Giáo Khoa Phật Học - Cấp Một

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 13, 14 Và 15

1. Duy Ma Cật là đức Phật Kim Túc(1) hóa thân làm cư sĩ. Ở trong nền đại pháp của đức Thích Tôn, ngài trách cứ hàng tiểu thừa tiệm giáo và khuyến khích họ tiến đến đại thừa. Bởi vậy, đối với giáo pháp tiểu thừa, ngài thường hay phê bình, chê trách. Với tác phong đó, nhìn bề ngoài thì có vẻ như ngài đứng ở địa vị đối lập với hàng Thanh văn xuất gia, kì thật, nếu quán sát một cách toàn bộ, thì ngài chính là cái vai phụ lực trọng yếu của đức Thích Tôn. Cách nhìn và hành động của ngài, đứng trên lập trường của tiểu thừa thì nói là “can ngăn”, còn đứng trên lập trường của đại thừa thì nói là “dắt dẫn”. Cái sự thật có vẻ như kẻ tại gia dạy dỗ người xuất gia đó, chỉ là để cho người đời sau biết và soi rọi, chứ không phải để bắt chước. Nếu người cư sĩ muốn bắt chước hành động của Duy Ma Cật, cần phải có đủ hai điều kiện: trí tuệ thì siêu quá bậc Bồ tát Thập địa(2), và thần thông thì vượt khỏi bậc A la hán; được như thế mới có thể bắt chước, còn không thì chẳng có tư cách gì. Tại vì, chỉ có thế thì mới duy trì được trật tự trong cửa Phật và sự tôn nghiêm của Tam Bảo. Nếu không như vậy thì ông A hay ông B(3) nào đó cũng đều có thể viện dẫn trường hợp Duy Ma Cật mà dạy dỗ, bài xích người xuất gia. Tình trạng đó chỉ làm nẩy sinh những chuyện lủng củng nội bộ, khiến cho pháp vận bị thu ngắn lại, làm công thần cho ngoại đạo(4). Những ai là cư sĩ tại gia, đều nên thể hội ý chỉ này để cùng nhau duy trì đại cuộc. Trong bức thơ Mã Viện(5) gửi răn dạy hai người con của anh mình là Nghiêm và Đôn, có câu rằng: “Bắt chước Quí Lương đã không được, lại trở thành kẻ bị người đời khinh bạc, đó gọi là vẽ cọp không ra cọp lại thành ra chó(6).” Bắt chước Duy Ma Cật lại còn tệ hơn thế nữa; cho nên biết chắc chắn, việc đó không thể được.

2. Bậc đạt được pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn, có thể nhét núi Tu di vào trong hạt cải, mà các cõi trời Tứ vương và Đao lợi vẫn y nguyên như vậy; có thể đổ nước của cả bốn biển lớn vào trong một lỗ chân lông, mà các loài cá, ba ba, tôm, cua v.v... vẫn không nhận biết; có thể đặt cả đại thiên thế giới trong lòng bàn tay, rồi ném ra khỏi hằng sa thế giới, mà chúng sinh ở trong đó không hay biết một tí gì. Cho nên biết, ba vạn hai ngàn tòa sư tử, mỗi cái cao tám vạn bốn ngàn do tuần, đem bày trong cái phòng vuông vức một trượng, mà vẫn thấy rộng rãi, thì đâu có gì là lạ! Đó chính là giáo lí “một và nhiều ở trong nhau”(7), “rộng hẹp tự tại” của kinh Hoa Nghiêm. Chúng ta là những kẻ phàm phu, chưa đạt đến cảnh giới đó, thì ngoài sự tin tưởng sâu sắc ra, đâu có sự thật hay ngôn từ nào có thể đem chứng minh được! Hãy thử suy nghĩ: Màn ảnh chiếu bóng chỉ rộng chừng một trượng, mà biết bao nhiêu sông núi, nhà cửa, người xe v.v... đều xuất hiện trên đó mà không thấy chật, người ta đi xem mà có cho là lạ lùng đâu, huống nữa là Phật pháp không thể nghĩ bàn!

3. Chúng ta tuy chưa tiến đến địa vị của Phật và Bồ tát, nhưng đối với những thành quả của chư Phật như niết bàn, tịch quang, ba thân, mười sức mạnh, mười tám pháp không cùng chung v.v..., và những thành quả của hàng Bồ tát như bốn cách thu phục, sáu pháp qua bờ, mười ba la mật(8), mười địa v.v..., có thể nghiên cứu mà không sợ bị phương hại. Cũng như bốn quả Thanh văn, dù chưa chứng đắc, nhưng chúng ta cũng có thể học hỏi những pháp bốn sự thật, mười hai nhân duyên, kiến tư hoặc, sáu thần thông v.v..., mà không sợ bị phương hại. Như thế, tuy trong nhất thời không tiến đến được, nhưng cũng phát sinh được cái tâm ngưỡng mộ, hướng về; và chính cái tâm ngưỡng mộ hướng về ấy mới có thể là kẻ dẫn đường cho việc tu tập của chúng ta vậy.

4. Lực lượng của khoa học, không nên xem thường; mà lực lượng của tinh thần, lực lượng của nghiệp, lại càng không nên coi nhẹ. Người đời chỉ biết có lãnh vực khoa học mà không biết rằng hãy còn có lãnh vực tinh thần và nghiệp lực, thật là cái tai hại lớn! Nước Sở có ông Hùng Cừ Tử(9), đang đi trong đêm, trông thấy một phiến đá trong đám cỏ, tưởng là cọp rình, liền giương cung bắn. Mũi tên cắm lút vào đó. Ông đến nhìn kĩ thì hóa ra là phiến đá. Lấy làm lạ, ông lại bắn một lần nữa, thì mũi tên không xuyên vào tảng đá được. Thế đấy, khi tâm cho là cọp, bắn thì tên xuyên vào, mà khi tâm cho là đá thì tên không xuyên vào, đó không phải là bằng chứng của lời dạy “vạn pháp chỉ là tâm” ư? Người đời nay khi thấy trong kinh điển có đề cập đến “những cảnh giới thần thông”, bèn nhất định phải dùng khoa học hiện đại để chứng minh, sau đó mới chịu tin tưởng; nhưng họ không biết rằng, điều mà người ta gọi là “hiện đại”, đó là hiện đại của thế kỉ hai mươi. Nếu đến thế kỉ ba mươi hay bốn mươi, cho đến ngàn vạn năm về sau, so với bây giờ thì khác nhau nhiều lắm. Phật pháp vốn là chân lí bất biến, không chuyển đổi theo tiêu chuẩn của khoa học thời đại. Ví dụ như thuyết “sức hút của vạn vật” của Newton(10), trong ba trăm năm trở lại đây, rất có quyền uy trong giới khoa học, nhưng gần đây đã bị thuyết “tương đối” của Einstein(11) đánh đổ. Rồi trải qua bao nhiêu năm nữa sau này, chắc chắn là thuyết tương đối cũng khó bảo đảm được là sẽ không bị một thuyết khác đánh đổ. Các nhà thiên văn thời trước đều cho rằng, tinh cầu khác không có người, không có thế giới, ngày nay máy móc tiến bộ, người ta lại phát hiện tinh cầu khác cũng có người, có thế giới. Thế thì khoa học có gì đủ để làm tiêu chuẩn đây? Lại như trong kinh Bồ Tát Xử Thai có nói: “Ta sinh ra từ hông bên phải, ông (Di Lặc) thì từ trên đỉnh đầu; ta thọ một trăm tuổi, ông sẽ thọ tám vạn bốn ngàn tuổi; quốc độ của ta bằng đất, quốc độ của ông bằng vàng; quốc độ của ta nhiều đau khổ, quốc độ của ông nhiều an vui.” Cũng cùng là thế giới này, mà đến thời đức Di Lặc hạ sinh, mạng sống của con người sẽ kéo dài đến hơn tám vạn tuổi, đất đai biến thành vàng, đức Di Lặc thì sinh ra từ trên đỉnh đầu; đến lúc bấy giờ, tự bản thân khoa học đã bị sớm phá sản, thì còn lấy tư cách gì để chứng minh, để làm tiêu chuẩn đây?

5. Bồ tát ở cấp Mười địa không nhất định là đều sinh ở nước Phật, mà đang sống ngay trong thế giới này của chúng ta, xưa và nay đều có; chỉ vì chúng ta là phàm phu, không có sức thần thông, nên không nhận ra mà thôi. Ví dụ như các ngài Duy Ma Cật, Văn Thù, Di Lặc, đều là Bồ tát bậc Đẳng giác; Mã Minh là Bồ Tát bậc Bát địa; Long Thọ là Bồ tát bậc Sơ địa. Hành giả từ địa vị phàm phu, tu tập trải qua cấp Tam hiền, đến khi lên được bậc Sơ địa(12) thì đã là một kiếp a tăng kì; từ Sơ địa đến Thất địa lại qua một kiếp a tăng kì nữa; lại từ Bát địa đến Thập địa cũng một kiếp a tăng kì; vị chi, khi hoàn mãn bậc Thập địa, hành giả đã phải trải qua ba đại kiếp a tăng kì; còn Đẳng giác thì càng khỏi phải nói. Một đại kiếp gồm có mười ba vạn vạn bốn ngàn ba trăm tám mươi bốn vạn năm. Nếu tính một vạn vạn là một ức, một vạn ức là một triệu, thì một kiếp a tăng kì tương đương với một ngàn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu đại kiếp. Như vậy, đương nhiên là công trình tu tập của các ngài ở các thế giới khác, trong vạn ức kiếp về trước, đều được bao gồm ở trong, thì cho đến ngày nay, tích lũy lại, mới có được cái khoảng thời gian dài như thế đó. Nếu không như vậy, thọ mạng của thế giới chúng ta đang sống, chẳng qua chỉ kéo dài một đại kiếp, trong đó, cái thời gian có con người tồn tại chỉ bằng một phần tư, thì làm sao hun đúc nên được một vị Bồ tát có công hạnh trải ba đại a tăng kì kiếp!

