Ma Ha Chỉ Quán

Lục Tức (340)

{10b7} Vấn: {Khi hiển lộ chân phát tâm qua lục tức, cái ‘chân’ nầy có khi hành giả vừa phát tâm [Bồ Đề], hay là cái ‘chân’ nầy chỉ đến vào giai đoạn [tu tập]

sau?}(341)

{10b8} Đáp: {Cũng tương tự như dụ về tim đèn trong Đại Tập: ‘Đó chẳng là khởi đầu, chẳng lìa [chỗ] khởi đầu, cũng chẳng là sau cu i mà cũng chẳng lìa [chỗ] sau cu i.’ (342) Nếu cả hai trí tuệ và tín tâm cùng có mặt, thì khi hành giả nghe được rằng bất cứ một niệm [nơi đó] là chân [tâm giác ngộ], do tín tâm, hành giả sẽ tránh được sự phỉ báng [giáo lý nầy], trong khi đó trí tuệ sẽ khiến hành giả không sinh tâm kinh sợ. Trong trường hợp nầy thì cả hai điểm thủy và chung đều là ‘chân’.

Nhưng nếu hành giả thiếu tín tâm, người ấy sẽ nghĩ đến các cõi thánh thiện cao xa và khó dời đổi đến độ không có chỗ y cứ trong tâm trí, trong khi đó nếu hành giả thiếu trí tuệ, người ấy sẽ trở nên kiêu mạn, tự cho rằng mình đã thành Phật. Dưới những cảnh tượng như vậy thì cả hai chỗ đầu và cu i đều sai lạc. Bởi vì có những [loại] vấn đề như trên cho nên hành giả cần am hiểu [khái niệm] về lục tức (343). Đó là: Lý tức, danh tự tức, quán hành tức, tương tự tức, phần chứng (chân) tức (344), và cứu cánh tức. Lục tức gồm cả phàm phu cho đến thánh nhân. Vì bắt đầu với phàm [trí] nên diệt được nghi ngờ và sợ hãi; và vì kết thúc với thánh [trí] nên diệt được vô minh (345).

{10b15} Lý tức: Lý tức có nghĩa rằng nơi niệm niệm đều đồng với [chân] lý của Như Lai tạng, đồng với Không vì [đã sẳn] là như (tatha), đồng với Giả vì là nơi chứa đựng hoặc tạng (garbha) (346), và đồng với Trung Đạo vì là [chân] lý (li). Ba loại trí tuệ nầy luôn có mặt trong bất cứ niệm nào, bất tư nghị. Như chúng ta đã giải thích ở phần trên, [chúng là một và đồng thời] là ba chân lý và một chân lý nhưng cũng chẳng ba, cũng chẳng một. Mỗi sắc mỗi hương đều gồm thu vạn pháp, và mỗi mỗi niệm đều như vậy (347). Đây là chỗ gọi là [chân] tâm Bồ Đề [ở thứ bậc] lý tức. Đó cũng là Chỉ và Quán [ở thứ bậc] lý tức. [Mỗi một niệm] đã có sẳn tịch tịnh là Chỉ. [Mỗi một niệm] đã có sẳn chiếu soi là Quán.

{10b20} Danh tự tức: Dù rằng với lý [niệm] tuyệt đ i chân, như nó là, hành giả có thể không nhận ra được điều nầy trong sinh hoạt hàng ngày (348). [Nếu] không nghe giáo lý tam đế, hành giả hoàn toàn không biết gì về pháp Phật (349). Cũng gi ng như cái thấy của loài hươu hoặc dê, không nhận biết được [b n] phương chính hoặc [b n] hướng phụ (350). Nhưng nếu hành giả có thể nghe- hoặc tự nhận biết, hoặc qua những cuộn kinh- về đạo lý giác ngộ nhất chân đã được diễn tả ở trên, hành giả sẽ đạt được sự thông su t của danh tự rằng vạn pháp đều là pháp Phật (351). Chỗ nầy trình bày [chân] tâm Bồ Đề (352) [ở thứ bậc] danh tự tức. Đó cũng là Chỉ và Quán [ở mức độ] danh tự tức. Để cái tâm mãi mê tìm kiếm kia được an nghỉ, khi nghe được điều hằng mong mỏi tìm cầu khắp nơi khắp ch n- đó gọi là Chỉ. Đặt tín tâm của hành giả một cách vững vàng vào pháp tánh, và không [đặt] vào sự đa dạng [của những hình tướng biểu lộ]- đây gọi là Quán.

{10b26} Quán hành tức: Ai là người chỉ nghe những danh tự và luôn miệng hí luận cùng người khác thì chẳng khác chi loài sâu bọ kia tình cờ làm thành những dấu hiệu có ý nghĩa bằng cách đục vào mặt gỗ, không hề biết đó là thành chữ hoặc không thành chữ (353). Trừ khi hành giả thực sự hội nhập được [ý nghĩa của văn từ], làm cách nào mà gọi là giác ngộ được?. Điều thiết yếu là [phương pháp] quán tâm của hành giả cần rõ ràng và thâm sâu, lý và tuệ cần hoàn toàn tương ứng (hsiang-ying) (354). Hạnh của hành giả cần phù hợp với ngôn, và ngôn phù hợp với hạnh. Kinh Kusala-mula-sampari-graha nói:{Hầu hết, con người không làm được cái họ thuyết. Không phải với chữ nghĩa, nhưng với tâm là cái hướng đến giác ngộ} (355)}. Khi tâm và khẩu tương hợp với nhau, thì đó là tâm giác ngộ [ở thứ bậc] quán hành tức.

{10c2} B n dòng kệ trong Đại Tập [có thể được dùng] để ước lượng văn huệ (wen hui) của hành giả đã đến được chỗ khả dĩ [hoặc chưa] (356). Khi mắt đủ ánh sáng, mắt có thể nhìn thấy mọi vật rõ ràng không ngăn ngại. Quán hành cũng như vậy (357). Dù rằng hành giả chưa hoàn toàn đạt đến chỗ tương hợp với lý, [phép] quán tâm của hành giả không mờ nhạt. Chỗ nầy cũng gi ng như Thủ Lăng Nghiêm tam muội ( uram-gama-samadhi) nói về việc bắn những mũi tên trúng đích (358). Đây gọi là tâm giác ngộ [ở thứ bậc] quán hành tức. Đó cũng được gọi là Chỉ và Quán [ở thứ bậc] quán hành tức. Luôn mang ý tưởng nầy trong tâm là Quán, và dừng lại những ý tưởng khác là Chỉ.

{10c6}Tương tự tức: Khi Quán càng lúc càng trở nên minh bạch, và Chỉ càng lúc càng trở nên dễ dàng, [hành giả gần mục tiêu của mình] như người bắn cung tinh nhuệ đã tiến gần đến đích. Đây gọi là quán huệ (kuan hui) mang sự tương tự [với chân tuệ giác ngộ]. [Ở thứ bậc nầy], hành giả không còn gặp phải chướng ngại với bất cứ hiện hữu ù lì nào của những bận rộn thuộc thế gian, và tất cả những suy luận và phỏng đoán của hành giả [về pháp Phật] trở nên [hoàn toàn phù hợp với] những điều đã được dạy trong các bản kinh Phật (359). Đó là như đã giải thích [trong phần nói về] lục căn thanh tịnh (360). Đến thứ bậc nầy, sự phá vỡ vô minh vi diệu gọi là Chỉ, và trí tuệ tương tự Trung Đạo là Quán (361).

{10c11} Phần chứng tức: (362) Qua năng lực quán chiếu [đạt đến thứ bậc] tương tự, đây là lúc hành giả bước lên cổ xe đồng (363). Vì là lần đầu tiên hành giả khởi sự xóa vô minh và nhận ra Phật tánh, khai mở kho tàng [chân pháp], và hiển lộ như thực. {Theo tiến trình 52 quả vị], chỗ nầy phù hợp [với vị 41] sơ địa (364) cho đến Đẳng giác (365). Vô minh phát sinh rất chậm, và trí tuệ gia tăng rõ rệt, ví như ngày thứ nhất cho đến ngày thứ mười b n của tháng trăng, vòng ánh sáng càng ngày càng tròn trỉnh, và bóng t i dần dần tan biến (366). Nếu một người giác ngộ qua [sự thâm hội] sắc tướng của một vị Phật, thì [vị Bồ Tát nầy] sẽ hiển lộ tám vị thế [thọ mạng của một vị Phật], và chứng đắc Bồ Đề (367). Nếu một người giác ngộ qua [sự thâm hội] hình tướng từ một trong chín cõi khác [trong pháp giới], thì [vị Bồ Tát nầy] sẽ hiển lộ ‘thân cùng khắp’ như đã nói rõ ràng trong kinh Pháp Hoa (368). Đây là tâm giác ngộ [ở thứ bậc] phần chứng tức. Đây cũng gọi là Chỉ và Quán [ở thứ bậc] phần chứng tức, cũng như tuệ và diệt ở mức độ phần chứng tức.

{10c17} Cứu cánh tức: Một bước vượt trên Đẳng giác, và [hành giả] vào sự giác ngộ vi diệu [thuộc Phật giới]. Khi ánh sáng trí tuệ đã tròn đầy đến chỗ không còn gì hơn nữa, đây gọi là quả vị [Bồ Đề] t i thượng. Khi mà trong đại Niết Bàn, [phiền não] đã bị bôi xóa đến chỗ không còn gì để bôi xóa nữa, đây gọi là Quả Quả (quả của quả vị). [Những vị ở bậc] Đẳng giác không thể thấu su t được [sự chứng đắc nầy], đây là chỉ riêng Phật. Bên trên [vần] dha (369) thì không còn có đạo (370)

để thuyết nữa. Vì vậy nên gọi là tâm giác ngộ [ở thứ bậc] cứu cánh tức, cũng như

Chỉ và Quán [ở thứ bậc] cứu cánh (371).

{10c21} Đến đây, chúng ta sẽ tổng kết bằng cách trình bày [lục tức] với một tỷ dụ. Giả định rằng có một người bần cùng với một kho tàng chôn dấu quanh ngôi nhà mà người ấy không hề hay biết. Một người bạn chỉ nơi chôn dấu kho tàng, do đó người ấy biết là có kho báu. Người ấy khởi công nhổ dọn cỏ rác và đào xới đất. Càng lúc người ấy càng đào đến gần, đến khi thấy được kho tàng, người ấy mở lấy, mang tất cả ra ngoài, và sử dụng. Bằng cách áp dụng sáu lớp ẩn dụ nầy, [lục tức] có thể được hiểu (372).

{10c25} Vấn: {Ý nghĩa của năm loại Bồ Đề hoặc ‘giác ngộ’ [được thuyết] trong Đại Tập là gì?} (373).

{10c25} Đáp: {Kinh Đại Tập phân chia theo chiều hướng thượng các địa thuộc Biệt giáo (374) trong khi ở đây các địa thuộc Viên giáo được phân chia theo chiều hướng thượng (375). Chúng ta có thể ph i hợp hai phương cách (376), ‘sơ phát tâm [Bồ Đề]’ hợp với ‘[thứ bậc] danh tự tức’ (377); ‘diệt tâm [phiền não]’(378) hợp với ‘quán hành tức’; ‘chiếu soi hoặc minh tâm [Bồ Đề]’(379) hợp với ‘tương tự tức’; ‘xuất đáo [Bồ Đề]’ (380) hợp với ‘phần chứng tức’, và ‘vô thượng [trí] (381) hợp với ‘cứu cánh tức’. Hơn nữa, [năm] danh tự nầy [từ kinh Đại Tập] cũng có thể được dùng để diễn tả [52] quả vị Viên [Giáo]. ‘ ơ phát tâm [Bồ Đề]’ chỉ cho thập trụ; ‘diệt tâm [phiền não]’ chỉ cho thập hạnh}(382).

{10c28} Vấn: {[Theo Viên Giáo], phiền não đã diệt tại thập trụ. Tại sao lại phải ‘đoạn’ thêm nữa ở thập hạnh?}(383).

{10c29} Đáp: {Đây là từ những phương tiện của chánh đạo (384) mà [thành tựu] đoạn. Hành giả có thể lấy một thí dụ đ i chiếu với Tiểu Thừa, khi phá được kiến, tư hoặc thì [lúc đó] gọi là ‘đoạn’ (385). [Tiếp tục kết đôi năm danh từ được dùng trong Đại Tập với 52 quả vị], ‘chiếu minh tâm’ (386) chỉ cho thập hồi hướng; ‘xuất đáo [Bồ Đề]’ chỉ cho thập địa (bhumi); và ‘vô thượng trí’ là Diệu giác [Bồ Đề]. Lại nữa, bắt đầu với thập trụ, năm trí giác ngộ hoặc Bồ Đề [từ Đại Tập] đã tự có đầy đủ, nhưng năm trí giác ngộ đạt đến chỗ viên mãn với Diệu Giác [Bồ Đề]. Vì vậy, kinh Dasabhumika-vyakyana (387) (Thập Địa kinh luận) nói rằng mỗi thứ bậc từ sơ địa đã gồm đủ trong đó tánh đức của tất cả mười địa (388). Đó là nghĩa của điều

[chúng ta] đang nói}.

