Giáo Khoa Phật Học - Cấp Một

Cư Sĩ Duy Ma Cật

Khi đức Phật còn tại thế, trong thành Tì da li(1) có một vị trưởng giả tên là Duy Ma Cật, biện tài(2) vô ngại, đi đây đó giáo hóa tự tại(3). Tuy là một người áo trắng, nhưng ông vâng giữ giới hạnh thanh tịnh của bậc sa môn(4); tuy có vợ, nhưng thường tu phạm hạnh. Vì phương tiện độ người, ông thị hiện có bệnh, và thường mượn cơ hội bệnh tật đó để nói pháp cho những người đến thăm ông, giúp cho họ biết rằng thân thể là vô thường, là gốc của mọi nỗi đau khổ; rồi dạy họ tu học Phật pháp, làm cho họ trong tương lai sẽ chứng được pháp thân thanh tịnh của các đức Như Lai.

“Duy Ma Cật” hay “Duy Ma”, đó là dịch âm; “Tịnh Danh” hay “Vô Cấu Xưng” là dịch nghĩa. “Tịnh” tức là “Vô Cấu” (không dơ nhớp); “Danh” tức là “Xưng” (tên, gọi). Theo truyền thuyết, ông là hậu thân của đức Kim Túc Như Lai. Thời đức Thích Tôn tại thế, ông hiện thân làm cư sĩ, nói giáo pháp phương đẳng, trách cứ hàng nhị thừa thiên chấp vào tính không, bài xích tính hạn hẹp của tiểu thừa, tán thán đại thừa, khen ngợi pháp viên đốn(5). Cho nên tư tưởng và hành động của các vị đệ tử của đức Thích Tôn đều được ông sửa sai. Ông cũng khích lệ các vị ấy hãy tiến đến tư tưởng và hành động đại thừa.

Duy Ma Cật là một vị Bồ tát Đẳng giác. Sự thị hiện của ông chính thật là vì nền Phật pháp đại thừa, làm vang dậy tiếng gầm sư tử(6), giúp cho các hành giả tiểu thừa không còn đắm mình trong nếp cũ, lún chân mãi trong pháp tiểu thừa.

Nếu nói về thần thông, ông có thể vượt qua ba mươi sáu hằng sa quốc độ ở phương Đông, đến chỗ của đức Phật Tu Di Đăng Vương, mượn ba vạn hai ngàn tòa sư tử (mỗi cái cao tám vạn bốn ngàn do tuần), mang về đặt trong căn thạch thất một trượng vuông của ông mà vẫn không thấy chật chội. Ông cũng hóa hiện ra một vị Bồ tát hóa thân, và nhờ vị này vượt qua bốn mươi hai hằng sa cõi Phật ở phương Trên, đến nước Chúng hương của đức Phật Hương Tích, xin một bát cơm đem về mời mọi người ăn mà không hết. Ông cũng dùng tay phải lấy nước Phật là Diệu hỉ, đem đặt vào thế giới này mà không có gì thêm bớt; đại chúng xem xong, ông đem nước Phật ấy đặt lại chỗ cũ.

Nếu luận về biện tài thì ông tung hoành tự tại, khế hợp nhiệm mầu giáo lí Phật đà, khiến cho người nghe pháp tin hiểu sâu sắc, và phát tâm bồ đề vô thượng.

Nếu cho rằng đức Phật Thích Ca Mâu Ni, trong thời kì Phật pháp này, Ngài đã vì người xuất gia mà nêu lên một chuẩn mực tối cao, thì cũng có thể nói, trưởng giả Duy Ma Cật đã vì người Phật tử tại gia mà nêu lên một chuẩn mực tối cao. Cái phong thái của ông cùng với hàng xuất gia trong tam thừa thì đối lập nhau xa, điều đó ngụ ý rằng, phải thành toàn cho nhau trong sự tôi luyện, nêu tấm gương tốt cho hàng cư sĩ áo trắng hoặc hàng Bồ tát tại gia. Vì vậy, chúng ta tôn ông làm vị Tổ của hàng cư sĩ cũng chẳng có gì là quá đáng.

CHÚ THÍCH

01. Dịch là Quảng nghiêm, ở trung Ấn độ, là nơi mà bảy trăm vị thánh tăng đã nhóm họp để kết tập kinh điển lần thứ hai, một trăm năm sau ngày Phật nhập diệt.

02. Gọi tắt là “Duy Ma”, cựu dịch là “Tịnh Danh”, tân dịch là “Vô Cấu Xưng”. Ông là một vị Bồ tát pháp thân, từ nước Phật Diệu hỉ, hóa sinh vào thế giới này, thị hiện thân cư sĩ, phụ đức Thích Ca để hoằng pháp. Sự tích của ông có ghi rõ trong kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết Bất Khả Tư Nghị Giải Thoát.

03. Chư Phật và Bồ tát dùng thần thông để thu nhiếp và hóa độ chúng sinh, có thể ra vào vô ngại, gọi là “thần thông du hí”.

04. Ở Trung quốc, chư tăng thường mặc áo màu tím đen, cư sĩ thường mặc áo trắng; vì vậy, cư sĩ tại gia được gọi là người áo trắng.

05. Xin xem lại chú thích số 11, bài 3.

06. Trách cứ hàng nhị thừa thiên chấp về tính không, bài xích tiểu thừa chỉ lo tự lợi, tán thán đại thừa, khen ngợi pháp viên đốn, làm nên bậc thang từ tiểu thừa lên đại thừa, là tính chất đặc biệt của kinh giáo phương đẳng; đó là ý nghĩa của câu “đàn thiên xích tiểu, thán đại bao viên”.

07. Hai thừa Thanh văn và Duyên giác, vì mê chấp vào giáo pháp của chính mình mà không biết gì về diệu lí không của giáo pháp đại thừa, đó là hạng tiểu thừa “ngu pháp”. Một lúc nào đó họ hiểu rõ giáo pháp đại thừa, rồi hồi tâm hướng về đại thừa, thì gọi là hạng tiểu thừa “không ngu pháp”.

08. Tân dịch là du thiện na, là số đo đường dài được dùng ở Ấn độ; mỗi do tuần có thể là ba mươi dặm, bốn mươi dặm, năm mươi dặm, hay sáu mươi dặm, không có qui định đồng nhất.

09. “Sư tử” tức là con sư tử. Đức Phật là sư tử trong loài người, cho nên chỗ ngồi của Phật gọi là “sư tử tòa”. Luận Trí Độ nói: “Hiệu là sư tử nhưng không phải thật là sư tử. Đức Phật là sư tử trong loài người. Chỗ ngồi của Phật, hoặc giường hoặc đất, đều gọi là tòa sư tử.”

10. Căn thạch thất của ông Duy Ma Cật ở, bốn cạnh đều dài một trượng, cho nên gọi là “trượng thất”, hoặc cũng gọi là “phương trượng”.

11. Tiếng gọi trí giác của Phật, cựu dịch là “vô thượng chánh biến tri”. Lại nữa, “a” là vô, “nậu đa la” là thượng, “tam” là chánh, “miệu” là đẳng, “bồ đề” là giác, hợp lại là vô thượng chánh đẳng chánh giác. Chứng được trí giác đó tức là thành Phật. Cho nên, phát tâm “a nậu đa la tam miệu tam bồ đề” tức là phát tâm nguyện thành Phật.

PHỤ CHÚ

(01) Tì da li: cũng gọi là Tì xá li, hay Phệ xá li, người Trung quốc dịch là Quảng nghiêm, là nơi cư trú của bộ tộc Lê xa, và là thủ đô của vương quốc Bạt kì, miền Trung Ấn độ thời Phật tại thế. Bạt kì là một chủng tộc lớn, do tám tiểu quốc hợp lại làm thành, lấy bộ tộc Lê xa làm chủ. Có lẽ đó là một quốc gia đã áp dụng chế độ cộng hòa sớm nhất trên thế giới. Vào thời Phật tại thế, Bạt kì là một trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ. Kinh đô Tì xá li là một thành phố thương mại phồn thịnh. Tơ lụa và trầm hương ở đây rất nổi tiếng, được tất cả các vương quốc đương thời ưa chuộng. Tì xá li cũng là địa điểm hành đạo quan trọng của Phật và giáo đoàn, ngang với các thành Vương xá (kinh đô nước Ma kiệt đà) và Xá vệ (kinh đô nước Kiều tát la). Đó cũng là nơi kết tập kinh điển lần thứ hai của bảy trăm vị thánh tăng sau khi Phật diệt độ một trăm năm. Trong sách Đại Đường Tây Vực Kí có chép: “Phía Đông thành phố có tháp thờ di tích của các vị đã chứng quả như Xá Lợi Phất v.v...; cách thành phố ba dặm về phía Đông Bắc có tháp ghi dấu tích căn nhà xưa của Bồ tát Duy Ma Cật, gần đó là nơi mà Bồ tát Duy Ma Cật đã từng thị hiện bệnh tật để thuyết pháp.”

(02) Biện tài: “Biện” là cách diễn bày bằng ngôn ngữ; “biện tài” là có tài năng trong việc thuyết pháp. Chư Phật và Bồ tát, trải từ bao kiếp, do khẩu nghiệp thanh tịnh mà có đầy đủ các thứ biện tài như: thuyết mọi pháp môn không bị chướng ngại, giải rõ mọi nghĩa lí không bị chướng ngại, dùng từ để diễn đạt không bị chướng ngại, diễn nói một cách chính xác, tự tại không bị chướng ngại.

(03) Du hí: Người đời dùng từ “du hí” để chỉ cho việc đi đây đó vui chơi không mục đích; trong Phật giáo, “du hí” có nghĩa là đi đó đây để giáo hóa độ sinh. Những ai đi đây đó giáo hóa độ sinh một cách tự tại, không bị bất cứ sức mạnh nào làm cho trở ngại, chùn bước, gọi là có “thần thông du hí”.