6. Chư Phật, Bồ tát, hàng Nhị thừa, và các bậc cao tăng từng diệt độ trên tất cả các thế giới từ vô thỉ đến nay, có thể nói: hôm nay đều có mặt. Tất cả chúng sinh từng tử vong trong sáu đường – dù nhỏ đến như một con muỗi, một con côn trùng, cũng có thể nói: hôm nay đều có mặt. Tất cả, nếu diệt ở đây thì ắt sinh ở kia, không ở chỗ này thì ắt là ở chỗ khác; cho nên, khi một (người) sinh thì không phải là nhiều thêm, mà khi một (người) chết thì cũng không phải là ít đi. Giáo pháp hành giả đã học tập ở thế giới này, tuy sau này phải trải qua nhiều đời khác (ở các thế giới khác), vẫn còn hữu hiệu. Nếu không, trước khi chưa đoạn trừ kiến tư hoặc, chưa lìa khỏi luân hồi, không biết phải trải qua bao nhiêu lần sinh tử; tức như kẻ phàm phu tu tập và thành tựu cấp Thập tín, cũng phải trải qua một vạn đại kiếp, nếu đời này tu học mà đời sau tiêu mất, làm sao có thể tích lũy đến ngàn kiếp, vạn kiếp? Vì tu học cũng giống như ông thợ sắt đập sắt, từng búa từng búa đều không đập vào khoảng không. Cho nên người tu học cứ yên tâm tu hành, mỗi khi đọc một câu, hoặc lạy một lạy, khởi một niệm, làm một việc, hay cho ai một đồng một vật, cái ruộng thức của thức thứ tám(13) trong tự thân quí vị sẽ ghi nhớ rõ ràng cho quí vị, lưu giữ làm của cải cho nhiều kiếp về sau. Nếu khởi lên một ý nghĩ xấu, làm một việc ác, cái ruộng thức ấy cũng ghi nhớ kĩ càng, không một mụn nhỏ nào lọt mất, lưu giữ làm quả báo đau khổ cho nhiều kiếp sau. Căn khí và nghiệp lực của tất cả chúng sinh là do cách thức này mà sản sinh ra.

7. Người đời nay học Phật pháp thường cho rằng “danh tướng”(14) là khó hiểu, nhân đó, hễ nhìn thấy là sợ. Kì thật, danh tướng không có gì khó, mà khó là ở chỗ “điều lí”. Học phật pháp, xem kinh luận, mục đích cũng đều nhằm giải quyết điều lí. Xem kinh giáo cần phải đạt đến chỗ rỗng sáng tâm tánh, hiểu rõ trọn vẹn, thì mới kể được là thông suốt sâu rộng. Điều đó, nếu không chuyên tâm đọc tụng kinh luận mười, hai mươi năm, e không dễ gì rành mạch. Vả lại, trong thời gian đọc tụng đó, nếu không nhờ các bậc thiện tri thức giúp đỡ, mà chỉ bằng vào sự tra cứu tìm tòi của riêng mình, muốn chứng nhập thật tướng, hiểu rõ đệ nhất nghĩa, trừ phi sẵn có túc căn, còn không thì quyết không thể nào đạt được mục đích đó. Đến như những danh từ phổ thông, chỉ cần mua một bộ từ điển Phật học, rồi chú tâm, một mặt xem kinh, một mặt lật xem chú thích, chỉ cần bỏ công hai, ba năm, ắt có được thành tựu đáng kể; so ra không khó bằng nghiên cứu khoa học. Rất tiếc, người đời không chịu phát tâm nghiên cứu, để cho Phật pháp trân quí trong thế gian, giống như của báu bị vùi lấp trong núi hoang, không ai hay biết, thật đáng tiếc! Học Phật giống như nhai mía, dần dần đi vào cảm giác thú vị; lại như ăn quả trám, mới nhai thì thấy chát, nhưng sau đó thì thấy ngọt. Người đời nay thấy khó, thấy khổ liền co đầu rụt cổ, thì làm sao hưởng được chất ngọt ngào và cảm giác thú vị!

8. Trong tập giáo khoa này, bài thứ nhất nói về Phật một cách khái quát. Hai bài thứ hai và thứ ba nói ngay vào tiểu sử đức Thích Tôn để nhớ nghĩ đến Ngài và tỏ lòng sùng kính; cũng là biểu lộ sự không mất gốc của mình. Bài thứ tư nêu lên một đức Phật ở phương khác, biểu thị rằng Phật có hai phương cách: Đức Dược Sư như là người mở y viện, có lợi ích cho những chúng sinh có bệnh tật, đến viện ở để được điều trị; đức Thích Ca như là người quảy thùng thuốc, thân hành đến nhà người bệnh để chẩn trị. Bài thứ năm, trực tiếp giới thiệu mười tôn hiệu của các đức Như Lai, và gián tiếp nêu lên đức và hạnh của Phật. Vậy là, từ bài một đến bài năm đều đề cập đến PHẬT. Bài thứ sáu giới thiệu đến PHẬT PHÁP; bài thứ bảy trở đi là nói về TĂNG. Bài bảy nói chung về hàng Bồ tát. Bài tám nêu riêng đức Di Lặc làm điển hình, vì ngài có nhục thân, cùng thời với đức Thích Tôn, đản sinh ở Ấnđộ, có gia thế khảo chứng được, chứ không phải mò mẫm trong chốn mịt mù; vả lại, ngài còn là đức Phật sẽ hạ sinh trong tương lai, chúng ta cần biết nhiều về ngài để kết duyên lành. Hai bài chín và mười nêu lên những đạo tràng của chư vị Bồ tát, khiến cho tỏ rõ cách thức độ sinh của quí ngài; thấy được cái hạnh của quí ngài mà cố tu tập theo. Bài mười một và mười hai nói về sáu phép qua bờ, nêu rõ pháp môn tu tập thiết yếu của Bồ tát. Bài mười ba đề cập đến ngài Duy Ma Cật, một vị Bồ tát tại gia, để cùng với đức Di Lặc, biểu thị đầy đủ hai cách thức của hai giới tăng và tục. Bài mười bốn nói rõ các nấc thang tu tập của hàng Bồ tát. Bài mười lăm nói về hạnh nguyện của Bồ tát. Từ bài bảy đến bài mười lăm đều đề cập đến Bồ tát tăng; từ bài mười sáu trở đi sẽ đề cập đến Thanh văn tăng. Bài hai mươi mốt sẽ kết thúc phần “Tam Bảo”, khuyên người qui y. Đó là mạch lạc hành văn vậy.

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Kim Túc Như Lai: tên của một đức Phật đời quá khứ, theo truyền thuyết, là tiền thân của cư sĩ Duy Ma Cật. Truyền thuyết này rất được thịnh hành từ xưa tới nay. Có người nói rằng, truyền thuyết này đã phát xuất từ kinh Phát Tích và kinh Tư Duy Tam Muội, nhưng hai kinh này đến nay chưa ai tìm thấy.

(02) Bồ tát Thập địa: tức là các đức Bồ tát đã chứng đắc bậc cuối cùng của cấp Mười địa (tức địa thứ mười, hay Pháp vân địa) để tiến lên bậc Đẳng giác.

(03) Trương Tam Lí Tứ: chàng Trương Tam và chàng Lí Tứ. Đây là một thành ngữ có ý chỉ một người nào đó, không ai biết tên tuổi là gì, ở xứ sở nào, có danh phận gì, như nói: “ông A ông B nào đó”.

(04) Công thần ngoại đạo: Tự mình phá hoại, làm suy yếu đạo của mình, để cho người ngoại đạo khinh rẻ, chê cười và lấn lướt. Như vậy tức là mình vô tình giúp cho ngoại đạo hưng vượng lên và tiêu diệt đạo mình; mình trở thành như là một “công thần” của họ.

(05) Mã Viện (14 tr. TL 49 s. TL): Người thời Đông Hán (25 220), Trung quốc, theo phò Hán Quang Vũ (25 57), làm thái thú Lũng tây. Năm 42, Viện lãnh chức Phục ba tướng quân, dẫn quân sang xâm lăng Giao chỉ (Việt nam). Năm 43, quân Giao chỉ bị đánh bại, Hai Bà Trưng tự vận, Giao chỉ trở thành thuộc địa của Trung quốc.

