu tiên của tất cả chúng sinh và vạn pháp thì không thể tìm được, cho nên gọi là “vô thỉ” – tức chỉ cho thời gian cách nay rất xa.

08.“Ngoại đạo” tức là các đạo giáo được thành lập ngoài đạo Phật, cũng tức là các thứ tà giáo đứng ngoài chân lí.

09.“Thiên ma” tức ma vương Ba tuần ở cõi trời thứ sáu (tức cõi trời Tha hóa tự tại của cõi Dục – HC), có vô số quyến thuộc, thường gây chướng ngại cho những người tu hành theo đạo giác ngộ.

PHỤ CHÚ

(01) Ba Ngôi Báu Phật, Pháp và Tăng, mỗi Ngôi Báu đều có tướng trạng khác nhau: Phật là bậc có tư cách và phẩm hạnh cao thượng, trải một thời gian tu hành đã thành bậc đại giác, chấm dứt sinh tử luân hồi; Pháp là tất cả những giáo pháp của Phật đã nói ra trong suốt thời gian tại thế, nhằm xiển dương các chân lí mà Ngài đã khám phá; Tăng là tất cả đồ chúng nguyện tu tập theo giáo pháp của Phật. Vì Ba Ngôi Báu, mỗi Ngôi Báu đều có tướng trạng khác nhau như thế, cho nên gọi là “biệt thể Tam Bảo” hay “biệt tướng Tam Bảo”. Bản chất của Ba Ngôi Báu là trong sạch, sáng suốt, dứt tuyệt phiền não, phá tan vô minh, giải thoát sinh tử luân hồi, cho nên gọi là “chân thật Tam Bảo”.

(02) Các hình tượng (Phật), ba tạng giáo điển Kinh Luật Luận (Pháp), và tập thể những người tu học và xiển dương Phật pháp (Tăng), là Ba Ngôi Báu ở thế gian trong thời không có Phật tại thế, có năng lực duy trì và lưu truyền Phật pháp từ thế hệ này sang thế hệ khác, gọi là “trụ trì Tam Bảo” hay “thế gian trụ trì Tam Bảo”.

(03) Đứng về thể tánh chân lí, hễ nói đến “chúng sinh” là liền có đủ cả ba ngôi báu Phật, Pháp và Tăng, đó gọi là “lí thể Tam Bảo”.

(04) Nói về ý nghĩa cùng bản chất, tuy ba ngôi báu Phật, Pháp và Tăng có ba tên khác nhau, nhưng thể tánh thì chỉ là một: Trong mỗi ngôi báu Phật, Pháp hay Tăng đều có đầy đủ cả ba ngôi báu. Đó gọi là “nhất thể Tam Bảo”, hay “đồng thể Tam Bảo”, hoặc “đồng tướng Tam Bảo”.

(05) Từ Hán ngữ “chính danh” nghĩa là đúng với danh phận. Thầy thì sống, xử sự đúng với cương vị bậc thầy; trò thì sống, xử sự đúng với cương vị học trò; tì kheo thì sống, xử sự đúng với cương vị một vị tì kheo; sa di thì sống, xử sự đúng với cương vị một vị sa di; v.v... Như thế gọi là “chính danh”. “Định Phận” nghĩa là thân phận được xác định rõ ràng, không mập mờ. Muốn trở thành một Phật tử thì điều kiện thiết yếu đầu tiên phải là “qui y Tam Bảo”. Chỉ có hành động “qui y Tam Bảo” mới xác định thân phận mình là một Phật tử chính thức – tức là “định phận”; và cũng chỉ có hành động “qui y Tam Bảo” mới chứng minh được cái danh nghĩa Phật tử của mìn tức là “chính danh”.

BÀI TẬP

1) Thời đức Thích Tôn trụ thế, Ba Ngôi Báu đầu tiên được thành lập vào lúc nào?

Thời đức Thích Tôn còn trụ thế, Ba Ngôi Báu được thành lập đầu tiên lúc đức Thích Tôn độ cho năm vị tì kheo nhóm Kiều Trần Như tại vườn Lộc dã.

2) Đại thừa coi những gì là Ba Ngôi Báu? Tiểu thừa coi những gì là Ba Ngôi Báu?

Đối với đại thừa, Ba Ngôi Báu gồm có: ba thân của Phật là Phật bảo; giáo pháp sáu pháp qua bờ là Pháp bảo; mười hàng thánh là Tăng bảo. Đối với tiểu thừa, Ba Ngôi Báu gồm có: ứng thân của Phật là Phật bảo; các giáo pháp bốn sự thật và mười hai nhân duyên là Pháp bảo; các hàng Thanh văn, Duyên giác là Tăng bảo.

3) Sau khi Phật diệt độ, “trụ trì Tam Bảo” là gì?

Sau khi Phật diệt độ, tăng tín đồ Phật giáo coi các tượng Phật bằng gỗ, đất, giấy v.v... là Phật bảo; ba tạng giáo điển Kinh Luật Luận là Pháp bảo; chư vị tì kheo là Tăng bảo – và được gọi là “trụ trì Tam Bảo”.

4) Ý nghĩa và công hiệu của việc “qui y Tam Bảo” là gì?

“Qui y” nghĩa là quay về nương tựa. Người phàm phu vì bị vô minh che lấp, nên từ lâu đã bị lầm đường lạc lối, nay nhờ phước duyên gặp được Phật pháp, phát tâm tu học, đó là có sự chuyển hóa tốt. Nhưng điều cốt yếu trước tiên là phải “qui y Tam Bảo” để chính thức trở thành người Phật tử chân chánh, thì mới được gần gũi Tam Bảo, được dạy dỗ, hướng dẫn tu tập; nhờ đó mà đạo nghiệp mới mong thành tựu viên mãn. Đó là ý nghĩa và công hiệu của việc “qui y Tam Bảo”.

5) Việc qui y Tam Bảo có tác dụng làm cho “chính danh” và “định phận”, ý nghĩa đó nằm ở chỗ nào?

Hành động qui y Tam Bảo có tác dụng làm cho người Phật tử được “chính danh” và “định phận”; bởi vì, chỉ sau khi đã qui y Tam Bảo thì người Phật tử mới được công nhận là Phật tử chính thức, trên danh nghĩa cũng như trong thân phận. Với danh nghĩa và thân phận một Phật tử chính đáng, kể từ lúc đó, người Phật tử sẽ tôn kính chư Phật làm bậc Thầy cao tột, vĩnh viễn không nương tựa nơi bất cứ vị trời, thần, ma quỉ nào khác; sẽ tu học theo vô lượng pháp môn của chư Phật, vĩnh viễn không nghe theo các thứ tà giáo và ngoại đạo; sẽ y chỉ nơi chư tăng làm đạo sư thân cận, vĩnh viễn không kết phe đảng hay bè bạn với những kẻ xấu xa, bạo ác, vô lương, bất chánh.

