Giáo Khoa Phật Học - Cấp Một

Lời Giới Thiệu

Đạo Phật có mặt trên đất nước Việt nam đã 20 thế kỉ. Quốc văn của Việt nam với Hán văn của Trung quốc lúc bấy giờ, có thể nói là cùng đúc chung một lò. Từ xưa đến nay, tất cả các sách giáo khoa Phật học tại Việt nam đều dùng Hán hệ làm chủ yếu.

Trước đây khoảng 5 năm, Hòa thượng Thích Tịnh Hạnh ở Đài loan có tặng cho tôi một bộ sách giáo khoa Phật học bằng Hán văn, mang tên là “Phật Học Giáo Bản”, gồm 3 quyển, dành cho 3 trình độ: sơ cấp, trung cấp và cao cấp. Bộ sách do cư sĩ Phương Luân (người Đài loan) soạn. Tôi đọc thấy hay. Phương pháp soạn sách có khoa học. Tôi gợi ý với ông Hạnh Cơ (là sư đệ và là học trò của tôi hiện ở Gia nã đại) nên dịch bộ sách ấy ra Việt ngữ, và soạn thêm một vài phần bổ túc, để làm thành một bộ sách giáo khoa Phật học thích ứng với tăng ni sinh Việt nam. Cư sĩ Hạnh Cơ đã tán đồng ý kiến của tôi, và hoan hỉ nhận trách nhiệm thực hiện Phật sự này.

Nay, quyển Một (Sơ cấp) của bộ sách ấy đã hoàn thành, có tên là “Giáo Khoa Phật Học cấp một”. Sách được làm thành hai bản: một bản dành cho giáo thọ, và một bản dành cho học chúng. Hòa thượng Thích Tịnh Hạnh phát tâm ấn hành để phổ biến cho tăng ni sinh trong nước cũng như ngoài nước.

Tôi trân trọng tán thán công đức của Hòa thượng Tịnh Hạnh cùng hai cư sĩ Hạnh Cơ và Tịnh Kiên; đồng thời xin giới thiệu bộ sách Giáo Khoa Phật Học này đến quí vị giáo thọ và tăng ni sinh quốc nội cũng như quốc ngoại.

Tì kheo THÍCH ĐỖNG MINH

(nguyên Vụ Trưởng Vụ Phật Học Viện,

Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất)

Nha trang, Việt nam, ngày Trưởng tịnh có trăng, tháng Mười Một năm Canh Thìn, Phật lịch 2544 (2000)

Chúng con, Hạnh Cơ và Tịnh Kiên, chí thành đảnh lễ Chư Tôn Đức Ân Sư:

Hòa thượng bổn sư Thích Huyền Tân

Hòa thượng giáo thọ Thích Đôn Hậu

Hòa thượng giáo thọ Thích Chánh Thống

Hòa thượng giáo thọ Thích Trí Thủ

Hòa thượng giáo thọ Thích Thiện Hòa

Hòa thượng giáo thọ Thích Thiện Hoa

Hòa thượng giáo thọ Thích Thiện Minh

Hòa thượng giáo thọ Thích Thiện Siêu

Hòa thượng giáo thọ Thích Huyền Quang

Hòa thượng giáo thọ Thích Trí Thành

Hòa thượng giáo thọ Thích Trí Hữu

Hòa thượng giáo dưỡng Thích Chí Tín

Hòa thượng giáo thọ Thích Huyền Vi

Hòa thượng giáo thọ Thích Như Ý (Trà am)

Hòa thượng giáo thọ Thích Viên Giác

Hòa thượng giáo thọ Thích Định Tuệ

Hòa thượng giáo thọ Thích Thuyền Ấn

Hòa thượng giáo đạo Thích Đỗng Minh

Hòa thượng giáo thọ Thích Nhất Hạnh

Ni trưởng bổn sư Thích nữ Đàm Thu

Cẩn Bạch — Lời Dịch Giả

Thừa lệnh chư tôn đức có trách nhiệm về giáo dục trong Giáo Hội, chúng tôi xin dịch bộ PHẬT HỌC GIÁO BẢN (佛學教本 – nguyên tác Hán ngữ của Phương Luân cư sĩ, Đài loan) ra Việt ngữ, để làm tài liệu học tập Phật pháp cho tăng ni sinh Việt nam (như vừa thấy trong “Lời Giới Thiệu” ở trước). Sau khi hoàn tất quyển đầu (Cấp Một cả hai bản Học Chúng và Giáo Thọ), chúng tôi nhận thấy, nội dung quyển sách cũng rất thích hợp cho chúng cư sĩ trong việc học tập Phật pháp. Vì vậy, chúng tôi lại nương theo hai bản kia, bỏ hết những phần liên quan đến chữ Hán, và làm thành bản này, dùng làm tài liệu học tập giáo lí cho chúng cư sĩ. Công việc của chúng tôi xin được trình bày như sau:

Mục đích dịch bộ sách này là để học Phật pháp, bởi vậy khi dịch, chúng tôi sẽ không để bị gò bó quá sát chữ với nghĩa. Không phải là “dịch thoát”, nhưng cố gắng làm sao cho câu văn rõ ràng, trong sáng, dễ hiểu, đúng với cách nói tiếng Việt.

Mỗi bài học, tác giả soạn gồm ba phần: Bài Học, Chú Thích, và Bài Tập. Chúng tôi cũng sẽ dịch ra Việt ngữ cả ba phần như vậy.

Trong phần “Chú Thích”, tác giả giải nghĩa những từ khó trong bài học. Dù vậy, chúng tôi vẫn thấy chưa đầy đủ đối với học chúng Việt nam, cho nên, để giúp quí vị độc giả hiểu bài học tường tận hơn, dịch giả xin soạn thêm phần “Phụ Chú”, giải thích những điều cần thiết mà trong phần “Chú Thích” tác giả đã không đề cập tới, hoặc đề cập một cách đơn sơ. Những “chú thích” của tác giả (theo các số thứ tự được tác giả ghi ngay trong bài học nguyên tác sẽ được đính kèm ở cuối sách này) sẽ được đánh số 1, 2, 3, v.v...; những “phụ chú” của người dịch (theo các số thứ tự được người dịch ghi ngay trong bài dịch) sẽ được đánh số (1), (2), (3), v.v...

Cứ sau ba bài học, tác giả có viết một bài “tổng hợp yếu chỉ” để tóm tắt những điều đã nói trong ba bài học đó; đồng thời nói thêm những chi tiết cần thiết mà trong ba bài học đó chưa nói tới (mục đích là để giải đáp những thắc mắc của các học viên đã từng học hàm thụ Phật pháp với tác giả lúc trước). Bài này chỉ được coi như một “bài đọc thêm”, tác giả không chú thích những từ khó hoặc những điển tích; cho nên, sau khi dịch, người dịch sẽ chú thích những từ khó và những điển tích (nếu có) ấy.

Bộ PHẬT HỌC GIÁO BẢN khi dịch ra Việt ngữ sẽ có tên là GIÁO KHOA PHẬT HỌC, và đã được soạn thành hai bản riêng biệt: một bản dành cho chư vị tăng ni sinh dùng, một bản dành cho chư vị giáo thọ dùng. Và đây là bản dành cho chúng cư sĩ, nội dung mỗi bài học gồm có các phần như sau:

Bài học (dịch nghĩa)

Chú thích (dịch ngĩa)

Phụ chú (người dịch soạn)

Bài tập (dịch nghĩa) và kèm câu trả lời bài tập (gợi ý) của người dịch

** Sau ba bài học sẽ có bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ” như vừa nói trong mục số 4 ở trên. Bài này gồm có hai phần: dịch nghĩa bài đọc; và chú thích (của người dịch) những từ khó, những điển tích.

6) Các tài liệu chính được chúng tôi dùng tham khảo trong khi dịch và biên soạn các phần “Phụ Chú” (ở các bài học) và “Chú Thích” (ở các bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ”):

Hán Việt Tự Điển (Thiều Chửu, Đuốc Tuệ xuất bản, Hà nội, 1942)

Phật Quang Đại Từ Điển (Từ Di chủ biên, Phật Quang Văn Hóa Sự Nghiệp xuất bản, Đài bắc, 1997)

Quốc Ngữ Nhật Báo Từ Điển (Hà Dung chủ biên, Quốc Ngữ Nhật Báo xuất bản, Đài bắc, 1995)

Từ Điển Hán Việt Hiện Đại (Nguyễn Kim Thản chủ biên, nhà xuất bản Thế Giới, Việt nam, 1996)

Từ Hải (Thư Tân Thành chủ biên, Trung Hoa Thư Cục, phân cục Hương cảng xuất bản, Hương cảng, 1985)

Từ Nguyên (Ban Biên Tập Thương Vụ Ấn Thư Quán, Thương Vụ Ấn Thư

Quán xuất bản, Hong kong, 1994)

Từ Vựng (Lục Sư Thành chủ biên, Văn Hóa Đồ Thư xuất bản, Đài bắc, 1971)

7) Các ghi chú về niên đại của các nhân vật và triều đại Trung quốc:

Niên đại của các vị cao tăng Trung quốc: chúng tôi căn cứ vào bộ Phật Quang Đại Từ Điển.

Niên đại của các nhân vật khác và các triều đại Trung quốc: chúng tôi căn cứ vào bộ Từ Nguyên.

Chúng tôi cố gắng làm việc trong khả năng hạn hẹp của mình, kính xin chư tôn đức, chư vị cao minh và đại chúng bổ túc cho những chỗ khiếm khuyết.

Chúng con thành kính ghi ơn Hòa thượng THÍCH ĐỖNG MINH đã tin tưởng, gợi ý, giao việc, hướng dẫn, hỗ trợ tinh thần và giám sát, để chúng con thực hiện Phật sự này.

Chúng con thành kính ghi ơn Hòa thượng THÍCH TỊNH HẠNH đã hỗ trợ tinh thần, cung cấp các tư liệu cần thiết, quí giá, để chúng con thực hiện Phật sự này.

Nam Mô Thường Tinh Tấn Bồ Tát Ma Ha Tát

Hạnh Cơ Tịnh Kiên cẩn bạch

Miền Tây Gia nã đại, sau ngày Tự tứ năm 2002 (PL. 2546)

Phàm Lệ — Lời Tác Giả

Sách này dành cho quí vị giáo thọ dạy Phật pháp sơ cấp sử dụng. Kẻ sơ học, nếu có chí nghiên cầu Phật pháp, cũng có thể dùng nó để tự sửa mình. Nó đi từng bước từ cạn đến sâu. Nếu gặp những thuật ngữ hay những chữ khó hiểu thì có thêm phần chú thích, nhằm thích ứng với tông chỉ hiện đại hóa Phật học.

Để tiện cho việc học tập và trắc nghiệm, sau mỗi bài học đều có phần bài tập, gồm tối thiểu là 5 câu hỏi, tối đa không quá 10 câu, liên quan đến những điều trọng yếu nhất trong bài học. Cho nên, những ý nghĩa chứa đựng trong phần bài tập, đó chính là tinh hoa của bài học. Người học chỉ cần trả lời đúng các câu hỏi trong phần này, tức là chứng tỏ mình đã nắm vững bài học.