(04) Sa môn: Từ thời Phật tại thế, danh xưng “sa môn” đã được dùng để chỉ chung cho tất cả những người xuất gia tu hành, trong đạo Phật hay ở các đạo khác. Đặc biệt, sa môn trong đạo Phật phải là những vị cạo bỏ râu tóc, sống độc thân, xa gia đình, không nhà cửa ruộng vườn, không tài sản riêng tư, đi xin ăn, chuyên cần tu tập mọi pháp lành, không làm các điều ác, dứt sạch phiền não, phát huy trí tuệ, chứng nhập giải thoát niết bàn. Bốn quả vị mà một vị sa môn có thể chứng đạt là Tu đà hoàn, Tư đàhàm, A na hàm và A la hán.

(05) Viên đốn: nghĩa là tròn đủ và tức khắc. Tu tập để chứng các quả vị Thanh văn hay Duyên giác thì vẫn còn có chỗ khiếm khuyết, không tròn đầy và còn chậm chạp. Hành giả hãy phát tâm mạnh mẽ, phát huy trí tuệ siêu việt, tròn đầy, để thành tựu ngay quả Phật, đó là “viên đốn”. Các pháp môn giúp cho hành giả đạt ngay thành quả giác ngộ vô thượng của Phật thừa, gọi là “giáo pháp viên đốn”, hay “đốn giáo”, như giáo lí chứa đựng trong các kinh Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Bát Nhã v.v...

(06) Tiếng gầm sư tử: Sư tử là vua của các loài thú, tiếng gầm của nó làm cho các loài thú đều khiếp sợ, khép nép. Phật là bậc chí tôn trong ba cõi. Pháp âm của Ngài làm tiêu tan mọi hí luận, tà kiến; chinh phục các tà ma ngoại đạo. Những ai có căn trí, dù cao hay thấp, khi nghe pháp âm của Ngài đều hưởng được lợi lạc, khởi tâm dũng mãnh, tinh tấn tu tập cho đến khi chứng đạt đạo quả giác ngộ. Bởi vậy, trong Phật pháp, “tiếng gầm sư tử” đã được dùng để ví dụ cho pháp âm của đức Phật. Ở đây, pháp âm của Bồ Tát Duy Ma Cật cũng được gọi là “tiếng gầm sư tử”, cho thấy, Bồ tát Duy Ma Cật đã được tác giả kính trọng như kính Phật.

BÀI TẬP

1) Ông Duy Ma Cật thường thị hiện có bệnh với dụng ý gì?

Ông Duy Ma Cật thường thị hiện có bệnh với dụng ý dùng cơ hội này để nói pháp cho những người đến thăm ông, khuyến khích họ tu học để tiến đến giác ngộ giải thoát.

2) Ông Duy Ma Cật là hậu thân của ai? Ông đã nói loại giáo pháp gì? Có tác dụng gì?

Ông Duy Ma Cật là hậu thân của đức Kim Túc Như Lai, giảng nói giáo pháp phương đẳng đại thừa, làm cho người nghe bỏ đi cái thành quả nhỏ hẹp có tính cách tự lợi của tiểu thừa, phát tâm lớn mạnh đi theo con đường viên đốn để đạt được quả vị giác ngộ vô thượng.

3) Hãy giải thích tám chữ “đàn thiên xích tiểu, thán đại bao viên”.

“Đàn thiên” nghĩa là trách cứ sự thiên chấp về tính không của hàng Nhị thừa; “xích tiểu” nghĩa là bài xích tính chất tự lợi của tiểu thừa; “thán đại” nghĩa là tán thán tính chất vừa tự lợi vừa lợi tha của đại thừa; “bao viên” nghĩa là khen ngợi giáo pháp viên đốn của đại thừa. Một cách tổng quát, tám chữ trên có nghĩa là: đả phá tính thiên chấp cũng như cái bản chất hạn hẹp của hàng tiểu thừa, và ca ngợi giáo pháp viên đốn cũng như tinh thần tự lợi lợi tha của hàng đại thừa.

4) Hãy dịch nghĩa từ “a nậu đa la tam miệu tam bồ đề”.

“A” nghĩa là vô, “nậu đa la” nghĩa là thượng, “tam” nghĩa là chánh, “miệu” nghĩa là đẳng, “bồ đề” nghĩa là giác; hợp lại, “a nậu đa la tam miệu tam bồ đề” nghĩa là vô thượng chánh đẳng chánh giác (quả vị giác ngộ cao tột không gì hơn).

5) Vì sao người đời sau tôn ông Duy Ma Cật làm vị Tổ của hàng cư sĩ?

Ông Duy Ma Cật đã hiện thân làm một người cư sĩ tại gia nhằm nêu lên cho người tại gia một tấm gương tốt, một chuẩn mực tối cao của trí tuệ cũng như về một đời sống phạm hạnh. Bởi vậy mà người đời sau đã tôn ông làm vị Tổ của hàng cư sĩ.

Mười Địa Của Bồ Tát

Hành giả phát tâm bồ đề, thực hiện sự nghiệp độ người, tức là Bồ tát. Hạng Bồ tát này, tuy đã phát tâm rộng lớn nhưng công phu tu dưỡng về đức độ cũng như học tập đều chưa đầy đủ, mà chẳng qua chỉ là có cái tên gọi mà thôi. Cho nên Bồ tát lúc đầu mới phát tâm, tuy trải qua các cấp Mười trụ(1), Mười hạnh(2) và Mười hồi hướng(3) trong thời gian một a tăng kì kiếp, chẳng qua cũng chỉ là hàng Bồ tát phàm phu, ở vị trí “Ba hiền” hay “Địa tiền” mà thôi. Nếu luận về địa vị, họ chỉ đứng ở bậc Kiến đạo. Họ nhất định phải tiến thêm một bước nữa lên Sơ địa, rồi dần dà lên đến Thập địa, gọi là hàng Bồ tát pháp thân ở địa vị “Mườithánh” hay “Địa thượng”; bấy giờ mới đúng là bậc Tu đạo. So sánh với trường học, nếu các bậc Ba hiền được coi như các khoa phổ thông, thì các bậc Mười thánh hay Mười địa sẽ là các chuyên khoa Bồ tát vậy.

Thứ nhất là Hoan hỉ địa. Bồ tát đã tu hành hoàn mãn kiếp a tăng kì đầu tiên, bắt đầu thấy rõ tâm tính, phá trừ hết kiến hoặc, chứng ngộ chân lí “hai không”(4), thành tựu bố thí độ, phát sinh niềm hoan hỉ lớn, gọi là “Hoan hỉ địa”.

Thứ hai là Li cấu địa. Bồ tát đoạn dứt tư hoặc, bỏ được những sai quấy phạm giới, thân tâm thanh tịnh, thành tựu trì giới độ, xa lìa mọi sự dơ bẩn, gọi là “Li cấu địa”.

Thứ ba là Phát quang địa. Bồ tát diệt trừ vô minh si ám mà chứng được “ba minh”, thành tựu nhẫn nhục độ, tâm sáng chiếu phát sinh, gọi là “Phát quang địa”.

Thứ tư là Diễm tuệ địa. Bồ tát đã có đầy đủ trọn vẹn ba mươi bảy phẩm trợ đạo, tiến lên mà tu tập thêm các pháp “trí lực”(5) và “vô úy”(6), cùng “Phật bất cộng” (7), vĩnh viễn dứt trừ tính lười biếng, thành tựu tinh tấn độ, trí tuệ sáng lên rực rỡ, gọi là “Diễm tuệ địa”.

Thứ năm là Cực nan thắng địa. Bồ tát vì lợi ích chúng sinh, ngoài thì học tập các thứ kĩ thuật, trong thì thành tựu thiền định độ, đạt được địa vị này thật là rất khó khăn, gọi là “Cực nan thắng địa”.

Thứ sáu là Hiện tiền địa. Bồ tát tu tập và an trú trong ba phép tam muội không, vô tướng và vô nguyện(8), thành tựu trí tuệ độ, khiến cho bao ý niệm sai biệt về vạn hữu ở trước mắt đều diệt hết, gọi là “Hiện tiền địa”.

Thứ bảy là Viễn hành địa. Bồ tát dứt trừ các nghiệp quả, thị hiện các hành tướng một cách tinh tế, phát khởi các hạnh nguyện thù thắng để hóa độ chúng sinh, thành tựu phương tiện độ(10), chuẩn bị hành trang lương thực cho cuộc đi xa, gọi là “Viễn hành địa”.

Thứ tám là Bất động địa. Bồ tát trú trong “vô sinh nhẫn”(9), dứt hết mọi dụng công, thân tâm tĩnh lặng giống như hư không, thành tựu nguyện độ(10), tâm trụ niết bàn, lặng yên không xao động, gọi là “Bất động địa”.

Thứ chín là Thiện tuệ địa. Bồ tát dứt cả tướng của tâm, chứng nhập trí tuệ tự tại, đầy đủ thần thông lớn, khéo léo hộ vệ cho pháp tạng của chư Phật, thành tựu lực độ(10), khéo léo vận dụng trí tuệ để soi sáng mọi việc, gọi là “Thiện tuệ địa”.

Thứ mười là Pháp vân địa. Bồ tát tập hợp rộng lớn vô lượng pháp môn, tăng trưởng vô biên phúc đức và trí tuệ, thấu suốt mọi tâm hành của tất cả chúng sinh, nương theo từng căn cơ cao, vừa, thấp của chúng sinh mà nói pháp ba thừa, thành tựu trí độ(10), giống như đám mây lớn, đổ xuống những trận mưa pháp lớn, gọi là “Pháp vân địa”.