(06) Trong cuộc chiến xâm lăng Giao chỉ, người anh của Mã Viện là Mã Dư bị tử trận. Mã Dư có hai con trai là Mã Nghiêm và Mã Đôn, rất được Mã Viện yêu mến; cho nên từ chiến trường, Viện đã gửi thư về răn dạy các cháu, nêu một vài người làm gương để bảo các cháu nên bắt chước ai và không nên bắt chước ai. Trong bức thơ ấy có câu: “Họa hổ bất thành phản loại cẩu”, có thể giản lược thành: “Họa hổ loại cẩu” (vẽ cọp ra chó), ý nói, nói hay làm việc gì cũng phải bắt đầu từ căn bản thực tế, rồi từ từ tiến tới mới chắc chắn thành công; nếu chỉ nói những điều viển vông, cố làm những việc cao xa vượt sức thì sẽ không thành tựu được việc gì cả. Quí Lương (trong câu “Bắt chước Quí Lương ......”) đã được Mã Viện diễn tả (trong bức thơ) như là một bậc đạo đức quá cao trọng, đứng trên cả mọi người, mà những người còn quá trẻ như Nghiêm và Đôn chưa có thể bắt chước được.

(07) “Một và nhiều ở trong nhau” (nhất đa tương nhập) cũng tức là “một và nhiều dung chứa nhau” (nhất đa tương dung) là một trong những giáo nghĩa trọng yếu của kinh Hoa Nghiêm. Kinh này có câu: “Một thế giới nằm trong vô lượng thế giới, vô lượng thế giới nằm trong một thế giới.” Nói cách khác: một sự vật có mặt trong tất cả các sự vật, tất cả các sự vật có mặt trong một sự vật. Một cuốn sách chẳng hạn, không phải tự nó có ra, nhưng đã do tất cả những yếu tố “không phải là sách” hợp lại làm thành (như giấy, mực, máy in, nhân công; rồi những vật liệu làm ra giấy như gỗ, thợ gỗ, nhà máy, nhân công v.v...; rồi những thứ đã làm nên gỗ như hạt giống, đất, nước, ánh sáng mặt trời, không khí v.v...; rồi những thứ đã nuôi sống thợ in, nhân công làm giấy như cơm, thịt, rau, cá v.v...; rồi những gì liên quan đến cơm, thịt, rau, cá ..., nhiều lắm, cùng khắp vũ trụ, không thể nào kể ra hết được). Bởi vậy, giữa cuốn sách và chiếc máy in, mặt trời, người nông dân, con cá v.v... không có gì ngăn cách; trong cuốn sách có tất cả mọi thứ giấy, mực, máy in, thợ gỗ, thợ nề, con bò, hạt gạo, đám mây, không khí v.v...; và đồng thời cuốn sách cũng có mặt trong tất cả mọi thứ kia. Hành giả khi đã đạt được cái thấy này thì tâm ý tức khắc được giải thoát khỏi những ràng buộc, những hạn chế, những chướng ngại của ngã chấp và pháp chấp, chấm dứt đau khổ. – “Rộng hẹp tự tại” cũng cùng loại giáo nghĩa ấy, nghĩa là, cái rộng cái hẹp hàm chứa lẫn nhau, không có gì chướng ngại.

(08) Mười ba la mật: (Xin xem lại phụ chú số 10, bài 14 ở trước.)

(09) Sở Hùng Cừ Tử: Nước Sở (nay là phần đất phía Đông tỉnh Hồ bắc) do Hùng Dịch kiến lập vào thời vua Thành vương (1103? 1066? tr. TL) nhà Chu (1122? 249 tr. TL), là một trong bảy nước chư hầu hùng mạnh nhất vào thời Chiến quốc (475 221 tr. TL), sau bị Tần Thỉ hoàng (259 210 tr. TL) diệt, thống nhất Trung quốc. Hùng Cừ Tử là người nước Sở, nổi danh thiện xạ, người khắp nước đều biết. Trong sách Sử Kí của Tư mã Thiên cũng có chép câu chuyện tương tự: Lí Quảng đi săn, thấy tảng đá trong đám cỏ, tưởng là cọp, bèn giương cung bắn. Mũi tên ngập lút vào tảng đá. Chừng xem kĩ lại thì rõ ràng là tảng đá, bèn thử bắn lại lần nữa thì mũi tên không xuyên qua tảng đá được nữa. (10) Sir Isaac Newton (1642 1727), nhà số học và vật lí học người Anh, đã nâng khoa học và nền văn minh Âu châu lên tới mức tuyệt đỉnh. Thuyết “cơ học” (cho rằng không gian và thời gian hoàn toàn độc lập, không liên hệ gì với nhau) và thuyết “vạn vật hấp dẫn” (vạn vật trong vũ trụ đều có sức hút lẫn nhau) của ông đã ngự trị trên toàn giới khoa học trong một thời gian dài, mãi đến đầu thế kỉ 19 mới bị các thuyết khác đánh đổ.

(11) Albert Einstein (1879 1955), nhà số học và vật lí học người Đức gốc Do thái, trở thành công dân Mĩ vào năm 1940. Thuyết “tương đối” của ông được công bố vào đầu thế kỉ 20 đã đánh đổ các thuyết trước đó của Newton, và mở ra một thời đại mới cho vật lí học, đồng thời cống hiến cho nhân loại một cái nhìn mới về sự vận hành vũ trụ. Cái nhìn mới đó rất gần với vũ trụ quan Phật giáo đã được miêu tả trong kinh Hoa Nghiêm; ví dụ, ông cho rằng không gian và thời gian liên tục tương đối nhau, thời gian và không gian không thể xác định được một cách tuyệt đối, tất cả những hiện tượng đều liên hệ với nhau.

(12) Bước lên bậc Sơ địa thì gọi là “Đăng địa”, tức là, bậc Bồ tát đã hoàn mãn cấp Mười hồi hướng và bắt đầu bước lên bậc Sơ địa của cấp Mười địa.

(13) Thức Thứ Tám có tên là A lại da thức (alaya vijnana), có khả năng chứa đựng tất cả chủng tử của vạn pháp; cho nên, được gọi là “thức điền”. (Xin xem thêm chú thích số 10, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 25, 26 và 27” ở sau.)

(14) Danh tướng: “Danh” là tên gọi của sự vật, nói lên cái tính chất của sự vật; “tướng” là tướng trạng của sự vật. Mọi sự vật đều có danh và tướng: tên của sự vật chúng ta có thể nghe được bằng tai, gọi là “danh”; hình sắc của sự vật chúng ta có thể thấy bằng mắt, gọi là “tướng”. Nghe cái tên mà thấy rõ được tướng trạng của sự vật, gọi là “danh tướng”. Trong bài này tác giả dùng chữ “danh tướng” để chỉ cho kinh điển và các pháp môn tu tập. Chữ “điều lí” có nghĩa là: mạch lạc, thứ lớp, ngăn nắp. Trong bài này tác giả dùng chữ “điều lí” với ý nghĩa là nắm lấy nghĩa lí kinh giáo một cách minh bạch, trọn vẹn, không lầm lẫn, sai sót.

Tăng Và Sáu Pháp Hòa Kính

“Tăng” là tiếng gọi tắt của tiếng “tăng già”, có nghĩa là đông người. Tập hợp ba hoặc bốn vị tì kheo đã thọ giới cụ túc mới được xưng là Tăng. Như vậy thì tăng là danh hiệu của đoàn thể, chứ không phải chỉ riêng cho một cá nhân nào. Đời sau, một người cũng xưng là tăng, có ý nói rằng, người đó là một phần tử của tăng đoàn; ví như thời xưa, 12.500 lính mới là một quân (theo quân số Trung quốc – HC), nhưng một người lính cũng được gọi là quân, về lí lẽ thì hơi giống nhau, nhưng, nếu chiếu theo định nghĩa mà nói, thì một người phải xưng là “tì kheo”, còn nhiều người thì xưng là “tăng”, mới là hợp lí.

Lại nữa, một nghĩa khác của chữ “tăng” là hòa hợp. Điều được gọi là “hòa hợp” ấy, lại có hai nghĩa: 1) Hòa hợp về lí, tức “chứng trạch diệt”(1), nghĩa là cùng chứng nhập cái mục đích niết bàn mà đoàn thể đồng chọn lựa. 2) Hòa hợp về sự, gồm sáu điều: 1 Thân hòa hợp cùng ở, tức là thân thể cùng ở chung với nhau một cách hòa bình. 2 Miệng hòa hợp không tranh cãi, tức là không tranh cãi với nhau trong lúc nói năng. 3 Ý hòa hợp cùng vui, tức là tâm ý mọi người cùng hòa thuận vui vẻ với nhau. 4 Giới luật hòa hợp cùng tu, tức là mọi người cùng nhau tuân thủ một thứ giới luật. 5 Cùng hiểu biết kiến thức của nhau, tức là kiến giải của mọi người đều hoàn toàn nhất trí. 6 Phúc lợi cùng chia đều, tức là các phúc lợi được chia sẻ đồng đều cho tất cả. Xem đó thì biết rằng, số tì kheo từ ba vị trở lên, lại thực hành đầy đủ sáu pháp hòa kính, thì ý nghĩa của chữ “tăng” mới thực là trọn vẹn. Nay xin đem những điều kiện mà tăng hòa hợp phải có đầy đủ, trình bày thành biểu đồ dưới đây:

Chứng trạch diệt

Thân hòa hợp cùng ở

Miệng hòa hợp không tranh cãi

Ý hòa hợp cùng vui

Giới luật hòa hợp cùng tu

Cùng hiểu biết kiến thức của nhau

Phúc lợi cùng chia đều

Luận Đại Trí Độ, quyển 34, phân chia tăng làm hai loại: Thanh văn và Bồ tát. Sự thật, các hành giả trong nhà Phật, khi đã thành chánh giác thì đều gọi là Phật, khi chưa thành chánh giác thì đều gọi là tăng; cho nên tất cả quí vị Thanh văn và Bồ tát đều ở trong số tăng già. Có điều, Bồ tát có phân biệt xuất gia và tại gia, cho nên tăng Bồ tát cũng có hai loại xuất gia và tại gia. Nhưng, nhân vì tăng tại gia còn ẩn chứa dấu vết trần tục, giới hạn mơ hồ, cho nên không phải là nơi để quay về nương tựa(2).