Phật pháp sâu xa, nhiều danh tướng, nhất là kẻ sơ học, trông thấy thế có thể thối chí. Sách này đã sưu tầm trong các bộ từ điển Phật học, làm riêng một mục chú thích, giúp người học xem qua liền hiểu rõ ràng, mà lại khỏi phải mất công tra cứu từ điển; thật là chỉ bỏ ít công sức mà thu được nhiều kết quả.

Tài liệu trong các bài học đều có căn cứ, hoàn toàn không do ức đoán hay bịa đặt, để khỏi có chỗ không đúng lí, gây hại cho người sau.

Trong thời gian dạy hàm thụ mấy năm qua, mỗi tháng đều in ra ba bài học. Các học viên có điều gì thắc mắc thì viết thư đến hỏi; rồi nhắm đúng vào những điều thắc mắc ấy mà viết thư trả lời. Trong đó không thiếu gì những điều có giá trị tham khảo, hoặc cần nêu rõ công khai, thì sau mỗi ba bài học đều có phần phụ lục, gọi là “Tổng Hợp Yếu Chỉ”, để bổ khuyết những điều mà bài học chưa trình bày đủ. Sách này, khi còn là những bản in lẻ tẻ từng bài, cũng vẫn được bảo tồn, nhằm lưu giữ cái diện mục lúc ban đầu.

Khi biên soạn bộ sách này, các giáo nghĩa cơ bản và thứ tự của chúng, rất được chú trọng. Các giáo lí về Ba Ngôi Báu, bốn hàng thánh, sáu đường, bốn sự thật, mười hai nhân duyên, sáu pháp qua bờ, mười địa, giới luật, mười điều lành, năm uẩn, đại thiên thế giới, ba tai nạn, năm trược, ba mươi bảy phẩm trợ đạo, v.v... đều là những vấn đề mà người mới bước vào cửa Phật cần phải hiểu rõ. Người học có được sách này, nếu chú tâm học hỏi, thì đối với sự xây dựng cho mình một cơ sở Phật pháp, cũng được phần nào bổ ích.

Sách vở thuộc Đại Tạng Kinh quá nhiều. Giả sử có được đầy đủ thời gian và tinh thần để đọc, nhưng nếu không am tường danh từ cũng như những điều thường thức phổ thông trong nhà Phật, thì vẫn mù mờ, khó hiểu thấu đáo. Nếu trước tiên đọc qua sách này, thì khi đọc đến Đại Tạng, sẽ không bị trở ngại gì.

Bộ sách này nguyên gồm hơn một trăm bài học, từ cạn đến sâu, tạm chia làm ba quyển: Sơ Cấp, Trung Cấp và Cao Cấp. Nay xuất bản Quyển Một (Sơ Cấp) trước, đợi sau này, sau khi viết xong trọn vẹn hai quyển Trung và Cao Cấp, sẽ in tiếp những bài lẻ tẻ, làm thành toàn bộ sách. Vậy thì, quyển Sơ Cấp này cũng có thể gọi được là “tiền đạo” của hai quyển Trung và Cao Cấp vậy.

Cách thức và kĩ thuật biên soạn bộ sách này thì hết sức cố gắng hiện đại hóa, để cho cái căn bản của Phật pháp không bị sai lệch, mà lại phù hợp với trào lưu của thời đại, giúp cho người học có thể tiếp nhận và thông hiểu một cách dễ dàng. Về văn tự, tuy có dùng ngữ thể, nhưng cũng mang hơi hướng văn ngôn, để khỏi xa cách kinh luận; cũng hàm ý rằng, trên thì thừa tiếp những gì của cổ xưa, dưới thì thông thuận cùng thế tục. Xin quí vị độc giả hiểu cho nỗi khổ tâm ấy.

Trước thuật vốn không phải là việc dễ; huống chi Phật pháp mênh mông như biển mù sương, nếu muốn ghi chép ra hết để mà cải biên, thì tới một ngàn bài vẫn không thể hết được. Một trăm bài nhỏ nhoi này thì làm sao trình bày tận cùng nội dung Phật pháp! Vậy, ở đây chẳng qua chỉ là nêu lên một phần nào cái nội dung ấy mà thôi. Còn như biên khảo cho thật đến chỗ sâu xa, tất xin đợi sự nỗ lực kế tục của quí vị học giả.

Phật

“Phật” là tiếng gọi tắt của “Phật đà”, hoặc Phật đồ, Phù đồ, v.v...; tất cả những tiếng này đều là dịch âm từ tiếng Ấn độ. Phật, nguyên là một trong mười danh hiệu của đức Như Lai, có nghĩa là “bậc giác ngộ”. Chữ “giác”(1) lại có đủ hai nghĩa: giác sát và giác ngộ.

- Đối với những chướng ngại(2) về sự, tức là tất cả mọi loại phiền não luôn luôn chực có cơ hội là xâm nhập vào người(3), chỉ có bậc chí thánh(4) mới thường xuyên tỉnh thức, soi xét, không để cho chúng có cơ hội quấy nhiễu, như thế gọi là “giác sát”.

- Đối với những chướng ngại về lí(5), kẻ phàm phu si mê, chấp trước, điên đảo, chỉ có bậc chí thánh mới thấu suốt sáng tỏ, chiếu soi không sót, như thế gọi là “giác ngộ”.

Tất cả các bậc thánh đều thực hành đầy đủ hai ý nghĩa đó của tính “giác”, nhưng thực hành cho thật đến chỗ triệt để của tính “giác” thì chỉ có Phật. “Giác” lại có ba trình độ(6):

1. Những kiến hoặc(7) và tư hoặc ở trong ba cõi, cùng những trần sa hoặc và vô minh hoặc ở ngoài ba cõi(8), đều đoạn trừ sạch hết, gọi là “tự giác”.

2. Đem những chân lí tự mình đã giác ngộ mà giáo hóa cho người khác cùng được giác ngộ, gọi là “giác tha”.

3. Trình độ giác ngộ khi đã tiến đến chỗ viên mãn cứu cánh, gọi là “giác mãn”.

Người tu hành, khi vừa phá sạch những kiến, tư hoặc trong ba cõi, không còn bị mê đắm trong hai thứ chướng ngại sự và lí ở ba cõi, người đó đã đạt được địa vị “tự giác” của tiểu thừa; đó là trường hợp các bậc A la hán của Thanh văn thừa và Bích chi Phật của Duyên giác thừa. Từ chỗ “tự giác”, tiến xa hơn một bước nữa, trong thì ôm ấp chí nguyện tu hành thành Phật, ngoài thì thực hiện các hạnh bố thí làm lợi ích chúng sinh, dần dần phá trừ hết những thứ kiến, tư và trần sa hoặc ở trong lẫn ngoài ba cõi, người đó đã đạt được địa vị “tự giác và giác tha”; đó là trường hợp các bậc thánh của Bồ tát thừa. Khi quả vị Bồ tát vừa mãn, lại phá trừ tận gốc nguyên phẩm vô minh hoặc, lúc bấy giờ “đại giác” đã tròn, quả Phật đã thành tựu. Cho nên, Phật là bậc thánh có đầy đủ ba trình độ của tính “giác”: tự giác, giác tha, và giác mãn.

CHÚ THÍCH

01. Như Lai: là một trong mười danh hiệu của Phật. Theo con đường chân như đến thành chánh giác, đến trong ba cõi thương xót hóa độ chúng sinh, gọi là “Như Lai”.

02. Sự chướng: Các loại phiền não tham, sân, si v.v... làm cho dòng sinh tử nối tiếp mãi, ngăn trở con đường tiến đến niết bàn.

03. Lí chướng: Tà kiến luôn luôn che lấp chánh kiến, làm chướng ngại cho quả vị bồ đề.

04. Kiến tư hoặc: Mê muội trước các đối tượng, không tỏ rõ sự lí, gọi là “hoặc”. Mắc vào những kiến chấp hư vọng trong ba cõi (như thân kiến, biên kiến v.v...), gọi là “kiến hoặc” (tức là không thấy rõ lí mà sinh ra kiến chấp sai lầm). Mắc vào những vọng tình trong ba cõi (như tham, sân, si v.v...), gọi là “tư hoặc” (tức là không thấy rõ sự mà sinh ra các tâm niệm sai lầm).

05. Trần sa hoặc: Các vị Bồ tát khi muốn giáo hóa người thì phải thông đạt thật nhiều pháp môn (nhiều như cát, như bụi); nhưng có nhiều vị Bồ tát học lực chưa đủ, tâm tính còn mờ tối, không thông đạt nhiều pháp môn, khiến cho việc hành đạo bị trở ngại, gọi là “trần sa hoặc”.

06. Vô minh hoặc: Mê lầm đối với lí thể làm che lấp cái thật tướng trung đạo, đó là sai lầm thuộc về căn bản vô minh, cho nên gọi là “vô minh hoặc”.

07. Ba cõi: gồm cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô sắc. Phạm vi của cõi Dục bao gồm quả đất và 6 tầng trời cõi Dục (Lục Dục thiên), chúng sinh ở trong đó có sắc thân, có niệm tưởng, có dâm dục. Phạm vi của cõi Sắc bao gồm từ trời Sơ thiền đến trời Tứ thiền, chúng sinh trong đó có sắc thân, có niệm tưởng, nhưng không có dâm dục. Phạm vi của cõi Vô sắc bao gồm 4 cõi trời Không (Tứ Không thiên), chúng sinh trong đó chỉ có niệm tưởng, không có sắc thân và sự dâm dục.

08. A la Hán: là quả vị chứng đắc cao nhất của Thanh văn thừa, có ba ý nghĩa: 1) Tận diệt giặc phiền não (sát tặc); 2) Đoạn trừ sạch mọi loại hoặc trong ba cõi, đạo cao đức trọng, xứng đáng nhận sự cúng dường của người và trời (ứng cúng); 3) Vĩnh viễn trụ ở cảnh giới niết bàn, chấm dứt sinh tử (bất sinh). Xin xem thêm bài 18.

09. Phật Bích chi: là quả vị chứng đắc cao nhất của Duyên giác thừa. Có hai trường hợp: - Trong thời kì có Phật tại thế giáo hóa, hành giả chuyên quán sát 12 nhân duyên mà ngộ đạo, gọi là bậc “Duyên giác”; - Trong thời kì không có Phật tại thế giáo hóa, hành giả tự mình quán sát mối nhân duyên sinh diệt của các pháp mà được ngộ đạo, gọi là bậc “Độc giác”. Xin xem thêm bài 19.

10. Bồ tát: là tiếng gọi tắt của tiếng Bồ đề tát đỏa. “Bồ đề” nghĩa là “giác”; “tát đỏa” nghĩa là “hữu tình”. Đó là những vị đã giác ngộ, rồi ra sức giáo hóa giúp cho người khác cũng được giác ngộ. Quí vị ấy cũng được gọi là Đại sĩ, là tên gọi chung cho tất cả các hành giả đại thừa. Xin xem thêm bài số 7.

11. Nguyên phẩm vô minh: tức là căn bản vô minh, hoặc vô thỉ vô minh. Loại vô minh này cùng với chân như, đều có từ vô thỉ, là nguồn gốc sinh tử của tất cả chúng sinh. Nếu đoạn trừ được nó thì lập tức thành Phật.

