Giáo Khoa Phật Học - Cấp Một

Đức Phật Dược Sư

Ngoài thế giới của chúng ta, ở bốn phương và trên dưới trong khắp cõi hư không, đều có vô số quốc độ của chư Phật. Mỗi quốc độ đều có một đức Phật trụ trì(1), vì chúng sinh diễn nói Phật pháp, khiến cho tất cả đều nương tựa nơi Phật pháp mà tu hành, thẳng đến khi thành Phật.

Cách chúng ta mười hằng hà sa cõi Phật về phương Đông, có một thế giới tên là Tịnh lưu li; đức Phật ở đó hiệu là Dược Sư Lưu Li Quang Như Lai. Cõi nước của đức Phật này hoàn toàn trong sạch, không có người nữ(2), cũng không có các loài chúng sinh xấu ác cùng các sự việc khổ đau. Đất ở đó toàn là ngọc lưu li; đường sá dùng dây vàng làm ranh lề; cổng, thành, lầu các, cung điện, cho đến rèm xe, màn cửa, đều làm bằng bảy báu. Cõi nước đó có hai vị Bồ tát lớn là Nhật Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu. Các ngài là thượng thủ (3) của chúng Bồ tát đông vô số, luôn luôn hầu cận hai bên đức Phật Dược Sư, trợ giúp đức Thế Tôn giáo hóa chúng sinh, hộ trì chánh pháp.

Đức Dược Sư Lưu Li Quang Như Lai, trong thời kì còn tu tập hạnh Bồ tát, đã từng phát mười hai lời nguyện rộng lớn(4), khiến cho các loài hữu tình, nếu có mong cầu điều gì cũng đều được toại ý; trong đó có lời nguyện thứ bảy nói rằng: “Tôi nguyện sau khi thành Phật, nếu các loài hữu tình bị các tật bệnh hành hạ, không thầy không thuốc, không có nhà cửa họ hàng, nghèo cùng, nhiều thống khổ, không người cứu giúp mà cũng không biết hướng về đâu, một khi nghe được tên tôi thì các tật bệnh liền được tiêu trừ, thân tâm an lạc, nhà cửa và của cải vật dụng đều có đầy đủ; đời sống cứ như thế mãi cho đến khi thành Phật.” Vì vậy mà danh hiệu Ngài được xưng là Dược Sư. Lời nguyện thứ hai của Ngài lại nói: “Tôi nguyện sau khi thành Phật, thân tướng tôi như ngọc lưu li, trong ngoài trong suốt, sạch sẽ, không tì vết cáu bẩn, ánh sáng tỏa rộng còn hơn mặt trời mặt trăng.” Vì vậy mà danh hiệu Ngài được xưng là Lưu Li Quang. Thân tướng của chư Phật trong mười phương đều sắc vàng, chỉ có đức Phật này là thân lưu li, trong ngoài thấu suốt; đó là do vì bản nguyện của các Ngài không giống nhau.

Những lời nguyện khác của Ngài như: người tu tập theo tà đạo sẽ được trụ trong quả vị bồ đề; người tu tập hạnh tiểu thừa sẽ được trụ trong hàng đại thừa(5); người phạm giới luật khi nghe được tên Ngài thì giới thể trở lại được thanh tịnh, không bị đọa vào ác đạo; giúp cho chúng sinh giải thoát ra khỏi lưới ma(6) cùng những trói buộc của ngoại đạo; dẫn dắt những kẻ vướng mắc tà kiến về với chánh kiến; v.v... đều là những nhu yếu cùng cực bức thiết của người tu hành. Hơn nữa, Ngài còn cứu giúp chúng sinh tiêu trừ mọi tai nạn và kéo dài mạng sống, cho nên người đời cũng xưng hiệu Ngài là Tiêu Tai Diên Thọ Dược Sư Phật. Những gì liên quan đến đức Phật Dược Sư như bản nguyện của Ngài, y báo và chánh báo trang nghiêm thuộc quốc độ của Ngài, xin xem rõ trong kinh Dược Sư Lưu Li Quang Như Lai Bản Nguyện Công Đức.

CHÚ THÍCH

01. Sông Hằng là một con sông lớn ở Ấn độ, số cát trên hai bờ sông rất nhiều. Mỗi khi đức Phật dùng thuật ngữ “hằng hà sa” (cát sông Hằng) trong lúc nói pháp, đều là để tỉ dụ cho con số nhiều nhất.

02. Phật độ là quốc độ có Phật trụ thế. Một Phật độ (cõi Phật) là một khu vực giáo hóa của một đức Phật.

03. Chúng sinh gây nhân xấu ác thì sẽ nhận chịu những quả báo xấu ác. Cái môi trường sống mà chúng sinh này sẽ tới thọ sinh, gọi là “ác thú” (tức là cảnh giới đau khổ). Ba cảnh giới Súc sinh, Ngạ quỉ và Địa ngục được gọi là “tam ác thú” hay “tam đồ”.

04. Bồ tát là những chúng sinh có đạo tâm rộng lớn, bao hàm các khả năng độ mình và độ người. Đó là danh xưng dùng chỉ chung cho các hành giả đại thừa. Chữ “ma ha” được dịch là lớn; “ma ha tát” là ý nói rằng, các vị Bồ tát này là các vị Bồ tát lớn. Chúng tôi sẽ nói rõ hơn trong bài số 7 ở sau.

05. Hai vị Đại sĩ (Bồ tát) thường đứng hai bên Phật để giúp Phật hóa độ chúng sinh, gọi là “hiếp sĩ”.

06. Tâm niệm luôn giong ruổi ở bên ngoài đạo, gọi là “ngoại đạo”. Danh từ này cũng dùng để chỉ cho các đạo giáo ngoài Phật giáo.

07. Thân thể của một chúng sinh là “chánh báo”; còn thế giới, quốc độ mà chúng sinh đó đang ở, cùng những thứ khác mà chúng sinh đó có được như phòng xá, vật dụng v.v..., là “y báo”; nói ngắn gọn là “y chánh”.

PHỤ CHÚ

(01) Trụ trì: Nguyên nghĩa của từ “trụ trì” là ở đời gìn giữ cho chánh pháp tồn tại và lưu truyền trong thế gian. Đó chính là ý nghĩa của từ “trụ trì” trong bài này. Từ khi tổ Bách Trượng Hoài Hải (720 814) ở Trung quốc soạn bản qui chế “Bách Trượng Thanh Qui” để dùng cho các tự viện thuộc Thiền tông, thì “trụ trì” trở thành chức vụ đứng đầu của một ngôi chùa. “Trụ trì” là vị tăng làm chủ một ngôi chùa, chưởng quản tất cả mọi công việc đối nội cũng như đối ngoại của ngôi chùa đó. Phật giáo Việt nam cũng áp dụng qui chế ấy đã từ lâu đời. Vị “trụ trì” ở Việt nam có thể chính là người chủ của ngôi chùa (nếu đó là tài sản của vị ấy, hoặc là tài sản kế thừa hợp pháp do sự ủy thác hay di chúc của vị tiền nhiệm), nhưng cũng có thể không phải là chủ ngôi chùa (nếu đó là tài sản của một cá nhân khác, của một đoàn thể, của làng xã, hay của Giáo Hội). Trong trường hợp sau, vị “trụ trì” là người được cá nhân, đoàn thể hay làng xã (chủ chùa) thỉnh về, hay do Giáo hội bổ nhiệm đến để chưởng quản mọi việc trong chùa, có toàn quyền về các việc đối nội, nhưng các việc đối ngoại thì có thể bị hạn chế trong một phạm vi nào đó.