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 19, 20 Và 21

1. Tất cả mọi người chỉ có hai con đường: Từ vô thỉ đến nay, những gì đã trải qua ở trong ba cõi sáu đường, đều thuộc con đường “lưu chuyển”; từ sau khi tu theo chánh đạo, tất cả tư tưởng và hành động, hiển nhiên đều là nhàm chán sự đau khổ của sinh tử, mà xu hướng về niết bàn, cho nên từ lúc bắt đầu hạ quyết tâm cho đến khi thành Phật, đều thuộc con đường “hoàn diệt”. Tuy đang trong thời gian tu tập, nhưng vì sắc thân chưa tàn tạ, đạo quả chưa đạt thành, cho nên chư hành giả cũng không khỏi có tư tưởng và hành động; nhưng, những tư tưởng và hành động này, chỉ là những thi thố để ứng phó với hoàn cảnh, cùng để kết thúc lúc tàn cuộc (của sinh tử) mà thôi, không giống như tình trạng của thời tâm tính bồng bột nông nổi, đuổi hình bắt bóng lăng xăng trong quá khứ. Cho nên, tuy sắc thân vẫn còn, nhưng họ đã thực sự giữ được trạng thái tĩnh lặng đối với ba chi ái, thủ và hữu ở thế gian; bề ngoài, tuy họ cũng ăn cơm mặc áo và làm việc mưu sinh giống như người đời, nhưng không để phải dẫn đến (quả báo) sinh và lão tử ở đời vị lai.

2. Người chết yểu, mới sinh ra đã chết, cố nhiên là không có già, nhưng, không luận là mạng sống của họ ngắn ngủi đến thế nào, cái nguyên lí “già chết” vẫn có đầy đủ; chẳng qua là cái thời gian già chết đó đã bị thu ngắn lại trong một sát na. Ví dụ như, một ngày đêm ở cõi trời Đâu suất dài bằng bốn trăm năm ở nhân gian, vậy thì, đời sống mấy mươi năm của chúng ta chỉ bằng một giờ ở cõi ấy, há chẳng phải chúng ta cũng là chết yểu ư? Nhưng chúng ta nhất nhất đều đầy đủ cả sinh lão bệnh tử đấy chứ! Theo đó mà suy, những loài như triêu khuẩn (sáng sinh tối chết), ve sầu (chỉ sống mùa hè), phù du (sớm sinh tối chết), (1) đối với chúng ta thì chúng chỉ sống một thời gian ngắn ngủi, nhưng dường như chúng cũng có cả một đời sống gồm sinh lão bệnh tử. Hằng hà sa số kiếp với một cái khảy móng tay, đều không có cách nào tính toán được, thì sự sống lâu hay chết yểu cũng không cần phải so đo.

3. Tu học theo đạo Phật mà không qui y Tam Bảo là không thể được. Đạo phật là do đức Phật khai sáng. Giáo pháp của Phật là do chính đức Phật giảng dạy. Tuân thủ phép tắc của Ngài, học giáo pháp của Ngài, mà không qui thuận với người của Ngài, không cung kính và đãi ngộ chân thành với đồ đệ của Ngài, thì có thể biết đó là tánh ngang ngược nghịch loạn của kẻ không hề tu thân, lại có thể biết đó là tính cố chấp của kẻ ương ngạnh chỉ muốn làm theo ý mình;(2) những người như thế thì mong gì có thể tu nhân chứng quả! Xưa Tử Hạ(3) dạy học ở Tây hà, chưa từng truy tôn đức Khổng Tử trước mặt học trò, Tăng Tử(4) còn trách cứ ông, cho đó là tội lớn thứ nhất; Nho và Phật tuy không đồng môn, nhưng lí lẽ ấy thì nhất trí. Huống chi người mới tu học, khí lực chưa đầy đủ, oai nghi phép tắc hoàn toàn chưa biết, nếu không qui y Tam Bảo thì sẽ không ai giúp đỡ, sẽ bị cô lập, khó hi vọng thành công. Há không nghe đại sư Liên Trì, khi chú thích kinh A Di Đà, có nói: “Cánh còn mềm chỉ có thể nương vào cành; trẻ thơ phải luôn ở bên cạnh mẹ.” ư? Chúng ta lông cánh còn chưa đầy đủ, tay chân còn chưa cứng cáp, mà đã muốn bay cao nhảy xa, thật là không tự lượng sức mình! Hàng Bồ tát Mười địa mà còn chưa dám xa rời chư Phật, huống chi là hạng phàm phu thô lậu.

4. Nếu bảo mọi việc trong thiên hạ chỉ cần chân thật là được, không cần phải có nghi thức, mới nghe thì có vẻ đúng, nhưng lại không đúng. Như sự phối hợp giữa nam nữ, so với tình huống của con trống và con mái, con đực và con cái nơi các loài cầm thú, thì không khác nhau bao nhiêu; như vậy thì loài người cũng cứ bắt chước cầm thú, tùy lúc, tùy nơi, tùy người mà giao hợp là được rồi, hà tất phải cử hành nghi thức kết hôn thật long trọng chi cho thêm phiền phức! Và như vậy thì ba trăm lễ nghi, ba ngàn oai nghi của nhà Nho, cũng như ba ngàn oai nghi, sáu vạn tế hạnh của nhà Phật, đều là dư thừa cả; chẳng lẽ thánh hiền chế định các thứ lễ pháp, kiến thức của các ngài đều không bằng chúng ta sao? Phải biết rằng, chưa tham dự lễ qui y, cùng với đã tham dự lễ qui y, không những chỉ khác nhau ở sự thật bề ngoài, mà còn khác nhau –và đây mới là điều then chốt– ở tâm trạng bên trong. Sự kiện này, chỉ những ai đã từng trải qua mới thấy rõ, người ngoài cửa làm sao biết được! Nếu nói theo Duy Thức Học, sau khi đã có một ấn tượng sâu sắc, sức huân tập của ấn tượng đó mới vào đến thức thứ tám, khiến cho chủng tử khởi lên tác dụng biến chuyển; nếu không có một cử động gì thì sẽ hoàn toàn không có cái hiệu năng huân tập ấy.