PHỤ CHÚ

(01) Chữ “giác” có nhiều ý nghĩa, từ thông thường đến đặc biệt:

a) Thông thường, chữ “giác” có nghĩa là “biết”. Khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, lưỡi nếm vị, thân chạm xúc, v.v... thì chúng ta có cái biết gọi là “cảm giác”. Khi mắt thấy sắc, thân chạm xúc, v.v... mà có ý thức kèm theo giúp phân biệt để biết được cảnh vật là dài hay ngắn, lớn hay nhỏ, đen hay trắng, đẹp hay xấu, nóng hay lạnh, trơn hay nhám, mềm hay cứng, v.v... thì chúng ta có cái biết gọi là “tri giác”.

b) Theo Duy Thức Học, “giác” tức là tâm sở “tầm” (vitarka), một trong bốn tâm sở bất định (hối, miên, tầm, từ). Suy xét sự việc một cách sơ sài, nông cạn, đó là tác dụng của tâm sở “giác” (tầm); trong khi đó, suy xét sự việc một cách sâu sắc, kĩ càng là tác dụng của tâm sở “quán” (tức “từ” - vicara). Nhân vì tính chất của sự suy xét tìm cầu có tốt có xấu, cho nên “giác” cũng có “thiện giác” và “ác giác”.

c) Theo giáo lí đạo Phật, tất cả chúng sinh vốn sẵn có tính sáng suốt (giác) bản nhiên, nhưng từ vô thỉ đã bị vô minh che khuất, cứ mải say mê mộng huyễn mà thành ra mê lầm (bất giác), chìm đắm trong sinh tử. Nếu quyết tâm tu tập, diệt trừ sạch hết phiền não vô minh thì tính “giác” lại hiện ra, thoát vòng sinh tử, dứt nẻo luân hồi.

d) “Giác” tức là “giác ngộ”, dịch nghĩa của tiếng Phạn “bồ đề”, nghĩa là trí tuệ sáng suốt cùng tột, thấu rõ mọi chân lí của vũ trụ, dứt tuyệt vô minh, không còn mê lầm. Phật là “bậc giác ngộ”, và chỉ có Phật mới đạt được sự giác ngộ trọn vẹn, tối thượng – gọi là “đại giác”; các hàng Bồ tát, Duyên giác, Thanh văn, tuy cũng là những bậc giác ngộ, nhưng sự giác ngộ ấy chưa được trọn vẹn như đức Phật.

(02) Trong giáo lí đạo Phật, tất cả những gì làm cản trở người tu hành trên đường tiến tới giải thoát giác ngộ, đều được gọi là “chướng ngại” (nói tắt là “chướng”). Một cách tổng quát, có hai thứ chướng ngại (nhị chướng): chướng ngại của phiền não (phiền não chướng) và chướng ngại của kiến thức (sở tri chướng).

(03) Nói rằng: “Tất cả mọi loại phiền não luôn luôn chực có cơ hội là xâm nhập vào người”, đó chỉ là một cách nói, giống như kẻ ăn trộm đứng rình phía bên ngoài, chực lúc người trong nhà ngủ mê là lẻn vào nhà lấy trộm. Thật ra, phiền não cũng như trí tuệ, tính ác cũng như tính thiện, tất cả đều vốn có sẵn trong bản thân ta (nói ngắn hạn là từ lúc ta mới là cái bào thai tượng hình trong bụng mẹ, mà nói dài hạn thì đã bao đời kiếp từ vô thỉ). Bản chất của phiền não là luôn luôn muốn trổi dậy, chực có cơ hội là vùng dậy quấy phá, làm cho ta điên đảo, chìm đắm. Nếu chúng vùng dậy được mà không bị dập tắt, chúng sẽ tiếp tục vùng dậy, hai lần, ba lần..., và rồi sẽ lớn mạnh, đẩy ta nhào luôn xuống vực thẳm ác đạo. Nếu chúng vùng dậy mà ta kịp thời dập tắt, hóa giải, hoặc luôn luôn tỉnh thức, coi chừng (tức sống trong chánh niệm), không để cho chúng có cơ hội vùng dậy, thì dần dần chúng sẽ tự biến thái, hoặc tiêu mất hẳn – như hạt giống không mọc mầm được thì sẽ bị hư thối đi, biến thành đất, phân, v.v... Vậy, công phu của sự tu tập là cố gắng sống trong chánh niệm, thường xuyên tỉnh thức, không để cho phiền não có cơ hội vùng dậy trong ta. Phiền não không dậy được thì trí tuệ tất phải sáng lên, dẫn ta tiến đến cánh cửa giải thoát giác ngộ.

(04) Trong bài này tác giả có đề cập đến hai danh từ “thánh” và “chí thánh”. Trong đạo Phật, danh từ “thánh” được dùng để tôn xưng các bậc đã chứng một quả vị nào đó trong hàng Thanh văn, Duyên giác hay Bồ tát. Vua Tịnh Phạn, trưởng giả Cấp Cô Độc, v.v... là những bậc thánh; các tôn giả Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, La Hầu La, Kiều Đàm Di, v.v... là những bậc thánh; các đức Bồ tát Quán Thế Âm, Văn Thù, Phổ Hiền, v.v... là những bậc thánh. Ngoài ra, có những vị mà người ta không thể biết được là có chứng được quả vị gì hay không, nhưng cứ trông vào các hành động tràn đầy uy dũng, từ bi, trí tuệ, cứu khốn phò nguy, hi sinh vì đạo, làm lợi ích chúng sinh, sống đời phạm hạnh giải thoát..., mọi người khởi tâm khâm phục, qui ngưỡng, tôn thờ, thân cận, thì cũng tôn xưng họ là thánh. Cư sĩ Duy Ma Cật thời Phật tại thế, chư Tổ đời xưa, hòa thượng Quảng Đức đời nay, v.v... là những bậc thánh đó. Các ngài chứng đắc quả vị gì thì con mắt phàm tục không thể nào thấy được, mà chính các ngài thì đâu có ai tự nói mình có chứng đắc! Những bậc thánh như vậy trong đạo Phật, đã không do “bề trên” nào phong cho cả, mà hoàn toàn do Phật tử tôn xưng bằng lương tri con người, bằng trí tuệ và đạo tâm thanh tịnh của người Phật tử. Và trên hết các bậc thánh ở trên, đức Phật được đặc biệt tôn xưng là bậc “chí thánh” (bậc thánh tối thượng, không ai hơn).

(05) Trong bài này, tác giả có đề cập đến hai danh từ “sự” và “lí”. Đó là hai thuật ngữ Phật học. Vạn pháp trong vũ trụ đều có hai mặt: mặt bản thể và mặt hiện tượng. Khi nói về mặt bản thể của pháp thì tức là nói về “lí”, và khi nói về mặt hiện tượng của pháp thì tức là nói về “sự”. Vậy “lí” tức là pháp vô vi, là lẽ thật, là không sinh không diệt; còn “sự” tức là pháp hữu vi, là hành động, sự việc, là biến chuyển, vô thường, nhân duyên, sinh diệt. Tác giả lại cũng dùng danh từ “lí chướng” (chướng ngại về mặt “lí”), muốn nói rằng, có những thứ chướng ngại làm ngăn trở người tu hành không phát triển được trí tuệ, đó là những kiến chấp sai lầm (như thân kiến, biên kiến, tà kiến, v.v...) đã che mất chánh kiến, khiến cho không thấy được thật tướng (bản thể) của vạn pháp, cho nên quả giác ngộ không thể nào đạt được. Mặt khác, danh từ “sự chướng” (chướng ngại về mặt “sự”) là chỉ cho những thứ chướng ngại đã làm cho chúng sinh phải lăn lộn mãi trong sinh tử luân hồi; đó là những phiền não tham, sân, si, v.v... làm cho chúng ta mải tham đắm, chạy theo mặt hiện tượng của vạn pháp mà gây ra biết bao lỗi lầm, nghiệp báo nối tiếp kiếp này sang kiếp nọ, không thể nào giải thoát để sống an lạc trong cảnh niết bàn tịch tịnh. Tóm tắt lại có thể nói: “Lí chướng” tức là “sở tri chướng”, cũng chính là “kiến hoặc”, chỉ cho nghi và ác kiến (tức năm thứ kiến chấp: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, và giới cấm thủ kiến), là 2 trong 6 loại phiền não căn bản; và “sự chướng” tức là “phiền não chướng”, cũng tức là “tư (tu) hoặc”, chỉ cho tham, sân, si, và mạn, 4 trong 6 loại phiền não căn bản. Lại nữa, kiến hoặc là những nhận thức sai lầm (thân kiến, tà kiến, nghi v.v...) chỉ sinh khởi trong đời sống hiện tại, do các tà sư hay tà giáo dẫn dắt không đúng đường, cho nên thuật ngữ Phật học còn gọi nó là “phân biệt khởi hoặc”; trong khi đó, tư hoặc là những sai lầm bẩm sinh, đã có từ nhiều kiếp, khi con người sinh ra thì nó cùng có mặt theo, cho nên thuật ngữ Phật học còn gọi nó là “câu sinh khởi hoặc”.

(06) Giác ngộ mà cũng có trình độ sao? Vâng, có! Người căn cơ thấp kém, phải tu tập dần dà từ bước thấp đến bước cao, trải bao công phu chuyên cần, từ kiếp này sang kiếp khác, mới mong đạt đến chỗ giác ngộ hoàn toàn. Trong khi đó, người có căn cơ cao, có trí sáng lớn, tâm ý đã thuần thục, chỉ chờ một điểm khai thị đúng mức nào đó là “khuếch nhiên đại ngộ”. Như thế là có hai trình độ khác nhau trên con đường giác ngộ, mà thuật ngữ Phật học gọi là “tiệm ngộ” và “đốn ngộ”. Đến như “tự giác”, “giác tha” và “giác mãn” được tác giả trình bày trong bài này, cũng cho chúng ta thấy rõ các trình độ của giác ngộ; theo đó, “tự giác” mới chỉ là bước đầu, nếu bằng lòng và dừng lại ở đó thì sự giác ngộ chưa hoàn toàn. Trong tinh thần đạo Phật, việc độ sinh là quan trọng; muốn vậy, người tu học Phật phải tích cực tiến lên bước thứ hai là “giác tha”. Muốn “giác tha” thì trước phải có đầy đủ bản lãnh của “tự giác”; cho nên, giữa “tự giác” và “giác tha” rõ ràng có một nấc thang đi lên, đó là thứ bậc, là trình độ. Và khi nào đã hoàn thành cả hai bước “tự giác” và “giác tha”, hành giả mới tiến được tới nấc cuối cùng, gọi là “giác mãn”, là thành quả giác ngộ trọn vẹn, cao tột, là địa vị Phật đà. Tóm lại, khi tiến tới mức cuối cùng là quả vị “giác ngộ cao tột” thì tất cả đều không phân biệt, nhưng trước khi đến được mức độ đó, các hành giả đã phải trải qua nhiều trình độ tu chứng tùy theo căn cơ của từng vị. Bởi vậy, thành quả giác ngộ của Phật, của chư vị Bồ tát, của các bậc Thanh văn, Duyên giác đều không giống nhau.