CHÚ THÍCH

01. Luận Đại Trí Độ gồm 100 quyển, do Bồ tát Long Thọ soạn để giải thích kinh Đại Bát Nhã.

PHỤ CHÚ

(01) Chứng trạch diệt tức là chứng quả niết bàn. “Trạch diệt” là một tên khác của niết bàn, là một trong sáu pháp vô vi (trong một trăm pháp), theo giáo lí tông Duy Thức. “Trạch” nghĩa là lựa chọn, phán đoán; “diệt” nghĩa là dứt trừ cả phiền não chướng lẫn sở tri chướng, thoát li sinh tử, chứng nhập cảnh giới niết bàn tịch tịnh (tức là diệt đế trong tứ đế). “Trạch diệt” nghĩa là dùng sức phán đoán, lựa chọn chính xác của trí tuệ để loại trừ phiền não, thoát khỏi mọi trói buộc, chứng đạt giải thoát trọn vẹn.

(02) Theo ý tứ của tác giả trong bài này thì “tăng” là đoàn thể của những người cùng sống chung trong sự hòa hợp và nguyện tu tập theo giáo pháp của Phật để chứng đạt đạo quả cao tột cuối cùng là giải thoát, niết bàn, tức quả Phật. Tăng không phải chỉ có một đoàn thể, mà có nhiều đoàn thể – có thể gọi là “chúng”. Tổng quát thì có hai chúng: xuất gia và tại gia. Xuất gia lại có hai chúng: Bồ tát (đã thọ xuất gia bồ tát giới) và Thanh văn (đã thọ cụ túc giới); tại gia chỉ có một chúng là Bồ tát (đã thọ tại gia bồ tát giới).

Quan niệm về “tăng” như trên của tác giả vẫn chưa đầy đủ. Từ khi Phật chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn Lộc dã cho đến khi thu nạp hai vị Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên tại thành Vương xá hơn một năm sau đó, số đệ tử xuất gia của Phật kể có trên 1.300 vị, tất cả đều đã xuất gia làm “sa môn” từ trước, và bây giờ đều trở thành “tì kheo” – mà tuyệt nhiên chưa hề có “giới tì kheo” (hay “giới cụ túc”). Chữ “tăng” lúc đó là chỉ cho tăng đoàn của Phật; và cả hơn 1.300 vị tì kheo đó đều đã chứng thánh quả A lahán, nên “tăng” cũng là tiếng để chỉ cho một trong Ba Viên Ngọc Quí (Tam Bảo): Phật, Pháp, Tăng. Sau đó, khi hoàng tôn La Hầu La theo Phật xuất gia thì trong tăng đoàn của Phật có thêm chúng Sa di. Từ đó, tăng đoàn của Phật có hai chúng xuất gia: Tì kheo và Sa di. Đến khi thái hậu Ma Ha Ba Xà Ba Đề cùng nhiều công nương thành Ca tì la vệ được Phật cho phép xuất gia thì tăng đoàn của Phật xuất hiện thêm một chúng nữa, là chúng Tì kheo ni. Chấp nhận hành trì “bát kính pháp” là điều kiện tiên quyết để Phật cho phép phái nữ xuất gia. Ngay trong “bát kính pháp” này, từ “thức xoa ma na” (hai năm tập sự trước khi được chính thức thọ giới tì kheo ni) đã được đề cập; cho nên chúng Thức xoa ma na cũng đã có từ lúc chúng Tì kheo ni được thành lập. Chúng tôi chưa tra cứu được để biết vị sa di ni đầu tiên là ai và có vào lúc nào, nhưng rõ ràng là tăng đoàn thời Phật đã gồm có năm chúng xuất gia: Tì kheo, Sa di, Tì kheo ni, Thức xoa ma na và Sa di ni. Giới luật tì kheo chắc chắn là đã được đức Phật chế ra về sau, khi tăng đoàn đã trở nên quá đông đảo và có xen lẫn những phần tử mất phẩm hạnh. – Theo Luật Tì Kheo Giới Bổn Sớ Nghĩa (tì kheo Thích Đỗng Minh dịch, in năm 1996), mãi đến năm thứ 13 sau ngày thành đạo, đức Phật mới chính thức chế giới luật; trước đó Ngài và chư tăng chỉ lược nói đến giới luật mà thôi. Điều đó cho thấy, trước khi giới luật được chính thức chế ra, không nhất thiết phải thọ giới cụ túc mới được gọi là “tăng”. Sau nữa, khoảng một trăm năm trước sau kỉ nguyên Tây lịch, ý niệm và danh từ “bồ tát” được xuất hiện; trước tiên là phát xuất từ các đoàn Phật tử cư sĩ, và sau đó được các vị xuất gia ủng hộ. Từ đó mà các kinh điển đại thừa dần dần được kết tập và hình thành. Dĩ nhiên, sự kiện này đã làm cho tăng đoàn Phật giáo có thêm hai chúng mới: chúng Bồ tát xuất gia và chúng Bồ tát tại gia. Ngày nay, theo định nghĩa của danh từ “tăng” như trên, chúng ta thấy, TĂNG không phải chỉ có bấy nhiêu chúng như tác giả vừa nêu, mà còn có cả chúng Cư sĩ tại gia nam và nữ, dù mới chỉ thọ trì năm giới. Vậy, nếu kể đầy đủ, TĂNG ĐOÀN PHẬT GIÁO gồm có chín chúng sau đây: Bồ tát xuất gia, Tì kheo, Tì kheo ni, Sa di, Sa di ni, Thức xoa ma na (ni), Bồ tát tại gia, Cận sự nam và Cận sự nữ. Theo ý nghĩa này, tất cả các chúng đều bao gồm trong TĂNG BẢO. Và “qui y Tăng Bảo” có nghĩa là: nếu chưa là Phật tử thì xin quay về nương tựa chư tăng để trở thành Phật tử; nếu đã là Phật tử thì vừa quay về nương tựa nơi chính mình, vừa quay về nương tựa nơi đoàn thể tăng chúng (cũng có thể gọi là “tăng thân”). Riêng về việc truyền giới (kể cả truyền tam qui ngũ giới), theo thiển kiến của chúng tôi, sứ mạng này chỉ dành cho chư vị tì kheo và bồ tát xuất gia mà thôi. Chúng tôi nói lên điều này vì hiện thời đã có người chủ trương cho phép cư sĩ được quyền truyền thọ tam qui ngũ giới cho những người muốn qui y Tam Bảo để trở thành Phật tử.

BÀI TẬP

1) Hãy nêu lên hai ý nghĩa của danh từ “tăng”.

Chữ “tăng” có hai ý nghĩa: a) Đông người, tức là phải có từ ba hay bốn vị tì kheo trở lên cùng sống chung một chỗ. b) Hòa hợp, tức là cùng sống chung hòa thuận.

2) Hai ý nghĩa của từ “hòa hợp” là gì?

Từ “hòa hợp” có hai ý nghĩa: a) Hòa hợp về lí, tức là mọi phần tử trong tăng đoàn đều nguyện chứng đạt đạo quả niết bàn tịch diệt, là cái mục đích tối thượng mà mọi người đã cùng chung lựa chọn – thuật ngữ Phật học gọi là “chứng trạch diệt”. b) Hòa hợp về sự, tức là trong khi sống chung, mọi người cùng thực hành sáu nguyên tắc sống chung hòa hợp.

3) Sáu nguyên tắc sống chung hòa hợp là những gì?

Sáu nguyên tắc sống chung hòa hợp là: 1 Thân thể cùng ở chung một nơi một cách hòa hợp (thân hòa đồng trú); 2 Nói năng với nhau một cách ôn hòa, không to tiếng, tranh cãi (khẩu hòa vô tránh); 3 Tâm ý tỏ với nhau luôn luôn trong niềm hoan hỉ, vui vẻ (ý hòa đồng duyệt); 4 Cùng nhau tuân thủ và hành trì một thứ giới luật (giới hòa đồng tu); 5 Chia sẻ cho nhau những kiến thức hấp thụ được để cùng hiểu biết (kiến hòa đồng giải); 6 Các phúc lợi có được đều cùng nhau san sẻ đồng đều (lợi hòa đồng quân).

4) Hãy đem những điều kiện tất yếu phải có đầy đủ của tăng hòa hợp, liệt kê thành đồ biểu.

Tăng hòa hợp Hòa hợp lí Chứng trạch diệt

Hòa hợp sự Thân hòa đồng trú

Khẩu hòa vô tránh

Ý hòa đồng duyệt

Giới hòa đồng tu

Kiến hòa đồng giải

Lợi hòa đồng quân

5) Vì sao tăng tại gia không phải là nơi để quay về nương tựa?

Vì tăng tại gia (cư sĩ) vẫn còn ẩn chứa dấu vết trần tục, giới hạn không rõ ràng, nên không phải là nơi để quay về nương tựa.