CHÚ THÍCH

01. Sau khi hành giả đã tu tập “Mười tín” thì tiến lên tu tập “Mười trụ”: 1) Phát tâm trụ; 2) Trị địa trụ; 3) Tu hành trụ; 4) Sinh quí trụ; 5) Phương tiện cụ túc trụ; 6) Chính tâm trụ; 7) Bất thối trụ; 8) Đồng chân trụ; 9) Pháp vương tử trụ; 10) Quán đỉnh trụ.

02. Bồ tát tu hành, tuy ở các cấp Mười tín, Mười trụ, phương diện tự lợi đã đầy đủ, nhưng hạnh lợi tha thì chưa tròn. Cho nên lại phải tiếp tục tu tập mười hạnh để bổ sung: 1) Hoan hỉ hạnh; 2) Nhiêu ích hạnh; 3) Vô sân hận hạnh; 4) Vô tận hạnh; 5) Li si loạn hạnh; 6) Thiện hiện hạnh; 7) Vô trước hạnh; 8) Tôn trọng hạnh; 9) Thiện pháp hạnh; 10) Chân thật hạnh.

03. Bồ tát lấy tâm đại bi để cứu giúp và hộ vệ chúng sinh, gọi là “hồi hướng”: 1) Li chúng sinh tướng hồi hướng; 2) Bất hoại hồi hướng; 3) Đẳng nhất thiết vật hồi hướng; 4) Chí nhất thiết xứ hồi hướng; 5) Vô tận công đức tạng hồi hướng; 6) Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng; 7) Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh hồi hướng; 8) Chân như tướng hồi hướng; 9) Vô phược giải thoát hồi hướng; 10) Pháp giới vô tận hồi hướng.

04. Các vị Bồ tát ở các cấp Mười trụ, Mười hạnh và Mười hồi hướng, chỉ đoạn trừ được kiến tư hoặc, nhưng vẫn còn vướng trần sa và vô minh hoặc, cho nên chưa được đứng vào hàng thánh nhân ở cấp Mười địa. Họ chỉ được gọi là Bồ tát “Tam hiền” hay “Địa tiền” mà thôi.

05. Như trên –

06. Bồ tát, khi hết kiếp a tăng kì đầu tiên thì cũng mãn gia hạnh của bốn thiện căn, mau chóng đoạn trừ hai chướng ngại thường dấy khởi phân biệt là sở tri và phiền não, gọi là bậc “Kiến đạo”.

07. Bồ tát ở cấp Mười địa thì gọi là “Thập thánh” hay Bồ tát Mười địa.

08. Như trên –

09. Ba minh là túc mạng minh (thấy rõ các kiếp quá khứ của chúng sinh), thiên nhãn minh (thấy rõ mọi sự vật trong vũ trụ không bị chướng ngại), và lậu tận minh (trí sáng trọn vẹn vì bao nhiêu loại phiền não thô tế gì cũng đều dứt sạch).

10. Cũng gọi là ba mươi bảy phần giác ngộ, gồm bốn lĩnh vực quán niệm, bốn sự cần mẫn, bốn pháp như ý, năm khả năng, năm sức mạnh, bảy yếu tố giác ngộ, và tám nguyên tắc hành động chân chính. Cộng các số ấy lại thì có cả thảy ba mươi bảy yếu tố, là hành trang trọng yếu của người tu đạo, cho nên gọi chúng là “ba mươi bảy đạo phẩm”.

11. Mười sức mạnh của Như Lai: 1) Sức trí tuệ biết rõ là đúng chỗ hay không đúng chỗ; 2) Sức trí tuệ biết rõ nghiệp báo suốt ba đời; 3) Sức trí tuệ biết rõ các loại thiền định giải thoát; 4) Sức trí tuệ biết rõ các căn cơ cao thấp; 5) Sức trí tuệ biết rõ mọi thứ kiến giải; 6) Sức trí tuệ biết rõ mọi lãnh vực; 7) Sức trí tuệ biết rõ tất cả đường đi chỗ đến; 8) Sức trí tuệ thấy rõ mọi việc trong vũ trụ không bị chướng ngại; 9) Sức trí tuệ thấy suốt các kiếp quá khứ; 10) Sức trí tuệ biết rõ đoạn trừ vĩnh viễn mọi tập khí. – Lại nữa, bốn điều không sợ sệt của Như Lai gồm có: 1) Trí biết tất cả không sợ sệt; 2) Dứt sạch lậu hoặc không sợ sệt; 3) Nói chỗ chướng đạo không sợ sệt; 4) Nói đạo diệt hết khổ không sợ sệt.

12. Mười tám pháp công đức của Phật, chỉ có Phật mới có, chứ không cùng có chung với hàng Tam thừa, gọi là “bất cộng”: 1) Thân không lầm lỗi; 2) Miệng không lầm lỗi; 3) Niệm không lầm lỗi; 4) Không có ý tưởng riêng khác; 5) Không có tâm bất định; 6) Không có gì là không biết buông bỏ; 7) Ý chí không diệt; 8) Tinh tấn không diệt; 9) Niệm không diệt; 10) Tuệ không diệt; 11) Giải thoát không diệt; 12) Giải thoát tri kiến không diệt; 13) Tất cả thân nghiệp đều hành động theo trí tuệ; 14) Tất cả khẩu nghiệp đều hành động theo trí tuệ; 15) Tất cả ý nghiệp đều hành động theo trí tuệ; 16) Trí tuệ biết đời quá khứ không chướng ngại; 17) Trí tuệ biết đời vị lai không chướng ngại; 18) Trí tuệ biết đời hiện tại không chướng ngại.

PHỤ CHÚ

(01) Mười trụ (Thập trụ): Thể nhập lí bát nhã gọi là “trụ”. Mười trụ là cấp thứ nhì (sau cấp Mười tín – xem chú thích số 1, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 7, 8 và 9” ở trước) trong 7 cấp (gồm 52 địa vị) trên tiến trình tu tập của hàng Bồ tát. Mười trụ gồm 10 trụ vị (địa vị) như sau: 1) Trụ vị Phát tâm: Hành giả dùng các phương tiện chân thật để phát khởi mười lòng tin (thập tín), tín phụng Tam Bảo, không khởi tà kiến, không gây trọng tội, tu tập tất cả pháp môn, học rộng, trí tuệ cao, ngộ nhập cảnh giới chân không, trụ ở tánh không. 2) Trụ vị Trì địa (hay Trị địa): Hành giả đã trụ nơi tánh không cho nên tâm thường sáng tỏ, trong sạch, trong như ngọc lưu li hiện ra chất vàng ròng; được như vậy là vì lúc hành giả mới phát tâm thì tâm ấy đã là vi diệu, rồi dùng cái tâm vi diệu ấy mà trải làm nền tảng vững bền như đất. 3) Trụ vị Tu hành: Trí tuệ từ hai địa vị trước đã sáng tỏ, cho nên hành giả du hành trong mười phương mà không hề gặp trở ngại. 4) Trụ vị Sinh quí: Thọ một phần khí lực của Phật, thông tỏ sâu xa, được nhập vào dòng giống Như Lai. 5) Trụ vị Phương tiện cụ túc: Tu tập vô lượng căn lành, tự lợi lợi tha, phương tiện đầy đủ, tướng mạo không chỗ nào khiếm khuyết. 6) Trụ vị Chánh tâm: Không những tướng mạo, mà tâm cũng đồng với Phật. 7) Trụ vị Bất thối: Đã thể nhập vào cảnh giới chân không vô sinh, thân tâm hòa hợp, ngày càng thăng tiến đến quả Phật, không còn thối lui. 8) Trụ vị Đồng chân: Từ khi phát tâm, thỉ chung không trở ngược, không thối lui, không khởi niệm tà ma phá hoại tâm bồ đề, cho đến bây giờ thì cả mười thân tướng thiêng liêng của Phật (bồ đề thân, nguyện thân, hóa thân, trụ trì thân, tướng hảo trang nghiêm thân, thế lực thân, như ý thân, phúc đức thân, trí thân, pháp thân) đồng thời đầy đủ. 9) Trụ vị Pháp vương tử: Hành giả trở thành đứa con tinh thần của bậc Pháp Vương, thừa tiếp công việc (Phật sự) của bậc Pháp Vương. Từ trụ vị thứ nhất là Phát tâm đến trụ vị thứ tư là Sinh quí, được gọi là “nhập thánh thai”; từ trụ vị thứ năm là Phương tiện cụ túc đến trụ vị thứ tám là Đồng chân, được gọi là “nuôi lớn thánh thai”; đến trụ vị Pháp vương tử này thì hình tướng đầy đủ, được gọi là “xuất thai”. 10) Trụ vị Quán đảnh: Bồ tát đã là con của bậc Pháp Vương, kham nổi Phật sự, cho nên được Phật rưới nước trí tuệ lên đầu, như vị hoàng tử dòng Sát đế lị, lúc lên ngôi chịu lễ quán đỉnh do một đạo sĩ Bà la môn chủ trì.