(02) Trong kinh điển thường diễn tả các quốc độ của chư Phật là hoàn toàn thanh tịnh, mà một chi tiết của sự thanh tịnh đó là “không có người nữ”. Vậy, ở những quốc độ đó chỉ có “người nam” thôi ư? Theo chúng tôi, có tướng “nữ” là vì có tướng “nam”, có ý niệm “nam” là vì có ý niệm “nữ”; cho nên, nếu không có ý niệm này thì ý niện kia cũng không có, không có tướng kia thì cũng không có tướng này. Không thể không có tướng “nữ” mà có tướng “nam”, và ngược lại. Ý niệm cũng như các tướng về “nam và nữ” chỉ có trong cảnh giới của các loài chúng sinh có tâm ái dục và hành động dâm dục. Tâm ái dục và hành động dâm dục chính là nguyên nhân của sinh tử luân hồi, là biểu tượng của ô nhiễm, bất tịnh. Một hành giả khi đã dứt sạch được tâm ái dục, xa lìa hẳn các hành động dâm dục thì hành giả đó liền đạt được một cuộc sống thanh tịnh, không còn vướng mắc vào ý niệm về “nam và nữ” (tức ý niệm về dâm dục); trong trí giác bình đẳng của vị ấy cũng không có sự vướng mắc về các tướng “nam và nữ”. Các quốc độ của chư Phật hoàn toàn thanh tịnh vì chúng sinh trong các quốc độ đó hoàn toàn dứt sạch tâm niệm ái dục. Thế giới Ta bà này là một thế giới đầy ô nhiễm, cấu trược, nhưng lại là quốc độ của Phật Thích Ca Mâu Ni; vậy thì sao? Có gì mâu thuẫn không? Không có gì mâu thuẫn cả. Chính nơi thế giới Ta bà này đây, đối với các hành giả đã dứt sạch các kiến, tư hoặc (trong đó có tâm ái dục), như chính đức Phật và các vị A la hán thời đó, các thiền sư ngộ đạo đời nay, thì đó vẫn là một thế giới thanh tịnh, không hề có ý niệm lẫn các tướng “nam và nữ”. Cho nên, cụm từ “không có người nữ” thường thấy xuất hiện trong kinh điển chỉ là một cụm từ mang tính tượng trưng mà thôi; nó có ý nghĩa: chúng sinh ở nơi đó hoàn toàn thanh tịnh, không có tâm ái dục và hành động dâm dục, không có sinh tử luân hồi.

03) Thượng thủ: là người ở địa vị tối cao trong đại chúng. Từ này đã được dùng phổ biến từ thời đức Phật còn tại thế, để chỉ cho các vị đệ tử xuất sắc nhất (về trí tuệ, khả năng, cũng như đức hạnh) của đức Phật, được cả tăng đoàn cùng Phật tử đồng kính ngưỡng, tôn xưng, như các tôn giả Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Đại Ca Diếp, A Na Luật, v.v... Ngày nay, từ “thượng thủ” thường được dùng chỉ để xưng cho vị cao tăng đứng đầu một giáo hội, tương đương với các từ “tăng thống”, “pháp chủ”.

(04) 12 lời nguyện lớn của đức Phật Dược Sư trong thời kì Ngài còn tu tập hạnh Bồ tát:

1) Tôi nguyện rằng: sau này, khi chứng được đạo quả bồ đề, tự thân tôi có đầy đủ 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp, có ánh sáng hực hỡ, chiếu rọi khắp vô lượng thế giới; và thân của tất cả các loài hữu tình cũng đều giống như thân tôi.

2) Nguyện rằng, thân tôi như ngọc lưu li, trong ngoài đều thanh tịnh, không dơ nhớp, không tì vết, sáng hơn cả mặt trời mặt trăng, khiến cho tất cả chúng sinh ở nơi tối tăm đều được khai tỏ.

3) Tôi nguyện bằng phương tiện của trí tuệ làm cho các loài hữu tình thọ dụng không cùng.

4) Khiến cho những kẻ tu tập theo tà đạo sẽ được an trú trong đạo giác ngộ, những người tu tập theo giáo pháp nhị thừa sẽ được đứng vững vàng trong giáo pháp đại thừa.

5) Những người tu tập phạm hạnh trong giáo pháp của tôi, tất cả giới luật đều trọn vẹn, không khiếm khuyết, không suy giảm.

6) Những người bị khuyết tật, phung hủi, điên cuồng, cùng nhiều chứng bệnh khác, khi nghe được tên tôi thì thân thể trở nên lành lặn, bệnh tật tiêu mất.

7) Những người đang bị các chứng bệnh uy hiếp mà không người giúp đỡ, không nơi nương nhờ, nếu nghe đến tên tôi thì tất cả chứng tật đều tiêu mất.

8) Người phụ nữ nào muốn bỏ nữ thân, khi nghe đến tên tôi thì liền được thân tướng trượng phu.

9) Khiến cho chúng sinh thoát được lưới ma, có được chánh kiến, mau chứng được quả bồ đề vô thượng.

10) Những người bị pháp luật trói buộc, thân tâm phải chịu nhiều đau khổ do bao thứ tai họa bức bách, khi nghe được tên tôi thì nhờ phúc lực của tôi mà những người ấy thoát được bao điều ưu khổ.

11) Những người bị sự đói khát hành hạ mà phải tạo nên các ác nghiệp, khi nghe đến tên tôi, trước hết tôi giúp cho các thức ăn uống thơm ngon, sau đó tôi sẽ giúp cho thấm nhuần pháp vị để đạt được an lạc rốt ráo.

12) Những người nghèo khổ không có y phục, khi nghe đến tên tôi, tôi sẽ giúp cho họ y phục dùng tùy ý, cho đến những vật dụng trang sức cũng hoàn toàn đầy đủ.

(05) Tiểu thừa và đại thừa: Chữ “thừa” nghĩa là cỗ xe, là một thứ phương tiện chuyên chở; ở đây chỉ cho giáo pháp của Phật có thể đưa chúng sinh từ bờ si mê bên này đến bến giác ngộ bên kia. Theo truyền thống lâu đời, từ “tiểu thừa” được dùng để chỉ cho “Thanh văn thừa” và “Duyên giác thừa”, là hai cỗ xe nhỏ hẹp, sức chuyên chở yếu kém, có ý chỉ cho loại giáo pháp nông cạn, dễ nghe, dễ hiểu, dễ tu chứng, dành cho hạng chúng sinh có căn cơ thấp kém, chỉ có thể làm lợi cho chính mình, mục tiêu là tự dứt trừ phiền não và đạt được các quả vị giải thoát giác ngộ không trọn vẹn như A la hán và Bích chi Phật. Từ “đại thừa” dùng để chỉ cho “Bồ tát thừa”, là cỗ xe rộng lớn, chỉ cho giáo pháp cao sâu mầu nhiệm, khó nghe, khó hiểu, dành cho hạng chúng sinh có căn cơ cao trội, có ý chí cùng khả năng làm lợi mình và lợi người, thực hiện hạnh Bồ tát, mục tiêu là độ cho mình lẫn cho chúng sinh cùng đạt được quả vị giác ngộ trọn vẹn là Phật. Từ thời Phật tại thế cho đến đầu kỉ nguyên Tây lịch, hai danh từ “tiểu thừa” và “đại thừa” chưa thấy xuất hiện. Phật giáo trong thời kì Phật tại thế cho đến 100 năm sau ngày Phật nhập diệt, được gọi là “Phật giáo Nguyên thỉ”; từ sau đó cho đến đầu kỉ nguyên được gọi là “Phật giáo Bộ phái” (là thời kì mà Phật giáo bị phân chia thành nhiều bộ phái). Trong khoảng vài thế kỉ cuối cùng trước kỉ nguyên Tây lịch, ngoài giáo đoàn Tì kheo ra, tại các địa phương ở Ấn độ còn có các đoàn thể Phật tử tại gia được thành lập. Họ có lòng tin sâu sắc đối với Tam Bảo, và tin tưởng chắc chắn rằng tất cả chúng sinh đều có khả năng thành Phật; nhân đó, họ tự gọi các đoàn thể của họ là “Bồ tát đoàn”. Các Bồ tátđoàn này về sau đã lôi cuốn được quí vị trong giáo đoàn tì kheo tham gia. Dần dần họ biên tập và truyền tụng các kinh điển riêng (khác với tạng kinh A Hàm đương thời) như Bát Nhã, Pháp Hoa, Duy Ma Cật, Hoa Nghiêm, v.v..., hình thành nền “Phật giáo Đại thừa”, xưng tán sự sống vĩnh cửu của chư Phật, nhấn mạnh tư tưởng “Trên cầu đạo giác ngộ, dưới cứu độ tất cả chúng sinh”, chủ trương tu tập một cách thực tiễn “Sáu pháp qua bờ” (lục độ ba la mật), chê trách Thanh văn thừa chỉ cầu tự độ và chỉ tu tập theo các giáo pháp “bất liễu nghĩa” (không rốt ráo). Đó là giai đoạn Phật giáo trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch. Sau khi nền Phật giáo Đại thừa hưng khởi, giáo đoàn Đại thừa bèn gọi nền Phật giáo Bộ phái là “Tiểuthừa”, hàm ý chê trách, và khuyên các hành giả Tiểu thừa nên theo về Đại thừa. Đối lại, Phật giáo Bộphái thì chê rằng, kinh điển Đại thừa không phải do Phật nói, và giáo đoàn Đại thừa không phải là Phật giáo. Từ đó, Tiểu thừa và Đại thừa trở thành hai thực thể đối nghịch trong lịch sử truyền bá và phát triển Phật giáo. – Phật giáo Tiểu thừa truyền bá ra khỏi Ấn độ còn được gọi là Phật giáo Nam tông, hay Nam truyền; và Đại thừa thì gọi là Bắc tông, hay Bắc truyền. – Đáng lí, sự đối nghịch này đã không xảy ra thì tốt hơn. Vì thực ra, Tiểu thừa hay Đại thừa, chỉ là nói lên cái tình hình chuyển biến của tư tưởng Phật giáo theo nhu cầu phát triển của trí tuệ qua các giai đoạn lịch sử mà thôi. Ngày nay, Phật giáo không phải chỉ đóng khung trong các nước Tích lan, Miến điện, Thái lan, hay Tây tạng, Trung hoa, Việtnam, Nhật bản, v.v... nữa, mà nó đang có mặt như ánh sáng mặt trời ở khắp năm châu bốn biển. Tinh thần tu học Phật pháp của con người hiện đại cũng không còn câu nệ vào Tiểu thừa hay Đại thừa nữa. Ngay như ở Việt nam chẳng hạn, từ hơn một thế kỉ nay, Phật giáo Nam tông đã song hành phát triển với Phật giáo Bắc tông một cách chính thức và nhịp nhàng. Các quốc gia Tây phương gần đây đã và đang tiếp nhận nhiều dòng thác Phật học khác nhau đến từ Tây tạng, Tích lan, Trung hoa, Đại hàn, Việt nam, Nhật bản, Thái lan, v.v... Cho nên, ý thức phân biệt cực đoan giữa Tiểu thừa và Đại thừa đã đến lúc phải được tẩy xóa khỏi tâm thức của người đệ tử Phật trong thời đại ngày nay. Trong cái nhìn mới, Phật giáo không có sự mâu thuẫn quyết liệt giữa Tiểu thừa và Đại thừa, mà chỉ có những pháp môn hành trì khác nhau dẫn đến những trình độ tu chứng khác nhau; chỉ có những sự phát tâm mạnh yếu khác nhau đưa đến những thành quả phụng sự lớn nhỏ khác nhau. Có chăng, là chỉ có một nền Phật giáo Nguyên thỉ và một nền Phật giáo Phát triển; mà nền Phật giáo Nguyên thỉ luôn luôn là nền tảng căn bản cho nền Phật giáo Phát triển.