(07) “Hoặc” nghĩa là sai lầm, là một tên gọi khác của “phiền não”. Vì phiền não làm cho chúng sinh chìm đắm mãi trong dòng sông sinh tử, không giải thoát giác ngộ được, nên gọi là “hoặc”. “Hoặc” rất khó đoạn trừ được tận gốc rễ, dù là các bậc A la hán, Phật Bích chi, hay Bồ tát, vẫn còn ẩn tàng những “vi tế hoặc” (mà trong bài này tác giả gọi là “nguyên phẩm vô minh”). Chỉ có Phật là đoạn sạch, hoàn toàn thanh tịnh.

(08) Chữ “giới” (trong thuật ngữ “tam giới”) trong đạo Phật có nhiều ý nghĩa đặc biệt: 1) “Giới” nghĩa là khác biệt. Mọi sự vật trong vũ trụ đều khác biệt nhau, không lẫn lộn. 2) “Giới” nghĩa là tánh. Mọi sự vật trong vũ trụ đều vốn có thể tánh. 3) “Giới” nghĩa là nguyên nhân. Mọi sự vật trong vũ trụ, cái này là nguyên nhân sinh ra cái kia, cái kia là nguyên nhân sinh ra cái này. 4) “Giới” nghĩa là giống loại. Mọi sự vật trong vũ trụ đều có giống loại riêng. 5) “Giới” nghĩa là gìn giữ. Mọi sự vật trong vũ trụ đều tự gìn giữ tướng trạng riêng của chính nó. Vì có các ý nghĩa trên, “giới” cũng được gọi là “pháp giới”. – Trong bài này tác giả có dùng các từ “giới nội” và “giới ngoại”. “Giới nội” nghĩa là ở trong phạm vi ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc); “giới ngoại” là các quốc độ ở ngoài ba cõi, tức là các quốc độ của chư Phật và Bồ tát.

BÀI TẬP

1) Sao gọi là “Phật”?

“Phật” là tiếng gọi tắt của tiếng “Phật đà” hay “Phật đồ” (phiên âm từ tiếng Ấnđộ), một trong mười hiệu của đức Như Lai, có nghĩa là “bậc giác ngộ”.

2) Sao gọi là “Như Lai”?

“Như Lai” là một trong mười hiệu của đức Phật, có nghĩa là nương theo thật tánh chân như mà đến ba cõi để thành chánh giác và hóa độ chúng sinh.

3) Ý nghĩa của “giác sát” và “giác ngộ” là gì? Có gì khác nhau giữa hai từ này không?

“Giác sát” nghĩa là thường xuyên tỉnh thức, soi xét, không để cho các loại phiền não có cơ hội sinh khởi. “Giác ngộ” nghĩa là dứt trừ được các kiến chấp sai lầm, màn vô minh đã bị quét sạch, trí tuệ sáng tỏ, thấu rõ thật tướng của vạn pháp. Như vậy, “giác sát” và “giác ngộ” tuy đều nói lên bản chất của tính GIÁC, nhưng về ý nghĩa và dụng công tu tập thì chúng có khác nhau; nói khác đi, đó là hai phương diện, hay hai điều kiện tu tập để làm nên tính GIÁC: một mặt thì dứt trừ “phiền não chướng” để đạt đến chỗ hoàn toàn tịch tịnh, một mặt thì chuyển hóa “sở tri chướng” để trí tuệ phát huy đến mức sáng suốt tột cùng.

4) Thế nào là “tự giác”, “giác tha”, và “giác mãn”?

Tự mình đoạn trừ sạch hết các kiến hoặc và tư hoặc, tuệ giác bừng sáng, vượt khỏi ba cõi, thoát vòng sinh tử luân hồi, gọi là “tự giác”; các bậc Thanh văn thừa và Duyên giác thừa thuộc về loại này. Sau khi đã được “tự giác”, đem khả năng và ý chí để giáo hóa, giúp đỡ mọi người cùng được giác ngộ, vượt thoát sinh tử, gọi là “giác tha”; các hành giả Bồ tát thừa thuộc về loại này. Tuy đã được “tự giác” và đang thực hành “giác tha”, nhưng hàng Bồ tát vẫn còn trần sa hoặc và căn bản vô minh hoặc cần phải đoạn trừ, cho nên quả vị giác ngộ vẫn chưa được trọn vẹn. Cho đến khi vị Bồ tát đoạn trừ sạch hết gốc rễ của vô minh thì sự giác ngộ liền trọn vẹn, tuệ giác bao trùm trong ngoài ba cõi, hạnh nguyện thành tựu, chứng quả vô thượng bồ đề; đó là địa vị của một đức Phật. Cho nên, chỉ có Phật mới là bậc “giác mãn”, hay “đại giác”.

5) Ba cõi là gì?

Ba cõi là vòng sinh tử mà mọi loài chúng sinh mãi mãi sống quanh quẩn ở trong đó, gồm có cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc. Chúng sinh trong cõi Dục có sắc thân, có niệm tưởng, có ham muốn và dâm dục. Phạm vi cõi Dục bao gồm sáu tầng Trời cõi Dục (Lục Dục thiên), loài Người, loài A tu la, và các loài Ngạ quỉ, Súc sinh, Địa ngục. Cõi Sắc gồm bốn cõi trời từ Sơ thiền đến Tứ thiền; chúng sinh ở đó có sắc thân, có niệm tưởng, nhưng không còn có ham muốn và dâm dục. Cõi Vô sắc bao gồm bốn cõi trời Không, chúng sinh trong đó chỉ thuần có niệm tưởng, không có sắc thân, ham muốn và dâm dục.

6) Nêu một tên khác của “nguyên phẩm vô minh” và nói về tính chất của nó.

“Nguyên phẩm vô minh” cũng gọi là “căn bản vô minh” hay “vô thỉ vô minh”. Nó cùng có với chân như từ vô thỉ, và là nguồn gốc sinh tử của mọi loài chúng sinh. Nó vô cùng vi tế, rất khó nhận biết, nên thật khó đoạn trừ. Cho nên, một khi đoạn trừ được nó thì tức khắc thành Phật.

Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Phần 1)

Vị giáo chủ khai sáng ra Phật giáo là đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Ngài đản sinh tại nước Ca tì la vệ(1) ở Ấn độ, vào ngày Mồng Tám tháng Tư(2) năm Giáp Dần, nhằm vào năm thứ 24 đời Chiêu vương nhà Chu(3). Ngài là một vị thái tử, con vua Tịnh Phạn, được đặt tên là Tất Đạt. Khi mang thai đã gần đầy mười tháng, thánh mẫu hoàng hậu Ma Da dẫn cung nữ ra dạo chơi vườn Lam tì ni(4), đưa cánh tay phải lên vịn cành cây vô ưu thì liền sinh thái tử. Thái tử vừa sinh ra, liền hướng về bốn phương, mỗi phương đều bước đi bảy bước, tay phải chỉ lên trời, tay trái chỉ xuống đất, nói rằng: “Trên trời dưới trời chỉ có ta là tôn quí hơn hết.” Bấy giờ, quả đất phát ra sáu thứ chấn động, ánh sáng năm màu chiếu đến cung Thái vi. Vua Chiêu vương đem việc ấy hỏi quần thần, quan thái sử Tô Do tâu rằng: “Ở phương Tây có Thánh nhân ra đời. Một nghìn năm sau giáo pháp sẽ truyền tới đây.” Vua sai khắc việc đó vào đá để ghi nhớ(5).

Thái tử Tất Đạt đản sinh được bảy ngày thì hoàng hậu Ma Da tạ thế, sinh lên cõi trời Đao lợi. Thái tử đã được di mẫu là hoàng hậu Ma Ha Ba Xà Ba Đề(6) nuôi dạy nên người, tinh thông văn võ. Phụ vương đã cưới công nương Da Du Đà La(7) cho thái tử làm chánh phi, cấp cho ba nghìn cung nữ hầu hạ; nhưng hàng đêm thái tử chỉ tu tập thiền quán, chưa hề cùng với chánh phi có ý tưởng thế tục.

Một hôm nọ, thái tử ngồi xe ra cửa Đông du ngoạn, trông thấy một người già yếu. Một hôm khác, ra cửa Nam lại trông thấy một người bệnh hoạn. Một hôm khác nữa, ra cửa Tây lại trông thấy một người chết. Các cảnh tượng ấy đã làm cho thái tử thấy rõ được các tính chất khổ, không, vô thường của cuộc đời. Rồi một ngày kia, ra cửa Bắc, thái tử trông thấy một vị tì kheo – do một vị tiên ở cõi trời Tịnh cư hóa hiện. Được vị tì kheo này nói cho biết ý nghĩa và ích lợi của đời sống xuất gia, thái tử liền quyết chí xuất gia học đạo. Vua Tịnh Phạn biết được điều đó, bèn cho lệnh canh giữ cẩn mật, không để cho thái tử tự tiện ra đi. Bấy giờ, thái tử nhân lúc đêm khuya, bảo người đánh xe là Xa Nặc chuẩn bị ngựa. Chư thiên ở cõi trời Tịnh cư làm cho những người canh giữ đều ngủ say, thái tử cỡi ngựa, bay lên hư không mà đi.

Trước tiên, thái tử theo học với các vị sa môn ngoại đạo, nhưng sau lại nhận ra rằng, không có vị nào đạt đến chỗ rốt ráo cùng tột, nên thái tử đã bỏ vào vùng Tuyết sơn, tu khổ hạnh sáu năm(8), hình vóc khô gầy chỉ còn da bọc xương, mà vẫn không thấy được chân lí. Thái tử lại nhận thấy, lối tu khổ hạnh như vậy cũng không thể tiến đến chỗ cứu cánh, bèn lần đến bờ sông Ni liên, nhận bát cháo sữa do một cô gái chăn trâu cúng dường. Thọ dụng xong, thái tử cảm thấy sức khỏe được khôi phục, xuống sông tắm rửa, rồi đến ngồi nơi gốc cây bồ đề, phát nguyện, nếu không chứng được quả vị giác ngộ vô thượng thì nhất quyết sẽ không rời khỏi chỗ ngồi. Một buổi khuya, khi sao mai vừa mọc, Ngài “hoát nhiên đại ngộ”, thành bậc Tối Chánh Giác.

CHÚ THÍCH

“Thích Ca” nghĩa là “năng nhân”; “Mâu Ni” nghĩa là “tịch mặc”(9). Phật giáo tôn đức Thích Ca Mâu Ni là bậc Thầy căn bản, cho nên đã xưng Ngài là đức “Bổn Sư”.

Vườn Lam tì ni ở tại phía Đông thành Ca tì la. Phía Bắc khu vườn có cây vô ưu, nay vẫn còn, đó là nơi đản sinh của đức Thích Tôn.

Có ba lối giải thích về “sáu chấn động”: - 1) Sáu lúc chấn động: khi Phật nhập thai, xuất thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, và nhập niết bàn. - 2) Sáu phương chấn động: phương Đông vọt lên thì phương Tây chìm xuống, phương Tây vọt lên thì phương Đông chìm xuống, phương Nam vọt lên thì phương Bắc chìm xuống, phương Bắc vọt lên thì phương Nam chìm xuống, ngoài biên vọt lên thì ở giữa chìm xuống, ở giữa vọt lên thì ngoài biên chìm xuống. - 3) Sáu tướng chấn động: tướng lay động, tướng vọt lên, tướng vang động, tướng đánh đấm, tướng gầm rống, tướng bùng nổ.