(02) Mười hạnh (Thập hạnh): Đây cũng là 10 trong 52 địa vị trên tiến trình tu tập của hàng Bồ tát. Chữ “hạnh” ở đây là chỉ cho các hành động lợi tha. Ở hai cấp Mười tín và Mười trụ, hành giả chỉ tu phần tự lợi, ở cấp Mười hạnh (cấp thứ ba) này thì hành giả tu phần lợi tha, gồm có: 1) Hạnh Hoan hỉ: Bồ tát dùng vô lượng diệu đức của Như Lai mà tùy thuận ở khắp mười phương. 2) Hạnh Nhiêu ích: Thường khéo léo làm những công việc có lợi ích cho chúng sinh. 3) Hạnh Vô sân hận: Tu nhẫn nhục, dứt bỏ sân hận, nhẫn nhịn với cả kẻ oán thù, giữ đức khiêm cung, không làm hại mình hại người. 4) Hạnh Vô tận: Luôn luôn tinh tấn, phát tâm cứu độ tất cả chúng sinh, cho đến khi tất cả đều chứng nhập niết bàn, không mỏi mệt, không chán nản. 5) Hạnh Li si loạn: Bồ tát luôn sống trong chánh niệm, tâm không tán loạn; đối với tất cả các pháp, không lầm lẫn. 6) Hạnh Thiện hiện: Biết không có pháp, ba nghiệp vắng lặng, không bị cái gì ràng buộc mà cũng không đắm trước vào cái gì, tuy vậy, không bao giờ từ bỏ việc giáo hóa chúng sinh. 7) Hạnh Vô trước: Trải qua vô số cõi nước cúng dường chư Phật và cầu pháp mà tâm không bao giờ cho là đủ, tuy vậy, lúc nào cũng lấy cái tâm vắng lặng mà quán chiếu các pháp, cho nên không hề bị vướng mắc vào pháp nào cả. 8) Hạnh Tôn trọng: Tôn trọng căn lành và trí tuệ, cho nên càng tăng tiến tu tập các hạnh tự lợi và lợi tha. 9) Hạnh Thiện pháp: Có đủ trí giải và biện tài vô ngại, thành tựu các thiện pháp giáo hóa để giữ gìn chánh pháp, làm cho hạt giống Phật không bị dứt tuyệt. 10) Hạnh Chân thật: Thành tựu ngôn ngữ “đệ nhất nghĩa đế”, nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy, nói và làm phù hợp nhau, sắc và tâm đồng thuận.

(03) Mười hồi hướng (Thập hồi hướng): Trong 52 địa vị trên tiến trình tu tập của hàng Bố tát, Mườitín là cấp thứ nhất; Mười trụ là cấp thứ nhì; Mười hạnh là cấp thứ ba; Mười hồi hướng này là cấp thứ tư; và lên nữa là Mười địa, cấp thứ năm; cuối cùng là hai cấp Đẳng giác và Diệu giác. “Hồi hướng” nghĩa là hướng trở lại, xoay trở về, ở đây có ý nói, Bồ tát khởi tâm đại bi, quay trở lại để cứu hộ tất cả chúng sinh. Mười hồi hướng cũng được gọi là “Mười hướng”, gồm có: 1) Hồi hướng cứu hộ tất cả chúng sinh nhưng lìa khỏi tướng chúng sinh: Thực hành sáu pháp qua bờ, bốn cách thu phục để cứu hộ chúng sinh một cách bình đẳng, không phân biệt kẻ oán người thân. 2) Hồi hướng không hoại: Đã có được một đức tin bền chắc (không hoại) nơi Tam Bảo, nay đem hồi hướng căn lành ấy đến tất cả chúng sinh, làm cho họ đạt được nhiều lợi ích an lành. 3) Hồi hướng bằng với tất cả chư Phật: Đồng với những việc làm của chư Phật trong ba đời, không đắm sinh tử, không xa rời niết bàn. 4) Hồi hướng đến tất cả mọi nơi: Bằng những căn lành tu tập được, do sức hồi hướng mà trải rộng đến tất cả mọi nơi, trên thì cúng dường Tam Bảo, dưới làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. 5) Hồi hướng kho công đức vô tận: Tùy hỉ tất cả căn lành vô tận, hồi hướng mà làm Phật sự, để đạt được căn lành công đức vô tận. 6) Hồi hướng tùy thuận căn lành bình đẳng: Hồi hướng những căn lành tu tập được, được chư Phật gia hộ, có thể thành đạt những căn lành kiên cố. 7) Hồi hướng tùy thuận quán sát bình đẳng tất cả chúng sinh: Tăng trưởng tất cả các căn lành, hồi hướng cho lợi ích tất cả chúng sinh. 8) Hồi hướng tướng chân như: Thuận theo tướng chân như mà đem tất cả căn lành để hồi hướng. 9) Hồi hướng giải thoát, không trói buộc, không dính mắc: Đối với tất cả các pháp, không ôm giữ, không bám dính, không bị ràng buộc, đạt được tâm giải thoát, dùng các pháp lành mà hồi hướng, thực hiện hạnh Phổ Hiền, đầy đủ mọi công đức. 10) Hồi hướng pháp giới vô lượng: Tu tập tất cả căn lành vô tận, lấy đó để hồi hướng, nguyện cầu pháp giới có được vô lượng công đức.

(04) Hai không (nhị không): tức là nhân không (hay ngã không) và pháp không. Phàm phu si mê, cho rằng cái thân do năm uẩn hợp thành này là thật ngã, là chủ tể, từ đó mà tạo ra bao nhiêu nghiệp chướng, gây biết bao nhiêu phiền não, đau khổ. Đó là chúng sinh “chấp ngã”. Để phá trừ cái vọng chấp về ngã này, đức Phật đã thuyết giảng chân lí “vô ngã”, rằng cái “ngã” chẳng qua chỉ là sự giả hợp của năm uẩn, không có một chủ tể chân thật, thường nhất, tức là không có cái “ngã” thật. Các hành giả Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác) thể nhập chân lí “vô ngã”, gọi là “nhân không”, nhưng vẫn cho các pháp năm uẩn là thật có. Đó lại là một vọng chấp khác nữa – tức là “chấp pháp”. Để phá trừ cái vọng chấp về pháp này, đức Phật phải khai thị về trí tuệ bát nhã; dùng trí tuệ quán chiếu để thấy rõ tự tánh của năm uẩn đều vốn là không. Hàng Bồ tát nhờ đó mà chứng nhập chân lí “các pháp đều không”, gọi tắt là “pháp không”. “Hai không” cũng gọi là “hai vô ngã” (nhị vô ngã), tức “nhân vô ngã” (con người là vô ngã) và “pháp vô ngã” (sự vật là vô ngã).

(05) Mười trí lực (thập trí lực): cũng gọi là “mười thần lực” (thập thần lực) hay “mười lực” (thập lực), tức là 10 sức trí tuệ mà chỉ đức Phật mới có đầy đủ. Đức Phật đã chứng đắc cái trí thật tướng, thấy rõ, thấu suốt tất cả, không có cái gì có thể hủy hoại được trí đó, không ai có thể hơn được trí đó. Mười trí lực đó gồm có: 1) Sức trí tuệ biết rõ điều đúng đạo lí hay không đúng đạo lí: Đức phật quán sát sâu xa, thấy rõ một cách chân thật tất cả nhân duyên quả báo, như tạo nghiệp lành thì biết chắc chắn sẽ hưởng được quả báo an vui, gọi là “biết điều đúng đạo lí”; nếu tạo nghiệp xấu mà được hưởng quả báo an vui là không đúng đạo lí, gọi là “biết điều không đúng đạo lí”. Tất cả những sự việc như vậy, đức phật đều biết hết. 2) Sức trí tuệ biết rõ nghiệp báo suốt ba đời: Đức Phật biết rõ nơi sinh cùng nghiệp duyên quả báo của tất cả chúng sinh trải suốt ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai. 3) Sức trí tuệ biết rõ tiến trình giải thoát bằng thiền định: Đức Phật biết rõ một cách xác thật từng nấc tu tập thiền định của chúng sinh, cạn sâu thứ lớp như thế nào. 4) Sức trí tuệ biết rõ các căn tánh cao thấp: Đức Phật biết rõ một cách xác thật căn tánh của các đệ tử và khắp chúng sinh là hơn kém, cao thấp, quả vị chứng được là lớn hay nhỏ. 5) Sức trí tuệ biết rõ mọi hiểu biết: Đối với mọi sự hiểu biết, ưa thích lành dữ khác nhau của chúng sinh, đức Phật biết rõ tất cả. 6) Sức trí tuệ biết rõ mọi lãnh vực: Đức Phật biết rõ một cách xác thật mọi lãnh vực khác nhau ở thế gian. 7) Sức trí tuệ biết rõ mọi đường đi chỗ đến: Đức phật biết rõ một cách xác thật những phần hành hữu lậu của sáu đường đến đâu, và những phần hành vô lậu của niết bàn đến đâu. 8) Sức trí tuệ biết rõ không bị chướng ngại như thiên nhãn: Đức phật dùng thiên nhãn biết rõ một cách xác thật lúc sinh lúc tử của chúng sinh, cũng như những cảnh giới lành dữ mà chúng sinh sẽ sinh đến đó, cho đến các nghiệp duyên lành dữ của những chúng sinh xấu, đẹp, nghèo, giàu v.v... 9) Sức trí tuệ biết rõ các kiếp trước xa xôi: Đức phật biết rõ một cách xác thật mọi sự việc trong đời quá khứ, không những một đời mà đến trăm ngàn vạn đời, không những một kiếp mà đến trăm ngàn vạn kiếp, chúng sinh chết ở cõi này rồi sinh ở cõi khác, chết ở cõi khác rồi sinh ở cõi này, nào là tên họ, ăn uống, khổ vui, mạng sống dài ngắn v.v... 10) Sức trí tuệ biết rõ tất cả các tập khí đều đã dứt tuyệt: Đức phật biết rõ một cách xác thật tất cả các loại tập khí đều đã vĩnh viễn dứt tuyệt, không bao giờ còn sinh khởi nữa.

(06) Bốn đức vô úy (tứ vô úy, hay tứ vô sở úy): tức là 4 đức tự tin, dũng mãnh, không sợ sệt. Nhờ 4 đức tính này mà công việc giáo hóa chúng sinh trở nên dễ dàng, không trở ngại. Có 4 đức vô úy của Phật và 4 đức vô úy của Bồ tát.

A. Bốn đức vô úy của Phật là: 1) Có trí biết rõ tất cả không sợ sệt: Phật biết rõ tất cả các pháp, luôn luôn trụ nơi chánh kiến, rất tự tin, không gì làm cho khuất phục, không gì làm cho sợ sệt. 2) Dứt tuyệt các phiền não không sợ sệt: Phật đã hoàn toàn dứt trừ tất cả mọi loại phiền não, không một thứ chướng nạn nào có thể làm cho sợ sệt. 3) Vạch rõ những thứ làm chướng ngại cho đạo không sợ sệt: Phật chỉ rõ các phương pháp tu tập để vượt qua những chướng ngại, đối với bất cứ lời cật vấn nào cũng không làm cho sợ sệt. 4) Vạch rõ cách diệt khổ không sợ sệt: Phật chỉ bày cặn kẽ con đường dứt tuyệt khổ đau mà không gì làm cho sợ sệt.