5. Vị thầy để qui y, nếu chọn được một vị hòa thượng vừa có đạo đức vừa có học thức, đương nhiên là điều tốt nhất; bởi vì, sau khi đã cùng với vị ấy phát sinh liên hệ, đối với mọi vấn đề tu dưỡng, hành giả có thể thọ giáo học tập, lấy đó làm tấm gương tốt(5), hoặc làm tăng thượng duyên(6) cho mình; nếu có tài vật để cúng dường, thì vị ấy cũng còn là ruộng phước lớn. Nếu không phải vì sự học vấn, mà chỉ là thỉnh một vị làm đại biểu (cho tăng đoàn) để dẫn dắt hoặc chứng minh mà thôi, hay trong vùng phụ cận không có vị nào là trưởng lão cao đức, thì cứ vị nào đã thọ giới cụ túc làm tì kheo, mình đều có thể qui y, bất tất phải đòi hỏi quá đáng. Vấn đề căn bản vẫn là tự mình có tinh tấn bền vững hay không. Việc này cũng giống như đi học, nếu tự mình không có ý chí cầu học, dù có mời một vị tiến sĩ(7) giỏi nhất thiên hạ về làm thầy giáo, cũng vô dụng mà thôi. Trong những năm còn tại thế, đức Thích Tôn từng thân tự thuyết pháp, nhưng có phải ai tham dự pháp hội cũng đều chứng quả cả đâu! Thế mới biết, nếu tự mình không tinh cần thì dù là đức Phật cũng không có cách nào cứu độ, huống chi là qui y với thầy.

6. Trong kinh điển phần nhiều ghi chép các vị đệ tử Thanh văn của Phật, mà không thấy có các hành giả Duyên giác, là vì Duyên giác đã được bao hàm trong Thanh văn; mười hai nhân duyên đã có bao hàm trong bốn sự thật vậy. Trong giáo pháp mười hai nhân duyên, bảy chi gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, sinh và lão tử, đều là khổ đế; năm chi gồm vô minh, hành, ái, thủ và hữu, đều là tập đế; đoạn trừ tâm tưởng vô minh, không làm các việc ác, đó là đạo đế; đạt đến chỗ chấm dứt sinh và lão tử là diệt đế. Xem như thế, mười hai nhân duyên không khác gì bốn sự thật; vậy, pháp đã có thể được hàm nhiếp trong bốn sự thật thì người cũng có thể được hàm nhiếp trong chúng Thanh văn.

7. Quay về nương tựa Phật sẽ không đọa vào Địa ngục, quay về nương tựa Pháp sẽ không đọa vào Ngạ quỉ, quay về nương tựa Tăng sẽ không đọa vào Súc sinh; đó là sự thật. Không thọ ba sự quay về nương tựa thì khó bảo đảm là không đọa vào ba đường dữ. Sau khi thọ ba sự quay về nương tựa, tuy có nhờ được sức gia hộ của Tam Bảo, nhưng trong tự tâm cũng phải có sức của chính mình, gắng công huân tập pháp trong sạch thì mới chế ngự được các chủng tử xấu, không để cho chúng phát khởi thành hiện hành(8). Xem thế thì ba sự quay về nương tựa vốn gồm đủ cả hai sức tự lực và tha lực, giống như tu pháp môn Tịnh độ. Ý nghĩa tu dưỡng của chúng cũng rất nhiều, mà những sự kiện liên hệ với chúng cũng không phải là đơn giản, – hãy nói một việc như “không đọa vào ba đường dữ”, cũng đủ thấy chúng trọng yếu như thế nào. Cho nên, người có tâm chí học Phật thì không thể không thọ nhận ba sự quay về nương tựa.

8. Các hành giả y theo nguyên lí bốn sự thật mà tu học, gọi là Thanh văn; y theo nguyên lí mười hai nhân duyên mà tu học, gọi là Duyên giác. Điều đó tuy ai ai cũng biết, nhưng còn phải biết thêm rằng, các giáo lí bốn sự thật và mười hai nhân duyên đều do chính đức Phật giảng dạy, cho nên, thời Phật còn tại thế, cỗ xe Duyên giác cũng đã được bao hàm trong cỗ xe Thanh văn, hoàn toàn không có gì phân biệt. Lại nữa, tác dụng phá trừ vô minh, dứt tuyệt sinh tử trong mười hai nhân duyên, một cách tự nhiên, cũng qui nạp vào đạo đế trong bốn sự thật; tuyệt đối không có pháp mười hai nhân duyên nào khác ở ngoài đạo đế. Trong kinh Pháp Hoa, đức Văn Thù nói với đức Di Lặc: “Đức Nhật Nguyệt Đăng Minh Như Lai đã vì các hành giả cầu quả vị Bích chi Phật mà đáp ứng nói pháp mười hai nhân duyên.” Trong kinh ấy lại có nói: “Theo Phật nghe pháp mà tin tưởng và tiếp nhận, siêng năng tinh tấn, cầu trí tuệ tự nhiên, thích đơn độc, khéo tĩnh lặng, hiểu biết sâu sắc lí nhân duyên của các pháp, gọi là Bích chi Phật.” Đó đều là Duyêngiác hàm nhiếp trong Thanh văn, hoặc là đức Phật cũng có các ngọn đèn sáng của các đệ tử Duyên giác. Đến như các hành giả Độc giác, sinh vào đời không có Phật, do căn lành đời trước mà tự mình giác ngộ, điều này cần phải bàn riêng, đó là chỗ vừa giống nhau vừa khác nhau, vừa khác nhau vừa giống nhau của Duyên giác đối với Thanh văn, Duyên giác đối với Độc giác.

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Triêu khuẩn là một loại côn trùng sống trên mặt nước, dáng giống như con ngài, rất nhỏ, sáng sinh chiều chết. Sách Trang Tử, thiên “Tiêu Dao Du” có câu: “Triêu khuẩn bất tri hối sóc” (loài triêu khuẩn không biết khoảng thời gian từ tối đến sáng), ý nói, mạng sống của loài triêu khuẩn không kéo dài được một ngày đêm. Huệ cô là một loại ve sầu, sinh vào mùa hè, đến mùa thu thì chết. Sách Trang Tử, thiên “Tiêu Dao Du” có câu: “Huệ cô bất tri xuân thu” (loài ve sầu không biết mùa xuân mùa thu), ý nói, loài ve sầu chỉ sống được vài tháng mùa hè. Phù du tức là con vờ, loại côn trùng có cánh, buổi sáng sinh ra, đến tối thì chết. Ca dao Việt nam có câu: “Người đời như bóng phù du, Sớm còn tối mất công phu lỡ làng.” – Cả ba loài triêu khuẩn, ve sầu và phù du đều được dùng để chỉ cho đời sống ngắn ngủi. (02) Từ “tố hành” trong nguyên bản chữ Hán là từ nói tắt của thành ngữ “tố ẩn hành quái” (素隱行怪 ), nghĩa là, người không có đức mà ở ẩn (tố ẩn); người không tu thân thì ngang ngược nghịch loạn (hành quái). “Tố ẩn hành quái”, ý nói, người không có đức mà ở ẩn là việc làm trái ngược, chỉ cốt lừa bịp người đời. Từ “cư tâm” trong nguyên bản chữ Hán có nghĩa là để bụng, chứa mãi trong lòng, tức là cố chấp. Từ “tự dụng” trong nguyên bản chữ Hán có nghĩa là tự cho mình là đúng và cứ làm theo ý mình, không thèm nghe lời người khác. (03) Tử Hạ (507 400 tr. TL) tên là Bốc Thương, người nước Vệ, thời đại Xuân thu, học trò của đức Khổng Tử, giỏi về văn học. Ông chỉ có một đứa con trai, nhưng lại chết sớm, nên đau buồn, khóc cho đến mù mắt.