Bốn Quả Thanh Văn

Các vị đệ tử Phật, nghe giáo pháp tiểu thừa bằng âm thanh(1) của phật, tỏ ngộ lí lẽ về bốn sự thật, đoạn trừ kiến tư hoặc của ba cõi, chứng nhập niết bàn, đều thuộc vào tăng Thanh văn. Tăng Thanh văn, từ địa vị phàm phu tu tập đến địa vị A lahán mới ra khỏi ba cõi. Trong khoảng thời gian đó, các ngài phải trải qua “bốn chỗ hướng tới”, phải chứng “bốn quả vị”, mới gọi là thành tựu trọn vẹn, chứ không phải chỉ một bước mà được thành công.

Những kiến hoặc và tư hoặc trong ba cõi làm cho tất cả chúng sinh mê loạn, điên đảo, không thể thoát khỏi vòng luân hồi, chấm dứt sinh tử. Cho nên các bậc thánh tiểu thừa cần phải đoạn trừ kiến tư hoặc. Thứ tự của quá trình đoạn kiến tư hoặc này cũng tức là thứ tự của quá trình trải qua bốn chỗ hướng tới (hướng) và chứng đắc bốn quả vị (quả).

Thứ nhất, hướng Tu đà hoàn và quả Tu đà hoàn. Tu đà hoàn dịch là Nhậplưu (vào dòng), nghĩa là bước đầu nhập vào dòng thánh; cũng dịch là Nghịch lưu (ngược dòng), nghĩa là lội ngược dòng sông sinh tử đang chảy xiết(2); lại dịch là Dự lưu (dự vào dòng), nghĩa là được dự vào dòng thánh nhân. Hành giả phải đoạn trừ 88 sử(3) kiến hoặc của ba cõi mới chứng được quả vị này. Đang khi chưa đoạn trừ hết thì tức là “hướng”; khi vừa đoạn trừ hết thì đó là “quả”.

Thứ hai, hướng Tư đà hàm và quả Tư đà hàm. Tư đà hàm dịch là Nhất lai (trở lại một lần), nghĩa là còn phải thọ sinh trở lại các cõi trời và cõi người của Dục giới, mỗi nơi một lần nữa(4). Ngoài mọi kiến hoặc của ba cõi đã dứt sạch, hành giả còn phải đoạn trừ sáu phẩm tư hoặc đầu(5) của cõi Dục mới chứng được quả vị này. Trong khi đang đoạn trừ từ phẩm một đến phẩm năm thì tức là “hướng”; khi vừa đoạn trừ hết phẩm sáu thì đó là “quả”.

Thứ ba, hướng A na hàm và quả A na hàm. A na hàm dịch là Bất lai (không lại) hay Bất hoàn (không quay trở lại), nghĩa là không quay trở lại cõi Dục nữa. Hành giả phải dứt sạch mọi kiến hoặc của ba cõi và cả chín phẩm tư hoặc của cõi Dục mới chứng được quả vị này. Đang khi đoạn trừ phẩm bảy và phẩm tám thì tức là “hướng”; khi vừa dứt sạch phẩm chín thì đó là “quả”.

Thứ tư, hướng A la hán và quả A la hán. A la hán gồm có ba nghĩa: một là “sát tặc” (giết giặc), nghĩa là giết sạch giặc phiền não; hai là “ứng cúng” (thọ cúng dường), nghĩa là đạo cao đức trọng, làm ruộng phước(6) cho thế gian, xứng đáng nhận sự cúng dường của cả trời và người; ba là “bất sinh” (không tái sinh), nghĩa là nhập niết bàn vĩnh viễn, không còn phải chịu phần đoạn sinh tử nữa. Hành giả phải dứt sạch mọi kiến hoặc của ba cõi và chín phẩm tư hoặc của cõi Dục, cùng 72 phẩm tư hoặc của tám địa cõi Sắc và cõi Vô sắc, mới chứng được quả vị này. Đang khi chưa đoạn trừ hết 72 phẩm của hai cõi trên thì tức là “hướng”; khi vừa đoạn trừ hết thì đó là “quả”.

Các hành giả tiểu thừa, khi tu đến quả vị A la hán tức là đã dứt sạch mọi kiến tư hoặc trong ba cõi, đã trải qua bốn chỗ hướng tới, chứng đắc bốn quả vị, có đủ sáu phép thần thông, ở vào địa vị vô học, việc cần làm đã làm xong (7), không còn thân đời sau, đó là bậc thánh cao tột trong hàng Thanh văn vậy.

CHÚ THÍCH

01. Kiến hoặc là những phiền não do si mê về lí, thuộc về các thứ vọng kiến, do sự phân biệt sai quấy mà sinh ra các vọng chấp như ngã kiến, biên kiến v.v... Kiến hoặc có 88 phẩm, theo tông Câu Xá của tiểu thừa; còn tông Duy Thức của đại thừa thì lập ra 112 phẩm.

02. Tư hoặc là những phiền não do si mê về sự, những tình thức mê muội tham, sân, si v.v... nhiễm trước sự vật ở thế gian mà khởi lên các vọng tưởng. Tư hoặc có 81 phẩm, tức cõi Dục là 1 địa, bốn cõi Thiền ở cõi Sắc là 4 địa, bốn cõi Không ở cõi Vô sắc là 4 địa, cộng lại là 9 địa; mỗi địa gồm 9 phẩm: vậy cả thảy là 81 phẩm.

03. Cộng 4 địa của cõi Sắc và 4 địa của cõi Vô sắc là 8 địa, hợp lại cả thảy có 72 phẩm tư hoặc.

04. Không lường được gọi là “thần”, không bị chướng ngại gọi là “thông”. Sáu phép thần thông là: thiên nhãn thông; thiên nhĩ thông; tha tâm thông; túc mạng thông; thần túc thông; lậu tận thông.

05. Trong bốn quả vị của Thanh văn thừa thì ba quả vị đầu gọi là “hữu học”, nghĩa là còn phải tinh tấn tu học; còn quả vị thứ tư (A la hán) được gọi là “vô học”, nghĩa là việc học đã viên mãn, không có gì để học nữa.

06. Đã đoạn trừ hết mọi kiến và tư hoặc của ba cõi, cho nên nói là “việc cần làm đã làm xong” (sở sự dĩ biện, hay sở tác dĩ biện). Nếu xếp hạng trong mười địa chung của ba thừa(8) thì địa vị này thuộc vào địa thứ bảy, tức Dĩ biện địa.

07. “Hậu hữu” tức là quả báo ở đời vị lai, hay nói cách khác, đó là thân tâm của đời sau. Các vị A lahán và Phật Bích chi đã tận diệt phiền não thì không còn phải thọ thân sau.

PHỤ CHÚ

(01) Giáo pháp được Phật và các vị Bồ tát nói ra thành lời, có âm thanh cho người nghe mà tu tập, gọi là “thanh giáo”. Thanh là một trong sáu cảnh, và là đối tượng của nhĩ căn. Tùy theo nhiều loại người hay chúng sinh khác nhau, thích dùng phương tiện gì để dễ tu tập, thì Phật dùng phương tiện đó để chỉ bày giáo pháp. Những phương tiện đó có thể là hình sắc (sắc cảnh – đối tượng của mắt), âm thanh (thanh cảnh – đối tượng của tai), mùi hương (hương cảnh – đối tượng của mũi), v.v... Vì vậy mà Phật có thể dùng cả sáu cảnh để làm phương tiện giáo hóa chúng sinh (lục trần thuyết pháp).

(02) Từ Hán ngữ “bạo lưu” cũng nói là “bạo hà”, nghĩa là dòng nước mạnh, như dòng sông vào mùa lụt. Trong thuật ngữ Phật học, nó được dùng để dụ cho phiền não, hay nói rõ hơn, nó là một tên khác của phiền não. Bạo lưu có sức cuốn trôi người ta, súc vật, nhà cửa; phiền não cũng vậy, có sức phá hoại, làm tiêu mất tất cả đức lành của chúng sinh.

(03) “Sử” nghĩa là sai khiến, là một tên khác của phiền não. Phiền não là những động lực thúc đẩy chúng sinh tạo nghiệp bất thiện, phải trôi lăn mãi trong luân hồi sinh tử, cho nên được gọi là “sử”. Phiền não có rất nhiều thứ, nhưng có mười thứ được coi là gốc rễ, gọi là “mười sử” (thập sử, hay thập căn bản phiền não), gồm có: 1. Tham: thấy gì vừa ý thì ham muốn, cố chiếm đoạt. 2. Sân: gặp điều không vừa ý thì oán giận, căm ghét. 3. Si: lòng dạ tối tăm, không sáng suốt, không nhận chân được sự thật. 4. Mạn: kiêu mạn, tự cao, khinh người. 5. Nghi: nghi ngờ, dụ dự. 6. Thân kiến: cái thấy sai lầm về “ngã”, cho rằng thân này là thật có, thân này là ta, những cái kia thuộc về ta. 7. Biên kiến: cái thấy cực đoan, hoặc cho rằng con người sau khi chết là mất hẳn, hoặc cho rằng con người sau khi chết sẽ về sống đời đời ở một nơi nào đó, như thiên đường hay hỏa ngục. 8. Tà kiến: cái thấy xuyên tạc, không đúng sự thật, không thấy được lí duyên sinh, luật nhân quả, cùng các tính chất vô thường, vô ngã v.v... của vạn vật, mà cho rằng có một vị thượng đế sáng tạo ra vạn vật, mọi họa phước đều do thượng đế ban phát, mọi sự việc đều do thượng đế an bài, v.v... 9. Kiến thủ kiến: khư khư ôm giữ những kiến thức sai lạc mà cứ cho là đúng, đã không cải thiện mà còn cố rao giảng rộng rãi, đôi khi còn tìm cách dụ hoặc hay ép buộc người khác phải nghe theo mình. 10. Giới cấm thủ kiến: cố chấp vào các giới cấm sai lầm, vô lí, hoặc giữ giới một cách mù quáng, không sáng suốt, không uyển chuyển, gây đau khổ cho mình và cho người. Năm loại phiền não bên trên (từ số 1 đến số 5), vì tính chất của chúng quá nặng nề, tinh vi, chồng chất từ nhiều đời trước, thân mạng vừa hình thành là đã có chúng kèm theo, rất khó đoạn trừ, cho nên thuật ngữ Phật học gọi chúng là “năm độn sử”. Năm loại phiền não bên dưới (từ số 6 đến số 10), vì tính chất của chúng nhẹ nhàng hơn, mới mắc phải trong đời hiện tại do nghe theo tà sư, tà giáo, dễ đoạn trừ hơn, cho nên thuật ngữ Phật học gọi chúng là “năm lợi sử”.