B. Bốn đức vô úy của Bồ tát: 1) Nắm giữ tất cả không sợ sệt: Bồ tát luôn luôn nhớ đến giáo pháp, thọ trì không xao lãng, cho nên khi thuyết pháp trước đại chúng, lòng rất tự tin về những nghĩa lí nói ra, không có gì làm cho sợ sệt. 2) Biết rõ căn tánh không sợ sệt: Bồ tát biết rõ căn tánh của chúng sinh, tùy theo sáng suốt hay tối tăm mà hướng dẫn cho thích hợp, cho nên lòng rất tự tin, không gì làm cho sợ sệt. 3) Ứng đáp không sợ sệt: Đối với tất cả những câu hỏi của mọi người, Bồ tát khéo léo giải đáp đúng như chánh pháp, không gì làm cho sợ sệt. 4) Giải tỏa nghi nan không sợ sệt: Bồ tát lắng nghe tất cả những lời vấn nạn của mọi người, rồi theo như chánh pháp mà giảng giải cho từng trường hợp, làm cho mọi nghi nan đều được giải tỏa, sau đó lại thuyết pháp giáo hóa, không gì làm cho sợ sệt.

(07) Mười tám pháp không cùng chung (thập bát bất cộng pháp): Đây là 18 pháp công đức mà đặc biệt chỉ Phật mới có, chứ các hàng Bồ tát, Thanh văn và Duyên giác không có: 1) Thân không lầm lỗi (thân vô thất): Phật từ vô lượng kiếp đến nay, trì giới thanh tịnh, công đức đầy đủ, phiền não dứt sạch, cho nên ở nơi thân không hề có lầm lỗi. 2) Miệng không lầm lỗi (khẩu vô thất): Phật có trí tuệ biện tài vô lượng, tùy căn cơ của chúng sinh mà nói pháp thích hợp, làm cho tất cả đều được chứng ngộ. 3) Ý tưởng không lầm lỗi (niệm vô thất): Phật đã tu các pháp môn thiền định sâu xa, tâm không bao giờ tán loạn, không dính mắc nơi các pháp, tuyệt đối an ổn. 4) Không có ý tưởng phân biệt (vô dị tưởng): Phật cứu độ khắp tất cả chúng sinh một cách bình đẳng, không phân biệt chọn lựa. 5) Không có tâm bất định (vô bất định tâm): Trong mỗi lúc đi đứng ngồi nằm, Phật không bao giờ xa rời chánh định sâu xa, luôn luôn nhiếp tâm trụ nơi pháp lành. 6) Không có cái tâm không biết tự mình buông xả (vô bất tri kỉ xả tâm): Trong từng sát na, đối với những cảm thọ khổ vui, Phật thấy rõ các tướng sinh trụ dị diệt của chúng, cho nên vẫn an trú trong cảnh giới bình đẳng, vắng lặng. 7) Ý chí không tiêu mất (dục vô diệt): Phật có đầy đủ các đức lành, tâm luôn luôn muốn cứu độ chúng sinh mà không bao giờ cho là đủ hay nhàm chán. 8) Tinh tấn không tiêu mất (tinh tấn vô diệt): Thân tâm Phật lúc nào cũng tinh tấn, thực hiện mọi phương tiện để cứu độ chúng sinh, không lúc nào ngưng nghỉ. 9) Niệm không tiêu mất (niệm vô diệt): Tất cả các pháp và trí tuệ của chư Phật trong ba đời đều tương ưng đầy đủ, không có sự thối chuyển. 10) Trí tuệ không tiêu mất (tuệ vô diệt): Phật có đầy đủ tất cả trí tuệ, suốt cả ba đời không có gì chướng ngại, không khiếm khuyết, không tiêu mất. 11) Giải thoát không tiêu mất (giải thoát vô diệt): Phật dứt tuyệt mọi sự chấp trước, thoát khỏi cả hai lãnh vực hữu vi và vô vi, tất cả tập khí phiền não đều không còn, cho nên thành quả giải thoát không hề bị khiếm khuyết hay tiêu mất. 12) Giải thoát tri kiến không tiêu mất (giải thoát tri kiến vô diệt): Phật thấy biết các tướng giải thoát thật rõ ràng, không có gì che lấp được. 13) Tất cả thân nghiệp đều hành động theo trí tuệ (nhất thiết thân nghiệp tùy trí tuệ hành): Khi thân muốn hành động, trước hết Phật quán sát hậu quả của việc làm, sau đó sẽ tùy theo trí tuệ mà thực hiện, cho nên không gây ra lầm lỗi, chỉ đem lại lợi ích cho chúng sinh mà thôi. 14) Tất cả khẩu nghiệp đều nói năng theo trí tuệ (nhất thiết khẩu nghiệp tùy trí tuệ hành): Khi miệng muốn nói năng, trước hết Phật quán sát hậu quả của lời nói, sau đó sẽ tùy theo trí tuệ mà diễn bày, cho nên không gây ra lầm lỗi, chỉ đem lại lợi ích cho chúng sinh mà thôi. 15) Tất cả ý nghiệp đều tư duy theo trí tuệ (nhất thiết ý nghiệp tùy trí tuệ hành): Khi suy nghĩ, trước hết Phật quán sát hậu quả của ý nghĩ, sau đó sẽ tùy theo trí tuệ mà suy nghĩ, cho nên không gây ra lầm lỗi, chỉ đem lại lợi ích cho chúng sinh mà thôi. 16) Trí tuệ thấy biết đời quá khứ không bị chướng ngại (trí tuệ tri kiến quá khứ thế vô ngại vô chướng): Đối với mọi sự việc ở đời quá khứ, Phật quán chiếu thấy biết thông suốt, không có gì làm cho chướng ngại. 17) Trí tuệ thấy biết đời vị lai không bị chướng ngại (trí tuệ tri kiến vị lai thế vô ngại vô chướng): Đối với mọi sự việc ở đời vị lai, Phật quán chiếu thấy biết thông suốt, không có gì làm cho chướng ngại. 18) Trí tuê thấy biết đời hiện tại không bị chướng ngại (trí tuệ tri kiến hiện tại thế vô ngại vô chướng): Đối với mọi sự việc đời hiện tại, Phật quán chiếu thấy biết thông suốt, không có gì làm cho chướng ngại.

Lại nữa, có chỗ cho rằng, 18 pháp không cùng chung của Phật gồm có mười trí lực (xem phụ chú số 5 ở trên), bốn đức vô úy (xem phụ chú số 6 ở trên), ba nơi trụ của chánh niệm (tam niệm trú), và tâm đại bi. Ba nơi trụ của chánh niệm gồm có: 1) Đối với những người nghe pháp sinh tâm cung kính, Phật giữ tâm bình đẳng, không vui mừng. 2) Đối với những người nghe pháp sinh tâm bất kính, Phật giữ tâm bình đẳng, không buồn phiền. 3) Đối với những người cung kính lắng nghe và những người không cung kính lắng nghe, Phật giữ tâm bình đẳng, không thích người này, cũng không trách người nọ.

Hàng Bồ tát cũng có 18 pháp công đức mà Thanh văn và Duyên giác không cùng có chung (Bồ tát thập bát bất cộng pháp): 1) Bố thí không cần người khác khuyên bảo. 2) Giữ giới không cần người khác khuyên bảo. 3) Nhẫn nhục không cần người khác khuyên bảo. 4) Siêng năng không cần người khác khuyên bảo. 5) Thiền định không cần người khác nhắc nhở. 6) Trí tuệ không cần người khác dạy bảo. 7) Thực hành những cách thu phục để thu phục giáo hóa chúng sinh. 8) Hiểu rõ sự hồi hướng. 9) Lấy phương tiện thiện xảo làm chính để giúp chúng sinh tu hành. 10) Không thối lui trên con đường đại thừa. 11) Khéo léo thị hiện niết bàn nơi sinh tử, tâm thường an vui, lời nói và âm thanh đều khéo léo thuận theo thế tục. 12) Lấy trí tuệ làm kẻ dẫn đường, tuy có thọ sinh mà không hề thọ sinh, xa lìa mọi lầm lỗi. 13) Đầy đủ mười nghiệp lành nơi thân, miệng và ý. 14) Thường hay chịu đựng đau khổ để thu phục giáo hóa chúng sinh. 15) Có thể hiện bày những thứ mà thế gian yêu thích. 16) Tuy ở trong hàng Thanh văn và hạng phàm phu nhiều khổ não, nhưng không bao giờ mất trí sáng tỏ. 17) Khi nhận địa vị vua tất cả pháp, dùng lụa cột tóc và dùng nước vẩy đầu. 18) Không bao giờ rời bỏ sự mong cầu hiển bày chánh pháp của chư Phật.

(08) Ba phép tam muội: Chữ “tam muội” nghĩa là “định”. Ba chân lí không, vô tướng, vô nguyện do tu tập thiền định mà đạt được, nên gọi là “ba phép tam muội”. Đó cũng là ba cánh cửa đưa hành giả vào cảnh giới giải thoát, an lạc, tự tại, nên cũng được gọi là ba cửa giải thoát (tam giải thoát môn). 1) Không: Bản thể của mọi sự vật là không, có nghĩa là, vạn pháp đều hiện hữu theo nguyên lí duyên sinh, không có tự ngã. 2) Vô tướng: Vì là không, cho nên bản thể của vạn hữu cũng là vô niệm, tức là không thể dùng nhận thức phân biệt và khái niệm để nhận biết, mà phải dùng trí vô phân biệt mới thấy rõ được. 3) Vô nguyện: Trong nhận thức bình đẳng vô phân biệt (tức tuệ giác siêu việt) đó, sẽ không còn có sự phân biệt về chủ thể nhận thức và đối tượng nhận thức, về chủ thể chứng đắc và đối tượng chứng đắc, không có sự mong cầu cũng không có cái gì để mong cầu. “Vô nguyện” cũng gọi là “vô tác” (không có tạo tác), hay “vô khởi” (không có sinh khởi).