(06) Lưới ma (ma võng): Chữ “lưới” (võng) có ý nghĩa là bị trói buộc, khó thoát khỏi. Chữ “ma” có nghĩa là kẻ giết hại, kẻ cướp đoạt mạng sống, kẻ gây trở ngại cho các việc lành. Kinh điển thường gọi các tâm tham dục, say đắm, sân hận, sợ hãi, nghi ngờ, cạnh tranh, ngu si, v.v..., nói chung, tất cả các loại phiền não làm trở ngại cho thiện nghiệp, là “ma phiền não”. Lại còn có “ma ngũ ấm” (năm uẩn nhóm họp lại gây ra bao khổ não cho chúng sinh) và “ma trời” (các thứ làm chướng ngại cho việc giải thoát sinh tử). Một cách tổng quát, phiền não chướng và sở tri chướng là hai loại ma căn bản. Những thứ chướng ngại này, nếu chúng phát sinh từ trong tự thân của chúng ta thì gọi là “nội ma”; nếu chúng tấn công từ bên ngoài thì gọi là “ngoại ma”. Vậy, “lưới ma” là sự bủa vây dầy đặc của phiền não và vô minh, làm cho chúng sinh khó thoát khỏi sinh tử luân hồi.

BÀI TẬP

1) “Hằng hà sa” có ý nghĩa gì?

“Hằng hà sa” nghĩa là cát ở sông Hằng. Sông Hằng là con sông lớn nhất ở Ấnđộ, cát ở hai bên bờ sông rất nhiều. Trong các thời nói pháp, đức Phật thường dùng từ “hằng hà sa”, hoặc “hằng hà sa số” để nói lên một số lượng rất nhiều, không thể đếm được.

2) Cõi nước của đức Phật Dược Sư tên là gì? Hãy nói tóm lược cảnh trang nghiêm của cõi nước ấy.

Cõi nước của đức Phật Dược Sư tên là Tịnh lưu li. Đó là một quốc độ hoàn toàn trong sạch, không có các ý niệm và hành động ái dục, không có các cảnh giới đau khổ, thậm chí không có các cảnh tượng, tình trạng, hình thức, hay âm thanh v.v... đau khổ. Tất cả những cơ sở vật chất như đất đai, nhà cửa, đường sá, v.v...đều hoàn toàn làm nên bằng ngọc lưu li và các loại châu báu.

3) Danh hiệu hai vị “hiếp sĩ” của đức Phật Dược Sư là gì? Sự nghiệp của hai vị ấy thế nào?

Hai vị “hiếp sĩ” của đức Phật Dược Sư là hai vị Bồ tát lớn Nhật Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu. Đó là hai vị thượng thủ của chúng Bồ tát, luôn luôn hầu cận hai bên đức Phật Dược Sư và trợ giúp Ngài trong công việc hóa độ chúng sinh, hộ trì chánh pháp.

4) Khi còn tu tập hạnh Bồ tát, đức Phật Dược Sư đã từng phát bao nhiêu lời nguyện?

Khi còn tu tập hạnh Bồ tát, đức Phật Dược Sư đã từng phát 12 lời nguyện lớn.

5) Vì sao đức Phật ấy có danh hiệu là “Dược Sư”?

Một trong 12 lời nguyện lớn của Ngài nói rằng: “Tôi nguyện sau khi thành Phật, nếu các loài hữu tình bị các tật bệnh hành hạ, không thầy không thuốc, không có nhà cửa họ hàng, nghèo cùng, nhiều thống khổ, không có người giúp đỡ mà cũng không biết hướng về đâu, một khi nghe được tên tôi thì các tật bệnh liền được tiêu trừ, thân tâm an lạc, nhà cửa và của cải vật dụng đều có đầy đủ; đời sống cứ như thế mãi cho đến khi thành Phật.” Bởi vậy mà Ngài có danh hiệu là “Dược Sư”.

6) Vì sao đức Phật ấy có danh hiệu là “Lưu Li Quang”?

Lại có lời nguyện nói rằng: “Tôi nguyện sau khi thành Phật, thân tướng tôi như ngọc lưu li, trong ngoài trong suốt, hoàn toàn sạch sẽ, không tì vết cáu bẩn, ánh sáng tỏa rộng hơn cả mặt trời mặt trăng.” Do đó, Ngài có danh hiệu là “Lưu Li Quang”.

7) Chư Phật trong mười phương thị hiện với loại thân gì? Riêng đức Phật Dược Sư thì thị hiện trong loại thân gì?

Chư Phật trong mười phương đều thị hiện với loại thân vàng kim; riêng đức Phật Dược Sư thì thị hiện trong loại thân lưu li.

8) Khi xưng danh hiệu của Phật Dược Sư, người đời thường kèm theo những tiếng tôn quí nào? Tại sao?

Khi xưng danh hiệu của Phật Dược Sư, người đời thường kèm theo các tiếng tôn quí như “tiêu tai diên thọ”, vì Ngài nguyện cứu giúp chúng sinh tiêu trừ mọi tai nạn và kéo dài mạng sống.