{11a4} Vấn: {Tại sao [giáo lý] về lục tức được thuyết [bên ngoài] sự tương quan với Viên Giáo?}.

{11a5} Đáp: {Khi hành giả quán pháp trên nền tảng Viên [Giáo], hành giả luôn nói đến [pháp] qua lục tức. Vì vậy, hành giả dùng khái niệm của Viên [Giáo để phân biệt] tất cả các pháp, và luôn luôn dùng lục tức để tiến dần lên. Các [giáo pháp] khác thì không ở trong trường hợp nầy, đó là lý do tại sao chúng ta không áp dụng [lục tức với những giáo lý khác]. Tại sao lại là không thích nghi nếu áp dụng [lục tức] với những giáo pháp kia? Bởi vì sự ‘nông cạn’ (389), và vì không thuyết ra chân nghĩa [của Viên Giáo].

{11a8} Như vậy, trong phần trên chúng ta đã loại bỏ các hình tướng [phát tâm Bồ Đề] sai lệch, đầu tiên chúng ta làm với khổ đế và [khái niệm] lên hoặc xu ng trong cõi người (390). Trong phần kế tiếp, chúng ta sẽ bỏ ra các loại trí tuệ nhìn tứ đế [một cách] loanh quanh, luộm thuộm, và nông cạn. au đó, chúng ta sẽ nói về tứ hoằng thệ nguyện (391), và cu i cùng là lục tức. Vì vậy phát huy đến chỗ sâu xa và vi diệu, cho đến khi {chân}[tâm giác ngộ] được hiển lộ [một cách tròn đầy] (392). Vì thế phải biết rằng ‘hạt châu quý giá, trong sáng như ánh trăng kia đang nằm ở đáy vực sâu chín lớp, bên dưới miệng của gi ng rồng đen (393), nhưng với tâm kiên c thì sẽ lấy được. Nếu không như vậy thì hành giả cũng không khác người thế gian, thô cạn, trôi dạt bềnh bồng, là những kẻ tranh giành những gạch ngói, cỏ cây, là những vật do ngây ngô mà tưởng lầm là của báu (394). Những người tu học đời sau nhận lấy bảo [pháp] nầy mà rồi cũng không lãnh hội được (395).

Tham khảo

1 P’u-t’i được dịch từ chữ Bodhi (Bồ Đề) của người Ấn, trong khi người Trung Hoa dịch là Tao (Đạo). Chữ Đạo là l i dịch chữ Bồ Đề của Phật-Lão giáo, vào thời Trí Khải dần dần được phiên dịch mới mẻ và chính xác chữ Giác (chueh).

2 Dù rằng ý nghĩa trong Phạn văn và Anh văn hoàn toàn khác nhau, chữ citta (trí) và hrdaya (tâm) đều được dịch là hsin (tâm) trong Hoa văn.

3 Trí Khải cho chúng ta hai l i viết chữ hrdaya, chỉ khác trong ba mẫu tự đầu cấu kết thành chữ. 4 V n cẩn thận khi chuyên chú về ý nghĩa chân chính của chữ citta, trong các lần nói đến phát tâm Bồ Đề hoặc tao hsin (đạo tâm), Trí Khải chọn từ chữ Tao của Hoa văn. Mười {con đường} hoặc {đạo} mà Trí Khải nói đến qua các đoạn văn theo sau thì không chỉ cho Đạo như một {thánh phẩm hoặc thực tại t i thượng}(như Bồ Đề), nhưng là những đoạn đường chông gai hoặc cõi tái sinh, từ chữ gati (luân hồi) hơn là chữ bodhi (Bồ đề) trong Phạn văn. Như vậy, Trí Khải đã loại bỏ những l i đi (đạo) sai lạc, thiểu [trí], và những tìm cầu trái nghịch, với mục đích làm sáng tỏ chân {đạo} khi con người tìm đạo Bồ Đề, tức giác ngộ của một vị Phật. áu l i đầu tiên trong s mười con đường sai lạc thì cũng không khác với sáu cõi luân hồi từ địa ngục cho đến ngạ quỷ.

5 Tam độc-tham, sân, và si trong Phạn văn- ngoại trừ qua l i chuyển ngữ của

Trung Hoa, chữ dvesa (thù ghét) trở thành {sân hận}.

6 Chan-jan (Trạm Nhiên) (T46.160c25-26) ghi chú: [Câu]{C gắng làm chủ được chúng nhưng chúng không chịu đứng yên} có nghĩa rằng hành giả áp dụng Chỉ nhưng không thể an định hoặc khiến chúng dừng lại. {C gắng bứng tận g c chúng, nhưng chúng không bật rễ} có nghĩa rằng hành giả dùng Quán nhưng không thể phá vỡ hoặc bôi xóa được chúng. 7 Mười hành vi ác là: sát sinh, thâu đạo (trộm cắp), tà dâm, vọng ngữ, lưỡng thiệt, ác khẩu, ỷ ngữ (nói lời bẩn thiểu), tham dục, sân khuể (nóng giận, theo Phạn văn), và tà kiến. Theo Đại Trí Độ Luận (T25.663a), [mười hành vi nầy] có thể tác dụng ở ba mức độ: nặng nề thì [quả báo] tương ứng cõi địa ngục; không nặng không nhẹ thì tương ứng cõi súc sanh; và nhẹ thì tương ứng cõi ngạ quỷ.

8 Câu chuyện của năm hoạn quan được ghi lại trong kinh Maha-maya (T17.583c). Những người nầy trước kia là năm vị tỳ khiêu, trong một nạn đói làm ra vẻ người hiền, giả dạng tọa thiền, nhưng thật sự trong tâm chứa đầy tà ý. Dù rằng họ thành công trong mưu đồ tạo dựng được một l i s ng thoải mái [về vật chất] cho chính bản thân họ, nhưng phải chịu quả báo đọa địa ngục trong nhiều kiếp. au đó họ lại tái sinh vào những cõi thấp kém, và cu i cùng được thọ sinh làm người- b n người sinh làm hoạn quan khiêng kiệu trong một vương qu c, một người sinh làm kẻ chùi dọn phòng vệ sinh. Tất cả những người nầy vẫn giữ lòng ch ng báng Phật pháp, cho đến khi được Phật khai tâm.

9 Con đường hoặc cõi lửa, l i máu, đường gươm tương ưng với ba nẻo thấp nhất trong sáu cõi luân hồi- tức địa ngục, súc sanh, và ngạ quỷ.

10 Từ kinh Niết Bàn, T12.812a, Đề Bà Đạt Đa đã c công thuyết phục Phật để ông ấy cai quản tăng đoàn, dù không được như ý mu n, nhưng ông vẫn tự động làm việc ấy mà không xin phép Phật, vì vậy phạm vào tội {phá hoại tăng đoàn} là một trong năm trọng tội mà ông đều đã phạm phải.

11 Theo Chan-jan (Trạm Nhiên) (T46.161c22-26) là tên gọi chung cho các phương xa ở Bắc, Nam, Đông, và Tây.

12 Từ Đại Trí Độ Luận, T25.63c-64a, 82b, Makandika được nhắc đến như một người lập ra một tín điều rằng nếu ai chỉ thấy được thân của vị lãnh tụ giáo phái nầy thì chắc chắn sẽ chứng đắc tịnh đạo. Đức Phật bác bỏ l i giảng dạy nầy, và nói rằng đạo không phải là cái có thể chứng ngộ được chỉ bằng vọng kiến, truyền th ng, kiến thức, hoặc quy chế luân lý, mà cũng chẳng phải là không cần đến những thứ nầy, nhưng thực sự từ sự thoát ly những trói buộc. Makandika tranh cãi lại rằng có thể đạt được bằng không lời. Đại Trí Độ Luận dẩn chứng những bài kệ về l i thấy trái đạo của Makandika và sự bài bác của Phật trong Atharvargita (T4.180), phần tiêng Pali có thể tìm đọc trong Magandiya-sutta of the Suttanipata. 13 Năm đức hạnh của đạo Khổng, mặc dù Chan-jan (Trạm Nhiên) (T46.162a23)

luận về {sự phô trương} với tham cứu đặc biệt chương 38, tập Lão Tử. 14 Trong đó, mười thiện nghiệp được tu tập ở mức độ thấp hơn.

15 Đó là ba cõi địa ngục, súc sanh, và ngạ quỷ. 16 Chan-jan (T46.162b12-13) nói về con đường nầy: {Hành giả [ít nhất] phải có được tam muội đẳng trì trước khi có thể thọ sinh nơi cảnh giới nầy.} Điều nầy để nói rằng dừng lại tâm loạn động là căn bản của thiền định, là điều cần thiết để tái sinh nơi các cõi trời ắc và Vô ắc cũng như trong những từng trời thuộc cõi Dục. 17 Đầu tiên, ý nầy chỉ cho một trong sáu môn phái phi Phật giáo vào thời Đức Thích Ca Mâu Ni, tên gọi là Jains. Theo Chan-jan (T46.162b14-15), ở đây được dùng trong một nghĩa rộng hơn để chỉ bất cứ môn phái phi Phật giáo nào khác. 18 Phần nầy trong bản văn có thể bị đứt đoạn. {Lục dục} là bảng liệt kê những tham đắm trói buộc vụn vặt vào tướng của thế gian như màu sắc, tướng trạng, dáng vẻ quyến rũ, giọng nói êm dịu, làn da mịn màng, nét mặt đẹp đẽ của nam nữ. Chín pháp thiền về tử thi nát rữa sẽ [giúp hành giả] vượt qua những ràng buộc nầy. Đọc Đại Trí Độ Luận, T25.217a-218c. Đọc tác phẩm ‘Thứ Đệ Thiền Môn’ (Tz’u-ti ch’an-men), T46.535c-537b.

19 Đại Trí Độ Luận ( T25.120c) phân biệt những an lạc đến từ bên ngoài và bên trong. [An lạc từ bên trong] được diễn tả bởi Niết Bàn thường lạc, gi ng như nước không ngừng tuôn chảy từ su i đá khô, không phải từ những vật liệu bên ngoài. ự tương tự của [an lạc từ bên trong] cũng được nói rộng ra đến thiền lạc. Với tam thiền, yếu t an lạc có đặc tính của ba lớp đầu trong b n lớp thiền, nhưng đến lớp thứ tư thì thay vào sự thuần tịnh.

20 Đó là, tâm thực hành tứ Phạm trụ (brahma-viharas) của Phạm thiên: Từ, Bi, Hỷ, và Xả.

21 Những [cõi] nầy, với cõi Dục, tạo thành ba cõi. Theo truyền th ng, cõi Phạm thiên thuộc sơ thiền trong tứ thiền cõi ắc. Lại chia làm ba đẳng vị Phạm thiên. Tuy nhiên, danh từ nầy thường dùng để chỉ chung các cõi trời ắc giới. Ở đây, dường như Trí Khải mu n nới rộng ý nghĩa của danh từ sang đến cõi Vô ắc.

22 Chỗ nầy chỉ cho bộ ba đã được đề cập là giới, định, và tuệ.

23 Nhị Thừa của Thanh Văn và Duyên Giác có đặc tính tìm cầu giải thoát bằng cách diệt trừ những ô nhiễm hữu lậu (asrava) trói buộc con người trong vòng luân hồi. Chan-jan ( T46.162c5-29) ghi chú rằng chỗ nầy vẫn còn thô thiển (và sai lầm)

vì không có ý giải thoát người khác.

24 Chan-jan (T46.162c2-5) giải thích: {‘Cao hơn’ chỉ cho Nhị Thừa, ‘thấp hơn’ chỉ cho A tu la (asura). Vì bản văn nói giản lược về Nhị Thừa, và nhấn mạnh vào cõi thấp hơn. Điều nầy cho thấy rằng nói đến cõi A tu la để phân biệt với các cõi ngạ quỷ và súc sanh. Kinh Pháp Hoa nói đến sáu cõi; kinh Duy Ma Cật nói về năm đường, tùy theo cách phân biệt cõi A tu la hoặc chung hoặc riêng [với các cõi khác].

25 Chan-jan (T46.162c9-11) nói: {theo ‘khuynh hướng chủ động’ không có nghĩa rằng những [khuynh hướng] tâm linh khác không có mặt. Vào giây phút cận kề cái chết, quả báo [sẽ ứng hiện vào kiếp tương lai] đặc biệt có ảnh hưởng từ chiều hướng [tâm linh] chủ động [vào khoảnh khắc nầy]. Như vậy, [chúng ta nói đến] sự phát khởi một tâm thức đặc biệt không có nghĩa rằng chín cái kia hoàn toàn vắng bặt. Vì trong mười chúng ta [thường] nghiêng về một [như chủ yếu], bản văn nói:

‘một bậc’}.