(09) Vô sinh nhẫn (hay vô sinh pháp nhẫn): Thật tướng chân như xa lìa hẳn các tướng sinh diệt, gọi là “vô sinh pháp”; chân trí tuệ an trú nơi lí lẽ này, không xao động, gọi là “vô sinh pháp nhẫn” – gọi tắt là “vô sinh nhẫn”. Bồ tát dùng trí tuệ siêu việt quán chiếu thấy rõ tự tánh của các pháp vốn là không, cho nên các pháp không hề có sinh khởi, bởi vậy, Bồ tát không hề xao động, gọi là “vô sinh pháp nhẫn”.

(10) Phương tiện, Nguyện, Lực và Trí ba la mật: Đây là bốn trong “mười ba la mật” (tức “mười độ”, hay “mười pháp qua bờ”, cũng gọi là “mười thắng hạnh”), tức là 10 đức thù thắng mà hàng Bồ tát phải có đầy đủ trước khi đạt được thành quả giác ngộ hoàn toàn. 10 thắng hạnh này gồm sáu pháp qua bờ, và thêm vào bốn pháp qua bờ nữa là phương tiện, nguyện, lực và trí, được phối hợp với tiến trình tu tập của hàng Bồ tát Mười địa. Nói cách khác, mười ba la mật là mười thành quả mà hàng Bồ tát ở cấp Mười địa đạt được do công năng tu tập, theo thứ tự như sau:

1) Thí ba la mật: Gồm tài, pháp và vô úy thí; là thành quả của Sơ địa (Hoan hỉ địa);

2) Giới ba la mật: Không hại sinh mạng, hành trì giới luật để thường tự tỉnh sát; là thành quả của Nhị địa (Li cấu địa);

3) Nhẫn ba la mật: Dứt hết giận hờn, không hủy nhục chúng sinh, nhẫn nhục trước mọi hoàn cảnh cần phải nhẫn; là thành quả của Tam địa (Phát quang địa);

4) Tinh tấn ba la mật: Tinh cần tu tập không phút nào xao lãng; là thành quả của Tứ địa (Diễm tuệđịa);

5) Thiền ba la mật: Thường giữ chánh niệm cho tâm an định; là thành quả của Ngũ địa (Nan thắngđịa);

6) Bát nhã ba la mật: Trí tuệ thấy rõ thật tướng của các pháp, thấu suốt diệu lí bình đẳng; là thành quả của Lục địa (Hiện tiền địa);

7) Phương tiện ba la mật: Dùng mọi phương pháp để khai mở trí tuệ, hiểu rõ mọi cách thức giúp ích cho chúng sinh; là thành quả của Thất địa (Viễn hành địa);

8) Nguyện ba la mật: Thường giữ tâm nguyện cứu độ chúng sinh, nói pháp vi diệu, biện tài vô ngại; là thành quả của Bát địa (Bất động địa);

9) Lực ba la mật: Có năng lực phân biệt rõ chân ngụy, tu dưỡng các hạnh lành thực tiễn, giúp chúng sinh dứt bỏ tà kiến; là thành quả của Cửu địa (Thiện tuệ địa);

10) Trí ba la mật: Trí tuệ biết rõ tất cả các pháp, giữ vững trung đạo, không chán sinh tử, không ham niết bàn, có lòng xả rộng lớn; là thành quả của Thập địa (Pháp vân địa).

BÀI TẬP

1) Sao gọi là “Ba hiền”?

Các vị Bồ tát ở các cấp Mười trụ, Mười hạnh và Mười hồi hướng, tuy đã đoạn trừ được kiến tư hoặc, nhưng vẫn còn vướng trần sa và vô minh hoặc, thì vẫn còn là phàm phu chứ chưa dự vào hàng thánh; địa vị của họ được gọi là “Ba hiền”.

2) Sao gọi là Bồ tát “Địa tiền”? Bồ tát “Địa thượng”?

“Địa” tức là “Mười địa”, là mười nấc thang tu tập cao nhất của hàng Bồ tát trước khi thành Phật. “Địa tiền” nghĩa là trước khi lên được cấp Mười địa; “Địathượng” nghĩa là ở ngay trong cấp Mười địa. Các hành giả khi mới phát tâm tu tập hạnh Bồ tát, phải trải qua các giai đoạn Mười trụ, Mười hạnh, Mười hồi hướng, để dứt trừ hết các kiến tư hoặc trước khi tiến lên cấp Mười địa, gọi là Bồ tát “Địatiền”; ở giai đoạn này, họ vẫn còn là phàm phu, nên cũng gọi là Bồ tát “phàm phu”. Hết giai đoạn “Địa tiền”, hành giả bước lên Sơ địa (nấc thang đầu tiên của cấp Mười địa), rồi dần dần tiến lên đến nấc thang cuối cùng là Thập địa, dứt sạch trần sa và vô minh hoặc để tiến lên quả vị Đẳng giác. Các vị Bồ tát ở trong giai đoạn Mười địa này, vì đã dứt trừ hết các kiến tư hoặc nên thoát ngoài ba cõi, vượt khỏi địa vị phàm phu, trở thành các vị thánh, cho nên gọi là Bồ tát “Địa thượng”, hay “Thập thánh”.

3) Sao gọi là “Kiến đạo”? Bồ tát phải tu tập đến địa vị gì mới có thể gọi là bậc “Tu đạo”?

Hành giả phát tâm tu tập hạnh Bồ tát, khi kiếp a tăng kì đầu tiên chấm dứt thì diệt trừ được hai thứ chướng ngại là phiền não (phiền não chướng – tức là tư hoặc) và kiến thức (sở tri chướng – tức là kiến hoặc), thấy rõ chân lí, gọi là địa vị “kiến đạo”. Sau đó hành giả phải tiếp tục tu tập để tiến lên Mười địa, dứt sạch vô minh vi tế, chứng nhập pháp thân, trở nên bậc thánh, đó là địa vị “tu đạo”.

4) Vì sao Sơ địa gọi là Hoan hỉ địa?

Sau khi đã trải qua kiếp a tăng kì đầu tiên với các giai đoạn tu tập Mười trụ, Mười hạnh, Mười hồi hướng, hành giả bước lên Sơ địa là nấc thang đầu tiên của cấp Mười địa. Bấy giờ hành giả đã dứt trừ hết mọi tà kiến, bắt đầu thấy rõ được tính không của ngã và pháp (nhị không), xả bỏ tâm niệm phàm phu để hòa nhập vào thánh trí của hàng Bồ tát pháp thân; bởi vậy mà có niềm hoan hỉ lớn, cho nên gọi là “Hoan hỉ địa”.

5) Vì sao gọi Thập địa là Pháp vân địa?

Thập địa là nấc thang cuối cùng, cao tột của hàng Bồ tát trước khi thành Phật. Ở địa vị này, hành giả đã có được tuệ giác và muôn hạnh đầy đủ, biết rõ mọi căn cơ khác biệt của mỗi chúng sinh mà tùy thuận giáo hóa với tâm bình đẳng; như mây lành rưới mưa pháp xuống khắp mọi nơi đều được thấm nhuần, cho nên gọi là “Pháp vân địa”.

Bốn Cách Thu Phục Bốn Tấm Lòng Rộng Lớn Bốn Lời Nguyện Lớn

Các vị Bồ tát muốn tế độ chúng sinh, trước hết phải thực hành bốn cách thu phục, làm cho chúng sinh nẩy sinh thiện cảm đối với mình, qui hướng về mình, từ đó họ mới chịu nghe theo lời mình nói mà tu tập Phật pháp. Bốn cách thu phục gồm có: Một, thu phục bằng cách bố thí, tức là dùng tiền của hay giáo pháp để giúp đỡ người, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn người. Hai, thu phục bằng lời nói hòa ái, tức là dùng cách nói năng khéo léo làm cho người ta an vui và sáng tỏ, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn họ. Ba, thu phục bằng hành động lợi ích, tức là làm những công việc giúp ích cho người, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn người. Bốn, thu phục bằng cách cùng làm việc, tức là người ta ưa thích công việc gì, mình hãy cùng làm công việc đó với người ta, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn họ. Bồ tát đã thực hành bốn cách thu phục như thế thì ắt được mọi người thương mến, kính nể và tin tưởng; từ đó họ sẽ nghe theo lời khuyên nhủ, hướng dẫn, và chấp nhận sự rèn luyện của mình.

Các vị Bồ tát, bên ngoài thực hành bốn cách thu phục, thì bên trong phải lấy “bốn tấm lòng rộng lớn” làm căn bản. Có như vậy thì ngoài và trong mới hợp nhất, mới đem lại lợi lạc cho chúng sinh. Bốn tấm lòng rộng lớn gồm có: Cho tất cả niềm vui, gọi là lòng từ rộng lớn; cứu vớt tất cả nỗi khổ, gọi là lòng bi rộng lớn; thấy người khác làm lành hoặc có được niềm vui, mình thật tâm hoan hỉ, gọi là lòng hỉ rộng lớn; đối với kẻ oán người thân đều cư xử bình đẳng, không thương người này ghét người kia, gọi là lòng xả rộng lớn. Chữ “xả” cũng lại có nghĩa, sau khi đã thực hiện hạnh bố thí chẳng hạn, chúng ta không để cho tâm bị vướng mắc vào sự tướng bố thí; đối với các hạnh trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, v.v... cũng vậy, trong thì buông xả mọi tâm niệm, ngoài thì buông xả mọi trần cảnh, như thế gọi là “xả”. Bồ tát có đầy đủ bốn tấm lòng rộng lớn như trên mới có thể thực hiện sự nghiệp lợi tha.