Mười Hiệu Như Lai

Mỗi ứng thân của chư Phật mười phương ở khắp ba đời đều có danh hiệu. Mỗi đức Phật đều có tên riêng, mà ý nghĩa thì tùy theo đức Phật ấy chú trọng đến nhân, quả, hay tánh, tướng, hạnh, nguyện. Cho nên, những tên ấy chính là biệt hiệu của các đức Phật. Ngoài biệt hiệu đó ra, tất cả chư Phật cùng có đầy đủ mười tôn hiệu chung, xin nêu tên và ý nghĩa như sau:

1) Như Lai. “Như” nghĩa là đạo như thật, tức là tất cả pháp tánh. Pháp thân của Phật từ nơi đạo như thật mà đến, cho nên Phật có tôn hiệu là “Như Lai”. 2) Ứng Cúng. Phật đã đoạn trừ trọn vẹn ba loại hoặc, vĩnh viễn thoát khỏi hai loại sinh tử, muôn đức tôn nghiêm, phước tuệ đầy đủ, xứng đáng với sự cúng dường của khắp chín cõi, – mà người cúng dường lại còn được phước, cho nên Phật có tôn hiệu là “Ứng Cúng”. 3) Chánh Biến Tri. Ngoại đạo chấp trước vào hai cái thấy đoạn diệt và thường hằng, sự hiểu biết của họ chỉ là tà vạy chứ không chính đáng; hàng nhị thừa(1) thì đam trước vào “không”; hàng Bồ tát(2) thì chưa đạt đến tận cùng nguồn gốc. Các hạng trên tuy có thấy biết nhưng không biến khắp, chỉ có cây đưốc trí tuệ của Phật mới chiếu soi tất cả các pháp, không những chân chánh mà còn biến khắp, cho nên Phật có tôn hiệu là “Chánh Biến Tri”. 4) Minh Hạnh Túc. “Minh” là “ba minh”, tức thiên nhãn minh 7, túc mạng minh, và lậu(3) tận minh; “hạnh” là “năm hạnh”, tức thánh hạnh, phạm hạnh, thiên hạnh, anh nhi hạnh, và bệnh hạnh. Ba minh thuộc về tuệ, năm hạnh thuộc về phước. Phật có phước tuệ đầy đủ, cho nên có tôn hiệu là “Minh Hạnh Túc”. 5) Thiện Thệ. “Thiện” là tốt, “thệ” là đi. Phật tu tập theo con đường chân chánh để rồi vào cõi niết bàn; tức là Ngài đã hướng đến nơi tốt đẹp để đi tới, cho nên có tôn hiệu là “Thiện Thệ.” 6) Thế Gian Giải. Đức Phật hiểu rõ tất cả mọi tình huống của thế gian cũng như xuất thế gian, cho nên Ngài có tôn hiệu là “Thế Gian Giải”. 7) Vô Thượng Sĩ. Trong tất cả các pháp thì niết bàn là vô thượng; trong loài người thì Phật là vô thượng; trong các thành quả thì chánh giác là vô thượng; chúng sinh trong chín cõi đều không so sánh được với Phật, cho nên Ngài có tôn hiệu là “Vô Thượng Sĩ”. 8) Điều Ngự Trượng Phu. Phật là đấng đại trượng phu(4), có khả năng điều phục, chế ngự mọi ma chướng trong khi tu hành chánh đạo, cho nên Ngài có tôn hiệu là “Điều Ngự Trượng Phu”. 9) Thiên Nhân Sư. Phật là bậc đạo sư của cả trời và người, cho nên có tôn hiệu là “Thiên Nhân Sư”. 10) Phật. Phật là bậc giác ngộ, đầy đủ cả tự giác, giác tha và giác mãn, cho nên có tôn hiệu là “Phật”. 11) Thế Tôn. Phật là bậc giác ngộ trọn vẹn, phước đức hoàn toàn, bậc tam thừa(5) xuất thế gian và sáu loài phàm phu(6) trong thế gian đều cùng tôn kính, cho nên có tôn hiệu là “Thế Tôn”.

Với mười một tôn hiệu trên đây, các bộ luận Thành Thật v.v... đã ghép Vô Thượng Sĩ với Điều Ngự Trượng Phu vào làm một, còn luận Đại Trí Độ thì lại cho rằng Thế Tôn là một tôn hiệu riêng ở ngoài mười hiệu, có ý nói rằng: vì Phật có đầy đủ mười tôn hiệu ở trên cho nên được xưng là “Thế Tôn”.

CHÚ THÍCH

01. “Ứng thân” là một trong ba thân của Phật. Đó là cái thân do Phật ứng theo cơ duyên mà hóa hiện ra.

02. “Như thật” là thật tánh chân như, vì cái thể của chân như là bình đẳng, xa lìa mọi hư vọng, cho nên nói là “như thật”.

03. “Pháp thân” là một trong ba thân của Phật. Đó là cái thân chân thật của Phật, lấy chánh pháp làm thể, cho nên gọi là “pháp thân”.

04. “Hoặc” và phiền não, lậu, cấu, kết, đều là những tên gọi khác nhau của cùng một thể tính. Ba hoặc: 1) Kiến tư hoặc: do kiến giải không chính xác mà sinh ra sai lầm, gọi là “kiến hoặc”; do mê muội đối với các sự vật ở thế gian mà sinh ra sai lầm, gọi là “tư hoặc”; các hành giả hàng Thanh văn, Duyên giác, khi đoạn trừ hết hai loại hoặc này thì tức khắc giải thoát khỏi ba cõi. 2) Trần sa hoặc: hàng Bồ tát giáo hóa chúng sinh, tất phải thông đạt số lượng pháp môn nhiều như cát bụi (trần sa); nhưng nếu công phu chưa thâm hậu thì không thể thông đạt được số lượng pháp môn nhiều như cát bụi, đó là “trần sa hoặc” của hàng Bồ tát. 3) Vô minh hoặc: đó là các loại hoặc làm che lấp lí tướng chân thật, ngăn trở con đường trung đạo; khi đoạn trừ sạch hết thì tức khắc thành Phật.

05. Tất cả chúng sinh trong ba cõi sáu đường, do chiêu cảm các nghiệp lành dữ mà mạng sống đều có phần hạn (phần), thân hình đều có kích thước (đoạn) khác nhau, cho nên sự sinh tử của chúng sinh được gọi là “phần đoạn sinh tử”. Các bậc thánh trong tam thừa đã đoạn trừ kiến tư hoặc, thoát khỏi phần đoạn sinh tử, nhưng vì kết quả của việc tu đạo, những tư tưởng mê lầm chỉ tiêu diệt dần dần, việc chứng ngộ thì tăng trưởng dần dần, sự chuyển đổi giữa mê và ngộ này ở mỗi thời kì không giống nhau, trong đó, từ thời kì trước chuyển nhập vào thời kì sau thật giống như một lần sinh tử, nó biến hóa thần diệu khó lường, không thể nghĩ bàn, gọi đó là “bất tư nghị biến dịch sinh tử”.

06. Ba pháp giới xuất thế gian gồm có Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác; sáu pháp giới thế gian gồm có Trời, Người, A tu la, Súc sinh, Ngạ quỉ, Địa ngục;cộng tất cả là chín pháp giới, cũng gọi là chín cõi (cửu giới).

07. “Thiên nhãn” là con mắt của chư thiên, có thể thấy biết tất cả mọi hình sắc lớn, nhỏ, xa, gần, cả đến các tướng trạng sinh tử của chúng sinh đời vị lai. Có hai loại thiên nhãn: loại do quả báo mà có được và loại do tu tập mà có được. Các bậc thánh từ A la hán trở lên là do tu tập mà có được thiên nhãn, nhưng so với con mắt chư thiên thì các ngài còn sáng tỏ hơn nhiều, cho nên đặc biệt gọi là “thiên nhãn thông”, cũng có tên gọi khác là “thiên nhãn minh”.

08. Biết rõ tướng sinh tử bao đời trước của thân mạng mình cùng thân mạng người khác, gọi là “túc mạng minh”. Phàm phu mà biết được như vậy thì gọi là “thông”, nhưng từ bậc A la hán trở lên thì gọi là “minh”.

09. “Lậu” là một tên gọi khác của phiền não. Người tu hành dùng thánh trí để tận diệt phiền não, gọi là “lậu tận thông”, hay “lậu tận minh”.

10. Hàng Bồ tát tu tập ba nghiệp vô lậu giới định tuệ, đó là “thánh hạnh”. “Phạm” là trong sạch, lấy tâm trong sạch mà vận dụng từ bi, đem an vui và trừ đau khổ cho chúng sinh, đó là “phạm hạnh”. “Thiên” tức là lí lẽ của thiên nhiên, hàng Bồ tát thuận theo lí lẽ của thiên nhiên mà nên hạnh nhiệm mầu, đó là “thiên hạnh”. “Anh nhi” (trẻ con) ví dụ cho người, trời và hàng tiểu thừa. Bồ tát dùng tâm từ bi, thị hiện làm người, trời và hàng tiểu thừa để chỉ thực hành những việc thiện nhỏ, đó là “anh nhi hạnh”. Bồ Tát dùng tâm từ bi ở lẫn lộn trong các loài chúng sinh, thị hiện có phiền não đồng như họ, bệnh tật khổ đau đồng như họ, đó là “bệnh hạnh”.