26 Đại Trí Độ Luận, T25.219a. Câu thứ ba không có trong Đại Trí Độ Luận, và thấy rõ rằng Trí Khải đã thêm vào để phù hợp khi nói về ba cõi thấp nhất. Đoạn văn trong Đại Trí Độ Luận nói rộng về tinh thần trong lúc gần cái chết, và sự tác động vào kiếp vị lai.

27 Ẩn dụ nầy rất có thể lấy từ một bản kinh, nhưng không thấy có ghi lại nguồn g c. Đọc Makashikan inyo tenkyo soran (1), p.75.

28 Từ kinh Niết Bàn, T12.660b. Trong kinh văn đặc biệt ví người đoạn thiện căn (xiển đề) với loài tằm [cuộn mình trong kén].

29 Theo Chan-jan,T46.163a.

30 Vì các vị tu theo Tiểu Thừa không độ tha nên chỉ cầu giải thoát cho riêng mình. 31 Chín con đường đầu tiên hợp với từng cặp thứ nhất nầy, đường thứ mười (Tiểu Thừa) hợp với cặp thứ hai. Mặc dù Tiểu Thừa đã được vô nhiễm, vô lậu, thiện, tịnh, giải thoát, và chân lý nhưng vẫn chưa toàn hảo và còn thiên lệch, vì vậy nên gọi là {sai lạc} sánh với {chân} đạo của Đại Thừa.

32 Duhkha, đế thứ nhất trong tứ đế. Chan-jan nói rõ rằng vì những danh từ trên được đưa ra theo từng cặp đ i chiếu, Maha Chỉ Quán trình bày sự giải thích phiến diện của chúng. Những giải thích nầy qua tứ đế có thể được diễn đạt trong một l i so sánh. Chan-jan, T46.5a2-4, nói đến hai cặp đầu tiên: Khổ và Tập đế cả hai đều liên quan đến {ô nhiễm} và {hữu lậu}. Dù rằng Khổ được giải thích trước tiên, nhưng nếu hành giả so sánh với những đế kia, thì bản văn sẽ được đọc là: {Ô nhiễm và hữu lậu biểu trưng cho Khổ đế; vô nhiễm và vô lậu biểu trưng cho Diệt đế.} 33 Theo Chan-jan, T46.163a5-6. {Hóa thành} chỉ cho một ẩn dụ nổi tiếng trong kinh Pháp Hoa (T9.26a; Hurvitz, p.148-155) trong đó giáo pháp phương tiện (Tiểu Thừa) của Phật thì như một cái thành do người đưa đường vì những kẻ tìm kiếm kho tàng mỏi mệt kia mà hóa hiện ra để nghỉ ngơi trên đường đi đến mục tiêu (kho báu). Khi những người ấy đã hồi phục, người đưa đường liền khiến hóa thành biến mất.

34 Đó là, những người tu theo Tiểu Thừa tranh luận để chinh phục lòng tham. Chan-jan, T46.163a8-9, ghi chú: {Nếu được giải thích theo l i đ i chiếu, [bản văn] cũng có thể nói rằng: ‘Ô nhiễm và vô nhiễm là Đạo đế’.

35 Tám đạo, thứ tư của tứ đế. Chan-jan (T46.163a 8-9) nói: {Nếu hành giả chỉ nhìn [theo tứ đế], có thể đọc đơn giản là: ‘thiện’ và ‘tịnh’. Nhưng vì Diệt [đế] sánh với

Tập [đế] nên được nói theo cặp.} 36 Chan-jan ( T46.163a 10-11) nói: {[Cặp đ i chiếu] trói buộc và giải thoát v.v...

có thể được hiểu như trên}.

37 Tam nghiệp gồm có thân, khẩu, và ý. B n oai nghi là đi, đứng, nằm, ngồi.

38 Chan-jan (T46.163a 15-18) nói: {Trước hết, nhìn vào câu hỏi, mặc dù không phạm phải mười cách [thấy sai lầm về phát Bồ Đề tâm] đã đưa ra, bên cạnh vẫn còn có mầm m ng sai lạc đứng chung với nhau. Đ i với câu trả lời, khi hành giả đã thực sự đi xa những mầm m ng sai lạc, và từ đó, hiểu được cảm và ứng từ [cảnh giới] bất tư nghị, thì [sự phát tâm] mới có thể được gọi là chân chính. Bậc thánh đáp ứng với vô ứng, và làm như vậy đến được tứ cơ (chi), người cảm nhận bằng vô cảm, và như thế đó, đạt được b n lợi ích}. 39 Chan-jan (T46. 5a 21-22) giới thiệu người đọc đến với luận đề sâu hơn về cảm và ứng của Trí Khải qua tác phẩm Pháp Hoa Huyền Nghĩa., T33.646c-649c.

40 T14.544b. Đoạn kinh tiếp tục: {Nếu đứa trẻ hồi phục, cha mẹ cũng hồi phục.

Cũng như vậy, chư vị Bồ Tát thương yêu tất cả chúng sinh hữu tình như con trẻ của họ. Khi chúng sinh bệnh, Bồ Tát cũng bệnh, và khi chúng sinh hồi phục, Bồ Tát cũng hồi phục.} 41 T12.724a. Đoạn kinh văn: {Ví một người cha có bảy đứa con, một đứa ngã bệnh. Dù rằng tình thương của cha mẹ đ i với các con không thiên lệch, tuy vậy vẫn đặc biệt hướng về đứa trẻ mang bệnh. Nầy Đại vương, Đức Như Lai cũng vậy. Mặc dù lòng từ bi của Như Lai đ i với chúng sinh bình đẳng, tuy vậy vẫn đặc biệt chiếu c đến những kẻ tội lỗi.} 42 Chan-jan (T46.163a-24) nói: {Pháp tánh vững vàng như núi. Tội lỗi của chúng sinh sâu dày như biển. Nếu hành giả không có đại nguyện và phương tiện thiện xảo thì làm thế nào có thể đến với ngọn núi khó đến nầy và vào được lòng biển khó vào nầy?.} 43 Các phần nầy tương ưng với mục thứ năm và thứ tư trong phần nói về năm hạnh trong kinh Niết Bàn, T12.673b và được nói đến trong những chương sau. Anh nhi hạnh (4) liên quan đến sự thuyết giáo Tiểu Thừa thiếu đại bi đ i với những căn cơ thiếu kém, trong khi chư Phật xem chúng sinh như con trẻ của chư vị. Bệnh hạnh (5) đ i trị những chứng trầm kha khiến chúng sinh khổ.

44 Nguồn g c không chắc chắn; có thể từ một bản kinh thiền nay không còn tồn tại. Như Chan-jan (T46.163b1) ghi chú, b n loại tùy thuận (ssu-sui) và tứ tất đàn như nhau.

45 Mặc dù thường dịch là salvific capacity, chữ Cơ (chi) trong Hoa văn có nghĩa khác biệt trong triết học Trung Hoa mà Anh văn không có chữ tương đương. Trong Lão học hiện đại cũng như Phật học Trung Hoa, chữ Cơ đứng chung với hai từ quan trọng cùng nguồn g c là cảm (kan) và ứng (ying) - như một hệ th ng hoàn hảo để diễn đạt động năng từ đó Đạo (hoặc Phật tánh siêu việt) đáp ứng nhân duyên thuộc thế giới hiện tượng của con người. Như vậy, chữ Cơ diễn tả {vùng ảnh hưởng}, là cái khi thành hình, đưa đến sự n i kết với Đạo hoặc Phật tánh, và vì vậy, cơ cảm biểu hiện hoặc đáp ứng. L i dùng chữ Cơ trong những tác phẩm của Trí Khải, đó là những ph i cảnh mở rộng và pháp Phật hoạt dụng trên căn tánh mỗi cá nhân theo cơ cảm (một chuỗi {thần giao} thích nghi). Vì vậy, chữ Cơ, một cách ẩn dụ, luôn diễn đạt như {[trái] chín} hoặc {xanh non}, {thành tựu} hoặc {dang dỡ}. Khái niệm về {cách cảm}, đ i lại, được mô tả xác thực trong Hoa văn với chữ ken (căn), g c rễ nghiệp, hoặc định nghiệp. Chữ căn thường đi đôi với chữ lợi hoặc độn, thánh hoặc phàm.

46 T25.59b.

47 Tất Đàn thứ ba và thứ tư trong Đại Trí Độ Luận không những cùng ý nghĩa mà còn cùng tên với các pháp tương ưng thứ ba và thứ tư ( như đã nói trong bản kinh thiền không rõ xuất xứ). Nhóm thứ nhất và thứ hai chỉ khác tên gọi; như vậy có từng cặp phù hợp giữa các tất đàn và các pháp tương ưng. Đọc Chan-jan, T46.163a 29-b1. 48 Avaivartya hoặc bất th i chuyển chỉ cho đoạn đường trên đó Bồ Tát không còn lui sụt, chắc chắn chứng đắc Bồ Đề trong tương lai.

49 Chỗ nầy lấy ra từ 20 lý do thuyết giảng kinh Đại Bát Nhã được nói trong chương thứ nhất của Đại Trí Độ Luận (T25.57c-62c). Năm mục lần lượt tương ưng với phần thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm, và thứ sáu.

50 {Năm nhân duyên} chỉ là một tên gọi khác của năm tiểu phẩm làm thành phẩm Đại Ý tác phẩm Maha Chỉ Quán: (1) Phát đại tâm, (2) Tu đại hạnh, (3) Hiển đại quả, (4) Xé lưới nghi, và (5) Quy đại xứ.

51 Chan-jan, T46.163b18-19, nói: {Như năm phần quảng diễn nầy, b n pháp tương ưng, b n tất đàn, và năm nhân duyên đưa ra những phương tiện cảm ứng và thuận hợp với căn cơ, không hề có bất cứ yếu t nào đi ngược lại tâm đại bi và [lòng mong mu n] làm lợi ích chúng sinh.} 52 Đại Tập nói đến ở đây là Trung Luận, T30.39a- tức bản dịch tác phẩm Madhyamaka-karikas và phần chú giải của ngài Cưu Ma La Thập. Về văn bản Phạn văn, phẩm 27 có 30 bài kệ, đ i lại với 31 bài trong bản Hoa văn của ngài Cưu Ma La Thập, bài (thứ 25) và phần chú giải không có trong nguyên bản Phạn. Chan-jan (T46.163b20-22) nói: {[ ự tương quan giữa]{pháp chân thực} và {người nói pháp} cho thấy rằng cái ứng (ying) vi diệu thì khó mà cảm (kan) nhận được.

Những{người nghe được thì khó gặp} nói đến cơ cảm khó phát sinh. Ba chữ {khó có được}[trong Hoa văn] có ý chỉ cho ba điều: {diệu pháp, diệu ứng, và diệu cơ}.

53 Chan-jan (T46. 163b22-25) nói: {[Đoạn kinh] từ ‘như vậy’ giải thích ‘pháp chân thực’. Bất cứ những gì được thuyết qua sự đáp ứng vi diệu từ cơ cảm nhiệm mầu đều đồng với Trung Đạo. Vì lý do nầy, cặp [đ i nghịch] [cùng] là phủ định. Chẳng ‘có’ chẳng ‘không có’ [r t ráo] đồng thời phủ nhận giả và chân [lý]. Mặc dù trên văn từ nói là đồng thời phủ nhận, điểm [chân thực] là sự tương đồng [của những đ i nghịch nầy]}. 54 Trí Khải hiển nhiên hiểu được chữ {chân}, là chữ đầu tiên trong câu trích dẩn, đ i với người nói và người nghe cũng như đ i với pháp, bởi vì nguyên bản cũng như chú giải của Pingala (T30.39a 16-20) đề nghị rằng văn từ chỉ nên dùng cho pháp.

55 Chan-jan, T46.163b26-29, nói: { ự nhắc lại Tứ Tất Đàn đưa những luận đề về {chánh pháp} đến chỗ kết luận. Điểm [chính yếu] nằm ở chỗ cho thấy rằng Tứ Tất Đàn tương tự như khái niệm về nhị đế cũng như cảm và ứng. Do đó, Trung Đạo hiển lộ và thành tựu như chân lý t i thượng. Chỗ nầy khác với [khái niệm] cột trụ về chân [được hiểu là đ i nghịch với giả]. Đó là lý do [những cặp đ i nghịch như trên] đồng thời bị phủ nhận. Như vậy, hành giả phải thấy rằng cảm và ứng không ra ngoài nhị đế.} 56 Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương Tiện (T9.7a) nói: {Chư Phật, Đấng Thế Tôn, vì một đại nhân duyên xuất hiện trên cõi thế gian... vì mu n chúng sinh nghe được tri kiến Phật, và từ đó được thanh tịnh. Xá Lợi Phất, đây là đại nhân duyên mà chư Phật xuất hiện trên thế gian.} Đọc Hurvitz, p.30.