Lại nữa, các vị Bồ tát khi mới phát tâm tu tập, ắt phải duyên theo bốn sự thật mà phát “bốn lời nguyện lớn“(1), nhằm mở rộng tâm lượng và minh định đường hướng đi tới. 1) Duyên theo sự thật về khổ đau, đối với các loài hữu tình trong sáu đường đang phải chịu vô lượng đau khổ, Bồ tát phát nguyện: “Chúng sinh không số lượng, thệ nguyện đều độ khắp.” 2) Duyên theo sự thật về các nguyên nhân của khổ đau, đối với vô số phiền não tích tụ từ vô thỉ đến nay, Bồ tát phát nguyện: “Phiền não không cùng tận, thệ nguyện đều dứt sạch.” 3) Duyên theo sự thật về con đường diệt khổ, đối với tất cả các pháp môn trong tiến trình tu tập, Bồ tát phát nguyện: “Pháp môn không kể xiết, thệ nguyện đều tu học.” 4) Duyên theo sự thật về đạo quả giải thoát, đối với thành quả cao tột, hoàn toàn thanh tịnh, vắng lặng của cảnh giới niết bàn, Bồ tát phát nguyện: “Quả Phật không gì hơn, thệ nguyện được viên thành.” Phàm những ai tu tập theo con đường Bồ tát, đều phải nương theo bốn lời nguyện lớn này, và lấy đó làm phương châm dẫn đạo cho mình vậy.

Kinh Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã nói: “Hãy thực hành bốn cách thu phục: bố thí, nói năng khéo léo, làm những việc giúp ích, cùng làm việc. Hãy tu tập bốn tấm lòng rộng lớn: lòng từ rộng lớn, lòng bi rộng lớn, lòng hỉ rộng lớn, lòng xả rộng lớn. Hãy phát đủ bốn lời nguyện lớn: đoạn trừ tất cả triền cái, thường hóa độ chúng sinh, tu tập tri kiến(2) Phật, thành đạt quả vị giác ngộ vô thượng.” Thế mới biết, tất cả mọi hành động vừa trình bày ở trên, đều là những việc thiết yếu của một vị Bồ tát để đạt được quả Phật.

CHÚ THÍCH

01. Ý nói nuôi dưỡng thành nhân tài, giống như mùi hương ướp vào đồ vật, gốm nung tạo ra đồ dùng.

02. Cũng gọi là “tứ đế” hay “tứ thánh đế”. Xin xem chú thích số 1, bài 11.

03. Đây là sáu nẻo mà chúng sinh hằng luân chuyển qua lại, cho nên gọi là “lục đạo”. Lại nữa, đó là sáu nơi mà tất cả chúng sinh đều chiếu theo nghiệp báo lành dữ của đời trước mà chuyển sinh đến, nên cũng được gọi là “lục thú”. Từ trên xuống dưới có: Trời, Người, A tu la, Súc sinh, Ngạ quỉ, Địa ngục.

04. Tiếng Phạn là “tát đỏa”, cựu dịch là “chúng sinh”, tân dịch là “hữu tình”, tiếng gọi chung của tất cả các loài động vật, là những loài có tình thức và tình ái.

05. “Triền” (trói buộc) là một tên khác của phiền não, vì phiền não hay trói buộc người, khiến cho con người thân tâm không được tự tại. “Cái” (che lấp) cũng là một tên gọi khác của phiền não, vì phiền não hay che lấp lòng tin thanh tịnh của hành giả, khiến cho nó không thể khai phát được. “thập triền”(3) (mười thứ trói buộc) và “ngũ cái”(4) (năm thứ che lấp) đều là những số lượng của phiền não, cho nên gọi là “triền cái”.

06. Tại ý thức là “tri”, tại nhãn thức là “kiến”; rõ biết là “tri”, suy tìm là “kiến”; ba trí(5) là “tri”, năm loại mắt thấy là “kiến”, đều là tác dụng của trí tuệ. PHỤ CHÚ

(01) Có thể nói rõ hơn, bốn lời nguyện lớn đã gắn bó chặt chẽ với giáo lí bốn sự thật, hay xác đáng hơn nữa, chúng đã được đặt nền tảng trên giáo lí bốn sự thật. Từ bi, trí tuệ, hùng lực và chí nguyện thành Phật chính là những đức tính làm động cơ thúc đẩy cho hành giả phát bốn lời nguyện lớn ấy. Hành giả nhìn thấy sự thật khổ đau (khổ đế) trong kiếp sống chúng sinh, và đức từ bi đã thúc đẩy hành giả phát nguyện giúp chúng sinh chấm dứt khổ đau. Hành giả thấy rõ sự thật phiền não chính là nguyên nhân gây ra khổ đau (tập đế) cho chúng sinh, và đức dũng mãnh (hay hùng lực) đã thúc đẩy hành giả phát nguyện diệt trừ phiền não – nếu không đủ hùng lực thì không thể diệt trừ phiền não. Hành giả thấy rõ sự thật trong Phật pháp có nhiều pháp môn để dứt trừ phiền não (đạo đế), và đức trí tuệ đã thúc đẩy hành giả phát nguyện học tập và thực hành các pháp môn ấy trong đời sống hằng ngày. Với từ bi, trí tuệ và hùng lực làm động cơ, hành giả đã phát ba lời nguyện lớn như trên. Hoàn thành ba lời nguyện lớn đó tức là hoàn thành công việc tự độ và độ tha, hoặc tự giác và giác tha, đó chính là tư cách của một đức Phật. Nói khác đi, khi hành giả đã phát ba lời nguyện lớn ở trên tức đồng thời cũng là phát nguyện thành Phật (diệt đế), là sự nghiệp giác ngộ trọn vẹn, là thành quả tối thượng của một tiến trình tu tập tinh tấn.

(02) Tri kiến: là sự thấy biết, sự hiểu biết, tương đương với một thuật ngữ Phật học khác là “kiến giải”. “Tri kiến” là những kiến giải có được do năm thức mắt, tai, mũi, lưỡi và thân, thu thập kinh nghiêm từ cuộc sống, từ mọi hiện tượng trong vũ trụ, cộng với sự suy nghĩ, phân biệt, phán đoán v.v... của ý thức. Tùy theo phàm phu hay thánh nhân mà tri kiến có trình độ thấp cao khác nhau: tri kiến của người thường không giống với tri kiến của bậc Thanh văn; tri kiến của Thanh văn không giống như tri kiến của chư vị Bồ tát v.v...; và ngay cả tri kiến giữa những kẻ phàm phu cũng khác nhau nhiều. Vì vậy, “tri kiến” không giống với “trí tuệ” (tức trí bát nhã) – là trí không phân biệt, xa lìa sự suy nghĩ, phán đoán của tâm thức. Và chỉ có tri kiến của Phật (cũng gọi là “tri kiến ba la mật”) mới gọi được là trí tuệ, hay nói cách khác, chỉ có ở địa vị Phật thì tri kiến với trí tuệ mới là một. Kinh Pháp Hoa nói, đức Phật ra đời là vì một nguyên nhân vô cùng quan trọng, đó là dẫn dắt chúng sinh nhập vào tri kiến Phật. Câu nói đó có nghĩa là, đức Phật hóa độ cho chúng sinh chứng đắc các quả vị Thanh văn, Duyên giác, thậm chí là Bồ tát, đều chỉ là phương tiện mà thôi, chứ cái quả vị cứu cánh phải là Phật quả, tức là quả vị giác ngộ trọn vẹn, cao tột, duy nhất; đó là tri kiến của Như Lai, thứ trí tuệ siêu việt, vượt khỏi mọi khái niệm, mọi suy tư, phân biệt của tâm thức.

(03) Mười thứ trói buộc (thập triền): Đây là mười loại phiền não khởi lên từ các phiền não căn bản (tham, sân, si), thúc đẩy chúng sinh tạo các nghiệp xấu ác, rồi cứ bị trói buộc mãi trong vòng sinh tử, không thoát li ra được. Đó là các phiền não: 1. Phẫn: Gặp việc trái ý thì tức giận, làm mất chánh niệm. 2. Phú: Tính hay che dấu tội lỗi của mình. 3. Tật: Thấy người khác có đức hạnh cao thượng, được mọi người kính mến, qui hướng, thì không biết kính trọng, không gần gũi để học hỏi, lại còn ganh ghét, nói xấu, hay xa lánh. 4. Xan: Tính keo kiệt. Có tiền của thì không muốn chia sớt để cứu giúp người; có kiến thức thì không muốn san sẻ cùng người. 5. Vô tàm: Mình không có đức hạnh, luôn luôn tạo lầm lỗi mà không biết ăn năn, tự thẹn. 6. Vô quí: Thấy người khác không làm lỗi, có đức hạnh cao thượng mà không tự biết hổ thẹn. 7. Trạo (điệu) cử: Tâm niệm lúc nào cũng giao động lăng xăng, không trầm tĩnh, khiến cho không thể nào tu tập thiền quán được. 8. Hôn trầm: Tâm thần tối tăm, dật dờ, trì trệ, không nhận thức được các pháp lành. 9. Hối: Hay nghĩ nhớ về những tội lỗi đã qua, làm cho tâm lúc nào cũng bất an. 10. Miên: Ham ngủ cho nên trở thành lười biếng, tâm thần mỏi mệt, yếu đuối, không đủ sức để tự kiểm soát mình.