(04) Tăng Tử (505 435 tr. TL) tức Tăng Sâm, người nước Lỗ, thời đại Xuân thu, học trò của đức Khổng Tử. Ông tính tình chân thật và rất hiếu thuận, tài đức vẹn toàn, được coi là người kế thừa đức Khổng Tử.

(05) “Tá cảnh” (hàng 2 của đoạn 5, bài chữ Hán) nghĩa là noi gương người khác. Ngụy Trưng (580 640) là một danh thần dưới triều vua Đường Thái tông (599 649), làm quan đến chức gián nghị đại phu, rất được vua Thái tông kính nể. Sau khi ông chết, vua Thái tông nói với quần thần: “Lấy đồng làm gương, có thể sửa áo mão cho ngay ngắn; lấy người làm gương, có thể biết những việc được mất. Nay Ngụy Trưng chết, trẫm mất đi một tấm gương.” Từ đó về sau, hễ lấy những kinh nghiệm, sự việc của người khác làm chuẩn mực cho mình tham khảo, học tập, bắt chước, hay cẩn thận đề phòng, được gọi là “tá cảnh”.

(06) Trong Hán ngữ, văn bằng tiến sĩ được gọi là “bác sĩ”; từ “bác sĩ” trong tiếng Việt tương đương với các từ “y sĩ”, “y sinh” hay “y sư” trong tiếng Hán.

(07) “Tăng thượng duyên” là một thuật ngữ Phật học. Đó là một trong bốn điều kiện (tứ duyên) luôn luôn liên kết chặt chẽ với nhau để làm nên sự vật. Bốn điều kiện này chính là nội dung của đạo lí “Duyên Sinh”, một trong những giáo lí căn bản và quan trọng nhất của Phật giáo. Theo giáo lí này, vạn pháp trong vũ trụ, không có sự vật nào có thể tự mình sinh ra, không có tự ngã riêng biệt, cũng không thể tồn tại một mình. Sự sinh thành, tồn tại và hoại diệt của một sự vật luôn luôn tùy thuộc vào sự sinh thành, tồn tại và hoại diệt của nhiều sự vật khác – được gọi là “DUYÊN”, nghĩa là ĐIỀU KIỆN. Theo Duy Thức Học, tất cả có bốn loại điều kiện:

1) Nhân duyên, là điều kiện chính, là chủng tử, là cái nhân sinh ra vạn vật; như hạt lúa là điều kiện chính để sinh ra cây lúa, chánh niệm là điều kiện chính để phát sinh trí tuệ.

2) Tăng thượng duyên, là các điều kiện phụ giúp cho điều kiện chính phát sinh, như đất, nước, không khí, ánh sáng, sức người v.v... giúp cho hạt lúa phát sinh ra cây lúa. Một mình hạt lúa không thể phát sinh ra cây lúa được. Các điều kiện phụ giúp này có thuận và có nghịch: Thuận (gọi là “thuận tăng thượng duyên”) thì sẽ giúp cho điều kiện chính sinh thành và phát triển cho đến khi có kết quả mĩ mãn; ngược lại, nghịch (gọi là “nghịch tăng thượng duyên”) thì sẽ ngăn cản, phá hoại, làm cho điều kiện chính không thể sinh thành hay phát triển tốt đẹp được. Cả hai loại điều kiện thuận và nghịch đều có thể tốt hoặc xấu. Nếu có những điều kiện thuận lợi đã giúp cho một tâm niệm độc ác phát sinh và gây hành động đau khổ cho mọi người, đó là những thuận tăng thượng duyên xấu. Khi một ý tưởng xấu vừa dấy lên mà biết dùng những phương pháp thích ứng, hữu hiệu để dập tắt ngay, không để cho phát hiện thành hành động, đó là những nghịch tăng thượng duyên tốt.

3) Sở duyên duyên, là điều kiện (duyên) đối tượng của nhận thức (sở duyên). Duy Thức Học nói: “Nhận thức luôn luôn bao gồm chủ thể nhận thức và đối tượng nhận thức.” Nhận thức (biết) luôn luôn phải là nhận thức một đối tượng. Không có nhận thức thì không có đối tượng; ngược lại, không có đối tượng thì không có nhận thức. Vì vậy, “sở duyên” là điều kiện thiết yếu cho “thức”, tức cũng là điều kiện thiết yếu để vạn pháp có mặt.

4) Đẳng vô gián duyên, là điều kiện tiếp nối liên tục của vạn pháp. Dòng sống của vạn pháp cần có sự tiếp nối liên tục, nếu gián đoạn thì không có gì được hình thành hay tồn tại. Nếu cây lúa ở giây phút trước mà không được tiếp nối bởi cây lúa ở giây phút sau thì sẽ không có cây lúa, và cũng không có hạt lúa. Sự liên tục từ hạt lúa sang cây lúa, từ cây lúa sang hạt lúa, rồi từ hạt lúa sang cây lúa..., đó là biểu hiện của đẳng vô gián duyên; vì vậy, nó cũng là một điều kiện thiết yếu cho sự hiện hữu của sự vật.