Thái vi: tên một chòm sao.

Đao lợi: dịch là cõi trời Ba mươi ba, là cõi thứ nhì trong sáu cõi trời Dục giới, trụ tại đỉnh núi Tu di. Người ở cõi trời đó thân cao 6 do tuần, sống lâu 1. tuổi. Một ngày đêm ở cõi trời này bằng 100 năm ở nhân gian; tính ra, tuổi thọ của chư thiên cõi trời Đao lợi bằng (360x100x1.) 36.. năm ở nhân gian. Cõi trời Đao lợi này, ở bốn phương (Đông, Tây, Nam, Bắc), mỗi phương đều có 8 cung trời; ở trung tâm có cung Hỉ kiến, là chỗ thiên vương Đế Thích ngự, cai quản cả 32 cung ở bốn phương kia. Cho nên Đao lợi cũng được gọi là cõi trời Ba mươi ba (tức cõi trời có 33 cung).

Trời Tịnh cư: là cõi trời Tứ thiền, cao nhất của Sắc giới. Cõi này có năm từng trời, là nơi sinh về của các bậc thánh đã chứng quả “Bất Hoàn” (không còn sinh trở lại cõi Dục nữa). Vì nơi đó không có các tà thuyết ngoại đạo, nên được gọi là “Tịnh cư”. Năm từng trời, từ dưới lên trên gồm có: Vô phiền (không có hỗn tạp phiền phức), Vô nhiệt (không sôi nổi náo loạn), Thiện hiện (thường xuất hiện các pháp thù thắng), Thiện kiến (thường trông thấy các pháp thù thắng), Sắc cứu cánh (cõi cao nhất và thù thắng nhất của Sắc giới).

Tì kheo, cũng gọi là “bật sô”, là danh xưng thường dùng để gọi những vị xuất gia đã thọ giới cụ túc. Nam thì gọi là tì kheo; nữ thì gọi là tì kheo ni. Tì kheo có ba ý nghĩa: - 1) Trên thì xin lãnh thọ giáo pháp của Phật để nuôi lớn huệ mạng mình, dưới thì xin thức ăn của người đời để nuôi sống thân mạng mình, cho nên vị tì kheo được gọi là “khất sĩ” (người đi xin). - 2) Người xuất gia cắt bỏ ái dục, tu tập theo chánh đạo, khiến cho các loại tà ma phải khiếp sợ, cho nên vị tì kheo được gọi là “bố ma” (tà ma phải nể sợ). - 3) Quyết tâm suốt đời hành trì giới luật để dứt sạch mọi lỗi lầm và phát sinh mọi pháp lành, cho nên vị tì kheo được gọi là “phá ác” (tiêu diệt tất cả mọi điều xấu).

Danh từ “ngoại đạo” có hai nghĩa: một, là tiếng dùng để chỉ chung cho các đạo giáo không phải là Phật giáo; hai, những người tu học theo đạo Phật mà không tinh cần tu tập, chỉ hướng tâm vọng ngoại, tìm cầu những gì trái với giáo pháp, cũng là ngoại đạo.

Tuyết sơn tức núi Hi mã lạp, nằm dọc biên giới phía Bắc Ấn độ, là dãy núi cao nhất thế giới, quanh năm tuyết phủ, cho nên gọi là núi Tuyết.

Khổ hạnh: thực hành những việc mà xác thân khó có thể chịu đựng nổi.

Ni liên: tức là sông Ni liên thiền, nơi đức Phật đã từng tắm rửa trước khi thành đạo.

Cây bồ đề: cây vốn có tên là tất bát la, nhân vì đức Thích Tôn đã thành đạo nơi gốc cây này, nên nó được gọi là cây bồ đề.

Tiếng Phạn “a nậu đa la tam miệu tam bồ đề”, người Hoa dịch nghĩa là “vô thượng chánh đẳng chánh giác” (quả giác ngộ cùng tột không gì hơn), đó là quả vị mà chỉ có chư Phật mới chứng ngộ được.

Cùng tột, gọi là “tối"; xa lìa mọi điên đảo, gọi là “chánh”; tâm ý sáng tỏ, gọi là “giác”; gồm các ý nghĩa đó lại, gọi là “tối chánh giác”. Đó là trí tuệ đã phát triển đến chỗ hợp nhất với chân lí; vì vậy, “tối chánh giác” cũng tức là “vô thượng chánh đẳng chánh giác”.

PHỤ CHÚ

Thực ra, Ca tì la vệ (Kapilavastu) không phải là tên một nước, mà đó là kinh đô của vương quốc Thích ca (Sakya); cũng như, Xá vệ (Sravasti) không phải là tên của một nước, mà là kinh đô của vương quốc Kiều tát la (Kosala), v.v...; đó là những vương quốc trên bán đảo Ấn độ thời Phật tại thế. Cho nên, đúng ra thì nên nói là “thành Ca tì la vệ”. Thích ca là tên một bộ tộc, có nghĩa là “có năng lực”. Bán đảo Ấn độ thời bấy giờ chia ra rất nhiều vương quốc, mỗi vương quốc do một bộ tộc cai trị. Bộ tộc Thích ca chiếm cứ vùng đất nằm giữa chân núi Hi mã lạp (Himalaya) ở phía Bắc, các vương quốc Câu lị (Koliya) ở phía Đông, Mạt la (Malla) ở phía Nam, và Kiều tát la ở phía Tây. Theo truyền thuyết, tổ tiên của bộ tộc Thích ca khởi nguồn từ vua Cam Giá (Iksvaku), ở thành Potala, xứ Ayodhya (nay là vùng Ngũ hà Punjab), trên lưu vực sông Ấn (Indus). Vua Cam Giá có người vợ cả, sinh được bốn hoàng tử; sau lấy vợ thứ, sinh được một hoàng tử. Bà vợ thứ muốn con mình sau làm vua, nên xúi vua Cam Giá đuổi bốn hoàng tử con của bà vợ cả ra khỏi nước. Bốn anh em phải ra đi lang thang vô định. Khi đến chân núi phía Nam của dãy Hi mã lạp thì họ dừng lại. Tại đây họ đã lập nên sự nghiệp hùng mạnh, làm chủ một bộ tộc, và dựng lập thành Ca tì la vệ. Vua Cam Giá biết được tin này, liền vui mừng khen rằng: Đó quả là những hoàng tử “có năng lực” (tiếng Phạn là “sakya”). Từ đó, bộ tộc và vương quốc do bốn hoàng tử sáng lập được đặt tên là “Sakya” (Thích ca). Sau đó, khi ba trong bốn anh em qua đời, người còn lại trở thành vua của vương quốc Thích ca, kinh đô là thành Ca tì la vệ. Vua Sư Tử Giáp (Simhahanu) là đời thứ tư của dòng Thích ca (tức đời thứ năm kể từ vua Cam Giá), sinh bốn trai và một gái: đó là các hoàng tử Tịnh Phạn (Suddhodana), Bạch Phạn (Suklodana), Hộc Phạn (Drono dana), Cam Lộ Phạn (Amrtodana) và công chúa Cam Lộ (Pamita). Tịnh Phạn được nối ngôi vua của vương quốc, và là phụ vương của Phật. Đương thời, Thích ca là một nước nhỏ, đất đai không phì nhiêu lắm, hết phân nửa lãnh thổ về phía Bắc là vùng cao nguyên, toàn đồi núi; phân nửa còn lại ở phía Nam là vùng đồng bằng. Kinh thành Ca tì la vệ nằm trong vùng đồng bằng ấy. Vương quốc này ngày nay là địa phận xứ Tilorakot ở vùng Terai, miền Nam nước Nepal, giáp ranh giới phía Bắc của nước Ấn độ.

Đức Phật đản sinh vào ngày “mồng 8 tháng 4 âm lịch”, đó đã là một truyền thuyết cổ xưa. Hiện nay, để niên lịch Phật giáo được thống nhất trên thế giới, năm 1952, trong đại hội Phật giáo quốc tế do Hội Liên Hữu Phật Giáo Thế Giới tổ chức tại Đông kinh (thủ đô nước Nhật bản), đại biểu của các quốc gia theo đạo Phật đã thống nhất quyết định, lấy ngày Trăng Tròn Tháng 5 Dương Lịch (tức ngày Rằm tháng 4 âm lịch) làm ngày kỉ niệm đức Phật đản sinh.

Tác giả nói là đức Phật đản sinh vào “năm Giáp Dần, nhằm vào năm thứ 24 đời Chiêu vương nhà Chu”. Đây chỉ là một thuyết vô căn cứ của người Trung quốc. Đức Phật đản sinh vào khoảng cuối thế kỉ thứ 7 trước công nguyên. Phật giáo quốc tế đã thống nhất lấy năm Phật nhập diệt làm năm thứ nhất Phật lịch, và xác định rằng, năm Phật nhập diệt là năm 544 tr. CN, Phật tại thế 80 năm, vậy đã đản sinh vào năm 624 tr. CN. Theo sự tra cứu của người dịch, Chiêu vương là vua thứ tư của nhà Chu, lên ngôi năm Canh Tí, nhằm năm 1041 tr. CN, trước thời đại của Phật hơn 400 năm, sao tác giả lại bảo là Phật đản sinh nhằm đời vua Chiêu nhà Chu? Hoàn toàn không đúng. Những truyền thuyết như thế, ngày nay đã không còn phù hợp nữa, đáng lẽ nên bỏ đi.

Rõ ràng hơn thì phải nói là: Khi biết đã gần tới ngày sinh, theo tục lệ Ấn độ, hoàng hậu Ma Da (Maha Maya) liền về quê mẹ là kinh thành Thiên tí (Devadaha – vương quốc Câu lị, nước láng giềng ở phía Đông của vương quốc Thích ca) để sinh nở. Trên đường đi, hoàng hậu và đoàn cung nữ tùy tùng đã ghé vào vườn Lam tì ni (Lumbini) ở bên đường để nghỉ chân. Và chính tại trong khu vườn này, hoàng hậu đã hạ sinh thái tử.

Khoa thiên văn cổ của Trung quốc nói rằng, Thái vi là chòm sao cao nhất trong ba chòm sao lớn (Thái vi, Tử vi và Thiên thị). Theo tác giả, ngay lúc Phật đản sinh, ánh sáng chiếu đến cung Thái vi, vua Chu Chiêu vương đem việc ấy hỏi quần thần... Nhưng Phật đản sinh cách sau Chu Chiêu vương đến 400 năm, thì làm sao nhà vua thấy được hào quang ngũ sắc chiếu lên chòm sao Thái vi trong ngày Phật đản sinh? Giả như cung điện của Chu Chiêu vương có tên là Thái vi, thì sự việc cũng hoang đường như vậy mà thôi.