(04) Năm thứ che lấp (ngũ cái): là năm loại phiền não thường che lấp tâm tính của chúng sinh, khiến cho các pháp lành không thể phát sinh được: 1. Tham dục: Tham đắm ngũ dục không biết chán, do đó mà tâm tính bị che lấp. 2. Sân hận: Gặp hoàn cảnh không vừa ý thì sinh cáu giận bực tức, do đó mà tâm tính bị che lấp. 3. Hôn miên: Hôn trầm và ham ngủ, làm cho tâm tính trì trệ, lười biếng, không tỉnh táo, không tích cực hoạt động, tu tập. 4. Trạo hối: Tâm chao động lăng xăng, tán loạn, mãi ôm giữ những việc xấu đã qua rồi sinh phiền muộn, làm cho không định tĩnh, thảnh thơi, nhẹ nhàng. 5. Nghi pháp: Đối với giáo pháp thì nghi ngờ, do dự, khiến cho tín tâm không phát khởi được.

(05) Ba trí (tam trí): tức là ba trình độ của trí tuệ. Có nhiều danh số về “ba trí”:

A. Theo luận Đại Trí Độ, ba trí gồm có: 1) Nhất thiết trí: Trí tuệ của các hàng Thanh văn và Duyêngiác, thấy rõ tổng tướng của tất cả các pháp là không, vô thường, vô ngã. 2) Đạo chủng trí: Trí tuệ của hàng Bồ tát, thấy rõ biệt tướng của tất cả các pháp, mỗi mỗi đều có tính chất đặc thù khác nhau. 3) Nhất thiết chủng trí: Trí tuệ trọn vẹn của Phật, thông đạt cả thông tướng lẫn biệt tướng.

Tông Thiên Thai thì cho rằng, ba trí trên là do ba phép quán không, giả và trung mà có; tức là: nhất thiết trí là do không quán mà có, đạo chủng trí là do giả quán mà có, và nhất thiết chủng trí là do trung quán mà có. Tông này lại y theo ý nghĩa của ba phép quán không, giả, trung mà lập ra hai loại “ba trí” khác nhau: 1) Ba trí biệt tướng: Các vị Bồ tát theo thứ tự tu tập ba phép quán riêng biệt để thành tựu nhất thiết trí, đạo chủng trí và nhất thiết chủng trí, thấy rõ Phật tánh, thường trú trong cảnh giới niết bàn. 2) Ba trí nhất tâm: Không theo thứ tự như trên, mà dung thông ba chân lí vào một cảnh, chỉ trong một niệm mà có đủ ba phép quán, cho nên cũng chỉ trong một niệm mà chứng đắc cả ba trí, không có thứ tự trước sau.

B. Ba trí cũng là thanh tịnh trí, nhất thiết trí và vô ngại trí. 1) Thanh tịnh trí là trí tuệ tuyệt đối của chư Phật, do quán chiếu chân lí tuyệt đối, đoạn trừ tất cả các tập khí phiền não, giải thoát mọi thứ chướng ngại, hoàn toàn không còn ô nhiễm. 2) Nhất thiết trí là trí tuệ theo thế tục của chư Phật, biết rõ tất cả pháp tướng, như: tất cả thời, tất cả cõi, tất cả sự việc, tất cả chủng loại. 3) Vô ngại trí cũng là trí tuệ theo thế tục của chư Phật, tức là, đối với bốn loại “tất cả pháp tướng” (thời, cõi, sự việc, chủng loại) ở trên, hễ khởi niệm là biết rõ ngay, không nhờ phương tiện, không cần suy nghĩ, không có gì làm trở ngại được. Cả ba loại trí tuệ trên đều thuộc về nhất thiết chủng trí.

C. Ba trí cũng là thế gian trí, xuất thế gian trí và xuất thế gian thượng thượng trí. 1) Thế gian trí là trí tuệ của phàm phu và ngoại đạo, đối với vạn pháp luôn luôn khởi niệm phân biệt, chấp có chấp không, cho nên không thể nào giải thoát khỏi thế gian. 2) Xuất thế gian trí là trí tuệ của hàng Thanh văn và Duyên giác, do tu tập bốn sự thật và mười hai nhân duyên mà thoát li thế gian, nhưng vì còn đắm vào tướng chung mọi người và tướng riêng mình, nên còn thấy có sinh tử để chán ghét và có niết bàn để mong cầu. 3) Xuất thế gian thượng thượng trí là trí tuệ của chư Phật và Bồ tát lớn, thấy rõ vạn pháp là tịch tịnh, không sinh không diệt, vượt hẳn các hàng Thanh văn và Duyên giác.

D. Ba trí cũng là ngoại trí, nội trí và chân trí. 1) Ngoại trí là trí tuệ phân biệt rõ ràng sáu căn sáu trần, thông suốt cổ kim, rành rẽ việc đời. 2) Nội trí là trí tuệ diệt trừ phiền não vô minh, làm cho tâm ý được vắng lặng. 3) Chân trí là trí tuệ thấy rõ thể tính vốn vắng lặng của vạn vật, không còn phân biệt có dơ có sạch.

Đ. Ba trí cũng là hạ trí, trung trí và thượng trí. 1) Hạ trí là trí tuệ có thể chứng đắc giác ngộ của hàng Thanh văn. 2) Trung trí là trí tuệ có thể chứng đắc giác ngộ của hàng Duyên giác. 3) Thượng trí là trí tuệ có thể chứng đắc giác ngộ của hàng Bồ tát và chư Phật. BÀI TẬP

1) Bồ tát tế độ chúng sinh, trước hết cần phải thực hành bốn cách thu phục, vì sao?

Bồ tát tế độ chúng sinh, trước hết cần phải thực hành bốn cách thu phục; vì có làm như vậy thì mọi người sẽ dễ dàng sinh thiện cảm với mình, qui hướng về mình, tin tưởng nơi mình, và sau đó thì sẽ nghe theo sự dẫn dắt của mình một cách dễ dàng để tu học Phật pháp.

2) Bốn cách thu phục là những gì? Bốn cách thu phục gồm có:

1. Bố thí, tức là dùng tiền của để cứu giúp người về phương diện vật chất, hoặc dùng Phật pháp để giúp đỡ người về phương diện tinh thần, nhân đó mà thu phục và dẫn dắt người.

2. Lời nói hòa ái, tức là dùng cách nói năng khéo léo, đầy tình thương, làm cho tâm người ta an vui và trong sáng, nhân đó mà thu phục và dẫn dắt họ.

3. Hành động lợi ích, tức là làm những công việc giúp ích cho người, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn người.

4. Cùng làm việc, tức là người ta ưa thích việc gì, mình hãy cùng làm việc đó với họ để tạo sự cảm thông, nhân đó mà thu phục và dắt dẫn họ.

3) Bốn tấm lòng rộng lớn là gì? Thử nói về tác dụng của chúng.

Bốn tấm lòng rộng lớn là bốn đức tính căn bản của một vị Bồ tát để thực hành bốn cách thu phục vừa nói ở trên, gồm có:

1. Lòng từ rộng lớn, tức là đem lại niềm vui cho mọi người.

2. Lòng bi rộng lớn, tức là giúp mọi người dứt trừ hoặc làm vơi bớt khổ đau.

3. Lòng hỉ rộng lớn, tức là thấy người ta làm được việc tốt, có được an vui, mình khởi tâm hoan hỉ chân thành đối với người đó.

4. Lòng xả rộng lớn, tức là đối xử bình đẳng với tất cả mọi người, không có tâm phân biệt như thương người thân, ghét kẻ nghịch. Mặt khác, dù làm được một hạnh tốt, như bố thí chẳng hạn, mình cũng không để cho tâm bị dính mắc vào việc ấy, buông bỏ tất cả sự tướng, để cho tâm hoàn toàn vắng lặng, trong sáng.

Hành giả thực hành hạnh Bồ tát, phải tu tập đầy đủ bốn tấm lòng rộng lớn này, lấy đó làm những đức tính thiết yếu, căn bản để thực hiện bốn cách thu phục hóa độ chúng sinh, trong và ngoài khế hợp, thì sự nghiệp lợi tha tất sẽ thành tựu viên mãn.

4) Bốn lời nguyện lớn là gì?

Bốn lời nguyện lớn là bốn lời phát nguyện cao thượng, nói lên ý hướng và quyết tâm của một hành giả khi tu tập theo con đường Bồ tát, là thành Phật và cứu độ chúng sinh; gồm có:

1. Chúng sinh không số lượng, thệ nguyện đều độ khắp.

2. Phiền não không cùng tận, thệ nguyện đều dứt sạch.

3. Pháp môn không kể xiết, thệ nguyện đều tu học.

4. Quả Phật không gì hơn, thệ nguyện được viên thành.

5) Hãy nêu rõ: ở bốn lời nguyện lớn, trong mối liên hệ với bốn sự thật, lời nguyện nào duyên theo sự thật nào mà phát ra?

Bốn lời nguyện lớn là duyên theo bốn sự thật mà phát ra:

1. Duyên theo sự thật về nỗi khổ đau (khổ đế) không kể xiết mà tất cả chúng sinh trong sáu đường đang chịu đựng, Bồ tát phát nguyện: “Chúng sinh không số lượng, thệ nguyện đều độ khắp.”

2. Duyên theo sự thật về nguyên nhân gây ra đau khổ (tập đế) triền miên cho chúng sinh chính là mọi thứ phiền não tích chứa từ vô thỉ đến nay, Bồ tát phát nguyện: “Phiền não không cùng tận, thệ nguyện đều dứt sạch.” 3. Duyên theo sự thật về con đường diệt khổ (đạo đế) gồm có vô lượng pháp môn, Bồ tát phát nguyện: “Pháp môn không kể xiết, thệ nguyện đều tu học.” 4. Duyên theo sự thật về đạo quả giải thoát (diệt đế) là cảnh giới niết bàn cao tột, hoàn toàn thanh tịnh và vắng lặng, Bồ tát phát nguyện: “Quả Phật không gì hơn, thệ nguyện được viên thành.”