11. Cái tên “Thành Thật” có ý nói: bộ luận này được làm ra là để thành lập cái nghĩa chân thật trong khế kinh. Toàn bộ luận gồm 16 quyển, do Ha Lê Bạt Ma soạn, và Cưu Ma La Thập đời Diêu Tần dịch.

12. Luận Đại Trí Độ được làm ra để giải thích kinh Đại Phẩm Bát Nhã, toàn bộ gồm 100 quyển, do Bồ Tát Long Thọ soạn, và Cưu Ma La Thập đời Diêu Tần dịch.

PHỤ CHÚ

(01) Nhị thừa: Chữ “thừa” nghĩa là cỗ xe, tức là phương tiện chuyên chở; ở đây là chỉ cho giáo pháp của Phật, có khả năng chở chúng sinh qua khỏi biển sinh tử. Có hai loại xe (giáo pháp) khác nhau, cho nên gọi là “nhị thừa”. Và có ba loại “nhị thừa”:

1) Tiểu thừa và đại thừa: Giáo pháp dành cho các hàng Thanh văn và Duyên giác, gọi là “tiểu thừa”; giáo pháp dành cho hàng Bồ tát, gọi là “đại thừa”.

2) Nhất thừa và tam thừa: Kinh Pháp Hoa gọi Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát là “tam thừa”, giáo pháp dành cho ba thừa này chỉ là giáo pháp phương tiện. Mục đích giáo hóa của Phật là muốn tất cả chúng sinh đạt được quả Phật, cho nên cả ba thừa trên phải vượt qua giáo pháp phương tiện để tu tập giáo pháp rốt ráo vi diệu, gọi là “nhất thừa” (giáo pháp duy nhất) hay “Phật thừa”.

3) Thanh văn thừa và Duyên giác thừa: Các hành giả được trực tiếp nghe Phật nói pháp, tu tập theo pháp Tứ Đế mà giải thoát giác ngộ, gọi là “Thanh văn”; các hành giả không trực tiếp nghe Phật nói pháp, chỉ tự mình quán sát pháp Duyên Sinh (Mười Hai Nhân Duyên) mà giác ngộ giải thoát, gọi là “Duyên giác”. Đây chính là loại “nhị thừa” mà tác giả muốn nói tới trong bài học này.

(02) Bồ tát: Từ “Bồ tát” nguyên được dùng để chỉ cho các tiền thân của Phật, trong thời kì còn tu tập, chưa đạt được quả vị Phật đà. Trong khoảng hơn một trăm năm trước kỉ nguyên TL, Phật giáo ở Ấn độ, ngoài giáo đoàn Tì kheo ra, tại các địa phương còn có các đoàn thể Phật tử tại gia được thành lập. Họ dốc lòng tín ngưỡng và phụng thờ Tam Bảo, đồng thời tự tin mọi người đều có khả năng thành Phật; nhân đó họ tự xưng là “bồ tát” (có nghĩa là người cầu đạo giác ngộ), và đoàn thể của họ được gọi là “Bồ tát đoàn” (đoàn thể của những người cầu đạo giác ngộ). Từ đó mà nền Phật giáo “Đại thừa” được hình thành, và Đại thừa cũng được gọi là “Bồ tát thừa”. Vì vậy, bất cứ bộ kinh nào trong hệ thống “Đại thừa” cũng ca ngợi hạnh nguyện độ sinh và trí tuệ rộng lớn của hàng Bồ tát, khuyến khích hành giả thực hành đầy đủ “tự giác” và “giác tha” để đạt đến quả vị giác ngộ trọn vẹn là Phật đà. Các giáo pháp được gọi là “tiểu thừa”, đối với các hành giả “Đại thừa” vẫn có giá trị, nhưng chỉ được coi là giáo pháp phương tiện.

(03) Lậu: Chữ “lậu” nghĩa là lọt, rỉ ra, nhỏ xuống, có ý chỉ cho các loại phiền não làm cho chúng sinh bị lọt vào dòng sông sinh tử; do đó, “lậu” cũng là một tên khác của phiền não. Các loại phiền não ở cõi Dục gọi là “dục lậu”; phiền não ở cõi Sắc và Vô sắc gọi là “hữu lậu”; chỉ chung cho vô minh khắp ba cõi thì gọi là “vô minh lậu”. Vạn pháp trong vũ trụ, các pháp có thể diệt trừ được phiền não vô minh, các pháp hoàn toàn thanh tịnh, chân thật, không sinh diệt, không biến đổi (chân như, niết bàn, v.v...), gọi là “pháp vô lậu” (cũng gọi là “vô vi”); trái lại, các pháp sinh diệt, vô thường, biến đổi, phiền não, vô minh, gọi là “pháp hữu lậu” (cũng gọi là “hữu vi”). Các nghiệp nhân đưa đến các quả báo trong ba cõi (như tạo nghiệp ác bị đọa vào các cảnh khổ, tu ngũ giới, thập thiện được sinh vào cõi người, cõi trời) thì gọi là “nhân hữu lậu” và “quả hữu lậu”; các nghiệp nhân (như tu tập các pháp tứ đế, giới, định, tuệ, v.v...) đưa đến các quả báo thoát li ba cõi, chứng nhập cảnh giới niết bàn tịch tịnh, gọi là “nhân vô lậu” và “quả vô lậu”. Khi tất cả mọi vô minh phiền não đều bị diệt trừ sạch hết, gọi là “lậu tận”.

(04) Trượng phu: Người Trung quốc dùng tiếng “trượng phu” để chỉ cho người con trai thành niên và các bộ phận của thân thể đều đầy đủ, lành lặn (không bị khuyết tật). Người đàn bà Trung quốc cũng gọi chồng của họ là “trượng phu”. Trong kinh luận Phật giáo, tiếng “trượng phu” dùng để chỉ cho người có tư cách hoàn hảo nhất trong loài người; đó là hạng người tự làm cho mình chân chính, giáo huấn cho người khác trở nên chân chính, có thể giải đáp thỏa mãn mọi vấn đề, và hiểu rõ lẽ nhân duyên của vạn pháp. Đặc biệt, đức Phật có đầy đủ 32 tướng quí, là một bậc đại hùng lực trong loài người, cho nên Ngài được tôn xưng là bậc “đại trượng phu”.

(05) Tam thừa: là ba loại giáo pháp cao thấp khác nhau tùy trình độ, nhưng đều có khả năng đưa chúng sinh vượt qua biển sinh tử để đến bờ giải thoát giác ngộ:

1) Hàng Thanh văn nghe Phật dạy, biết rõ sinh tử là khổ (KHỔ), tinh cần dứt trừ nguyên nhân của khổ (TẬP) bằng cách tu tập tám sự hành trì chân chính (ĐẠO), tiến đến giải thoát giác ngộ, chứng nhập niết bàn (DIỆT). Đó là giáo pháp TỨ ĐẾ của Thanh văn thừa.

2) Hàng Duyên giác tự mình quán sát 12 nhân duyên, trước tiên là quán sát từ VÔ MINH cho đến LÃO TỬ, sau đó lại quán từ sự CHẤM DỨT VÔ MINH cho đến sự CHẤM DỨT LÃO TỬ; do quán sự sinh diệt của nhân duyên mà ngộ được lí lẽ chẳng phải sinh cũng chẳng phải diệt (tức đạo lí chân đế), chứng đạt quả vị Độc giác (tức Bích chi Phật). Đó là giáo pháp MƯỜI HAI NHÂN DUYÊN của Duyêngiác thừa.

3) Hàng Bồ tát tu tập lục độ vạn hạnh, cầu chứng quả vị vô thượng bồ đề (Phật quả), nguyện cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật. Cho nên LỤC ĐỘ là giáo pháp của Bồ tát thừa.

Các vị thánh thuộc Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ tát thừa, được gọi chung là “bậc tham thừa”.

(06) Sáu loài phàm phu tức sáu loài Trời, Người, A tu la, Bàng sinh, Ngạ quỉ, và Địa ngục.

BÀI TẬP

1) Tại sao gọi là “ứng thân”?

“Ứng thân” là một trong ba thân của Phật. Đó là cái thân do Phật tùy theo cơ duyên mà thị hiện ra để cứu độ chúng sinh.

2) Mười hiệu của Như Lai là gì?

Mười hiệu của đức Như Lai là: Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, và Phật Thế Tôn.

3) Tại sao gọi là “bất tư nghị biến dịch sinh tử”?