(04) Từ “nhất lai” (một lần trở lại) nên được hiểu rõ như sau: Hành giả (ở cõi người) khi đã chứng được quả Tư đà hàm, sau khi viên tịch sẽ sinh lên một cõi trời Dục giới, rồi từ đó lại phải sinh trở lại cõi người một lần nữa để tiếp tục đoạn trừ nốt ba phẩm tư hoặc sau cùng của cõi Dục, và chứng quả A na hàm. – Sau khi viên tịch (ở cõi người), vị A na hàm này sẽ sinh lên cõi Sắc (vĩnh viễn không sinh lại cõi Dục nữa) để tiếp tục tu tập cho đến khi chứng quả A la hán.

(05) Tư hoặc (hay tu hoặc) là các phiền não tham, sân, si, mạn, có từ đời vô thỉ, bào thai vừa kết tụ thì chúng đã đeo theo; sinh mạng vừa ra đời tức thì có chúng. Tư hoặc có sâu có cạn, có phần thô sơ dễ đoạn trừ, có phần vi tế khó đoạn trừ, được chia làm chín phẩm từ nhẹ nhàng nhất đến nặng nề nhất: thượng thượng, thượng trung, thượng hạ, trung thượng, trung trung, trung hạ, hạ thượng, hạ trung, hạ hạ. Sáu phẩm tư hoặc trước (từ thượng thượng đến trung hạ) là các phần dễ đoạn trừ hơn.

(06) Phước điền nghĩa là ruộng sinh ra phước đức. Người Phật tử kính thờ, cúng dường Phật Pháp Tăng; kính trọng, hiếu thuận và phụng dưỡng cha mẹ; giúp đỡ, săn sóc những người bệnh tật nghèo khổ, đều có được phước đức; cho nên Tam Bảo, cha mẹ, người nghèo khổ bệnh tật, đều là phước điền của Phật tử.

(07) “Việc cần làm đã làm xong” (sở tác dĩ biện sở sự dĩ biện) là một thuật ngữ Phật học dùng để chỉ cho các hành giả Thanh văn thừa, khi đã hoàn toàn đoạn trừ mọi kiến tư hoặc của ba cõi, đắc quả A lahán, thoát li ba cõi và chứng nhập niết bàn, vĩnh viễn không còn trở lại trong ba cõi nữa. Đó là chỗ Thanh văn thừa khác với Bồ tát thừa. Các hành giả tu tập hạnh Bồ tát đều phát nguyện đời đời cứu độ chúng sinh, nơi nào có chúng sinh là nơi đó có Bồ tát, chừng nào còn chúng sinh thì chừng đó còn có Bồ Tát. Vì vậy mà công việc của Bồ tát không bao giờ “làm xong”. Do đó, thuật ngữ trên không dùng để chỉ cho Bồ tát.

(08) Mười địa (mười giai tầng tu chứng) có nhiều loại, hoặc được lập riêng cho hàng Thanh văn (Thanhvăn thập địa), hoặc hàng Duyên giác (Duyên giác thập địa), hoặc hàng Bồ tát (Bồ tát thập địa), hay Phật thừa (Phật thập địa). Ngoài ra còn có mười địa được lập chung cho cả ba thừa (Thanh văn, Duyêngiác và Bồ tát – gọi là “Tam thừa cộng thông thập địa”), như được tác giả đề cập đến ở đây, gồm có:

1. Càn tuệ địa (trí tuệ khô khan): mới phát tâm tu hành, trí tuệ chưa phát triển nhiều, hãy còn khô cạn. Có vị giải thích rằng, “càn tuệ” là chỉ cho người bắt đầu bước vào con đường tu tập, giũ bỏ mọi tình cảm ràng buộc, để chỉ sống một cách khô khan bằng trí tuệ.

2. Tánh địa (thấy tánh): bắt đầu thấy được tánh Phật nơi tâm mình.

3. Bát nhẫn địa (an trú nơi tám sự quán ngộ): vận dụng trí tuệ quán chiếu thật tướng của vạn pháp và nhận chân được chân lí “tứ đế”, lần lượt trải qua tám trình độ: quán ngộ về khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế ở cõi Dục; quán ngộ về khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.

4. Kiến địa (thấy rõ chân lí): tâm ý tẩy sạch mọi tà kiến, bắt đầu được dự vào dòng thánh – tương đương với quả Tu đà hoàn của Thanh văn thừa.

5. Bạc địa (gần kề): diệt trừ được phần lớn các phiền não căn bản của cõi Dục, còn phải sinh trở lại cõi Dục một lần nữa để tiếp tục tu tập – tương đương với quả Tư đà hàm của Thanh văn thừa.

6. Li dục địa (rời khỏi cõi Dục): hoàn toàn dứt sạch mọi thứ phiền não căn bản của cõi Dục, vĩnh viễn không còn sinh trở lại cõi Dục nữa – tương đương với quả A na hàm của Thanh văn thừa.

7. Dĩ biện địa (đã làm xong): dứt sạch hoàn toàn mọi phiền não (kiến tư hoặc) của ba cõi, vượt thoát ba cõi, chứng được các pháp mầu nhiệm – tương đương với quả A la hán của Thanh văn thừa.

8. Bích Chi Phật địa: tự mình vận dụng trí tuệ quán chiếu “mười hai nhân duyên” mà được giác ngộ – tức là Phật Bích chi của Duyên giác thừa.

9. Bồ tát địa: phát tâm tu hạnh Bồ tát, tu tập “sáu pháp qua bờ” (lục độ), thực hành hạnh lợi tha để cứu độ chúng sinh.

10. Phật địa: hạnh tự lợi và lợi tha đã hoàn toàn đầy đủ, tuệ giác hoàn toàn viên mãn, siêu việt, trở thành đấng tôn quí nhất của thế gian: Phật đà. BÀI TẬP 1) Tăng Thanh văn là gì?

Các vị đệ tử Phật, nghe Phật thuyết pháp mà tỏ ngộ chân lí “tứ đế”, đoạn trừ mọi kiến tư hoặc của ba cõi, giải thoát khỏi ba cõi, chứng nhập niết bàn, gọi là tăng Thanh văn.

2) Kiến hoặc là gì? Tư hoặc là gì?

Kiến hoặc là những mê lầm về chân lí, những thấy biết không đúng đắn về chân tướng của vạn hữu, như cho rằng thân này là thật có (thân kiến), có một bản ngã trường tồn hoặc sau khi chết thì không còn gì cả (biên kiến), khư khư cho những kiến thức sai lạc của mình là đúng (kiến thủ kiến), v.v... Tư hoặc là những mê lầm về sự tướng, là các bẩm tính độc hại tham, sân, si, v.v... có từ vô thỉ, đeo dính theo chúng sinh, thúc đẩy chúng sinh khởi sinh bao vọng tưởng và dẫn đến tạo tác bao hành vi xấu ác trong cả ba lãnh vực thân, miệng và ý.

3) Bốn hướng và bốn quả là gì?

Bốn quả là bốn địa vị chứng đạt của các hành giả Thanh văn thừa, theo thứ tự từ thấp lên cao gồm có: Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm và A la hán. Đã chứng đạt được địa vị nào thì gọi địa vị đó là QUẢ – tức là: quả Tu đà hoàn, quả Tư đàhàm, quả A na hàm và quả A la hán; còn đang tu tập để tiến đến các địa vị đó thì gọi là HƯỚNG – tức là: hướng Tu đà hoàn, hướng Tư đà hàm, hướng A na hàm và hướng A la hán.

4) Hãy nói sự đoạn hoặc khác nhau giữa Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm và Ala hán.

Khi đoạn trừ hết mọi kiến hoặc của ba cõi thì hành giả chứng được quả Tu đàhoàn. Khi đoạn trừ thêm được sáu phẩm tư hoặc trước (của toàn chín phẩm) của cõi Dục thì hành giả chứng được quả Tư đà hàm. Khi đoạn trừ thêm ba phẩm sau cùng để hoàn mãn cả chín phẩm tư hoặc của cõi Dục thì hành giả chứng được quả A na hàm. Khi đã đoạn trừ sạch cả mọi kiến hoặc và tư hoặc của ba cõi thì hành giả chứng được quả A la hán.

5) Hãy giải thích các từ “hậu hữu” và “vô học”.