57 Chan-jan, T46.163c2-6, nói: {B n pháp tương ưng có tên từ sự kiện rằng [chư thánh], vì đại bi, theo cơ cảm của chúng sinh. Tứ Tất Đàn có tên từ sự kiện rằng [chư thánh], vì đại từ, [vì lời nguyện của chúng sinh] ban b pháp dược khắp nơi. Đại bi và đại từ là tên gọi khác nhau của cùng một thực thể. Cũng như một cảnh không hề đổi khác, nhưng người đứng ở bên trái liền nói rằng cảnh ở bên phải; khi người đứng bên phải liền nói rằng cảnh ở bên trái. {Năm nhân duyên} thì không gì khác hơn là năm tiểu phẩm [của phẩm Đại Ý trong Maha Chỉ Quán].

58 Chan-jan, T46.163c6-10, nói: { ự hoán chuyển của hai chữ nhân và duyên [có thể giải thích như sau]: Nếu một người dũng mãnh phát tâm giác ngộ, người ấy được nhìn là [liễu] nhân, và thánh là [duyên] nhân, mặc dù tự người ấy có thể lợi ích từ sự đáp ứng của một bậc thánh. Nếu một người có chút ít tâm thanh tịnh, và được thánh nhân khuyến khích [phát tâm giác ngộ], thì sự đáp ứng của bậc thánh là [liễu] nhân, và chúng sinh là [duyên] nhân. [ ự khích động] sinh khởi trực tiếp là nhân; cái hòa hợp kèm theo là duyên.

59 Theo Chan-jan (T46.163c10-11) đây là b n thuận pháp, b n tất đàn, và năm nhân duyên. Năm phần quảng diễn thì bị bỏ lại ở phần toát yếu.

60 Ở đây Trí Khải đ i chiếu pháp tương ưng thứ nhất và thứ hai với tất đàn thứ nhất và thứ hai nhưng không so sánh nhóm thứ ba và thứ tư, vì cả hai ý nghĩa và tên gọi đều gi ng nhau. Chan-jan (T46.163c16-18) nói: {‘Ái dục’ có nghĩa đơn giản là đắm mê và ưa thích. Vì vậy chúng ta đưa vào với [ý tưởng] nhân. ‘Thế giới’ chỉ cho uẩn (skandha) và xứ (ayatana), vì vậy chúng ta đưa vào với [ý tưởng] quả. ‘Thế giới’ có ‘sai khác’ là khái niệm chính, với ‘ái dục’ thì sự chọn lựa không gi ng nhau. Dù rằng nhân và quả có khác, ý nghĩa là một và như nhau. ‘Thích hợp’ xác định người nào thích ứng với pháp nào [đã thành tựu]. ‘Cá tánh’ xác định pháp mà một người có thể ưa thích bằng cách quán sát tánh chất của người nầy. Khi hướng đến người, thì phải chọn lựa pháp thích nghi, khi chọn pháp [trước hết] phải biết rằng người ấy có thể theo với pháp hay không. [Người] ưa thích và [pháp] là đ i tượng ưa thích tạo thành một khái niệm.} 61 Chan-jan (T46.163c22-23) nói: {Ở đây năm nhân duyên phù hợp với các pháp tương ưng và các tất đàn, cho thấy ý nghĩa không khác.} Năm nhân duyên, như đã nói ở phần trên, chỉ cho năm tiểu phẩm thuộc phẩm Đại Ý.

62 Bản kinh thiền không rõ xuất xứ đã nói trên, trong đó có b n pháp tương ưng.

63 Đại Trí Độ Luận, T25.59b.

64 Ở đây, hai tiểu phẩm {Hiển đại quả}thứ ba, và {Xé lưới nghi}thứ tư phù hợp với tất đàn thứ ba và pháp tương ưng thứ ba ( như đ i trị).

65 Chan-jan (T46.164a 4-7) nói: {Một khi chúng sinh có được tam tuệ và tam nhãn trong nhất niệm, họ sẽ hội nhập được bí tạng (pi-tsang). Với chỗ nầy làm nhân, họ sẽ có cơ cảm với sự hiển lộ của chư Phật cho họ thấy rằng bằng cách nào [tất cả] những mục tiêu r t ráo quy về ba tánh đức [Bồ Đề]. ự tu tập của chính họ sẽ viên diệu, và việc hoán chuyển chúng sinh của họ sẽ được thành tựu. Cả hai đều được gọi là {r t ráo}.

66 Không rõ xuất xứ, nhưng Đại Trí Độ Luận trình bày một thứ tự tu tập quy mô liên quan đến Bồ Tát đạo. Trong các luận đề về tiệm Chỉ Quán, Thứ Đệ Thiền Môn (T’zu ti ch’an men), T46.508a-548c, của Trí Khải, những phần nầy lại được đưa ra chi tiết (theo thứ lớp của nguyên bản).

67 Chan-jan, T46.164a9-11, nói: {Tâm giác ngộ đưa đường hành trì, như cành lá phải từ g c rễ. Và hành khiến nguyện thệ được tròn đầy, như g c rễ phải ích lợi cành lá. Mặc dù g c và ngọn khác nhau, nhưng hội hợp để sinh ra cây giác ngộ.} 68 Buddnusmrti (niệm Phật) là tu tập nhắc nhở tánh tướng của chư Phật, đồng thời tụng đọc hồng danh chư Phật. Đặc biệt nhấn mạnh vào sự xướng danh liên tục, gọi là Tịnh Độ Tông, về sau phát triển lớn ở Nhật Bản. Chan-jan (T46.164a11-13) nói: {Tứ tam muội được xem là ‘phổ’ vì bao gồm đầy đủ pháp hành trì. Nghĩ nhớ đến chư Phật chỉ là một trong nhiều pháp tu tập, vì vậy gọi là ‘thù thắng’.} 69 Chan-jan (T46.164a 20-21) nói: {‘Quả và báo’ có ý nghĩa [bù trả] liên hệ đến [cả hai] chánh [nhân] và duyên [nhân]. ‘Duyên’ phải có phần hổ tương của ‘chánh’ [báo]. ‘Báo’ [hậu quả và ảnh hưởng của nghiệp] phải có phần hổ tương của ‘tập tục’ [hậu quả và ảnh hưởng của nghiệp]. Vì vậy, ‘quả và báo’ gồm cả hai cặp.

{Tập}(hsi) và {báo}(pao) là hai trong sáu nghiệp nhân được phân biệt trong hệ th ng A tỳ đàm. Nói một cách luận lý thì ảnh hưởng của tập tục được nhìn như là ảnh hưởng đưa đến quả của cùng bản nhân; báo được nhìn như ảnh hưởng đưa đến quả khác với bản nhân. Hai loại nầy được Trí Khải khai triển trong tác phẩm Thứ Đệ Thiền Môn (T46.494a-c), MaHa Chỉ Quán (T46.112a-b), và Phương Đẳng Tam Muội Hành Pháp (Fang-teng san-mei hsing-fa) (T46.946b-947a) của đại sư. Bản dịch Anh ngữ đi theo l i hiểu và cách dùng chữ đặc thù của Trí Khải: tập nhân và tập quả diễn đạt tâm trạng chủ quan hoặc trạng hu ng cảm xúc tồn tại lâu dài như một phần của chính tiến trình tâm linh. Chúng là chánh (cheng) bởi vì tác nhân của chúng làm thành tinh thần và thể chất một cá nhân. ﾁ nh hưởng và quả của nghiệp báo liên quan đến sự thành hình hoặc sự chín muồi của hạt gi ng từ những biến động hoặc tạo tác đặc thù. Bởi vì chúng liên hệ một cách trực tiếp đến sự tương tác với người khác và cảnh giới chung quanh nên gọi là duyên.

70 Bodhisattvaniyama. 71 Từ kinh Pháp Hoa, T9.5c, (Hurvitz, p.23). Đây là một trong mười như-thị từ đó Trí Khải khai triển pháp tánh trong thuyết {nhất niệm tam thiên} của đại sư. Ở đây được dùng để nói đến chương cu i của phẩm Đại Ý- là cái thứ năm trong năm nhân duyên. Chan-jan (T46. 164a 26-27) nói: {Phát đại tâm là g c, quy [đại xứ] là ngọn.} 72 Chan-jan (Trạm Nhiên) khởi đầu một lý luận hy hữu về ý nghĩa của Chỉ và Quán đ i với cấu trúc của phẩm Đại Ý như một kh i. Tôn giả kết thúc với nhận định- rất gi ng với những điều thấy trong phần mở đầu của phẩm nầy (T46.158c29-159a) -từ những đã giả định riêng rẽ {một hình thức Chỉ và Quán vượt ra ngoài ba loại [như thường thấy]}. Cần nhắc lại rằng điểm nầy nhấn mạnh sự kiện rằng sự giải thích về ba loại Chỉ Quán thuộc Thiên Thai Tông của Chan-jan là một l i giải thích đặc thù trong nhiều l i giải thích vào thời đại của tôn giả. Chan-jan (T46.164b2-11) nói trong đoạn nầy như sau: {Ở đây bao gồm ba hình thức Chỉ Quán. Những phần nói về cảm và ứng hầu hết không bao gồm cả ba. Nhưng nếu ý chỉ của đoạn văn thu hẹp lại, [đôi khi mạch văn] chỉ dùng một loại [Chỉ Quán], như trong mục tứ thệ nguyện và lục tức theo sau ... Hoặc có khi cả ba và một đều được dùng như trong đoạn văn hiện tại. Khi một [pháp Chỉ Quán] được dùng, đó là tổng [giải]. Khi ba [pháp] được dùng, gọi là biệt [giải]. Nếu người đọc không nắm được chỗ nầy, người ấy có thể sinh tâm ch ng báng.

Vấn: {Tại sao cần phải xác định Chỉ và Quán?}.

Đáp: {Ba pháp nầy, như một kh i, là điểm cao nhất của tất cả [giáo và hành]. Bởi vì văn mạch chủ yếu trong năm tiểu phẩm [thuộc phẩm Đại Ý] bàng bạc khắp nơi, những đoạn văn từ chỗ nầy sang chỗ khác có khi dùng ba, có khi dùng một để lập luận. Hơn nữa, bản văn [MaHa Chỉ Quán] nầy mang theo tất cả những đề tài Chỉ

Quán.} Đây không phải là điểm mà trong đó không [nói đến danh tự] Chỉ Quán. [Vì nó liên quan đến đạo như toàn kh i], hành giả không nên nghĩ rằng nó luôn hướng về một phương pháp hành trì thuộc lãnh vực tôn giáo bất cứ chỗ nào nó kết luận [một mục] về Chỉ và Quán. Thí dụ, trong [các mục nói về] ‘lý’ và ‘danh tự’- [là hai phần đầu] trong lục tức- cả hai đều kết thúc với Chỉ và Quán, như đoạn văn đang nói đơn thuần về cảm và ứng. Làm thế nào hành giả có thể giải thích được [từ bản văn] rằng có một pháp [Chỉ Quán] riêng biệt bên ngoài ba pháp [thường] nghe thấy?}.

73 Chan-jan (T46.164b17-18) nói: {‘Dần dần’ chỉ cho tiệm tiến; ‘liễu đạt’ chỉ cho đ n; ‘hỗn hợp’ chỉ cho bất định [Chỉ và Quán]}.

74 Chan-jan (T46.164b22) nói: {Vì mỗi tất đàn trong tứ tất đàn và [mỗi nhân duyên] trong năm nhân duyên được đưa ra trong m i tương phản với nhau, đó là tiệm [Chỉ Quán]}. 75 Chan-jan (T46.164b22-23) nói: {Vì một và b n pha trộn vào nhau, đây gọi là bất định [Chỉ Quán].} 76 Chan-jan (T46.164b22) nói: {Vì trong một pháp, tất cả pháp đều có đủ, đây là viên đ n [Chỉ Quán].} 77 Chan-jan (T46.164b27-c1) nói: {Vì đoạn văn nầy tương ứng phát tâm [giác ngộ] với Quán, dừng vọng với Chỉ, hành giả nên biết năm nhân duyên [của phẩm Đại Ý], hơn nữa, b n pháp tương ưng, và b n tất đàn không có bất cứ nghĩa nào mà không bao gồm trong phát tâm [giác ngộ] và dừng vọng. Cũng vậy, ba loại Chỉ Quán cũng không ra ngoài phát chân tâm và dừng vọng. Như vậy, hành giả nên biết rằng [sự tương quan] giữa một và ba [loại Chỉ Quán] trình bày duy nhất [sự khác biệt giữa] các [ph i cảnh] tổng và biệt, [và các trục tôn giáo thì không khác]}. 78 Đó là tiểu phẩm I, Phát Đại Tâm.

79 Đó là tiểu phẩm II, Tu Đại Hạnh.