(08) “Hiện hành” tức là các pháp hữu vi hiển hiện ra trong vũ trụ. Theo Duy Thức Học, thức a lại da chứa giữ tất cả mọi chủng tử của các pháp và có khả năng chuyển biến những chủng tử này làm phát sinh ra mọi hiện tượng (pháp) trong vũ trụ, đó là pháp “hiện hành”. Như vậy, một pháp khi còn ẩn kín trong thức a lại da thì gọi là “chủng tử”, và khi đã được phát hiện ra thành một hiện tượng ở thế gian thì gọi là “hiện hành”. Chủng tử từ trong thức a lại da, hợp với các điều kiện (duyên) thích ứng để phát sinh ra hiện hành, thì chủng tử là nhân và hiện hành là quả. Tiến trình này được Duy Thức Học gọi là “chủng tử sinh hiện hành”. Cái pháp hiện hành vừa phát sinh đó, đồng thời lại huân tập vào thức a lại da để thành một chủng tử mới – gọi là “tân huân chủng tử”; như thế, hiện hành lại là nhân, mà chủng tử lại là quả. Tiến trình này, Duy Thức Học gọi là “hiện hành huân chủng tử”. Ba khâu chủng tử, hiện hành và tân huân chủng tử có sự liên hệ mật thiết với nhau, vừa là nhân vừa là quả của nhau, và hoàn thành đồng thời với nhau, tạo thành vòng luân chuyển “chủng tử sinh hiện hành iện hành huân chủng tử chủng tử sinh hiện hành - ...”. Cứ thế, cái vòng luân chuyển ấy nối tiếp liên tục mãi, làm cho vạn pháp vừa chuyển biến vừa tồn tại ở thế gian.

Bảy Chúng Và Giới Luật

Các vị hành giả nhà Phật đều không nằm ngoài bảy chúng. Bảy chúng là: 1) Tì kheo; 2) Tì kheo ni; 3) Thức xoa ma na; 4) Sa di; 5) Sa di ni; 6) Ưu bà tắc; 7) Ưu bà di.

“Tì kheo”(2) là tiếng gọi những vị xuất gia phái nam đã thọ giới cụ túc; gồm có ba nghĩa: 1) Khất sĩ, nghĩa là, trên thì theo đức Như Lai cầu xin giáo pháp để nuôi dưỡng huệ mạng; dưới thì xin ăn nơi người thế tục để duy trì mạng sống. 2) Phá ác(3), nghĩa là tu tập đạo thánh, phá trừ phiền não. 3) Bố ma(4), nghĩa là đạo Phật ngày càng thịnh thì đạo ma ngày càng suy, làm cho ma rất sợ sệt. “Tì kheo ni” là tiếng gọi những vị xuất gia phái nữ đã thọ giới cụ túc, ý nghĩa cũng giống như “tì kheo”; nhưng giới tướng của tì kheo thì gồm 250 điều, còn giới tướng của tì kheo ni thì gồm 348 điều, đó là chỗ khác nhau.

“Sa di” dịch là “tức từ”, nghĩa là dứt bỏ việc ác, làm các việc lành; lại cũng dịch là “cần sách nam”, có ý nói, đó là đối tượng mà đại tăng ân cần sách lệ. Phái nữ thì gọi là “sa di ni”. Sa di có ba loại: Từ 7 cho đến 13 tuổi, gọi là “khu ô sa di”, nghĩa là ở tuổi này chỉ có thể đuổi những con quạ đậu trên sân phơi đồ ăn mà thôi. Từ 14 đến 19 tuổi, gọi là “ứng pháp sa di”, tức là đúng với địa vị của một vị sa di. Từ 20 đến 70 tuổi, gọi là “danh tự sa di”, có ý nói, trong hạng tuổi này, đáng lẽ phải là ở địa vị tì kheo, nhưng vì cơ duyên chưa đủ, cho nên vẫn còn xưng cái danh tự là “sa di”. Cả sa di và sa di ni đều phải thọ mười giới: không sát sinh; không trộm cắp; không dâm dục; không nói dối; không uống rượu; không đeo đồ trang sức và xức dầu thơm vào mình; không ca hát nhảy múa và không đi xem nghe múa hát; không ngồi trên giường cao rộng lớn; không ăn phi thời; không cất giữ tiền, vàng, bạc và các vật quí.

“Thức xoa ma na” dịch là “học pháp nữ”, hay “chánh học nữ”. Sa di ni muốn thọ giới cụ túc làm tì kheo ni, trước tiên phải học sáu pháp trong thời gian hai năm, một là để nghiệm xem trong thời gian đó có thai hay không, hai là cũng để xét xem ý chí và đức hạnh có kiên trinh vững chắc không. Sáu pháp đó là: không sát sinh; không trộm cắp; không dâm dục; không nói dối; không uống rượu; không ăn phi thời. Qua khỏi hai năm đó rồi, nếu tình trạng tốt đẹp, mới được thọ giới cụ túc.

“Ưu bà tắc”(5) dịch là “cận sự nam”, “ưu bà di”(6) dịch là “cận sự nữ”, nghĩa là thân cận và phụng sự Tam Bảo. Hai chúng này phải thọ năm giới: không sát sinh; không trộm cắp; không tà dâm; không nói dối; không uống rượu.

Trong bảy chúng kể trên, năm chúng trước là xuất gia, hai chúng sau là tại gia. Các đệ tử nhà Phật đều không ra ngoài bảy chúng. Và bảy chúng này đều lấy việc thọ giới làm tiêu chuẩn. Những người chưa thọ giới, dù hay làm Phật sự, nhưng nếu luận về thân phận, vẫn là không rõ ràng; nếu luận về sự tu trì, vẫn bị ngờ là rỗng tuếch. Cho nên, các hành giả sau khi đã qui y thì phải tiến tới thọ giới, đó quả thật là điều tất yếu.

CHÚ THÍCH

01. Giới đầy đủ gọi là “cụ túc giới”, nói tắt là “cụ giới”, tức là 250 giới của tì kheo và 348 giới của tì kheo ni.

02. Pháp thân lấy trí tuệ làm mạng sống. Hành giả tu đạo là để chứng pháp thân, cho nên mới nói là cầu xin giáo pháp để nuôi dưỡng tuệ mạng.

03. Các tướng trạng khác nhau của giới gọi là “giới tướng”.

04. Ăn quá giữa ngày là ăn phi thời, trong luật chế đó là giới pháp.