Hai lệnh bà Ma Ha Ma Da và Ma Ha Ba Xà Ba Đề (Maha Pajapati) là hai chị em, và đều là em ruột của vua Thiện Giác (Suprabuddha), trị vì vương quốc Câu lị. Sau khi sinh thái tử được bảy ngày thì hoàng hậu Ma Da tạ thế, lệnh bà Ba Xà Ba Đề (cũng gọi là Kiều Đàm Di – Gautami) liền được vua Tịnh Phạn (Suddhodana) đưa lên ngôi hoàng hậu, và được giao cho nhiệm vụ nuôi nấng thái tử. Bà vừa là dì ruột của thái tử, lại vừa đảm trách nhiệm vụ làm mẹ thái tử, nên bà thường được gọi là “di mẫu” của thái tử.

Da Du Đà La (Yasodhara) là con gái của vua Thiện Giác và hoàng hậu Cam Lộ (Pamita). Hoàng hậu Cam Lộ là em ruột của vua Tịnh Phạn, cho nên, thái tử Tất Đạt Đa (Siddhartha) và công chúa Da Du Đà La là anh em cô cậu.

Theo niên đại của Phật được Phật giáo quốc tế thống nhất công nhận, đức Phật xuất gia năm 29 tuổi và thành đạo năm 35 tuổi, kể ra là 6 năm học đạo. Vậy, trong 6 năm này không phải Phật chỉ thuần tu khổ hạnh, mà kể chung, đó là cả thời gian tu học của Phật trước ngày thành đạo. Trong suốt thời gian 6 năm này, ngoại trừ vài tháng đầu ở vùng rừng núi gần thành Tì xá li (Vaisali) của vương quốc Lê xa (Licchavi), tất cả thời gian còn lại, đức Phật đã tu học tại vùng rừng núi thuộc vương quốc Ma kiệt đà (Magadha), trong lưu vực phía Nam của sông Hằng ở miền Trung Ấn độ (cách xa thành Ca tì la vệ hơn 200 cây số về hướng Nam), gần ranh giới vương quốc Ca thi (Kasi – có kinh đô là Ba la nại Baranasi, và vườn Lộc dã Mrgadava). Rừng Khổ hạnh (Tapovana) nằm trong thôn Ưu lâu tần loa (Uruvilva), cạnh núi Tượng đầu (Gajasirsa), chính là thuộc vùng rừng núi này; và cả con sông Ni liên (Nairanjana) cũng chính ở nơi đây. Sở dĩ Phật từ thành Ca tì la vệ đã phải tìm đến tận nơi xa xôi này để học đạo, là vì thời bấy giờ, vùng lưu vực sông Hằng này chính là địa bàn hoạt động rất nhộn nhịp của tôn giáo và các phái triết học Ấn độ. Các đạo tràng lớn của các đạo sĩ tiếng tăm lừng lẫy như A La Lam (Arada kalama), Uất Đầu Lam Phất (Udraka ramaputra), v.v... đều tập trung ở vùng này. Cho nên, thuyết nói rằng “Phật tu khổ hạnh ở Tuyết sơn” e không đúng. Tuyết sơn tức Hi mã lạp sơn, là rặng núi cao lớn hùng vĩ nhất thế giới, quanh năm tuyết phủ, ở miền Trung Á, chạy dài từ Tây sang Đông hơn 2.400 cây số, bắt đầu từ sông Ấn (Indus) ở phía Bắc Pakistan, qua vùng Kashmir của Bắc Ấn độ, sau đó, một phần nằm vắt sang Tây tạng, và phần lớn còn lại thì trải dọc theo Nepal, Sikkim và Bhutan. Như vậy, Tuyết sơn nằm ở mãi biên giới phía Bắc của vương quốc Thích ca, chứ không phải ở vùng Lê xa, Ma kiệt đà và Ca thi; cho nên Phật đã không tu khổ hạnh ở Tuyết sơn.

“Thích ca” (Sakya) là tên bộ tộc của Phật, có nghĩa là “có năng lực”, cho nên dịch “năng nhân” (能仁) là không đúng, mà phải dịch là “năng” (能); “mâu ni” (muni) nghĩa là vắng lặng, nhân từ, bậc thánh, người hiền, ẩn sĩ, là tiếng được dùng rất phổ biến vào thời Phật tại thế, để chỉ chung cho những vị ẩn tu trong rừng sâu núi thẳm, thân miệng ý đều vắng lặng. Đa số các nhà Phật học Trung quốc xưa đã dịch một cách chính xác: “Thích ca” là “năng”, và “ mâu ni” là “tịch (寂), tịch tịnh (寂靜), tịch mặc (寂默), nhân (仁)”. Gộp cả lại, “Thích ca mâu ni” được dịch là “năng tịch” (能寂) hay “năng nhân”

(能仁); – vì chữ “mâu ni” vừa có nghĩa là “tịch mặc” mà cũng vừa có nghĩa là “nhân”, cho nên đã có người dịch lầm “Thích Ca” là “năng nhân” và “Mâu Ni” là “tịch mặc”. Lại nữa, chữ “mâu ni” cũng được gọi là “văn ni” (文尼), hoặc gọi tắt là “văn”, cho nên “Thích Ca Mâu Ni” cũng có khi trở thành “Thích Ca Văn”. Đức Phật thuộc bộ tộc Thích ca, khi còn là thái tử thì có tên là Tất Đạt Đa, sau khi thành đạo thì được người đời xưng hiệu là “Thích Ca Mâu Ni”, có nghĩa là bậc thánh của bộ tộc Thíchca. Lại nữa, thỉ tổ của bộ tộc Thích ca là vua Cam Giá, cũng gọi Cồ Đàm (Gautama); cho nên, “Thích Ca” đã được coi là một phân tộc của họ “Cồ Đàm”. Bởi vậy, người đương thời cũng gọi đức Phât là “sa môn Cồ Đàm”, hay “đạo sĩ Cồ Đàm”. Có sách nói, Cồ Đàm, Cam Giá, Nhật Chủng, Thích Ca và Xá Di, là năm họ của Phật; đó là một đại quí tộc thuộc giai cấp Sát đế lị (ksatriya) của thời cổ Ấn độ, thuộc giống người Aryan (từ miền Trung Á xâm nhập và làm chủ vùng Bắc và Tây Bắc Ấn độ khoảng 3. năm trước Tây lịch).

BÀI TẬP

Vị giáo chủ khai sáng ra Phật giáo là ai?

Vị giáo chủ khai sáng ra Phật giáo là đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Hãy giải thích bốn chữ “Thích Ca Mâu Ni”.

“Thích Ca” là tên bộ tộc của đức Phật, nghĩa là có năng lực (năng). “Mâu Ni” có nghĩa là vắng lặng (tịch mặc), nhân từ (nhân), ẩn sĩ, bậc thánh. Sau khi thành đạo, đức Phật đã được người đời tôn kính và xưng hiệu là Thích Ca Mâu Ni (bậc thánh của bộ tộc Thích Ca).

Phật sinh được 7 ngày thì mẹ mất, sau đó ai đã nuôi dạy Ngài thành người?

Sau khi mẹ mất, đức Phật đã được lệnh bà di mẫu Ma Ha Ba Xà Ba Đề nuôi dạy thành người.

Ai là vị chánh phi của thái tử Tất Đạt?

Vị chánh phi của thái tử Tất Đạt là công chúa Da Du Đà La.

Do đâu mà thái tử Tất Đạt thấy rõ được thế gian là khổ, không, vô thường để quyết chí học đạo?

Nhân những lần ra khỏi cung thành du ngoạn, được tiếp xúc trực tiếp với các hiện trạng đau thương của kiếp sống con người như già yếu, bệnh tật, chết chóc, thái tử đã thấy rõ các tính chất khổ, không và vô thường của cuộc đời. Từ đó, thái tử đã quyết chí xuất gia tìm đạo.

Vua Tịnh Phạn đã sai người canh giữ thái tử, không để cho người được tự ý ra đi. Vậy thái tử đã rời hoàng cung bằng cách nào?

Nhân lúc đêm khuya, những người hầu cận và canh giữ đều ngủ say, thái tử cùng người đánh xe là Xa Nặc, cưỡi ngựa lặng lẽ rời khỏi hoàng cung.

Phật Thích Ca Mâu Ni đã ngồi ở gốc cây gì? Vì nhân duyên gì mà Ngài thành bậc “Tối Chánh Giác”?

Đức Phật đã ngồi ở gốc cây bồ đề (tức cây tất bát la). Khi ngồi tại đây, Ngài đã phát lời thề nguyện mạnh mẽ là, nếu không chứng được quả vị giác ngộ vô thượng thì nhất quyết sẽ không rời khỏi cội bồ đề. Chính quyết tâm dũng mãnh đó đã giúp Ngài nỗ lực thiền quán cho đến khi đạt thành quả vị “tối chánh giác”.

Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Phần 2)

Khi mới thành chánh giác, đức Thích Tôn(1) đã vì 41 vị Bồ tát “pháp thân”(2), nói kinh Hoa Nghiêm để tuyên bày giáo pháp viên đốn; nói kinh Phạm Võng để chế định giới luật cho hàng Bồ tát đại thừa. Ví như mặt trời mọc ở xứ phù tang(3), chiếu soi núi cao trước nhất; đối với những giáo pháp này, hạng người căn trí thấp kém không thể thu nhận được lợi ích gì. Bởi vậy, sau đó đức Thế Tôn đã đi sang nước Ba la nại(4), chuyển bánh xe pháp “Tứ Đế”3, độ cho nhóm 5 người Kiều Trần Như đều được chứng quả A la hán. Đó là lần đầu tiên ngôi Tam Bảo xuất hiện ở thế gian.

Trong thời gian 21 ngày sau khi thành đạo, Phật đã nói kinh Hoa Nghiêm để độ cho các vị Bồ tát lớn; đó là thời Hoa Nghiêm. Kế đến, trong 12 năm tại vườn Lộcdã và các nơi khác(5), Phật đã nói kinh A Hàm để độ cho hàng tiểu thừa Thanhvăn và Duyên giác; đó là thời A Hàm. Trong 8 năm kế tiếp, Phật nói các kinh Duy Ma, Thắng Man, Kim Quang Minh, v.v..., toàn là kinh điển đại thừa, mở rộng 4 giáo pháp, đem lợi ích đến cho mọi căn cơ; đó là thời Phương Đẳng. Sau đó, trong 22 năm, Phật nói các kinh Bát Nhã, nhấn mạnh ý nghĩa “vạn pháp đều không”; đó là thời Bát Nhã. Trong 8 năm sau cùng, Phật nói kinh Pháp Hoa để gom cả ba thừa lại trong một thừa duy nhất là Phật thừa. Sau khi nói kinh Pháp Hoa, lúc sắp nhập diệt, vào ngày Rằm tháng Hai, đức Thế Tôn đã đi đến thành Câu thi na(6), vào rừng cây ta la, nói kinh Đại Bát Niết Bàn trong suốt một ngày đêm, nêu rõ ý nghĩa “thường, lạc, ngã, tịnh”, chỉ ra cho mọi người thấy rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tính, thậm chí, kẻ “nhất xiển đề”15 cũng có thể thành Phật; đó là thời Pháp Hoa Niết Bàn. Trên đây là đại lược về “năm thời thuyết giáo”(7).

Đức Thích Tôn 19 tuổi xuất gia, 30 tuổi thành đạo(8), đem cả một đời du hóa bốn phương, độ khắp mọi loài. Trong 49 năm ròng rã, với hơn 300 pháp hội, Ngài đã độ thoát cho vô số người và trời. Khi duyên hóa độ đã mãn, Ngài nhập niết bàn, tuổi đời thọ được 80.