80 Đại phẩm VIII. 81 Chan-jan (T46. 164c10-12), nói: {‘Nghịch’ có nghĩa nghiêng về hoặc Không hoặc Giả. Nói rằng ‘hai cực đoan’ vì [những cực đoan] nầy thì ‘nghịch’ đ i với trung [đạo] hoặc quy về lý. Vì cái ‘theo sát’ với thực tại được gọi là ‘vi diệu’}. 82 Đại phẩm IX. 83 Những cảnh giới cao nhất hoặc các cõi của mười pháp giới.

84 áu cảnh giới hoặc sáu cõi luân hồi cùng các cõi của A la hán, Duyên Giác, và

Bồ Tát. 85 Chan-jan (T46.164c27-165a2), giải thích: {Ban b đ n và tiệm một cách tùy thuận} chỉ cho giáo lý Hoa Nghiêm (Avatamsaka), b n thời A Hàm (Agama), và Bát Nhã ba la mật đa (Prajnaparamita), [tùy thuận theo mức độ chín muồi của thính chúng]. {Hoán chuyển [từ tiệm vào đ n]} chỉ cho thời Hoa Nghiêm [khi tiệm giáo được dùng để diễn đạt viên đạo]. {Hoán chuyển [từ đ n vào tiệm]} chỉ cho thời Phương Đẳng (vaipulya). Những lời ‘lưu thông’ xuất hiện ở cu i mỗi quyển kinh là phần có nghĩa là ‘truyền bá rộng rãi’}. 86 Từ kinh Đại Niết Bàn, T12.616a-b. Cách diễn tả nầy cũng thấy cùng khắp trong kinh Pháp Hoa, T9.31b, 39a, 52a. Chính kinh Pháp Hoa được nhìn như {tạng pháp bí mật của chư Phật}, vì thuyết về diệu pháp của một Phật thừa, là {diệu tánh}của chư Phật (T9.10b). 87 T12.676b-683a. ự diễn đạt về tứ đế là một c ng hiến của Trí Khải phần lớn căn cứ vào danh từ và ý tưởng từ phẩm nầy trong kinh Niết Bàn. Tuy nhiên, những chữ Trí Khải dùng cũng song song với phần luận về tứ đế trong bản kinh Thắng Man (Srimala Sutra, T12.221a 20-b7). B n tầng lớp giải thích về tứ đế lần lượt đồng với Thiên Thai tứ giáo- Tạng, Thông, Biệt, và Viên.

88 Chữ {vô tác}đã được chọn trở lại mục thứ tư nầy trên nền tảng tứ đế trong tác phẩm Pháp Hoa Huyền Nghĩa của Trí Khải (T33. 701b7-8): {Hiện tượng chân thực như-nó-là tức trung [đạo]. Vì không có sự cân phân [về thực tại nầy], nên được gọi là {vô tác [tứ đế]}. Bản dịch Anh ngữ đầy đủ về phần nầy trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa, đọc wanson, Foundations of T’ien T’ai Philosophy, pp.226-234.

89 Hai đế đầu tiên. 90 Đế thứ tư và thứ ba như thường thấy liệt kê. Trí Khải luôn luôn đảo thứ tự, để chữ ‘đạo’ trước chữ ‘diệt’.

91 Theo Chan-jan (T46.165b1-3) đây là b n tướng diễn tả hiện trạng sinh, trụ, dị, và diệt của tất cả pháp, trừ mục thứ hai là trụ. Chan jan giải thích chỗ tr ng nầy khi nói rằng {trụ} cũng tan hoại trong {dị} với mục đích tránh làm cho người đọc nghĩ rằng các pháp là {thường}. 92 Chan-jan (T46.165b1-3) : {B n trạng thái của tâm} là b n phiền não căn bản. Bởi vì chúng đi theo b n tướng trạng nầy, bản văn nói là lậu. Chữ lậu không gì khác hơn là vòng sinh tử.} Kogi (1.226) tham, sân, mạn, và si.

93 Đó là, giáo lý Tiểu Thừa đặt trọng tâm vào sự phân biệt rõ rệt giữa các pháp, và đưa ra sự kiện rằng các pháp nầy luôn tuôn chảy và biến dạng.

94 Tứ Đế được giải thích dưới thứ bậc sinh diệt, hợp với Tạng giáo thuộc Tiểu thừa.

95 Hợp với Thông giáo (đọc Chan-jan, T46.165b13).

96 Có thể từ Tâm Kinh do Ngài Cưu Ma La Thập dịch (T no. 251), dù rằng đoạn văn dường như gần với bản dịch phổ thông của Ngài Huyền Trang (T no. 252) là bản Trí Khải ghi lại.

97 Raga, dvesa và moha- ba g c độc là nền tảng của khổ.

98 Thêm chi tiết về Thông giáo, đọc Chan-jan (T46.165b13) Visesacinta-brahma-pariprccha (Tư Ích Phạm Thiên ở Vấn Kinh), T no.586.

99 Theo Chan-jan (T46.165.b19).

100 Theo Chan-jan (T46.165b26-27) hình và tiếng hợp với khổ nhân, bóng và tiếng dội hợp với khổ quả.

101 Cái trước đạt đến Không qua l i chia chẻ thế giới hiện tượng ra từng phần theo với nhau. Cái sau chứng ngộ được Không một cách trực tiếp, như một sự vắng bặt của tự hữu hoặc tự tánh.

102 Ám chỉ ẩn dụ {hóa thành} trong kinh Pháp Hoa, T926a. Đọc Hurvitz, pp.148-

149.

103 Theo nghĩa đen, đây là {những phiền não được tẩy trừ trong l i thấy, và những phiền não được tẩy trừ qua l i hành động. Cái trước đưa ra những vọng chấp từ cách thấy, nghĩ. Cái sau thiên về cảm giác hoặc thói quen.

104 Kinh Thắng Man ( rimala utra, T12.219c-220a) phân loại những phiền não của cách thấy và làm sai lạc vào b n nền móng của vọng hoặc chính: thấy, nghĩ sai lạc (tức hiểu sai tứ đế), và ba cách cảm nhận sai lạc (tức sự trói buộc vào các cõi Dục, ắc, và Vô ắc). Những nền móng vọng hoặc thứ năm và tiếp theo được thêm vào làm nguồn g c của b n cái khác từ vô minh (avidya). Tất cả, trừ vô minh, đều bị hủy diệt bởi Nhị Thừa. Chỉ có Phật mới có thể diệt hoàn toàn vô minh. Trí Khải, dựa vào một phần kinh Thắng Man khai triển thành một hệ th ng gồm ba nền móng của vọng: kiến và tư hoặc, trần sa hoặc, và vô minh. Lần lượt mỗi chỗ ngăn ngại [đi vào] một trong tam đế Không, Giả, và Trung.

105 Cái thứ hai trong ba nền móng vọng hoặc của Thiên Thai Tông. Chan-jan (T46.165c7-8) nói: {Bụi (trần) và cát (sa) ở đây [nhấn mạnh] vào sự ngăn ngại không biết được vô lượng [pháp]. Vì bị trói buộc vào Không và Diệt, các hành giả thuộc Nhị Thừa chưa có phương tiện thấy được muôn vàn khía cạnh của huyễn hữu nhiều như s cát [sông Hằng]. Bồ Tát ở ngoài sự trói buộc của Không, chứng ngộ Giả đế, và vì vậy có phương tiện thích ứng giữa vòng sinh tử.

106 Cái thứ ba trong tam hoặc. Bằng cách loại trừ vọng hoặc nầy, Bồ Tát diệt vô minh là cái che mờ trung đạo, và đạt đến Phật tuệ.

107 Liên quan đến Viên giáo.

108 B n qu c độ hoặc cảnh giới tùy thuận với tam thân Phật và b n thứ lớp trí tuệ phát triển: Phàm Thánh Đồng Cư Độ là nơi có cả phàm lẩn thánh; Phương Tiện Hữu Dư Độ là cõi Thanh văn, Duyên giác; Thực Báo Vô Ngại Độ là cõi của Bồ Tát; và Thường Tịch Quang Độ là cảnh giới của chư Phật. Về ba thân Phật, Báo thân (pao-shen) và Pháp thân (fa-shen) tương hợp với cõi thứ ba và thứ tư, trong khi hai ứng thân (ying-shen)- thượng và hạ phân biệt theo cõi thứ nhất và thứ hai trong b n cõi. Đọc Muranaka, p.350. Về nguồn g c của hệ th ng nầy, đọc Ando, Tendai-gaku, pp.160-164.

109 Chan-jan (T46. 165c17-19) giải thích: {Giáo pháp được thành lập qua sự thích ứng với cơ cảm; và vì mức độ cơ cảm có khác nhau, giáo pháp cũng khác nhau. Bởi vì các qu c độ phù hợp với giáo pháp trên căn bản cao, thấp và s lượng [giáo pháp có mặt], nên gọi là {tung}.

110 Đó là sự giải thích về vô sinh, vô lượng, và vô tác tứ đế thuận theo Tạng,

Thông, Biệt, và Viên.

111 Những giải thích về vô lượng và vô tác tứ đế hoặc Biệt giáo và Viên giáo.

112 Vô tác tứ đế hoặc Viên giáo. 113 Điều nầy có nghĩa rằng các qu c độ cũng thuận với tứ giáo. Tuy nhiên, chỗ vừa vặn không phải là chỗ t t đẹp, vì cõi thấp nhất cho kẻ phàm, cõi thứ hai cho Tiểu Thừa, trong khi giáo pháp thấp nhất trong tứ giáo chỉ Tiểu Thừa.

114 Pratiyasamupada.

115 Đây là những con s 3-7 và 11-12 trong 12 s . Trong A tỳ đạt ma, nhóm thứ nhất được nhìn như quả (khổ) trong kiếp hiện tại, và nhóm thứ hai là quả trong kiếp vị lai.

116 Những s 1-2 và 8-10 trong 12 s . Nhóm thứ nhất là nhân trong kiếp quá khứ;

nhóm thứ hai là nhân trong kiếp hiện tại.

117 Phần nầy là T12.768c. Thực sư, bản kinh phân biệt b n loại hoặc b n thứ bậc trí tuệ quán sát được nhân và duyên. Phần n i tiếp của Trí Khải về các loại trí nầy được trình bày trong những dòng theo sau.

118 Phẩm 24, bài kệ thứ 14, Trung Luận, T30.33b: {Bất cứ pháp nào từ nhân duyên sinh, tôi nói đồng với bất hữu (inexistence) [Trí Khải dùng chữ ‘Không’(emptiness)]. Nó cũng là giả danh. Đây cũng là nghĩa của Trung đạo.} 119 Ở đây, Trí Khải đã hòa hợp b n dòng kệ nổi tiếng với b n thứ bậc chú giải về tứ đế. Chan-jan (T46.166a17-18) nói: {Hơn nữa, nhân và duyên là nền móng của tất cả các pháp; nhưng, vì sự khác biệt trong đường l i quán chiếu, nên có [ba cái thấy hoặc ba đế] Không, Giả, và Trung. Như vậy, trong khi có những khác biệt về giáo lý mà hành giả chứng ngộ, chúng không khác trong sự quán chiếu [chung] về nhân và duyên.} 120 Kogi (1.241) nghĩ rằng {hành}(samskara, móc xích thứ hai) nên được thêm vào vô minh ở đây. 121 Kogi (1.241) nhắc lại Koroku với quả mà thức nên được thay cho hành ở đây. 122 Từ bài luận tụng đến phẩm I, bài kệ 1 và 2 trong Trung Luận (T30.1b) được phân đoạn. Hai phẩm sau cu i của tập luận liên quan đến mười hai nhân duyên và các l i thấy sai lầm. 123 Đó là phẩm 24, bài kệ 14; T30.33b.

124 Kogi (1.242) nhìn sự khác biệt nầy thực ra chỉ là tạm thời- mười hai nhân duyên đưa ra sự phân biệt giữa quá khứ, hiện tại, và tương lai, là cái không rõ rệt với tứ đế.

125 Chan-jan (T46. 166b6-9) nói: {Tứ đế là lý (li). Không khi nào phát tâm mà không lấy lý làm điểm tựa. Vì lý do nầy, khi nói về mười cách [phát tâm, bản văn] đặt lý ở chỗ đầu tiên.} 126 Đó là sự khủng b , phá hoại pháp Phật.

127 Trong đoạn văn theo sau, chỉ thấy Trí Khải nói về b n trong mười trường hợp. Bản văn của Trí Khải kể ra mười, theo Chan-jan (T46.166b10-27) đưa ra một sự giản lược nhiều bảng liệt kê tương tự tìm thấy trong những bản kinh khác nhau, gồm có: Dasabhumika-vibhasa astra (Thập Địa Luận) (T26.35a-b), Upasaka-sila utra (Ưu Bà Tắc giới) (T24.1035b), Avatamsaka Sutra (Hoa Nghiêm kinh) (T9.