PHỤ CHÚ

(01) Giới luật: Đây là một thuật ngữ Phật học, chỉ cho những qui luật của giới pháp Phật giáo, dùng để phòng ngừa và ngăn chận các hành động sai trái của Phật giáo đồ, trong cả ba lãnh vực thân, miệng và ý. Trong Hán ngữ, chữ “giới” nghĩa là khuyên răn, phòng bị; “luật” là những qui tắc nhất định được chế ra để áp dụng chung cho mọi người trong một tổ chức, một đoàn thể, một cộng đồng, hay một quốc gia – mọi người đều phải tuân hành những điều luật ấy như nhau, ai phạm luật sẽ bị trừng phạt.

a) Trong Phật điển, chữ “GIỚI” được dùng tương đương với từ tiếng Phạn “sila” (thi la), chỉ cho mọi hành vi, tập quán, tư cách, đạo đức. Tất cả những tập quán thiện ác đều gọi là “giới”: tập quán tốt gọi là “thiện giới”; tập quán xấu gọi là “ác giới”. Nhưng thường thì nó được dùng giới hạn trong ý nghĩa lành (thiện giới) và thanh tịnh (tịnh giới); đặc biệt dùng để chỉ cho các qui giới có tác dụng phòng ngừa và ngăn chặn lầm lỗi, được chế định cho toàn thể Phật giáo đồ – xuất gia cũng như tại gia. Bản văn (sách) kết tập tất cả các điều mục cấm giới để tì kheo, tì kheo ni thọ trì, gọi là “giới bản” (dịch từ Phạn ngữ “pratimoksa” (ba la đề mộc xoa), nghĩa là cụ túc giới). GIỚI là cơ sở thực tiễn của đạo Phật, cùng với Định và Tuệ, gọi chung là “ba phép học” (tam học); lại là một trong “sáu pháp qua bờ” (lục độ lục ba la mật: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) của Bồ tát hạnh. Khi Phật còn tại thế, mỗi khi xét thấy các tu sĩ ngoại đạo có những hành động sai trái, Ngài đem những điều ấy răn dạy chúng đệ tử để phòng ngừa, không hành động như ngoại đạo. Sự hành trì những điều răn này là hoàn toàn do nỗ lực tự nguyện của mỗi người, đức phật đã không qui định các hình thức xử phạt nào khi đưa ra các điều răn ấy. Đó là tính đặc trưng, mà cũng là nguyên ủy của “giới” (khác với “luật”, sẽ xin nói sau). Phật giáo Nguyên thỉ, tùy theo tại gia hay xuất gia mà chế định có năm giới, tám giới, mười giới và giới cụ túc (từ “cụ túc giới” nguyên thỉ có ý nói được gần gũi dưới chân đức Phật, về sau ý nghĩa được biến hóa để nói lên sự viên mãn, hoàn toàn của giới luật – so với năm giới, mười giới); Phật giáo Phát triển cũng hành trì những giới ấy, nhưng có thêm giới Bồ tát. Giới do Phật chế định, nếu từ bản chất đã mang tính tội ác (như giết hại, trộm cắp, dâm dục hay tà dâm, nói dối), gọi là “tánh giới”; nếu từ bản chất không mang tính tội ác, nhưng vì để tránh sự cười chê của người đời, hoặc chính những hành động đó có thể dẫn đến phạm tánh giới (như uống rượu chẳng hạn), gọi là “già giới”. Giới gồm có bốn yếu nghĩa: giới pháp (các phép tắc, luật lệ do Phật chế), giới thể (thể tánh của giới, do nghi thức thọ giới mà hành giả có được), giới hạnh (luôn luôn kiểm soát oai nghi, điều phục tâm ý để tiến tu đạo nghiệp), và giới tướng (tướng trạng khác nhau của từng giới).

b) Trong Phật điển, chữ “LUẬT” được dùng tương đương với từ tiếng Phạn “vinaya” (tì nại da, hay tì ni), có nghĩa là điều phục, diệt; tức là chế phục, diệt trừ các lầm lỗi. Đây là những giới cấm do Phật chế định mà chư vị tì kheo, tì kheo ni phải tuân thủ để xây dựng một nếp sống qui phạm cho tăng đoàn. Những giới cấm này được chế định nhằm đúng vào những nhu yếu cụ thể và thực tế, cho nên Luật gọi là “tùy phạm tùy chế” (phạm lỗi gì thì chế luật ngay cho lỗi ấy), hoặc “tùy duyên chế giới” (tùy theo trường hợp mà chế định điều luật). Khi có một đệ tử làm lỗi, đức Phật dạy: Từ nay về sau không được tái phạm lỗi ấy; nếu tái phạm sẽ bị xử phạt. Lời dạy ấy, về sau trở thành qui định của tăng chúng, hễ một điều luật được chế ra, tất có kèm theo một qui định về xử phạt. LUẬT, vì vậy, có tính cách bị động, khác với GIỚI. Luật là một trong ba tạng Phật điển, gọi là Luật tạng. Nội dung tổng quát của tạng Luật gồm có hai bộ: Ba la đề mộc xoa (pratimoksa – ghi các giới điều mà tì kheo và tì kheo ni phải tuân thủ, cùng các cách xử phạt tùy theo lỗi nặng nhẹ) và Kiền độ (skandha – ghi những cách thức tác pháp, những lễ nghi, phép tắc trong nếp sống tăng đoàn). Luật tạng do các bộ phái truyền thừa, đại thể thì giống nhau, nhưng vẫn có một ít tiểu dị giữa các bộ phái đó; ngay cả số của các điều luật cũng có tăng giảm khác nhau. Có 20 bộ phái, nhưng Tứ Phần Luật của Pháp Tạng Bộ (tức Đàm Vô Đức Bộ), Thập Tụng Luật của Hữu Bộ (tức Tát Bà Đa Bộ), Ngũ Phần Luật của Hóa Địa Bộ (tức Di Sa Tắc Bộ), Giải Thoát Luật của Ẩm Quang Bộ (tức Ca Diếp Di Bộ), và Ma Ha Tăng Kì Luật của Đại Chúng Bộ (tức Ma Ha Tăng Kì Bộ) –được gọi chung là “Ngũ Bộ Luật”– là tiêu biểu hơn cả.

Như vậy, xét về nguyên ủy, tính chất của GIỚI và LUẬT không giống nhau, nhưng xét về nội dung tu tập, công dụng hành trì thì chúng cùng một phẩm loại, cùng nương nhau và bổ túc cho nhau, có Giới tức là có Luật, có Luật tức là có Giới, cho nên người đời sau đã gộp hai danh xưng “Giới” và “Luật” lại, làm thành một danh xưng chung, gọi là “GIỚI LUẬT”.