Các vị A la hán, Bích chi Phật và Đại Bồ tát, tuy đã thoát khỏi “phần đoạn sinh tử” của ba cõi, nhưng quí ngài dùng cái thân vi diệu ở ngoài ba cõi để trở lại trong ba cõi, tiếp tục tu tập hạnh Bồ tát cho đến khi thành Phật. Trong thời gian tu tập này, khi những tư tưởng vô minh tiêu diệt dần thì trí tuệ giác ngộ sẽ tăng trưởng dần; sự chuyển đổi giữa mê và ngộ ở mỗi thời kì không giống nhau, biến hóa thần diệu không thể nghĩ bàn, và sự chuyển nhập từ thời kì trước sang thời kì sau thật giống như một lần sinh tử; cho nên gọi là “bất tư nghị biến dịch sinh tử”.

4) Những gì là “ba minh”?

Ba “minh” là thiên nhãn minh, túc mạng minh và lậu tận minh.

5) Mười hiệu của đức Như Lai, trên thực tế là 11 hiệu. Chủ trương của các bộ luận Thành Thật và Đại Trí Độ về vấn đề này như thế nào?

Thông thường nói đức Như Lai có 10 hiệu, nhưng thực tế thì có đến 11 hiệu. Để giữ đúng con số “10 hiệu” này, bộ luận Thành Thật đã ghép hai hiệu Vô Thượng Sĩ và Điều Ngự Trượng Phu làm một, thành ra là “Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu”. Trong khi đó, bộ luận Đại Trí Độ lại chủ trương rằng: Thế Tôn là một tôn hiệu bao trùm của 10 hiệu kia; nói cách khác, vì đức Phật có đầy đủ 10 hiệu (Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, và Phật), cho nên Ngài được tôn xưng là “Thế Tôn”. Vậy, theo luận Đại Trí Độ thì “Thế Tôn” không phải là một hiệu của Phật, mà chỉ là một tiếng tôn quí mà người đời dành đặc biệt chỉ để tôn xưng đức Phật.

Phật Pháp

Các hành giả trong cả ba thừa, từ khi tu hành cho đến lúc thành Phật, đều y cứ nơi Phật pháp mà làm khuôn mẫu. Tất cả các pháp(1) ở ngoài Phật pháp đều không đủ để nương tựa. Trước và sau khi thành Phật, hành giả cũng lại lấy Phật pháp mà cứu độ chúng sinh; chư Phật trong ba đời cũng đều như vậy. Tựu trung, vì cả tự độ và độ tha đều không xa rời Phật pháp, cho nên nó đã được liệt vào một trong Ba Ngôi Báu(2).

Phật là bậc phước tuệ đầy đủ, đại giác đã trọn, từ cái thân ứng hóa do Ngài thị hiện, nói ra lời là thành kinh điển, nhấc chân lên là thành Phật pháp(3), làm qui củ mực thước cho những người tu đạo xuất thế(4) về sau trong thiên hạ. Ở đây, nếu nói một cách cụ thể, toàn bộ ba tạng Kinh, Luật, Luận đều là Phật pháp; nếu nói một cách cục bộ thì một câu kinh, một bài kệ đều hàm chứa diệu dụng, ví như đống san hô gẫy, từng mẩu từng đoạn thảy đều là quí báu. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, khi còn tu tập hạnh Bồ tát ở một kiếp xa xưa, đã từng không tiếc tính mạng để chỉ cầu được nghe nửa bài kệ; tuy chỉ có tám chữ, nhưng giá trị của nửa bài kệ ấy cũng có thể suy lường được.

Tạng Tu đa la(5) tức là tạng Kinh, là những kinh văn do Phật nói; tạng Tì nạida(6) tức là tạng Luật, là những giới luật do Phật chế; tạng A tì đạt ma(7) tức là tạng Luận, là những luận thuyết do đệ tử Phật soạn ra. Cả ba tạng này đều có phân ra tiểu và đại thừa; nội dung được trình bày như sau: Tiểu thừa: Tạng KINH: bốn bộ kinh A Hàm

Tạng LUẬT: các bộ luật Tứ Phần, Ngũ Phần, và Thập Tụng Tạng LUẬN: các bộ luận Lục Túc, Phát Trí v.v...

Đại thừa: Tạng KINH: các bộ kinh như Hoa Nghiêm v.v...

Tạng LUẬT: các kinh Phạm Võng v.v...

Tạng LUẬN: các bộ luận như Du Già Sư Địa v.v...

Khi đức Phật còn tại thế, những lời Ngài nói ra tức là Pháp bảo. Sau khi Phật diệt độ, người đời sau đã từng đem ba tạng Kinh, Luật, Luận nguyên thỉ, cùng những trước tác của các bậc hiền(8) trải bao đời, tom góp, sắp xếp, làm thành các kinh điển hoàn chỉnh, gọi chung là “Nhất Thiết Kinh”, hay “Đại Tạng Kinh”, hoặc “Tạng Kinh”. Số lượng kinh quyển của nó, kể từ lúc khởi đầu vào thời nhà TiêuLương là 5. 400 quyển, đến ngày nay đã tăng lên đến 8. 416 quyển(9); có thể nói đó là một tập đại thành(10) của Phật pháp vậy.

CHÚ THÍCH

01. “Thừa” là cỗ xe, có ý nghĩa là chuyên chở. Cỗ xe Thanh văn, cỗ xe Duyên giác và cỗ xe Bồ tát là “ba cỗ xe” (ba thừa). “Hành giả” (hay “hành nhân”) là người tu hành.

02. Ba đời: là đời quá khứ, đời hiện tại và đời vị lai.

03. Thân “ứng hóa” là một trong ba thân của Phật; đó là cái thân đức Phật ứng theo cơ duyên mà hóa hiện ra. Hễ không hiện ra thân Phật mà chỉ hiện ra thân các loài chúng sinh trong sáu đường thì gọi là “hóa thân”; cho nên “ứng” và “hóa”, thật ra chỉ là một loại.

04. “Kệ” cũng gọi là “tụng”, là thể văn có 4 câu, có qui định số chữ; mỗi câu có từ 3 chữ hoặc nhiều hơn, và cứ 4 câu là một bài kệ (hoặc tụng); dùng để tóm tắt ý nghĩa của kinh văn.

05. Trong đời quá khứ, lúc đức Thế Tôn còn tu tập, chưa thành Phật, có một lần trời Đế Thích hóa làm một con quỉ la sát, nói cho Ngài nửa bài kệ rằng: “Chư hành vô thường, thị sinh diệt pháp.” (Chư hành là vô thường, đều là pháp sinh diệt). Ngài nghe xong liền xin quỉ la sát nói cho nghe hết bài kệ. La sát bảo: “Ta lấy thịt người làm thức ăn. Nếu ngươi có thể đưa thân ngươi cho ta ăn thì ta mới nói tiếp.” Ngài hứa chịu. Hắn bèn nói tiếp: “Sinh diệt diệt dĩ, tịch diệt vi lạc.” (Khi sự sinh diệt đã chấm dứt thì cảnh giới tịch diệt là niềm vui.) Ngài liền leo lên cây cao, tự gieo mình xuống đất. Lúc bấy giờ quỉ la sát liền hiện lại nguyên hình là trời Đế Thích, ẵm Ngài để xuống đất, rồi ca ngợi và đảnh lễ Ngài.

06. Một trăm năm sau khi đức Phật nhập diệt, Tổ thứ năm được phó chúc pháp tạng là Ưu Ba Cúc Đa, có năm vị đệ tử. Cùng nơi Luật tạng, năm vị này đã lậ

Bồ Tát

Tiếng Phạn là “ma ha bồ đề chất đế tát đỏa”, dịch là “đại đạo tâm chúng sinh”(1) (người có tâm đạo lớn). Về sau gọi vắn tắt là “bồ đề tát đỏa”. “Bồ đề” là giác, “tát đỏa” là hữu tình(1); có nghĩa rằng, tuy có thể tự giác nhưng vẫn còn thuộc vào loài hữu tình; hoặc cũng có nghĩa rằng, chẳng những đã có thể tự giác, mà lại còn có khả năng giúp cho tất cả loài hữu tình đều được giác ngộ. Từ bốn chữ “bồ đề tát đỏa” ấy, lại nói vắn tắt một lần nữa, thành ra là “Bồ tát”; dịch nghĩa là Khai sĩ, Thỉ sĩ, Cao sĩ, Đại sĩ(2).