450b), và Ta-fang-pien fo pao-en ching (Đại phương tiện Phật báo ân kinh)

(T3.136a-b).

128 {Lý} ở đây có nghĩa là học thuyết tứ đế. Trong phần tiếp theo sau, Trí Khải c ng hiến một đoạn văn giải thích qua từng phần trong tứ đế.

129 Chan-jan (Trạm Nhiên) chỉ ngay rằng mặc dù cách mô tả nầy dường như gi ng giáo lý Đại thừa, nhưng thực sự vẫn còn nằm ở thứ bậc thuộc Tạng giáo Tiểu thừa- tức { inh Diệt Tứ Đế}. Chan-jan (T46.166c20-25) nói: {Ở đây Tạng giáo cũng nói rằng pháp tánh là như-vậy, và [trong l i nhìn nầy] thì cũng không quá khác xa Biệt [giáo]. Vì lý do nầy, chúng ta nên nhận ra sự khác biệt giữa Giả [nghĩa của] pháp tánh và Chân [pháp tánh]. Vì Tạng giáo nhìn { inh [của khổ] không thể làm nó ô nhiễm, và Diệt không thể làm nó thanh tịnh}, thì phải có một pháp tánh là cái trang nghiêm vượt trên tứ đế.} 130 Kogi (1.247) và ‘Makashikan inyo tenkyo soran’, p.76 nói rằng xuất xứ của đoạn nầy là từ kinh Niết Bàn. Mặc dù nghĩa gi ng nhau, nhưng Maha Chỉ Quán hoàn toàn tách rời đoạn văn kinh trên.

131 Chan-jan (T46166c27-a1) chú thích: {Ẩn dụ về băng và nước gi ng như Viên giáo. Tuy nhiên ở đây, băng chỉ tượng trưng cho nhân quả trong sáu cõi [thuộc tam giới]. Pháp tánh là chân như thì biểu trưng là nước, kết thành [hình dáng khác với băng]. Mặc dù tên gọi tương đương, [công dụng của ẩn dụ ở đây] vẫn không chỉ rõ được tam đế và ba ngàn cảnh giới mà chính nó là tâm thể.} 132 Visesacintabrahma-pariprccha utra (Tư Ích Phạm Thiên ở Vấn Kinh), T15.39b29. Trong phần chú giải trước (T165b13), Chan-jan ghi nhận bản kinh nầy rất gần với Thông giáo- là giáo pháp liên quan đến Vô inh Tứ Đế.

133 Đó là hàng phàm phu (prthagjana).

134 Hai cực đoan của hữu và bất hữu, sinh và vô sinh.

135 Hoặc Tathagatagarbha sutra (Như Lai Tạng), T16.457c. Bản kinh nầy thuyết về mười ẩn dụ nổi tiếng (trong những ẩn dụ khác) trình bày về Như Lai tạng hoặc hạt gi ng Như Lai có trong tất cả chúng sinh.

136 Chan-jan (T46.167a 2-4) nói: {Trong Biệt giáo, lý của pháp tánh ‘vượt trên hai cực đoan’. Hai giáo pháp trước (Tạng và Thông giáo) vẫn còn nắm bắt hữu và bất hữu. Ẩn và hiển [chiếu rạng] qua mười ẩn dụ trong bản kinh Như Lai Tạng có vẻ gi ng như [ẩn dụ dùng trong] Tạng giáo. Tuy nhiên, [cái thấy về] lý tánh thì hoàn toàn khác biệt.} 137 ‘Makashikan inyo tenkyo soran’, p.76, (có thể dựa và Kogi), ghi nhận xuất xứ từ Visesacintabrahma-pariprccha utra (Tư Ích Phạm Thiên ở Vấn Kinh),

T15.41a.

138 Chan-jan (T46.167a 2-4) đưa ra: {Vấn: ‘ ự suy luận về lý [đang nói ở đây khác với tứ đế [đã nói ở trên] khác nhau ra sao?.} {Đáp: ‘ ự kết luận ở trên về tứ đế có ý đưa ra một điều sâu sắc có thể dùng làm điểm căn bản để lập luận. Trong phần nói về lý ở đây, những nét đặc thù được đưa ra liên quan đến pháp tánh. {Đó là để nói rằng] b n hạng hành giả [phát tâm] qua sự suy luận về hai loại pháp tánh. Vì những khác biệt giữa các [phương pháp] thâm sâu và đặc thù, được nhắc lại [vấn đề pháp tánh]}ở đây. Theo Kogi (1.252) ‘hoành’ là tất cả pháp trong mười cảnh giới, ‘tung’ là tam đế. ‘ ự và Lý’ tương đương với muôn pháp, trên mặt nầy, và với tam đế, trên mặt khác.

139 Thực sự, chỗ nầy không tìm thấy trong lục độ ba la mật hoặc trong thập độ. Dù rằng giới học giả hiện đại chấp nhận chữ ‘paramita’ có nghĩa là ‘độ’ hoặc ‘đại hạnh’, nghĩa được dùng theo truyền th ng Trung Hoa là ‘đáo bỉ ngạn’.

140 Chỗ nầy chỉ cho ba mươi hai tướng hảo và tám vẻ đẹp của ứng thân Phật.

Bảng liệt kê của Trí Khải xuất xứ từ Đại Trí Độ Luận, T25.90a-91a. Phần Anh ngữ, đọc Hurvitz, Chih-I, pp.353-361; Dayal, The Bodhisattva Doctrine in Buddhist

Sanskrit Literature, pp.300-305.

141 Đại Trí Độ Luận, T25.90b. Đoạn nầy nói về tướng thứ hai, là tướng ngàn đường chỉ hình xoắn dưới bàn chân Phật. Visvakarman là tên gọi {đấng tạo hóa} hoặc {bậc t i cao}, là Thượng Đế của Vedas (Vệ Đà).

142 Chan-jan (Trạm Nhiên) nhìn hai đoạn nầy như sự giản lược của tứ hoằng thệ nguyện, được nói chi tiết trong phần theo sau tứ đế. Tôn giả nói (T46.167b5- 8) :{[Nói rằng] ‘Tôi nguyện trở nên một vị Phật’ thì tương đương với lời nguyện thứ tư ‘Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành’. [Nói rằng] ‘Tôi nguyện cứu chúng sinh’ thì không khác lời nguyện thứ nhất ‘Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ’. Để cứu được chúng sinh, hành giả phải ‘pháp môn vô tận thệ nguyện học’. Để chứng đắc được giác ngộ như Phật, hành giả phải ‘phiền não vô lượng thệ nguyện đoạn’.

Như vậy, bản văn chỉ nói đến hai trong b n lời nguyện, và hai lời nguyện còn lại.} 143 Chỗ nầy phù hợp với Tạng giáo, giáo pháp thấp nhất trong tứ giáo của Thiên Thai Tông.

144 Chan-jan (T46.167b11-14) nói: {Khi hành giả nhìn tướng hảo của Phật theo Thông [giáo], đó chỉ là vấn đề thấy sự tr ng vắng của tướng trạng tuyệt hảo của Tạng [giáo] trước đó. Như Lai là trang nghiêm, thân tướng tự trang nghiêm. Vì đ i tượng trang nghiêm rỗng lặng, làm thế nào có được [cái gọi là] trang nghiêm. Tướng trang nghiêm và đ i tượng diễn đạt sự nhận thức và đ i tượng nhận thức như được tạo tác từ cái thấy của hành giả. Đ i với cách dùng chữ {rỗng lặng} ở đây, tướng chính nó là {vô tướng}. Nhưng chỗ nầy không được hiểu là [chân] vô tướng. [Nhiều] người đã dùng [ý niệm nầy] quá lõng lẽo. Hành giả nên rất thận trọng về điều nầy.} 145 L i phát tâm nầy thuận với Thông giáo.

146 Chan-jan (T46.167b19-20) giải thích: {Đ i với tướng của báo thân Phật, vì đó là thân như gương sáng [có] từ sự chứng ngộ được pháp tánh, không có bất cứ hình tướng nào mà không ảnh hiện trong đó. Nói rằng ‘chỗ tận cùng của mỗi tướng hảo vượt trên cái thấy của phàm và thánh’ có nghĩa rằng phàm và thánh trong hai giáo pháp trước cũng như những người chưa đến được thập địa trong Biệt giáo thì không thể so lường được chỗ tận cùng của báo thân Phật.} 147 Từ Guhyaka-vajrapani utra (Kim Cang Mật Kinh) trong Ratnakuta (Đại Bảo Tích), T11.54a. Trên đãnh tướng của Phật có ẩn nhục kế (usnisa) vô hình (invisible)

mà ngay cả Phạm Thiên là vị Trời t i cao cũng không thể thấy được.

148 Từ Kim Cang Mật Kinh, T11.54c-57a. Vị đại đệ tử của Đức Phật Thích Ca mu n khám phá âm thanh của Phật [có thể lan truyền] bao xa, nhưng dù cho tôn giả biến hình xa đến đâu, âm thanh của Phật vẫn trong sáng và rõ rệt ví như Phật đang đứng trước mặt tôn giả. Câu chuyện nầy có ghi trong Đại Trí Độ Luận,

T25.127c.

149 Từ Vajracchedika-prajna-paramita utra (Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật), T25.786a. Đây là tập luận về kinh Kim Cang gồm có những bài kệ toát yếu của Ngài Maitreya (Di Lặc) với phần chú giải của Ngài Asanga (Vô Trước). Chan-jan (T46.168a 7-10) giải thích: {‘Vô tướng’ chỉ cho pháp tánh. ‘Trang nghiêm’ chỉ cho [hai sự kết hợp của] trí tuệ và đức hạnh. Trí tuệ và đ i tượng của nó tương thành và hoạt dụng đáp ứng khắp pháp giới. Chỉ những người có cùng mức độ [chứng đạt] mới có thể thấy được cái không trang nghiêm [trang nghiêm]... Đó là chỗ hiểu của

Bồ Tát thập địa Biệt giáo.} 150 Hợp với Biệt giáo.

151 Hợp với Viên giáo. Chan-jan (T46.168a10-13) nói: {Vì Phật tuệ dựa vào Pháp thân, có đặc tính ‘thâm nhập’. Để cho thấy chính Pháp thân là nền tảng và nguồn cội của tất cả tướng, [bản văn] nói ‘ba mươi hai tướng trang nghiêm Pháp thân’. Xa hơn, kinh Hoa Nghiêm thuyết rằng mỗi tướng hảo gần như hư không.} 152 Chan-jan (T46.168a 19-20) tóm tắt các mục từ phát tâm cho đến thấy thân tướng Phật: {Mỗi đoạn văn trong các mục nầy đều bắt đầu với những chữ ‘Khi hành giả thấy Như Lai’. Vì vậy, tất cả đều nhìn Như Lai trong giáo lý Tạng giáo như đ i tượng nền tảng [trong lập luận và quán chiếu]. Tuy vậy, b n ph i ảnh khác nhau trong khái niệm về hình tướng.} 153 Maula-dhyana (Căn bản thiền). B n pháp thiền căn bản và b n vô tướng tam muội (samapatti) từng cái được phân biệt như duyên nhân hoặc viên chứng hoặc phần chứng tùy theo thứ bậc thiền định chỉ chế ngự hoặc đã hoàn toàn diệt được phiền não.

154 Chan-jan (T46. 168a26-29) giải thích : {Chỗ nầy cũng gi ng như khi một người làm trò ảo thuật nói thì cái bóng của người ấy cũng nói, khi người ấy lặng im thì cái bóng cũng lặng im. Nói và nín đã vậy thì những hành động khác cũng như vậy. [Cho thấy rằng] không có hành động [tự lực] của riêng nó.} 155 Đ i với cõi địa ngục thấp nhất và cảnh trời cao nhất thuộc cõi ắc.

156 Chan-jan (T46.168b15-16) nói: {Vì ở đây hành giả nương vào lý nên khác với Tạng giáo hành giả nương vào vào căn bản thiền. Cũng vậy, bởi vì không có tướng nhị nguyên nên khác với Tạng giáo là nơi hành giả chuyên tâm vào một hiện tượng và làm sinh khởi hiện tượng đó.} 157 Chan-jan (T46.168b21-24) đưa ra: {‘Garbha’ ở đây có nghĩa lý tánh (li-hsing).