(02) Tì kheo: Đây là tiếng phiên âm từ chữ “bhiksu” (Phạn), hoặc “bhikkhu” (Pali); những tiếng phiên âm khác là bí sô, bật sô, phức sô, tì hô, v.v...; dịch nghĩa là khất sĩ (người ăn xin), trừ sĩ (người diệt nghiệp ác), huân sĩ (người huân tập nghiệp lành), phá phiền não, bố ma, v.v... Danh từ “tì kheo”, trong truyền thống văn hóa Ấn độ thời cổ, có nghĩa là người không có vật sở hữu, chỉ sống bằng khất thực; được dùng để chỉ cho những tu sĩ từ bỏ gia đình, họ hàng thân thuộc, ở ẩn trong chốn núi rừng, lang thang không nhà cửa, không tài sản, sống bằng các vật thực xin được của người đời. Vào thời Phật tại thế, Ấn độ có rất nhiều đoàn tu khất sĩ của rất nhiều giáo phái, thuộc Bà la môn truyền thống hay các trào lưu tư tưởng cấp tiến. Họ quan niệm: Những người biết đến và sùng kính Phạm Thiên, từ bỏ sự ham muốn về con cái, nhà cửa, của cải, sống lang thang, khổ hạnh, thì được coi là “tì kheo”. Mỗi lần triều đình hay các nhà vọng tộc mở hội cúng dường cơm trưa, rất nhiều các đoàn tì kheo của đủ mọi giáo phái tới thọ dụng. Sau khi đức Thích Ca Mâu Ni thành Phật và thành lập giáo đoàn Phật giáo, Ngài đã gọi các vị đệ tử xuất gia của Ngài là “tì kheo”; đoàn tì kheo này được chính thức gọi là “Tăng già Tì kheo”, hay “Giáo đoàn Tì kheo”. Do sự hành hóa thật tích cực của Phật và các vị đệ tử, chỉ trong một thời gian ngắn, giáo đoàn của Phật đã trở thành một giáo đoàn lớn nhất, nổi tiếng nhất, bề thế nhất về phẩm cũng như về lượng, lấn át hẳn các giáo phái khác đương thời; vì vậy mà từ đó, hầu như nói đến “tì kheo” là người ta nghĩ ngay đến các vị đệ tử của Phật; trải qua đã hơn 2.500 năm, danh xưng ấy vẫn còn dùng cho tới hôm nay. Trong thực chất, từ khi có “Giáo đoàn Tì kheo” thì danh từ “tì kheo” trong đạo Phật mang ý nghĩa cao thượng hơn ý nghĩa thông thường rất nhiều. Trong đạo Phật, danh từ này, ngoài ý nghĩa là “khất sĩ”, còn có hai ý nghĩa đặc biệt khác là “phá ác” (hay “phá phiền não”: dứt sạch vô minh phiền não để đạt quả giác ngộ), và “bố ma” (xiển dương chân lí, phá đổ tà thuyết, khai mở trí tuệ cho mọi người, làm cho các thế lực vô minh phải run sợ). Ngay như từ “khất sĩ”, ngoài cái ý nghĩa là người đi xin ăn thông thường, cũng còn hàm ý nghĩa đặc biệt: cầu xin giáo pháp nơi đức Phật để tu tập, phát triển trí tuệ, dứt hết khổ đau, đạt quả giải thoát giác ngộ, và cứu độ chúng sinh. Như thế có nghĩa, trong đạo Phật, tì kheo là nhân, và giác ngộ giải thoát là quả.

(03) Ác: Thông thường, chữ “ÁC” có nghĩa là tính tình hiểm độc, hung dữ, tàn bạo. Trong Phật học, nó là một thuật ngữ có ý nghĩa rất rộng, tạm dịch là xấu, tương đương với từ “bất thiện”. Mọi pháp (tâm và sắc) trong thế gian đều thuộc một trong ba tính chất: thiện, ác hay vô kí (không thiện cũng không ác). “Ác” là chỉ cho tất cả những ý nghĩ, lời nói và hành động tương ưng với phiền não (tham, sân, si, v.v...), trái ngược với phép tắc, lí lẽ, phá hoại nhân luân, trật tự, gây đau khổ, hại mình hại người, làm trở ngại cho con đường đi đến giác ngộ giải thoát. Một cách tổng quát, những gì gọi là “ác”, đều không ra ngoài mười hành động (nghiệp) sau đây: giết hại, trộm cướp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời thêu dệt bịa đặt, nói lời độc ác, tham lam, sân hận, và tà kiến. Diệt trừ hết mười điều ác này, gọi là “phá ác”.

(04) Ma: “Ma” cũng gọi là “ác ma”, có nghĩa là giết hại, phá hoại, chướng ngại, cướp đoạt mạng sống; dùng để chỉ cho những loài quỉ thần hung ác, chuyên cản trở các việc lành. Kinh điển thường nói, thiên ma (hay thiên ma ba tuần) ở cõi trời Tha hóa tự tại là loại thần hay phá hoại chánh giáo. Ma là một thế lực mạnh, nên cũng được gọi là “ma vương”, hay “ma quân”. Kinh Phật Bổn Hạnh Tập liệt kê có 20 loại ma quân: ma ham muốn, ma không hoan hỉ, ma đói khát nóng lạnh, ma mê đắm, ma ham ngủ, ma sợ sệt, ma nghi hoặc, ma sân hận, ma tranh danh đoạt lợi, ma ngu si, ma kiêu căng ngạo mạn, và ma hại người. Nói chung, tất cả những phiền não, nghi ngờ, mê luyến, v.v... thường nhiễu hại chúng sinh, đều gọi là “ma”. Những thứ nhiễu loạn ấy, nếu từ trong tâm mình phát sinh thì gọi là “nội ma”; nếu từ ngoại giới vướng vào thì gọi là “ngoại ma”. Luận Đại Trí Độ cho rằng, tất cả những gì không phải là thật tướng của các pháp thì đều là “ma”. Luận Du Già Sư Địa phân “ma” làm bốn loại: ma ngũ ấm, ma phiền não, ma chết, và ma trời (thiên ma làm chướng ngại đạo giải thoát). Phiền não chướng và sở tri chướng cũng được coi là hai loại ma. Có thể nói tóm tắt một câu: “Ma là tất cả các thế lực vô minh, luôn luôn tìm mọi cách ngăn trở con đường tiến đến giác ngộ giải thoát”. Vì vậy, từ “bố ma” có nghĩa là hùng lực của hành giả làm cho tất cả các thế lực vô minh phải khiếp sợ. Cho nên, đã là đệ tử Phật thì nhất định không vì danh vị, lợi dưỡng mà tán đồng, dua nịnh, thậm chí còn khiếp sợ, phải tự nguyện sống nương nhờ vào các thế lực ác ma.