“Hậu hữu” nghĩa là quả báo kiếp sau, tức là mạng sống ở kiếp sau. Vì đã tạo nghiệp nhân ở kiếp trước nên phải có quả báo (tức thân tâm, hay sinh mạng) ở kiếp sau. “Vô học” nghĩa là không còn phải học. Sau khi đã trải qua một thời gian dài dày công tu học, hành giả chứng đạt quả vị A la hán, thoát khỏi ba cõi, chứng nhập niết bàn; lúc đó công phu tu học đã hoàn toàn viên mãn, không còn phải học gì nữa, nên gọi là “vô học”.

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 16, 17 Và 18

1. Theo Phật giáo, người xuất gia thọ giới cụ túc nên xưng là “tì kheo”, không nên xưng là “tăng”; bởi vì, “tăng” là tiếng gọi tắt của tiếng “tăng già”, có nghĩa là chúng, hay hòa hợp, đó là từ xưng hô dùng cho đoàn thể, với điều kiện: Phải có từ ba người trở lên, và phải thực hành đầy đủ sáu nguyên tắc sống chung hòa hợp, mới được xưng là tăng. Nhưng về sau, đối với một vị tì kheo, thường thường người ta cũng xưng là tăng. Điều đó chỉ có thể coi là thói quen, chứ không thể được coi là hợp lí. Chẳng hạn, tiền nhân có câu thơ: “Động đình ba tống nhất tăng lai” (sóng hồ Động đình đưa một vị tăng đến), về phương diện nghệ thuật viết văn thì câu này đương nhiên phải dùng chữ “nhất tăng” mới đúng cách (bởi vì, câu trên là một câu thơ bảy chữ –trong một bài thơ luật 8 câu, mỗi câu 7 chữ– nếu thay chữ “tăng” bằng chữ “tì kheo” thì dư một chữ, sai luật – HC); nhưng xét theo Phật học thì phải nói là “nhất tì kheo”, bởi vì chưa đủ số ba người(1).

2. Cư sĩ tại gia đầu còn để tóc, mặc quần áo thế tục, tu giới định tuệ của đại thừa, xưng là tăng Bồ tát, điều đó xuất phát từ bộ luận Đại Trí Độ (quyển 34), quyết không thể bác bỏ mà cho là vô căn cứ. Nhưng thử nghĩ, nếu tăng tại gia quả thực không khác với Tăng Bảo, cũng có thể qui y cho nguời khác, thì từ xưa đến nay, ở những nơi chợ búa bình dân, thật không biết bao nhiêu người được xưng là “tổ”, chẳng biết bao nhiêu người được xưng là “thầy”! Và cứ như tình hình đó thì trong môn đình(2) của Phật giáo đã sớm bị hỗn tạp đến không thể sửa chữa được, làm sao có được cái bộ mặt trong sáng như hôm nay! Cho nên, nếu đề xướng một cách khinh suất và vọng động việc qui y với tăng tại gia, ngoại trừ một số ít những người có dã tâm muốn tạo dựng cơ hội, đối với tiền đồ Phật giáo, có thể nói là trăm phần bất lợi, đâu phải chỉ là vô ích không mà thôi, mà còn có hại nữa.

3. Bốn sự thật khổ, tập, diệt, đạo, nếu cứ nhất định cho là giáo nghĩa của cỗ xe Thanh văn, không quan hệ gì đến hai cỗ xe Duyên giác và Bồ tát, thì thật là sai lầm. Đứng về lưu chuyển môn mà nói, các hành giả của hai cỗ xe Duyên giác và Bồ tát, thuở ban đầu còn luân hồi trong sáu nẻo, đều nếm đủ vô lượng khổ đau. Truy tìm nguồn gốc của khổ đau, cũng là do nơi “tập” mà khởi lên. Rồi lại đứng về hoàn diệt môn mà nói, tuy là tu tập mười hai nhân duyên và sáu pháp qua bờ, nhưng không thể bảo những pháp môn đó không phải là “đạo”. Lại có một câu Hỏi: “Mục đích của việc tu đạo là gì?” Câu trả lời đương nhiên vẫn là “chứng quả niết bàn”; và chữ “niết bàn” được dịch nghĩa là “diệt độ”. Xem như thế thì bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo, sự thật là chân lí chung của cả ba cỗ xe, chứ chẳng phải riêng gì của cỗ xe Thanh văn. Các hành giả khi nghiên cứu Phật học, nên biết trong cái đồng nhất vẫn có cái khác biệt, và trong cái khác biệt vẫn có cái đồng nhất, mỗi pháp đều vừa tròn đầy (viên) mà vừa thông suốt lẫn nhau (thông). Nếu thấy rõ như thế thì sẽ không bị chết kẹt trong vòng chữ nghĩa.

4. Người Trung quốc phần nhiều có căn khí đại thừa. Điều đó có chứng cứ ở giáo sử hơn một ngàn năm, chứ không phải là lời nói khoe khoang không bằng cứ. Nhưng cái gọi là “nhiều” đó, chỉ là căn cứ vào kết quả của sự so sánh với các khu vực khác mà nói, rốt cuộc thì “nhiều” hoàn toàn không phải là “đều khắp”. Theo tôi thấy, trong số Phật giáo đồ ở trong nước, ngoại trừ một số ít người có căn cơ cao, có trí tuệ lớn, đầy đủ khí độ và kiến giải của bậc đại thừa, còn thì đại đa số đều là khí độ tiểu thừa, không đủ trình độ để cùng đàm luận về ý nghĩa cao xa của đại thừa. Độ cho người căn cơ cao thì dùng pháp môn lớn, độ cho người căn cơ thấp thì dùng pháp môn nhỏ; như thế là có sự phù hợp giữa cái căn cơ có đủ và cái pháp môn cần tu, nhất định là có ích. Ví dụ như người lớn thì mang giầy lớn, trẻ con thì mang giầy nhỏ, mỗi khi cử động đều thấy thoải mái. Nếu độ cho người căn cơ cao mà dùng lầm pháp môn nhỏ, hoặc độ cho người căn cơ thấp mà dùng lầm pháp môn lớn, như thế là giữa cái căn cơ có đủ và cái pháp môn cần để tu sẽ không phù hợp nhau, nhất định sẽ không có ích. Ví như người lớn mà mang giầy nhỏ, trẻ con mà mang giầy lớn, cử động sẽ thấy khó khăn. Cho nên quí vị hành giả nên tự lượng sức, lấy tâm chân thật mà tu hành, nếu không có căn khí đại thừa thì không nên ham cái tiếng hão, tưởng được danh thơm nhưng hóa ra bị khinh rẻ. Ngoài ra lại còn có một ý nghĩa cực kì quan trọng mà người học Phật không thể không biết: Giáo pháp tiểu thừa chính là cơ sở của Phật pháp. Giả sử, người học Phật có thể xây dựng một ngôi bảo tháp bảy tầng, thì cái tầng cơ sở ở dưới cùng, chính là cái tầng trọng yếu nhất. Nếu bỏ đi cái tầng cơ sở đó thì ngay tức khắc, cả ngôi bảo tháp bảy tầng nhất định phải nghiêng đổ. Đó là lí do trọng đại để quí vị hành giả đại thừa không nên coi thường các giáo nghĩa tiểu thừa.

5. Các nhân sĩ học Phật ở Trung quốc thường hay khinh thị tiểu thừa. Đó là một tội lớn. Thử nghĩ, quí vị hành giả Thanh văn thừa, nếu là Tu đà hoàn thì đã dứt hết kiến hoặc của ba cõi, có được chánh kiến; chúng ta đã dứt hết kiến hoặc chưa? Đã có được chánh kiến chưa? Nếu là Tư đà hàm và A na hàm thì đã đoạn sạch tư hoặc của cõi Dục, tất cả những phiền não, thị dục của cõi Dục đều diệt trừ sạch hết, vĩnh viễn xa lìa cõi Dục; chúng ta đã đoạn trừ hết chưa? Đã lìa khỏi cõi Dục chưa? Nếu là A la hán thì đã dứt hết kiến tư hoặc của ba cõi, giải thoát tất cả mọi sự trói buộc, vĩnh viễn ra khỏi vòng luân hồi; chúng ta đã dứt sạch hết chưa? Đã ra khỏi ba cõi chưa? Các hành giả Duyên giác thừa đã phá tan vô minh, dứt lão tử; chúng ta phá được vô minh chưa? Dứt lão tử chưa? Chỉ một sự so sánh đó thôi, cũng có thể thấy rõ, dù chỉ là một sợi lông của các bậc thánh tiểu thừa, chúng ta cũng không nhổ lên được, suốt ngày vọng niệm rối bời, tham si đầy ắp, lại dám khoe khoang mà không biết xấu hổ, tự xưng là “đại thừa”, coi rẻ và không thèm ngó tới giáo lí tiểu thừa, thật đáng thương và cũng đáng chê cười!