Ý nghĩa của từ “Bồ tát” rất rộng. Một cách tổng quát và ngắn gọn, có thể chia làm hai hạng Bồ tát: Một, các hành giả(3) trong đạo Phật, khi đã phát tâm thực hiện sự nghiệp hộ pháp(4), hoặc làm những điều đem lại lợi ích cho người khác, đều có thể được gọi là Bồ tát. Các vị Bồ tát thuộc loại này, tuy có phát tâm rộng lớn, nhưng vẫn chưa dứt sạch các hoặc nghiệp trong ba cõi, do đó, cũng chưa thoát khỏi phần đoạn sinh tử; cho nên trên thực tế, họ vẫn chỉ là phàm phu. Bởi vậy, họ được gọi là hạng “Bồ tát nhục thân(5) sinh tử”. Hai là các hành giả đã chứng nhập pháp tính vô sinh, giải thoát khỏi phần đoạn sinh tử, chỉ còn chịu bất tư nghị biến dịch sinh tử. Nếu luận về quả vị, các bậc thánh ở trên địa vị từ Sơ địa cho đến Đẳng giác đều thuộc vào hạng này; bởi vậy, các ngài được gọi là “Bồ tát sinh thân(6) pháp tính”.

Trong các kinh luận, theo sau từ “Bồ tát”, thường có kèm thêm từ “Ma ha tát”. “Ma ha” nghĩa là lớn, ý nói rằng, vị Bồ tát đó là một vị Bồ tát lớn. Tại vì Bồ tát được phân biệt một hạng là thánh giả và một hạng là phàm phu, cho nên phẩm vị của các ngài cũng có cao, vừa và thấp khác nhau. Các vị Bồ tát từ Sơ địa trở lên, đều có thể gọi là “Bồ tát lớn”; có ý nói rằng, nguyện, hạnh và sự độ sinh của các ngài đều rất lớn. Thực ra, bất luận là hạng Bồ tát nào, nếu đứng trên cương vị phàm phu và tiểu thừa mà nói, các ngài đều là những bậc thánh, vì các ngài đã phát tâm rộng lớn, có đầy đủ tự giác và giác tha, và hướng đến quả Phật. Nhưng, nếu đứng ở cương vị Phật mà nói, thì tất cả các ngài đều là phàm phu; vì vẫn chưa dứt sạch vô minh hoặc, cho nên thể tính giác ngộ vẫn chưa trọn vẹn.

Đa số người đời vẫn ngộ nhận, cho rằng quỉ thần là Bồ tát, rồi cứ hướng vào quỉ thần mà cúng dường lễ bái. Thực ra, đó chỉ là những hành vi mê tín(7), điên đảo(8); nếu đã là đệ tử Phật thì không nên bắt chước theo.

CHÚ THÍCH

01. “Phạn” nghĩa là trong sạch. Vì tiếng Ấn độ gần giống như tiếng nói Phạn thiên(9), cho nên cũng được gọi là tiếng Phạn.

02. Chữ “ma ha” dịch nghĩa là lớn; “bồ đề” là đạo; “chất đế” là tâm; “tát đỏa” là chúng sinh; hợp lại tức là chúng sinh có tâm đạo lớn – ý nói, những chúng sinh này có thể phát tâm tu hành đạo lớn.

03. Theo cách dịch cũ là chúng sinh, theo cách dịch mới(10) là hữu tình; hợp lại có nhiều nghĩa: 1) Nhiều người cùng sinh ra, nghĩa là, giống người ở kiếp ban sơ là do từ cõi trời Quang âm, cùng hạ giáng sinh ra ở thế gian, không có phân biệt tôn ti, nam nữ; 2) Do nhiều duyên mà sinh ra, nghĩa là, tất cả loài hữu tình đều do muôn pháp hòa hợp, nhiều điều kiện thành tựu mới sinh ra; 3) Rất nhiều sinh tử, nghĩa là, tất cả loài hữu tình từ vô thỉ đến nay, từng trải qua rất nhiều lần sinh tử; nhưng chỉ nói sinh mà không nói tử, là vì đã có sinh thì ắt phải có tử, cho nên chỉ cần nói sinh thì đã bao gồm có tử.

04. Tất cả động vật đều là loài có tình thức, có ái tình, cho nên chúng sinh cũng được dịch là hữu tình.

05. Phần đoạn sinh tử là một trong hai thứ sinh tử. Xin xem lại chú thích số 5 trong bài số 5.

06. Bản tính của các pháp tức là thật tướng chân như, vốn không sinh diệt, cho nên nói là “pháp tính vô sinh”.

07. Bất tư nghị biến dịch sinh tử là một trong hai thứ sinh tử. Đó là sự sinh tử của các bậc thánh từ A lahán trở lên, đã dứt trừ mọi kiến tư hoặc. Xin xem lại chú thích số 5 trong bài số 5.

08. Những bậc thang chứng đắc của hàng Bồ tát được chia làm mười Địa, trong đó, Sơ địa cũng gọi là Hoan hỉ địa. Khi vị Bồ tát đã tu tập hoàn tất kiếp a tăng kì đầu tiên, các kiến hoặc đều dứt, chứng nhập lí “nhị không”, tâm sinh niềm hoan hỉ lớn, cho nên gọi là Hoan hỉ địa.

09. Trong 52 bậc thang của đại thừa, bậc thang thứ 51 gọi là “Đẳng giác”; tức là, sau khi thành tựu được quả vị Thập địa và trước khi chứng nhập quả Phật, nhân vì cả trí tuệ và công đức của vị Bồ tát ở giai đoạn trung gian ấy đều tương đương với bậc Diệu giác, cho nên gọi là “Đẳng giác” – cũng gọi là “Nhất sinh bổ xứ”, hoặc “Kim cương tâm Bồ tát”.

10. “Phàm tiểu” tức là phàm phu và tiểu thừa.

PHỤ CHÚ

(01) Chúng sinh Hữu tình: “Tát đỏa” là tiếng dịch âm của tiếng Phạn “sattva”, tiếng Trung quốc dịch ý là “chúng sinh” hay “hữu tình”; có nhiều chỗ cũng gọi là “hàm thức”, “hàm sinh”, “hàm linh”, “quần sinh” v.v... Tuy hai danh từ chúng sinh và hữu tình đều dịch từ một tiếng Phạn là “tát đỏa”, nhưng các nhà Phật học cũng phân biệt ý nghĩa khác nhau giữa hai danh từ ấy. Có thuyết cho rằng, hữu tình là chỉ cho các loài có tình thức như trời, người, ngạ quỉ, súc sinh; còn chúng sinh là chỉ bao quát cả các loài có tình thức (hữu tình) và các loài không có tình thức (vô tình) như cây cỏ, đất đá, sông hồ. Trong khi đó thì có thuyết lại cho rằng, hữu tình chỉ là một tên gọi khác của chúng sinh, cả hai đều chỉ bao quát cho cả các loài có tình thức lẫn không có tình thức. Riêng từ “chúng sinh” có nhiều ý nghĩa: a) Các loài bị nhiễm trước triền miên trong sắc, thọ, tưởng, hành, thức; b) Các loài cùng sinh trong thế gian, không phân biệt nam nữ, tôn ti trên dưới, cũng không có tên khác nhau; c) Các loài phải chịu nhiều sinh tử; d) Các loài đều do ngũ uẩn và các duyên giả hợp mà sinh ra; đ) Pháp thân bị phiền não ràng buộc nên phải trôi lăn trong sinh tử; e) Các loài bị phiền não che lấp mà phải lưu chuyển trong sinh tử.

(02) Khai sĩ Thỉ sĩ Cao sĩ Đại sĩ: Chữ “khai” nghĩa là mở ra con đường chân chính để hướng dẫn chúng sinh. Bồ tát thấy rõ chân lí, có thể dẫn dắt chúng sinh đến chỗ ngộ nhập tri kiến Phật; cho nên từ “Khai sĩ” được đặc biệt dùng để tôn xưng Bồ tát. Danh từ “Thỉ sĩ” cũng dùng để tôn xưng Bồ tát, vì Bồ Tát luôn luôn giữ vững tâm bồ đề phát khởi từ thuở ban đầu (thỉ), và tinh cần tu tập để cứu độ chúng sinh. Mặt khác, Bồ tát phát tâm cao thượng (cao), trên thì cầu đạo giác ngộ, dưới thì cứu độ chúng sinh, cho nên cũng được xưng là “Cao sĩ”. Lại nữa, Bồ tát là vị có nguyện lớn, hạnh lớn (đại), vừa làm lợi cho mình, vừa làm lợi cho người, cho nên cũng được tôn xưng là “Đại sĩ”.