(05) Ưu bà tắc: “Ưu bà tắc” là tiếng dịch âm của từ Phạn ngữ “upasaka”, dịch ra Hán ngữ là “cận sự nam”. “Cận sự” có nghĩa là gần gũi phụng sự Tam Bảo. Cận sự nam là những người phái nam đã thọ lễ quay về nương tựa với Ba Viên Ngọc Quí, nguyện hành trì năm giới dành cho người cư sĩ, chính thức trở thành những Phật tử tại gia thuộc giáo hội Phật giáo. Tương truyền, sau khi thành đạo, đức Phật đã trải qua 49 ngày không ăn uống. Bấy giờ, Ngài đang ngồi dưới gốc cây La xà da hằng na (Rajayatana), có hai thương gia Đề Vị (Tapussa) và Bà Lê Ca (Bhallika) đi ngang qua. Thấy Phật, hai ông liền lấy lương thực đi đường của mình gồm có bột rang khô và mật ong, đem đến trước Phật, đảnh lễ và dâng cúng. Đức Phật thọ nhận. Sau khi Phật thọ thực xong, hai thương gia quì dưới chân Ngài và bạch: “Bạch Thế Tôn, chúng con xin qui y Phật, qui y Pháp. Xin Ngài thâu nhận chúng con làm thiện tín kể từ nay đến suốt đời chúng con.” Đức Phật nhận lời, và đó là hai người đệ tử tại gia đầu tiên của Phật đã qui y với Hai Ngôi Báu (vì chưa có Tăng Bảo). Sau đó không lâu, lúc đức Phật ngự tại vườn Lộc uyển, thì tại thành Bala nại, ông trưởng giả cha của Da Xá, sau khi phát giác thấy con bỏ nhà đi mất giữa đêm khuya, lập tức đi tìm. Ông đi lần tới vườn Lộc uyển thì trời vừa rạng sáng. Ông gặp Phật và được Phật độ. Lúc đó ông mới biết, con ông, Da Xá, đã trở thành một vị tì kheo, đệ tử xuất gia của Phật. Ông liền xin qui y Tam Bảo, và trở thành người đệ tử tại gia đầu tiên của Phật, đã qui y với đầy đủ Ba Ngôi Báu (Tăng Bảo lúc đó là sáu vị tì kheo, kể cả ngài Da Xá).

(06) Ưu bà di: “Ưu bà di” là tiếng dịch âm của từ Phạn ngữ “upasika”, dịch ra Hán ngữ là “cận sự nữ”, có nghĩa là những người phái nữ đã thọ lễ quay về nương tựa với Ba Viên Ngọc Quí, nguyện hành trì năm giới dành cho người cư sĩ, chính thức trở thành những Phật tử tại gia thuộc giáo hội Phật giáo, thường gần gũi phụng sự Ba Viên Ngọc Quí. Tương truyền, tại vườn Lộc uyển, sau khi được Phật độ và trở thành người cận sự nam đầu tiên của Phật, đã qui y với đầy đủ Ba Ngôi Báu, ông trưởng giả cha của ngài Da Xá đã cung thỉnh Phật và sáu vị tì kheo, ngay buổi trưa ngày hôm ấy, đến nhà ông trong thành Ba la nại, thọ trai. Sau khi thọ trai xong, đức Phật đã nói pháp để độ cho gia đình ông. Ngay sau thời pháp, mẹ và vợ của ngài Da Xá đã xin thọ lễ quay về nương tựa với Ba Ngôi Báu, trở thành hai bà cận sự nữ đầu tiên của giáo hội Phật giáo.

BÀI TẬP

1) Bảy chúng là gì?

Bảy chúng là bảy đoàn thể tu tập theo đạo Phật. Hàng xuất gia có năm chúng: tì kheo, tì kheo ni, thức xoa ma na, sa di và sa di ni; hàng tại gia có hai chúng: ưu bà tắc và ưu bà di.

2) Hãy trình bày ba ý nghĩa của từ “tì kheo”.

“Tì kheo” có ba ý nghĩa:

1. Khất sĩ: là người đi xin; trên thì theo Phật xin giáo pháp để nuôi dưỡng tuệ mạng, dưới thì xin cơm của người thế tục để duy trì thân mạng.

2. Phá ác: là dùng trí tuệ để diệt trừ phiền não vô minh.

3. Bố ma: là có năng lực làm cho Phật pháp hưng thịnh ở thế gian, đẩy tà ma tiêu vào bóng tối, cho nên tà ma rất sợ sệt. 3) Hãy giải thích hai từ “tức từ” và “cần sách”.

“Tức từ” nghĩa là dứt các điều ác và làm các điều lành. “Cần sách” nghĩa là đối tượng mà đại tăng luôn ân cần sách lệ.

4) Có mấy loại sa di? Hãy phân biệt trình bày và giải thích về tuổi tác và danh hiệu của mỗi loại.

Sa di có ba loại:

1. Khu ô sa di: là chỉ cho các sa di nhỏ tuổi nhất: từ 7 đến 13. Vì còn quá bé bỏng, các chú sa di ở tuổi này chỉ được giao cho công việc nhẹ nhàng như đuổi chim quạ để chúng không ăn lúa thóc của chùa phơi trong sân mà thôi.

2. Ứng pháp sa di: là các sa di ở tuổi từ 14 đến 19. Quí vị sa di ở tuổi này được xem là chính thức của hàng sa di, việc tu học được chăm sóc kĩ càng để chuẩn bị thọ giới cụ túc làm tì kheo (khi đủ 20 tuổi), nhập vào nếp sống chính thức của tăng đoàn.

3. Danh tự sa di: là chỉ cho những vị sa di ở tuổi từ 20 trở lên. Theo luật thì những vị xuất gia ở tuổi 20 trở lên đều được phép thọ giới cụ túc để trở thành tì kheo. Nhưng vì lí do nào đó, nhân duyên chưa đủ, nên những vị này chưa thọ giới cụ túc được, mà vẫn phải giữ danh phận là sa di. 5) Hãy kể ra giới tướng mà các chúng ưu bà tắc, ưu bà di, sa di, sa di ni và thức xoa ma na phải thọ.

1. Giới tướng của hai chúng ưu bà tắc và ưu bà di đều giống nhau, gồm có 5 giới: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu.

2. Giới tướng của hai chúng sa di và sa di ni đều giống nhau, gồm có 10 giới: không sát sinh, không trộm cắp, không dâm dục, không nói dối, không uống rượu, không đeo đồ trang sức và thoa dầu thơm vào người, không ca hát nhảy múa và không đi xem nghe ca múa, không nằm ngồi trên giường cao rộng lớn, không ăn phi thời, không tích trữ tiền của, vàng bạc và các vật quí.

3. Giới tướng của chúng thức xoa ma na gồm có 6 giới: không sát sinh, không trộm cắp, không dâm dục, không nói dối, không uống rượu, không ăn phi thời.