[Như Lai Tạng nầy] không thể tự hiển lộ sự chuyển đổi [như nó là]. Hành giả phải đến được thập địa, làm đầy đủ duyên lực và lộ bày chân tu trước khi hành giả có thể đến được những loại chuyển hóa nầy. Chỗ nầy hoàn toàn khác với căn bản [thiền thuộc Tạng giáo] và lý vô sinh [nền tảng của Thông giáo]. {Tam muội tương viên}(perfect equipoise of samadhi) có nghĩa là bậc thứ nhất trong [mười] địa, hành giả làm việc Phật làm trong một trăm cõi nước khắp mười phương. } 158 Chan-jan (T46. 168c4-5) nói: {[Danh từ] ‘thần biến’ không những chỉ cho thân [ứng hóa]. Tất cả những thiện xảo về khẩu và ý cũng là ‘thần biến’.} 159 Chan-jan (T46.168c23-24) nói: {Bắt đầu từ đề mục nghe [giáo pháp] sinh diệt [tứ đế] nầy, và tứ giáo [sẽ được lần lượt trình bày]. Từng phần tuần tự sẽ được giải thích qua b n l i nhìn khác nhau.}Như vậy, mỗi giáo pháp [được diễn tả qua tứ đế] lại được giải thích qua tứ giáo, từ đó đưa ra mười sáu l i nhìn.

160 Chỗ nầy thuộc Tạng giáo (tức sinh diệt tứ đế). Chan-jan (T46.168c25-28) nói:

{ inh có trong diệt, cho nên [bản văn] nói: ‘luôn luôn mới’. Vì [tiến trình nầy] mang dấu vết của tứ tướng [sinh, trụ, dị, diệt] nên bản văn nói là ‘thay đổi’. Chỗ nầy làm rõ nghĩa khổ đế và tập đế. ‘Giới và tuệ’ tóm lược đạo đế, và ‘giải thoát’ tức diệt đế, cả hai mặt hữu lậu và vô lậu. Tịch là lý của diệt được chứng ngộ.}

161 Từ kinh Niết Bàn, T12.781a.

162 Chỗ nầy thuộc Thông giáo (tức vô sinh tứ đế). Chan-jan (T46.169a 3-4) nói: {Vì không có chủ thể [chứng đắc], nên [chủ thể và đ i tượng] là ‘Không’. [Bởi vì là] Không, [bản văn] nói là ‘Tịnh’. Chủ thể chỉ cho diệt và đạo; đ i tượng chỉ cho khổ và tập. Bởi vì chủ thể và đ i tượng bất nhị nên [bản văn] nói là ‘tịch’.} 163 Chỗ nầy thuộc Biệt giáo (tức vô lượng tứ đế). Chan-jan (T46.169a5-7) nói: {Ở đây, những cực đoan chính nó không thực sự đồng với trung đạo. Hơn nữa, Trung được giả định trên hai nền móng cực đoan [Không và Giả]. Như vậy, qua ẩn dụ theo sau, hoa trung đạo trổ trên mặt nước của hai cực đoan, ánh trăng trí tuệ xuyên [mây] mù và trụ giữa khung trời pháp tánh.} 164 Chỗ nầy thuộc Viên giáo (tức vô tác tứ đế). Chan-jan (T46.169a7-9) nói: {Dù rằng tam [đế] tương nhập [vào nhau], bản tánh của trung [đế] là tất cả [những cực đoan] đồng tịch diệt [và đồng chiếu soi]. ự tương nhập của ba và một [như] viên mãn pháp giới. Tên gọi [chân đế và pháp gìới] có khác, nhưng ý nghĩa thì như nhau.} 165 Chan-jan (T46.169a13-15) đưa ra: {Đá và ngọc, độc dược và lương dược tự căn nguyên không phải là hai thứ khác biệt. Tùy theo mỗi cảnh hu ng chủ yếu khác nhau, mỗi thứ được nhìn nhận và dùng khác nhau. Giáo pháp cũng vậy. Tự nguyên lai v n là tất cả pháp giới [một và như nhau].}

166 Dục, ắc, và Vô ắc.

167 Ph i cảnh và chú thích thuộc Tạng giáo. Chan-jan (T46.169a 17) ghi nhận:

{Đây là b n l i giải thích khi nghe được pháp vô sinh [tứ đế]}. Các Bồ Tát không chứng đắc được vô sinh vì các hình tướng hoại diệt thiên lệch trong Tạng giáo đ i với họ là xấu ác.

168 L i thấy của Thông giáo. Chan-jan (T46. 169a19) nói: {[Từ l i nhìn của Thông giáo] tam thừa cùng chung một đường l i tu trì [diệt phiền não từ l i thấy và làm sai lạc hằng giam giữ chúng sinh trong ba cõi]. Như vậy tất cả chứng được vô sinh.} 169 L i thấy của Biệt giáo. Chan-jan (T46.169a19-21) giải thích: {Nếu vô sinh chỉ tác dụng trên sự diệt trừ kiến và tư hoặc thì nhị thừa ‘có phần’ trong ấy. Nhưng ở đây [theo Biệt giáo] vô sinh được hiểu là diệt trừ căn bản vô minh [là cái che mờ trung đạo]. Như vậy, nhị thừa ‘không có phần’ trong ấy.} 170 Chữ sinh (sheng) được dùng ở đây có nghĩa là sinh ra cũng có nghĩa là phát khởi.

171 Đây là hai loại luân hồi đã được phân biệt trong kinh Thắng Man, T12.219c.

Thứ nhất, ‘phàm phu luân hồi theo định phận’ mô tả thực nghiệm theo nghiệp luân hồi như sinh tử trong sáu cõi c định. Thứ hai, ‘siêu luân hồi’ mô tả luân hồi như phương tiện đồng thời phát khởi và chứng nghiệm bởi chư Bồ Tát là những bậc đã đạt đến chỗ như ý sinh thân với mục đích cứu độ chúng sinh.

172 L i thấy của Viên giáo. Chan-jan (T46.169a22-23) giải thích : {Khi nghe được giáo lý trong Phạn âm a, hành giả liền theo đó mà chứng ngộ được giáo lý trong toàn thể 42 mẫu tự. Đây là giáo lý Viên giáo.} Mẫu tự a , theo Viên giáo, diễn đạt chân vô sinh và sự chứng ngộ trung đạo. 41 mẫu tự còn lại tương đương với 41 quả vị Viên giáo sau sơ trụ, và các nền tảng tư tưởng.

173 Chan-jan (T46.169a23) luận: {Đây là các thứ lớp của b n l i giải thích liên quan đến nghe được vô lượng [tứ đế].} 174 L i thấy của Tạng giáo. Mười sáu chân lý diễn đạt mười sáu tầng lớp diệt trừ tư hoặc đ i với tứ đế thuộc Tiểu thừa. Đó là những chứng ngộ từng phần hoặc toàn phần tứ đế trong cõi Dục (8 mục). Đọc chi tiết trong Mochizuki, Bukkyo daijitten, 3.2288c.

175 Thuộc Thông giáo.

176 Thuộc Biệt giáo.

177 Trần sa hoặc- là cái thứ ba trong tam hoặc do Thiên Thai Tông lập ra- mô tả sự mê đắm trong Không làm cản trở cái thấy được Giả đế và phương tiện hoạt dụng của Bồ Tát.

178 Cái thứ ba trong tam hoặc. Vô minh che mờ trung đạo.

179 Kogi (1.278.279) lầm rằng mục nầy chấm dứt với sự quản thúc và tiêu diệt vô minh, vì dường như không nói gì khác hơn là điểm cao nhất của con đường tiệm tiến thuộc Biệt giáo đã nói trước kia. Như vậy, có vẻ như Trí Khải lướt qua Viên giáo. Để giải quyết sự mơ hồ nầy, Kogi đề nghị rằng câu ‘cả hai quản thúc và tiêu diệt vô minh’ phải mô tả Viên giáo nơi quản thúc và tiêu diệt được hiểu, một cách đồng thời, có nghĩa chẳng quản thúc/chẳng tiêu diệt và tất cả quản thúc và tiêu diệt. Chính Chan-jan cũng không đ i chiếu quan điểm của Viên giáo ở đây là gì.

180 Chan-jan (T46.169b7) nói: {[Ở đây bắt đầu] thứ lớp của b n l i giải thích [khi nghe được pháp] vô tác [tứ đế].} 181 Đó là, Nhị thừa chứng ngộ vô tác theo l i hiểu cá biệt của chư vị. Kogi cho rằng đoạn nầy xuất xứ từ kinh amyuktagama (A Hàm) (T2.85b). Vấn đề nầy còn là nghi vấn.

182 T15.37a. Theo bản kinh ‘Tư Ích Phạm Thiên ở Vấn’ 500 tỳ khiêu nghe Phật thuyết Niết Bàn vô tác, bạch lời rằng: {Chúng con ngày nay đã chứng ngộ chân tánh và tịnh diệt tất cả hành vi ô nhiễm mà vẫn không hành động... Niết Bàn bổn tánh là vô tác. Vì chúng con đã chứng đắc, chúng con nói rằng chúng con hành động [và tạo tác] mà vẫn không hành động.} Câu văn ‘Bồ tát không thể đến được chỗ chứng ngộ nầy’ không có trong đoạn kinh văn nầy, mặc dù các nhà chú giải giả định là ở đây. Chan-jan (T46.169b8-9) nói: {Từ cái hiểu của Tạng giáo về vô tác, Bồ tát không diệt ô nhiễm của họ, và vì vậy, không chứng đắc được vô tác.}

183 Thuộc Thông giáo.

184 Thuộc Biệt giáo. Chan-jan (T46.169b10) nhận định: {Ba mươi [quả vị Bồ Tát đạo] ở trước thập địa là giả [vị]. Chỉ có thập địa là quả vị chánh chân.} 185 Thuộc Viên giáo. Chan-jan (T46.169b11-12) nói: {[Với Biệt giáo] nhị đế [Không và Giả] tô đậm [sụ tu tập ở tất cả] thứ bậc [Bồ Tát đạo] trước [thập] địa (bhumi). Nhưng ở đây, [tất cả các địa và cái nhìn về Không và Giả] được hiểu là đồng với Trung đạo là cái được chứng ngộ trên đường vào thập địa. Như vậy có thể nói rằng ‘giả và chân’ tương đồng với nhau.} 186 Trung Luận (T30.33b) Câu kệ đọc là: {Bất cứ pháp sinh từ căn bản nhân và duyên, tôi nói đồng với Không (bất hữu). Đó cũng là giả danh. Điều nầy, hơn nữa, là nghĩa của Trung Đạo.} Chan-jan (T46.169b15-16) nói về đề mục nầy như sau: {[Ở đây bản văn] luận về sự tương đồng của tam đế trong Trung Luận với mục đích tổng kết b n l i giải thích.} 187 Chan-jan (T46.169b17-20) nói: {Chỗ nầy gi ng như nói về một người ngã từ đỉnh núi đá cao chết trước khi rơi xu ng đất. Chữ ‘thì mới’ có nghĩa như ‘phải là’. Khi hành giả tu tập quán chiếu về vô thường, cũng chưa biết được rằng [vô thường] thực sự đồng với Không, cái nghĩa ‘phải là’ Không đã có sẳn trong đ i tượng. 188 Chan-jan (T46.169b20-23) giải thích: {Có hai loại Giả lập trên căn bản nhân duyên, mỗi loại chính nó tự khác biệt. Có thể nói rằng [cái thấy về] Không và Trung Đạo cũng như vậy. Giả tưởng sai lầm được nói đến ở đây phát sinh qua sự tùy thuận vào vô lượng [nhân và] duyên. Nó không gi ng như những phương tiện giả lập khác nhau chủ định làm lợi ích cho chúng sinh trên nền tảng của Không.} 189 Ucchedavada (Đoạn) và asvatavada (Thường). Chan-jan (T46. 169b 23-24)

nói: {Một trung đạo dưới hình tướng tách rời thường và đoạn cũng được Nhị thừa chứng đắc.. Nhưng vì quả vị Bồ Tát vượt quá xa quả vị của môn đồ tam thừa, chỉ [riêng] được nhận sự khác biệt của cái gọi là trung [đạo].} 190 Đây là l i thấy của Tạng giáo.

191 Từ kinh Niết Bàn (T12.746b); cũng trích trong Upasaka- ila utra (kinh Ưu Bà Tắc) (T24.1034). Khi một con thỏ, một con ngựa, và một con voi vượt sông, con thỏ chỉ bơi được trên mặt nước, con ngựa thì có thể xu ng sâu hơn, và con voi có thể đặt chân vững vàng tận đáy sông. [Ví dụ nầy] lần lượt đưa ra những khác biệt trong sự chứng ngộ pháp tánh của tam thừa như Thanh văn, Duyên giác, và Bồ tát.

192 Chan-jan (T46.169c15-16) nói: {Vì tam đế thật sự có mặt, [l i thấy nầy] không gi ng như l i thấy của Tạng và Thông [giáo]. Như vậy, không phải bị ch ng đ i, nhưng đã có lỗi lầm vì đi theo thứ lớp [tam đế] và chưa thể được gọi là ‘viên’...