(03) Hành giả: Ngày xưa, trong chốn thiền môn Trung quốc, chữ “hành giả” được dùng để chỉ cho những người chưa xuất gia nhưng cư trú tại chùa để công quả và tu học, có thể cạo tóc hoặc không cạo tóc; các chức vụ trong thiền môn cũng có chữ này kèm theo sau, như phương trượng hành giả, điển tọa hành giả, tri sự hành giả, v.v... Ngày nay nó được dùng để chỉ chung cho tất cả những người tu hành theo Phật pháp.

(04) Hộ pháp: nghĩa là bảo hộ và duy trì Phật pháp. Trong kinh điển thường nói, chư thiên, các vị thiện thần, quỉ vương, sau khi nghe kinh xong đều phát nguyện hộ trì chánh pháp; cho nên họ đều được gọi chung là “Hộ pháp thiện thần”. Ngoài ra, những người ở thế gian, từ hàng lãnh đạo quốc gia đến hàng dân dã, ai phát tâm quay về nương tựa Tam Bảo, ủng hộ Phật pháp, đóng góp của cải, khả năng, công sức và thì giờ vào việc bảo vệ, duy trì và phát triển Phật giáo, đều được gọi là “hộ pháp”. Thời Phật tại thế, các đức vua như Tần Bà Sa La, Ba Tư Nặc, các vị cư sĩ như Cấp Cô Độc, Kì Bà, Tì Xá Khư, v.v... đều là những vị hộ pháp lớn của Phật giáo. Theo như tinh thần của bài học này, tất cả những người phát tâm tu tập theo Phật pháp tức là đã có chí hướng bảo vệ, duy trì và phát triển Phật pháp, cho nên họ được gọi là “hộ pháp”.

(05) Nhục thân: tức là cái xác thân hiện có của con người, do tinh huyết của cha mẹ sinh ra, được hợp thành bởi bảy yếu tố: đất, nước, gió, lửa, không, kiến và thức. Hành giả, ngay ở nhục thân này mà tu tập hạnh Bồ tát thì gọi là “Bồ tát nhục thân”.

(06) Sinh thân: Nhục thân của Phật thì gọi là “sinh thân”, tức là cái thân do chư Phật tùy hạnh nguyện mà ứng hiện trong các loài để cứu độ chúng sinh; đối lại với “sinh thân” là “pháp thân”. Các vị Bồ tát khi đã tiến lên hàng Mười địa, chứng nhập pháp tính, hóa độ tự tại thì gọi là “Bồ tát sinh thân”.

(07) Mê tín: tin tưởng một cách mù quáng, tin mà không cần suy xét xem có đúng với chân lí hay không; như tin vào sự an bài của định mệnh, tin vào sự ban phước giáng họa của thượng đế hay thần linh, tin vào sự sống đời đời ở hỏa ngục hay thiên đàng sau khi chết, tin chết rồi là tất cả đều hư vô, không có nhân quả nghiệp báo, không có sinh tử luân hồi, v.v...

(08) Điên đảo: Trong Phật học, từ “điên đảo” được dùng để chỉ cho những tà kiến của kẻ phàm phu chưa giác ngộ, tức là do vô minh mà sinh ra những thấy biết sai lầm, trái ngược với thật tướng của vạn hữu; như vạn hữu là vô thường mà cho là thường, là vô ngã mà cho là ngã, là khổ mà cho là vui, là giả có mà cho là thật có, là dơ nhớp mà cho là trong sạch, là duyên sinh mà cho là do thượng đế sáng tạo, v.v...

(09) Theo truyền thuyết của Ấn độ, văn tự Ấn độ là do Phạn Thiên sáng chế, và tiếng Ấn độ thì giống như tiếng nói của Phạn Thiên, cho nên đã có các danh từ “Phạn tự” và “Phạn ngữ” (Sanskrit). Khoảng hai nghìn năm trước TL, giống người Aryans (Ấn Âu) từ miền Trung Á tiến vào vùng Ngũ hà (Punjab) ở Tây Bắc Ấn độ, đánh đuổi người bản xứ và định cư tại đó. Họ tiêu diệt nền văn hóa cũ của dân địa phương và sáng lập nền văn hóa mới, sùng bái Phạn Thiên, cho Phạn Thiên là gốc của vũ trụ; do đó, ngôn ngữ và văn tự Ấn độ, họ đều cho là từ Phạn Thiên.

(10) Cựu dịch và tân dịch: Đây là hai thuật ngữ chỉ cho hai thời kì dịch kinh từ Phạn ngữ sang Hán ngữ ở Trung quốc. Trong sách Xuất Tam Tạng Kí Tập, Tăng Hựu (445 518) gọi tất cả kinh điển được dịch từ đời Tây Tấn (265 316) trở về trước là “cựu kinh” (kinh dịch theo cách cũ), và từ đời Hậu Tần (tức DiêuTần, 384 417) trở về sau là “tân kinh” (kinh dịch theo cách mới). Sự phân biệt này của Tăng Hựu chỉ có ý so sánh những tiếng dịch khác nhau giữa hai thời kì trước và sau mà thôi. Đến Huyền Trang (602?664) thì sự phân biệt cũ mới đã trở nên gay gắt. Huyền Trang cực lực bài xích lối dịch cũ mà ngài cho là rất sai lầm, vì chỉ cốt đạt ý; và ngài chủ trương dịch thẳng, sát nghĩa theo nguyên bản. Chủ trương này của ngài, sau đó đã được các nhà dịch thuật hưởng ứng mạnh mẽ; và từ đó, người ta lấy Huyền Trang làm cái mốc để phân chia: trước đó là “cựu dịch”, từ đó về sau là “tân dịch”. Tiêu biểu cho phái “cựu dịch” có Cưu Ma La Thập (344 413, hoặc có thuyết nói 350 409) và Chân Đế (499 569); tiêu biểu cho phái “tân dịch” có Huyền Trang và Nghĩa Tịnh (635 713).

BÀI TẬP

1) Nhóm từ “ma ha bồ đề chất đế tát đỏa” có ý nghĩa gì?

“Ma ha bồ đề chất đế tát đỏa” là một nhóm từ được phiên âm từ tiếng Phạn. “Ma ha” nghĩa là lớn; “bồ đề” nghĩa là đạo, hay giác ngộ; “chất đế” nghĩa là tâm; “tát đỏa” nghĩa là chúng sinh, hay hữu tình. Hợp tất cả lại, nhóm từ tiếng Phạn nói trên có nghĩa là người có tâm đạo rộng lớn; hay nói cho thật rõ ràng là người phát tâm tu hành để đạt được quả vị giác ngộ trọn vẹn – tức quả vị Phật. Nhóm từ trên đã được giản lược đi để thành một danh từ ngắn gọn, hiện đang rất thông dụng là “Bồ tát”, mang một ý nghĩa thật quan trọng trong Phật giáo: Đó là một chúng sinh (một người) đã tự mình giác ngộ, và còn có khả năng hóa độ cho mọi người cùng được giác ngộ.

2) Vì sao gọi là “Bồ tát nhục thân sinh tử”?

Các hành giả tuy đã phát tâm thực hành hạnh Bồ tát, nhưng chưa bước vào Mười địa thì vẫn còn là phàm phu, các hoặc nghiệp trong ba cõi chưa dứt sạch, vẫn còn chịu phần đoạn sinh tử; bởi vậy mà họ được gọi là “Bồ tát nhục thân sinh tử”.

3) Vì sao gọi là “Bồ tát sinh thân pháp tính”?

Các vị Bồ tát đã vào hàng Mười địa, đã dứt hết các hoặc nghiệp trong ba cõi, thoát khỏi phần đoạn sinh tử, chứng nhập pháp tính vô sinh, cho nên các ngài được gọi là “Bồ tát sinh thân pháp tính”.

4) Theo sau từ “Bồ tát” lại có kèm thêm ba chữ “ma ha tát” là có ý gì?

Tên một vị Bồ tát mà có kèm thêm ba chữ “ma ha tát” theo sau là có ý nói rằng, đó là một vị Bồ tát lớn, đã đứng vào hàng thánh chứ không còn là phàm phu nữa.

5) Hạng Bồ tát nào mới được xưng là “ma ha tát”? Vì sao?

Các vị Bồ tát từ Sơ địa trở lên đến Đẳng giác (tức hàng Mười địa) đều được xưng là “ma ha tát”; vì cả nguyện, hạnh, và khả năng độ sinh của các ngài đều rộng lớn.