Tám tướng thành đạo của đức Thích Tôn đều là phương tiện thị hiện, đồng với huyễn hóa. Tại hội Pháp Hoa, chính Ngài đã dạy: “Ta đã thành Phật từ vô số kiếp về trước. Từ đó đến nay ta vẫn thường nói pháp giáo hóa ở thế giới Ta bà này; đồng thời ta cũng hóa độ chúng sinh ở trăm nghìn vạn ức na do tha a tăng kì quốc độ khác.” Điều đó cho thấy, các học giả đời sau, đối với các thùy tích(9) về xuất gia, học đạo, thành Phật v.v... của đức Thế Tôn, nếu cứ cố chấp cho là thật có, thì chẳng khác nào người ngu si chỉ nói toàn những chuyện hư vọng(10)!

CHÚ THÍCH

Đối với toàn bộ giáo pháp của Phật, tông Thiên Thai đã phân tích ra có bốn loại pháp môn (gọi là “bốn giáo”): tạng, thông, biệt, và viên; trong khi đó, tông Hoa Nghiêm lại chia ra có năm (gọi là “năm giáo”): tiểu, thỉ, chung, đốn, và viên. Viên giáo là giáo pháp chân thật cùng cực của đại thừa. Nếu tỏ ngộ được lí viên giáo thì liền có đầy đủ Phật pháp, lập tức nhập vào cảnh giới của Phật, cho nên gọi là “viên đốn” (trọn vẹn và mau chóng), khác với “tiệm giáo” (tiến từ từ).

Thế Tôn là dịch nghĩa từ tiếng Phạn “Bà già bà”. Đức Phật có đầy đủ muôn đức, được cả thế gian tôn kính, địa vị của Ngài là địa vị tôn quí nhất trên đời, cho nên xưng Ngài là “Thế Tôn”.

Phật nói pháp, cũng gọi là “quay bánh xe pháp” (chuyển pháp luân), vì Phật có thể chuyển phàm thành thánh, chuyển phiền não thành bồ đề, giống như bánh xe quay. Phật nói giáo lí “Bốn Sự Thật” (Tứ Đế), dạy cho hàng tiểu thừa nhận thức được sự thật về “khổ”, dứt trừ “nguyên nhân của khổ”, vui thích cảnh giới “tịch diệt”, và tu tập theo “con đường chân chánh”; khiến cho họ chứng được bốn quả vị Thanh văn, cho nên nói là Phật “chuyển bánh xe pháp Tứ Đế”.

Sau khi thành đạo, trước hết Phật độ cho quí vị Kiều Trần Như, Ngạch Bệ, Bạt Đề, Thập Lực Ca Diếp, Ma Nam Câu Lị; đó là năm vị tì kheo đầu tiên của giáo đoàn.

Ba Ngôi Báu (Tam Bảo) là Phật, Pháp và Tăng. Lúc bấy giờ, đức Thích Ca Mâu Ni là Phật bảo; giáo pháp Tứ Đế là Pháp bảo; năm vị tì kheo là Tăng bảo.

“A Hàm” được dịch nghĩa là giáo pháp không thể so sánh (vô tỉ pháp); tất cả các pháp đều qui hướng về giáo pháp này, cho nên nó cũng còn được dịch là “pháp qui”. Đó là tên gọi chung của tất cả các kinh điển tiểu thừa, phân loại ra thì gồm có 4 bộ: - 1) Kinh Tăng Nhất A Hàm, gồm 51 quyển, sưu tập các số mục của pháp môn; - 2) Kinh Trường A Hàm, gồm 22 quyển, sưu tập các kinh văn dài; - 3) Kinh Trung A Hàm, gồm 60 quyển, sưu tập các kinh văn không dài không ngắn (trung bình); - 4) Kinh Tạp A Hàm, gồm 50 quyển, sưu tập lẫn lộn cả ba loại trước.

Chính mình được nghe lời Phật dạy, tỏ ngộ lí “tứ đế”, đoạn trừ kiến, tư hoặc mà chứng quả A la hán, thì thuộc về Thanh văn thừa. Duyên giác, cũng xưng là Độc giác hay Bích chi Phật. Những vị sinh nhằm thời Phật tại thế, được nghe Phật nói giáo pháp “mười hai nhân duyên”, tu hành đoạn diệt vô minh, giải thoát dòng sinh tử, gọi là Duyên giác; những vị sinh ra đời không gặp lúc có Phật tại thế, nhưng tự mình quán chiếu các cảnh hoa rơi lá rụng mà ngộ được lẽ vô thường, nhân đó mà tu đạo chứng quả, gọi là Độc giác; cả hai quả vị này đều thuộc về Duyên giác thừa.

Duy Ma: tên gọi tắt của kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết Bất Khả Tư Nghị Giải Thoát.

Thắng Man: tên gọi tắt của kinh Thắng Man Sư Tử Hống Nhất Thừa Đại Phương Tiện Phương Quảng, là cách dịch khác của “Thắng Man Phu Nhân”, phẩm thứ 48 trong kinh Đại Bảo Tích.

Bốn giáo: tức bốn loại pháp môn dùng để giáo hóa: - 1) Tạng giáo: ba tạng giáo điển (Kinh, Luật, Luận), bộ loại phân minh, nói Bốn Sự Thật về nhân duyên, sinh diệt; đối tượng chính để giáo hóa là hàng Thanh văn, Duyên Giác, đối tượng phụ là hàng Bồ tát. - 2) Thông giáo: nói Bốn Sự Thật về lí tức không, vô sinh, cả ba thừa cùng tu tập, nhưng đối tượng chính là hàng Bồ tát, đối tượng phụ là hàng Thanh văn, Duyên giác. - 3) Biệt giáo: nói pháp môn vô lượng đại thừa, chỉ đặc biệt nhắm vào hàng Bồ tát mà thôi. - 4) Viên giáo: nói thật tướng trung đạo về sự lí viên dung cho hàng Bồ tát lớn có căn trí tối thượng. Bốn giáo tạng, thông, biệt, và viên ở trên, là những pháp môn dùng hóa độ, nhằm đem lại lợi ích cho chúng sinh, cho nên chúng được gọi là “hóa pháp”.

Phương Đẳng: “phương” nghĩa là rộng; “đẳng” nghĩa là đồng đều. Trong thời thứ ba, đức Phật đã nói bốn loại pháp môn tạng, thông, biệt, viên một cách rộng rãi, đem lại lợi ích đồng đều cho cả mọi căn cơ cao thấp, cho nên gọi đó là thời “Phương Đẳng”.

Phật nói các kinh Bát Nhã Ba La Mật, lí lẽ thâm diệu, gọi một tên chung là kinh Bát Nhã.

Ba thừa: - 1) Người tu hành, nếu nhanh thì cũng phải ba lần sinh trở lại cõi Dục, nếu chậm thì cũng phải trải 60 kiếp, tu pháp không, cuối cùng được gặp Phật nghe pháp, tỏ ngộ lí lẽ Bốn Sự Thật, chứng quả A la hán, gọi là “Thanh văn thừa”, cũng gọi là “tiểu thừa”; - 2) Người tu hành, nếu nhanh thì cũng phải bốn lần sinh trở lại cõi Dục, nếu chậm thì cũng phải trải 100 kiếp, phá sạch vô minh, cuối cùng tỏ ngộ được lí “mười hai nhân duyên”, chứng quả Phật Bích chi, gọi là “Duyên giác thừa”, cũng gọi là “trung thừa”; - 3) Người tu hành, ở trong vô số kiếp, tu tập hạnh “lục độ”, tiếp đến trong 100 kiếp vun trồng cái nhân cho 32 tướng phước để chứng quả Phật, gọi là “Bồ tát thừa”, cũng gọi là “đại thừa”. Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát, thường được gọi là “ba thừa”.

Chữ “ta la” nghĩa là chắc chắn, cũng có nghĩa là “cao viễn”, vì loại cây này thường cao hơn các loại cây khác. Bên bờ sông Bạt đề ở thành Câu thi na, có rừng cây ta la, bốn bề đều có từng cặp cây song sinh. Đức Phật đã nhập diệt ở giữa khu rừng này. Sau khi Phật nhập diệt, toàn thể cây trong rừng đều biến thành màu trắng, cho nên rừng này lại được gọi là “rừng hạc”.

Nhất xiển đề: cũng gọi tắt là “xiển đề”, dịch nghĩa là không có đức tin, tức là người không có lòng tin vào Phật pháp. Kinh Niết Bàn nói: “Người nhất xiển đề mất hết mọi căn lành, tâm không duyên được với mọi pháp lành.” Có hai loại người nhất xiển đề: - 1) Loại người dứt tuyệt tất cả căn lành, không thể nào thành Phật, gọi là “xiển đề đoạn thiện”; - 2) Các vị Bồ tát với lòng đại bi, vì muốn tế độ chúng sinh nên không muốn thành Phật, gọi là “xiển đề đại bi”. Thật ra, tất cả các pháp hữu vi đều có gián đoạn, còn chân như thì vĩnh viễn không bị dứt tuyệt; cho nên tất cả chúng sinh, cuối cùng rồi cũng sẽ thành Phật, lẽ đó đã thành nhất định. Chẳng qua, đối với kẻ xiển đề, thời kì thành Phật quả là cực kì xa xăm!

Phật thị hiện ở thế gian có tám tướng trạng, gọi là “tám tướng thành đạo”. Thật ra, “thành đạo” chỉ là một trong tám tướng trạng, nhưng vì chính là cái tướng chủ chốt, cho nên nó được dùng để đặt tên. Theo giáo lí đại thừa, tám tướng đó là: hạ giáng từ trời Đâu suất, nhập thai, trụ thai, xuất thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, và nhập diệt. Theo giáo lí tiểu thừa, tám tướng đó là: hạ giáng từ trời Đâusuất, gá thai, ra đời, xuất gia, hàng phục chúng ma, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập niết bàn. So ra, theo đại thừa thì có “trụ thai” mà không có “hàng ma”; tiểu thừa thì có “hàng ma” mà không có “trụ thai”.

Ta bà: tức thế giới của chúng ta, cũng được phiên âm là “Tác ha”, nghĩa là chịu đựng (kham nhẫn). Chúng sinh ở thế giới này phải chịu đựng ba phiền não độc hại (tham, sân, si), không thể thoát li được.

Na do tha: danh từ chỉ cho số một ức, nhưng “một ức” của Ấn độ, khi thì chỉ mười vạn, khi thì một trăm vạn, khi thì một nghìn vạn, khi thì một vạn vạn; cho nên “na do tha” là một con số không nhất định, chỉ nên hiểu là rất nhiều.

A tăng kì: nghĩa là vô số. Nếu cho một vạn vạn là một ức, một vạn ức là một triệu, thì một a tăng kì là một nghìn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu.

PHỤ CHÚ

Thích Tôn: “Tôn” tức là Thế Tôn, tiếng mà người đời dành riêng để chỉ tôn xưng các đức Phật; “Thích” tức “Thích Ca”; “Thích Tôn” tức là “Thích Ca Thế Tôn”. Vậy, “Thích Tôn” là tiếng dùng để tôn xưng riêng cho đức Phật Thích Ca Mâu Ni, còn tiếng “Thế Tôn” thì dùng để tôn xưng chung cho cả đức Phật Thích Ca và chư Phật.