6. Nếu Hỏi: Chúng sinh trong mười phương đã là không tăng không giảm, vậy thì tại sao gần đây các nơi trên khắp thế giới, dân số đều gia tăng, đó không phải là “tăng” ư? Thì đây là câu trả lời: Vạn pháp do nhân duyên mà sinh khởi, khi hội đủ điều kiện thì pháp sinh; các pháp do nhân duyên mà hoại diệt, khi hội đủ điều kiện thì pháp diệt. Sự sinh diệt của các pháp chỉ là sự quan hệ giữa các điều kiện. Người và vật trên thế giới, cũng giống như hoa cỏ, về mùa xuân, mùa hạ, sức sống tràn đầy thì xanh tốt, về mùa thu, mùa đông, sức sống yếu kém thì héo tàn. Đó là lẽ thường. Thế giới của chúng ta, hiện tại đang ở tiểu kiếp thứ chín trong trung kiếp Trụ, đúng vào mùa hạ là mùa tươi tốt, cho nên người và vật sinh sôi nẩy nở nhiều thêm khắp nơi. Giờ đây, trong vũ trụ có vô số thế giới mà mạng sống đã già nua, đúng vào trung kiếp Hoại, có thể ví như đến mùa thu, mùa đông thì suy tàn, cho nên người và vật phải gặp tình cảnh điêu linh ở khắp mọi nơi, không còn cách gì có thể sống còn. Do đó, sau khi chết ở bên kia thì liền hướng về bên đây của chúng ta mà sinh; sự “tăng” ở đây của chúng ta cũng tức là sự “giảm” ở bên kia. Cho nên, nếu đem số lượng tăng giảm của hai bên mà tính toán thì thêm một người cũng không phải là nhiều thêm, mà giảm một người cũng không phải là ít đi. Các thế giới trong không trung nhiều vô số, nên thống hợp tất cả số lượng chúng sinh có trong sáu đường mà tính toán thì mới là đúng, nếu chỉ lấy một thế giới hay một đường mà xem xét, chúng ta sẽ không thể nào đạt đến một sự giải thích toàn vẹn cho cái số lượng hoặc nhiều hoặc ít kia được.

7. Phật pháp vốn không có gì gọi là “tiểu thừa” hay “đại thừa”. Điều căn bản ở đây chỉ là vấn đề thời gian trước sau mà thôi. Các hành giả cửa Phật, ở buổi đầu đều là tiểu thừa; về sau thì đều là đại thừa. Cái thứ tự trước sau này, có lúc thì chỉ kể cho đời này, có lúc thì phải bao gồm cả đời trước hoặc nhiều đời trước nữa. Như các vị đệ tử của đức Thế Tôn, ban đầu đều là Thanh văn, nhưng đến pháp hội Pháp Hoa thì đều được thọ kí thành Phật. Sự việc đó không chỉ là tiểu thừa biến thành đại thừa, mà dứt khoát hoàn toàn là “nhất Phật thừa” vậy. Trong thế gian, chỉ có hạng người cố chấp và có cái nhìn hạn hẹp mới tranh luận về chuyện tiểu thừa và đại thừa. Nếu thấy rõ: Tiểu thừa chỉ là bước quá độ của đại thừa, và đại thừa chỉ là bước tiến hóa của tiểu thừa, cả hai thừa đó đều phải cùng nằm trên trình tự tu học của người học Phật, thì còn có gì đáng để tranh luận!

8. Một pháp mà chưa đạt đến cái tình trạng cuối cùng thì vẫn còn có sự tiến bộ; đã có sự tiến bộ thì không phải là cứu cánh. Cho nên, phàm là pháp cứu cánh thì không có gì gọi là “tiến bộ” để có thể nói đến. Khoa học luôn luôn có bước tiến bộ, cho nên không phải là pháp cứu cánh; Phật pháp đã đạt đến tình trạng không còn gì để tiến bộ, cho nên đó là pháp cứu cánh. Khoa học không cứu cánh, tự bản thân nó vẫn còn ở trong trình trạng điều chỉnh, biến hóa, đương nhiên là không thể làm tiêu chuẩn để chứng minh cho Phật pháp cứu cánh. Người đời phần nhiều hâm mộ, sùng bái khoa học, lại chê bai, khinh thường Phật pháp. Theo tôi thấy, trong tương lai, cái sẽ đem tai hại to lớn đến cho nhân loại thế giới, chắc chắn là khoa học; và cái sẽ cứu vớt được nhân loại thế giới, chắc chắn chỉ có Phật pháp. Cục diện đó đang ngày càng sáng tỏ. Cái thấy của người ta trên thế giới thật là điên đảo: Những cái đáng lẽ nên ghét bỏ thì lại đề xướng, hoan nghinh; những cái nên bồi đắp, phát huy, thì lại khinh thường, xua đuổi. Chung qui đó cũng chỉ vì nghiệp chướng nặng nề của chúng sinh; đành chịu thôi, đâu còn lời gì để nói nữa! CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Trong phụ chú số 2 của bài 16 ở trước, chúng tôi đã nói về chữ “TĂNG”, ở đây xin thêm vài điều bổ túc. “Tăng” là tiếng nói tắt của từ “tăng già”; ý nghĩa chủ yếu của nó là số đông (chúng) và hòa hợp; vì vậy mới có các danh từ “hòa hợp chúng”, “hòa hợp tăng”, hoặc “hải chúng” (tăng chúng hòa hợp như nước biển chỉ có một vị mặn). Đầu mối của “Tăng” bắt nguồn từ năm vị tì kheo nhóm Kiều Trần Như, được đức Phật hóa độ trong lần chuyển pháp luân đầu tiên tại vườn Lộc dã sau ngày Ngài thành đạo. Vậy, “TĂNG” là một trong Ba Viên Ngọc Quí (Phật, Pháp, Tăng), chỉ cho những người tin nhận và phụng hành giáo pháp của đức Phật, cạo tóc, xuất gia, tu tập đầy đủ giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến, nhằm đạt được một đời sống giải thoát, chứng nhập các quả vị thánh trong Phật pháp. “Tăng” cũng chỉ rộng cho tất cả các đoàn thể (chúng) tin nhận Phật pháp, tu hành theo con đường giác ngộ của Phật. Như vậy, theo ý nghĩa nguyên thỉ, danh xưng “tăng” dùng để chỉ chung cho tì kheo và tì kheo ni; nhưng về sau, trong truyền thống Phật giáo Bắc truyền ở các nước như Trung quốc, Việt nam, Nhật bản v.v..., tì kheo thì gọi là “TĂNG” (nếu kể luôn sa di thì tì kheo gọi là “ĐẠI TĂNG”, sa di gọi là “TIỂU TĂNG”); còn tì kheo ni thì gọi là “NI” (nếu kể luôn thức xoa ma na và sa di ni thì tì kheo ni gọi là “ĐẠI NI”, thức xoa ma na và sa di ni thì gọi là “TIỂU NI”); – hợp tăng và ni lại, gọi chung là “TĂNG NI”. Ngoài ra, trong Phật điển cũng có nhiều danh từ liên quan đến “tăng”: Danh từ “nhị chúng” (hay “nhị bộ chúng”) dùng để chỉ cho hai chúng tì kheo và tì kheo ni. Danh từ “tứ chúng” dùng để chỉ cho bốn chúng tì kheo, tì kheo ni, sa di, và sa di ni – trường hợp này, chúng thức xoa ma na không được kể như một chúng chính thức, nhưng được gộp chung vào chúng sa di ni. Danh từ “thất chúng” dùng để chỉ cho bảy chúng tì kheo, tì kheo ni, thức xoa ma na, sa di, sa di ni, ưu bà tắc, và ưu bà di. Danh từ “cửu chúng” dùng để chỉ cho bảy chúng trên, cộng thêm hai chúng: cận trụ nam (nam cư sĩ tu bát quan trai giới 24 giờ đồng hồ) và cận trụ nữ (nữ cư sĩ tu bát quan trai giới 24 giờ đồng hồ) –nhưng có lẽ hợp lí hơn, theo chúng tôi, hai chúng “cận trụ nam” và “cận trụ nữ” cũng chỉ là cư sĩ nam và cư sĩ nữ; vì vậy, nếu cần thành lập “cửu chúng”, nên thay hai chúng cận trụ nam và cận trụ nữ bằng hai chúng “bồ tát xuất gia” và “bồ tát tại gia”.– Danh từ “tứ phương tăng” dùng để chỉ cho tất cả các vị tì kheo và tì kheo ni ở khắp bốn phương. Chư tì kheo và tì kheo ni thường trụ trong giáo đoàn thì gọi là “hiện tiền tăng”. Hiện tiền tăng thì phải gồm bốn vị trở lên mới được phép cử hành các pháp yết ma. Theo luật định, khi hiện tiền tăng tập hợp đủ số bốn vị, thì được cử hành tất cả các pháp yết ma như pháp, ngoại trừ ba việc: tự tứ, thọ đại giới và xuất tội; nếu tập hợp đủ số năm vị thì được cử hành tất cả các pháp yết ma như pháp, ngoại trừ hai việc: thọ đại giới và xuất tội; nếu tập hợp đủ số hai mươi vị thì được cử hành tất cả các pháp yết ma như pháp. TĂNG, trong ý nghĩa “hòa hợp về lí” (tức phụng hành Phật pháp, lấy đạo quả niết bàn tịch tịnh làm mục đích tu tập), thì chỉ một vị cũng xưng được là “tăng”; trong ý nghĩa “hòa hợp về sự” (tức thực hành nếp sống lục hòa), thì phải có tối thiểu là ba vị ở chung mới xưng được là “tăng”; trên phương diện hành sự (tác pháp yết ma), thì phải tập hợp tối thiểu là bốn vị, mới xưng được là “tăng”.

(02) Môn đình: Từ “môn đình” được dùng trong thiền môn với nhiều nghĩa: các nơi tòng lâm, đạo tràng của Thiền tông; tông chỉ, tông phong của Thiền tông; pháp phương tiện dùng để dẫn dắt môn đồ ở bước đầu.