Bồ tát pháp thân: là các vị Bồ tát tu tập trải đã nhiều kiếp, đã diệt trừ một phần vô minh hoặc, cho nên chứng được một phần pháp tánh. Bồ tát, nói cho đủ là “Bồ đề tát đỏa”, là tiếng dịch âm của tiếng Phạn “Bodhisattva”, nghĩa là người phát tâm tu tập đạo giác ngộ; người đã tự mình đạt được giác ngộ và phát tâm hóa độ, giúp đỡ người khác đạt được giác ngộ; người quyết tâm hướng đến quả vị giác ngộ trọn vẹn. Có hai hạng Bồ tát: một hạng mới phát tâm và đang trên đường tu tập, chưa đoạn trừ hết vô minh phiền não, chưa chứng nhập pháp tánh, còn chịu sinh tử luân hồi trong ba cõi; một hạng đã dầy công tu tập trải qua nhiều đời, vô minh đã dứt, pháp tánh hiển hiện, tùy cơ hóa độ chúng sinh một cách tự tại. Hạng sau này được gọi là “Bồ tát ma ha tát” (đại Bồ tát – Bồ tát lớn), “Bồ tát pháp thân”, “Đạisĩ”, v.v...

Cổ thư Trung quốc cho rằng, “phù tang” là nơi mặt trời mọc. (Ngày xưa người Trung quốc cũng gọi nước Nhật bản là nước Phù tang.)

Ba la nại (Varanasi): là kinh đô của vương quốc Ca thi (Kasi), một trong 16 nước lớn của bán đảo Ấn độ thời Phật tại thế. Trong 16 nước đó thì Ma kiệt đà (Magadha) và Kiều tát la (Kosala) là hai nước phát triển hùng mạnh nhất. Hai đạo tràng quan trọng nhất của Phật là tu viện Trúc lâm (Venuvana), thì ở kinh thành Vương xá (Rajagrha) của nước Ma kiệt đà; và tu viện Kì viên (Jetavana) thì ở kinh thành Xá vệ (Sravasti) của nước Kiều tát la. Nước Ca thi nằm giữa hai nước này, nên kinh thành Ba la nại của nó nghiễm nhiên trở thành một điểm nối liền, một địa phương quan trọng trên đường đi lại của đức Phật từ Ma kiệt đà đến Kiều tát la, và ngược lại. Trước khi hai đạo tràng Trúc lâm và Kì viên được xây dựng thì Ba la nại đã nổi tiếng, vì vườn Nai (Lôc dã – Mrgadava) ở cách đó khoảng 6 cây số về phía Tây Bắc, đã là nơi đức Phật chuyển pháp luân lần đầu tiên sau ngày thành đạo, độ cho nhóm sa môn A Nhã Kiều Trần Như (Ajnata Kaundinya) năm vị, đều được chứng quả A la hán, trở thành những vị thánh tăng đầu tiên của giáo đoàn; hay nói cách khác, chính nơi đó mà ngôi Tam Bảo lần đầu tiên xuất hiện ở thế gian. Ba la nại và vườn Nai đã từng là thánh địa của Phật giáo trong một thời gian dài. Đến cuối thế kỉ 12, khi Hồi giáo xâm lăng Ấn độ, Phật giáo ở vùng này nói riêng và trên lãnh thổ Ấn độ nói chung, đã bị quân Hồi giáo tàn hại và hủy diệt, cơ hồ không một vết tích gì còn tồn tại. Trong thời kì cận đại, thành phố này được gọi là Benares, và hiện nay thì đổi lại là Varanasi, Phật giáo và Ấn giáo hiện tại cùng được thịnh hành ở đó.

Sau khi chuyển pháp luân tại vườn Nai, đức Phật sang nước Ma kiệt đà. Tại đây, Ngài đã hóa độ cho những nhân vật tiếng tăm lừng lẫy đương thời, như ba anh em sa môn Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp (Uruvilva Kasyapa); hai vị lãnh đạo một trong sáu phái ngoại đạo là Xá Lợi Phất (Sariputra) và Mục Kiền Liên (Moggallana); vua Tần Bà Ta La (Bimbisara) của nước Ma kiệt đà. Sau đó, Ngài trở về thành Ca tì la vệ hóa độ cho hoàng tộc, trong đó có các hoàng đệ, con trai là La Hầu La, và người thợ cạo Ưu Ba Li. Kế tiếp, Ngài đến thành Xá vệ giáo hóa, độ cho vua Ba Tư Nặc (Prasenajit), v.v...

Câu thi na (Kusinagara): là kinh đô của vương quốc Mạt la (Malla), một trong 16 nước lớn ở Ấnđộ thời Phật tại thế. Câu thi na cách Ca tì la vệ gần 200 cây số về hướng Đông Nam (nay thuộc địa phận xứ Terai của miền Nam nước Nepal), là nơi đức Thế Tôn nhập niết bàn.

“Năm thời thuyết giáo” (ngũ thời giáo) không phải là một chương trình bố giáo của đức Phật do chính Ngài vạch ra sau khi thành đạo. Thực tế thì trong suốt cuộc đời giáo hóa, đức Phật chỉ sử dụng cách thức “quán cơ và đối cơ thuyết pháp”. “Năm thời thuyết giáo” mà tác giả trình bày trong bài học về lịch sử đức Phật, chỉ là một cách xét đoán, một cách hệ thống hóa của truyền thống Phật giáo Trunghoa về công trình bố giáo của đức Phật trong 45 năm hoằng hóa. Đó là cách “phán giáo” của đại sư Trí Khải (538 597), tổ sư của tông Thiên Thai. Tổng cộng thời gian của “năm thời thuyết giáo” đó là 50 năm (vì các truyền thuyết cổ về niên đại của đức Phật cho rằng, Phật 19 tuổi xuất gia, 30 tuổi thành đạo, 80 tuổi nhập diệt: tổng cộng thời gian hoằng hóa là 50 năm). Có ít ra là 4 thuyết về “ngũ thời giáo” trong truyền thống Phật giáo Trung quốc (là các thuyết của Tuệ Quán, Lưu Cầu, Trí Khải và Pháp Bảo), trong đó, thuyết của đại sư Trí Khải được thông dụng nhất.

Có nhiều thuyết khác nhau nói về các niên đại xuất gia, thành đạo, v.v... của Phật. Bởi vậy, để cho thống nhất, sau khi nghiên cứu và bàn thảo kĩ lưỡng, các nước theo đạo Phật trên thế giới, trong cuộc hội nghị của tổ chức Liên Hữu Phật Giáo Thế Giới vào năm 1952 tại Nhật bản, đã quyết định lấy năm Phật nhập niết bàn làm Phật lịch, và cùng công nhận các niên đại của Phật: đản sinh năm 624 và nhập niết bàn năm 544 tr. TL; xuất gia năm 29 tuổi và thành đạo năm 35 tuổi.

Thùy tích: Chữ “thùy” là rủ xuống. Trong thiền môn thường dùng chữ này để tỏ ý tôn kính đối với bậc tôn trưởng, như “thùy niệm” là (bậc tôn trưởng) rủ lòng tưởng nghĩ đến kẻ hậu học. Chữ “tích” là dấu vết. “Thùy tích” là một thuật ngữ Phật học, dùng để chỉ cho cái thân mà chư Phật và Bồ tát thị hiện ra trong thế gian để hóa độ chúng sinh.

“Si nhân thuyết mộng” là một thành ngữ Trung quốc, nguyên trước kia có nghĩa là không nên nói chuyện mộng cho người ngu si nghe, vì sợ họ tin mà cho đó là chuyện thật. Về sau thì thành ngữ ấy được dùng để chỉ cho những người nói toàn chuyện dối trá, không đáng tin tưởng.

BÀI TẬP

Sau khi thành đạo, Phật đã nói kinh gì trước tiên?

Sau khi thành đạo, đức Phật đã nói kinh Hoa Nghiêm và kinh Phạm Võng trước tiên.

Ba Ngôi Báu là gì?

Ba Ngôi Báu là Phật, Pháp và Tăng, là ba viên ngọc quí báu nhất trên thế gian đối với người Phật tử. Sau khi thành đạo, đức Phật đến vườn Nai gần thành Ba lanại, nói pháp Tứ Đế hóa độ cho nhóm sa môn Kiều Trần Như năm vị đều chứng quả A la hán. Đó là lần đầu tiên Ngôi Tam Bảo xuất hiện ở thế gian, mà đức Phật là Phật Bảo, pháp Tứ Đế là Pháp Bảo, và năm vị tì kheo nhóm Kiều Trần Như là Tăng Bảo.

Nội dung của năm thời thuyết giáo là gì?

Giáo pháp Phật nói trong 45 năm, được hệ thống thành năm thời như sau:

Thời Hoa Nghiêm: Đức Phật nói kinh Hoa Nghiêm để độ cho các vị Bồ tát thượng căn thượng trí.

Thời A Hàm: Đức Phật nói các kinh A Hàm để độ cho các chúng Thanh văn và Duyên giác.

Thời Phương Đẳng: Đức Phật nói các kinh đại thừa như Duy Ma, Thắng Man, Kim Quang Minh, v.v... để độ chung cho mọi căn cơ cao thấp.

Thời Bát Nhã: Đức Phật nói các kinh Bát Nhã để nhấn mạnh giáo lí trọng yếu của đạo Phật là “vạn pháp đều không”.

Thời Pháp Hoa Niết Bàn: Đức Phật nói kinh Pháp Hoa để qui cả ba thừa về một thừa duy nhất là Phật thừa; và nói kinh Niết Bàn để chỉ rõ Phật tánh vốn có sẵn trong tất cả chúng sinh.

Đức Thích Tôn mấy tuổi xuất gia? Mấy tuổi thành Phật? Thuyết pháp bao nhiêu năm? Sống lâu bao nhiêu tuổi đời?

Từ trước đã có nhiều thuyết khác nhau về các niên đại trong đời đức Phật. Ngày nay, các nước theo đạo Phật trên thế giới đều thống nhất công nhận: Đức Phật xuất gia lúc 29 tuổi; thành đạo lúc 35 tuổi; thuyết pháp độ sinh trong 45 năm; thọ thế 80 tuổi.

Chủ trương của đại thừa và tiểu thừa về tám tướng thành đạo có chỗ nào không giống nhau?

Hầu hết trong tám tướng thành đạo, đại thừa và tiểu thừa đều chủ trương giống nhau; chỉ khác nhau một tướng: đại thừa thì có “trụ thai” mà không có “hàng ma”, trái lại, tiểu thừa thì có “hàng ma” mà không có “trụ thai”.

“Ta bà” nghĩa là gì? Cõi đất của chúng ta vì sao gọi là thế giới Ta bà?

Chữ “ta bà” nghĩa là chịu đựng. Trong cõi đất của chúng ta, tất cả mọi chúng sinh đều phải chịu đựng nhiều nỗi đau khổ to lớn do các thứ phiền não độc hại như tham, sân, si, v.v... gây ra, cho nên cõi đất này được gọi là thế giới “Ta bà”.