Dù rằng tam đế tất cả là Không, tất cả là Giả, và tất cả [đồng với] Trung [đạo], hợp lại chúng vẫn giữ một sự kế tiếp.} 193 Chan-jan (T46.169c18) nói: {Từ tâm Không, hành giả đi vào Giả. Vì vậy, đ i bệnh mà cho thu c pháp. Như vậy, cả bệnh lẩn thu c đều đồng với Không.} 194 Chan-jan (T46.169c20) nói: {[Đây là] nguyên lý Trung Đạo xa rời tất cả [khái niệm đ i nghịch] cực đoan. Chỗ nầy không gì khác hơn là chân Không.} 195 Chan-jan (T46.169c23-24) nói: {Mặc dù tam đế cũng chỉ là tên gọi, tuy nhiên, có thứ lớp trước sau. Vì vậy, [ba dòng kệ] vẫn riêng rẽ.} 196 Chan-jan (T46.169c24-28) nói: {Rằng ‘ba là tất cả trung’ cũng gi ng như Viên giáo, khi một trung thì tất cả trung. Tuy vậy, một cách tổng quát thì vẫn có thứ lớp, và danh từ ‘trung’ đặt ra trong một ý nghĩa giả danh và phương tiện. Như vậy, tam đế vẫn diễn tả một thứ lớp rõ ràng [cái nầy rõ phân đ i chiếu với cái khác]. Vì [Không] tách rời [những cực đoan] Đoạn và Thường nên gọi là {trung đ i với chân lý}. Thứ bậc nầy thuận với thập trụ. Vì [Giả] không đoạn tuyệt hình tướng khi hợp hòa với cơ cảm nên gọi là {trung qua cơ cảm}. Thứ bậc nầy thuận với thập hạnh và thập hồi hướng. Vì [Trung trụ ở] chân lý chính nơi pháp tánh nên gọi là {trung đ i với thực tại}. Thứ bậc nầy thuận với thập địa.} 197 Chan-jan (T46.170a6-9) nói: {Pháp là đ i tượng [được chứng ngộ]. Chúng ta xác định đ i tượng nầy qua tứ đế. Trên căn bản [tiếp nhận] đ i tượng nầy, phát sinh hiểu biết. Qua sự hiểu biết, nguyện phát sinh. Vì vậy, nguyện được gọi là {phát tâm giác ngộ}. Người trên thế gian ngày nay phần lớn cho rằng ngồi thiền và an tâm (an-hsin) [qua quán chiếu] là phát tâm [giác ngộ]. Những người như thế đó hoàn toàn thất bại trong việc nhận ra đ i tượng dụng công của mình là gì. Họ tuyệt đ i không có được mục tiêu trong tâm, và không hề có bất cứ dấu vết nào là {thượng cầu}. Họ cũng không có một ý tưởng rõ ràng về đại bi, và vì vậy hoàn toàn không [nghĩ gì đến] {hạ hóa}. Vì vậy, hành giả [phải biết rằng] phát tâm giác ngộ nằm trong nền tảng đại bi.} 198 Thứ tự của hai mục sau cu i đảo ngược thứ tự đưa ra ở phần mở đầu đề mục phát tâm giác ngộ.

199 Mặc dù Trí Khải và Quán Đảnh không nói gì nhiều hơn ở đây, trong phần chú thích của Chan-jan (T46.170a10-c9), tôn giả luận chi tiết về những phần còn lại nầy. Chứng kiến sự suy tàn của giáo pháp, thí dụ, có thể phát tâm giác ngộ qua cơ cảm hành giả nương vào để bảo tồn giáo pháp. Thấy người khác làm những việc sai lầm, có thể [phát tâm giác ngộ] vì nhân đó, hành giả hiểu được nguyên nhân của khổ từ hành vi.

200 Theo Chan-jan (T46.170c16-17).

201 Nghĩa đen, {phân biệt cái gì là chủ thể đ i với ba cõi Dục, ắc, và Vô ắc, và cái gì vượt trên ba cõi nầy.} 202 Chan-jan (T46.170c20-23) nói: {Chân lý và pháp tánh khác tên nhưng đồng nghĩa. Những chúng sinh có căn cơ sắc bén hoặc trì trệ thuộc cõi người lầm lạc chân lý. Những chúng sinh có căn cơ sắc bén hoặc trì trệ thuộc cõi trời lầm lạc trung đạo. Hoặc lầm chân lý hoặc lầm trung đạo, dù rằng đ i tượng của sự lầm lẩn và đ i tượng của sự hiểu biết của chúng sinh là một và cùng pháp tánh, sự khéo léo hoặc vụng về trong hiểu biết và lỗi lầm đều khác nhau. Vì vậy mà thành ra b n.} 203 Chan-jan (T46.170c24-27) nói: {‘ ắc bén’ ám chỉ ‘đồng nhất’, ‘trì trệ’ ám chỉ ‘cách ly’. ‘Khế hợp và không khế hợp’ tác động gi ng nhau. ‘Cách ly’ có nghĩa rằng khổ và nguồn cội khổ được nhìn cách biệt với pháp tánh. ‘Đồng nhất’ có nghĩa rằng pháp tánh chính nó đồng với khổ và nguồn cội khổ. Đ i tượng hiểu biết được nhìn là biệt bởi vì chủ thể hiểu biết không khế hợp. Đ i tượng đó được nhìn là đồng bởi vì chủ thể hiểu biết thì khế hợp.} 204 Chan-jan (T46.17a5-6) nói: {Như vậy ý niệm khổ và tập luôn khác với pháp tánh tiêu biểu những người thuộc Tạng và Biệt giáo... Khái niệm khổ và tập đồng với pháp tánh tiêu biểu những người thuộc Thông và Viên giáo.} 205 Từ ẩn dụ về hóa thành trong kinh Pháp Hoa, T9.26a. Hóa thành chỉ là chỗ nghỉ chân trên đường đến với giải thoát, là kho châu ngọc.

206 Theo Murankana, p.78.

207 Câu hỏi nầy đề cập đến từng cặp một-với-một mà Trí Khải đã lập ra giữa tứ giáo và b n dòng kệ (7a24ff), bắt đầu với câu ‘các pháp sinh từ căn bản nhân và duyên’. Người đưa ra câu hỏi hiểu rằng cặp tứ đế đầu tiên có thể được nhìn như nói về pháp hữu lậu, nhưng người ấy khó hiểu được tại sao cặp tứ đế thứ hai cũng lại là hữu lậu.

Chan-jan (T46.171b18-21) nói: {Khổ và tập có những lầm lạc vì căn bản của chúng, và có thể nhìn như nhân duyên. Nhưng đạo và diệt tiêu trừ lầm lạc. Vì sao lại nói rằng chúng cũng từ căn bản nhân duyên?. Câu trả lời theo sau giải thích rằng khổ và tập bị diệt trừ v n từ nhân duyên mà có. [Hơn nữa], nếu không có khổ và tập, thì cũng không thể có đạo và diệt. Cái nầy có từ cái kia; vì vậy cũng là từ nhân duyên.

208 T12.732a.

209 Chan-jan (T46. 171b28-29) giải thích: {Những phương tiện giả lập trước hết được phát triển trong mục đích hiển lộ [r t ráo] thực tại của nhất chân pháp giới.

Vì phương tiện giả được lập ra thay mặt cho sự chân thực, một lằn mức phân chia đã được vẽ ra giữa giả và thực. Với giáo pháp giả và thực [nầy], khả năng thấy hiểu [của mỗi người] sẽ khác nhau. Như vậy, từng cặp một- giả và thực, [căn cơ]

sắc bén và trì độn đã rõ ràng.} 210 Chan-jan (T46.171c2-4) giải thích:{Với tên gọi ‘tứ hoằng thệ nguyện’, ‘hoằng’ có nghĩa ‘sâu rộng’. ‘Nguyện’ có nghĩa ‘hứa giữ hoặc tuyên thệ’. Như vậy nhóm chữ trên có thể được giải thích là ‘tuyên thệ một sự hứa giữ sâu rộng’. Ở đây, hành giả tuyên thệ hoặc giữ gìn sơ phát tâm giác ngộ bằng phương tiện của b n lời nguyện.} Tứ hoằng thệ nguyện xuất phát từ ‘P’u-sa ying-lo pen-yeh ching’ (Bồ Tát Anh Lạc Bổn Nghiệp Kinh) (T no.1485), một bản ngụy tác kinh Phật có thể xuất hiện vào cu i thế kỷ thứ năm ở Trung Hoa. B n lời nguyện nầy được giới Phật tử tụng đọc khắp nơi ở Đông Á vào thế kỷ thứ bảy, gồm có: {Chúng sinh vô biên tôi thệ nguyện độ. Phiền não vô tận tôi thệ nguyện diệt. Pháp môn vô lượng tôi thệ nguyện hành. Phật đạo vô thượng tôi thệ nguyện chứng.} 211 Chan-jan (T46.171c7-11) nói: {Mặc dù việc phát tâm [giác ngộ] đã được nói rộng trên nền tảng chân lý [tứ đế], những người học pháp Phật mà chưa hiểu được nhiều thì chưa thể nhận thấy rằng chính tứ đế phục vụ như đ i tượng của b n lời nguyện. Vì vậy, [bản văn] lại thêm một lần nữa giải thích tứ đế trong tương quan với tứ thệ nguyện.

... Tứ đế là đ i tượng [của trí tuệ]. Từ đ i tượng nầy, phát sinh hiểu biết. Vì vậy, [bản văn] nói: ‘qua sự hiểu biết’. Đ i với ‘b n lời nguyện’ sự phát nguyện phát triển trên nền tảng hiểu biết. Vì vậy, [bản văn] nói: ‘với sự nhấn mạnh trên lời nguyện’. Hơn nữa, vì tứ đế bao gồm nhân và quả, vượt tam thời. Nhưng thệ nguyện đặc biệt gắn liền với những gì sắp đến, nên thuộc về tương lai.} 212 Chan-jan (T46.171c7-11) nói: {Tứ đế liên quan đến lý. Lý vượt ba thời, b n lời nguyện là sự hứa hẹn, và hứa hẹn thì thuộc về tương lai.} 213 Mana-indriya (Ý căn), căn thứ sáu trong lục căn, là chỗ của ý thức và tư tưởng. Trong Hoa văn có thêm nghĩa là ‘dụng ý’ hoặc ‘ý chí’, là nghĩa có thể giải thích [lý do] về sự đồng hóa của Trí Khải về ý thức và phát nguyện. Chan-jan (T46.171c18-21) ghi chú: {Tứ đế thâm nhập ba hoạt dụng [thân, khẩu, và ý], và ba hoạt dụng nầy qua lại thường xuyên trong sáu căn. Vì khi phát nguyện thì không luôn cần đến thân và khẩu, nên có thể chỉ nói đến ý. Tuy nhiên, chỗ nầy chỉ mô tả một cách tổng quát. Nếu hành giả mu n lập luận chi tiết thì phát nguyện liên quan đến cả ba. Ý quy về đ i tượng hoặc chỗ hướng đến; khẩu phát ra lời; và thân tỏ bày những dáng vẻ cung kính.} 214 Chan-jan (T46.171c28-172a2) nói: {Vấn: ‘Trước kia ông giải thích [về sự phát tâm giác ngộ qua] mười loạt thứ lớp. Tại sao bây giờ ông chỉ nói đến tứ đế?’. Đáp: ‘Tứ đế diễn tả [ph i cảnh] phổ quát; mười loạt thứ lớp là [ph i cảnh] biệt thù. Vì lý do nầy, khi giải thích mười đề mục, [tứ đế] được đặt chỗ tiên quyết. Nếu bất cứ mục nào trong mười đề mục nầy thiếu [cái nhìn] về Lý (li) và ự (shih) thì không khác gì ma thuyết. Vì lẽ nầy, một sự phổ cập được đưa ra cho tất cả mười đề mục qua sự tham chiếu biệt thù đ i với ý nghĩa của tứ đế’.} 215 inh, dị, và diệt. Như đã nói ở phần trên, trụ, pháp thứ hai bị lướt qua.

216 Theo Chan-jan (T46.172a21) đ i với đoạn văn nầy, xuất xứ từ T46a 17 nên đọc đúng lại như sau: ‘thành Gandharvas (Càn Thát Bà).’. Chúng gi ng như ảo giác, khi nhìn từ xa tương tự như thành ph với những ngọn tháp.

217 Một trong những tỷ dụ phổ thông tìm thấy trong amykukta-gama (T2.48b)

cũng như trong Pancavimsati ( (T8.217a).

218 Đó là y báo (i-pao) tức quả báo xác định môi trường chung quanh khác với quả báo xác định chủ thể hoặc ngã.

219 Từ kinh Niết Bàn (T12.742c-743a) khi b n yếu t tạo thành thân căn sánh với b n loài rắn độc nh t trong giỏ.

220 Đoạn kinh Niết Bàn, T12.781c, với bổ túc. Chan-jan (T46.172b7-8) luận:

{B n núi mô tả b n yếu t . B n hướng mô tả sinh, già, bệnh, chết.} 221 Những cái thấy điên đảo là thấy thường, lạc, ngã, và tịnh ở những cõi không có [những phẩm tánh nầy].

222 Chan-jan (T46.172b9-11) nói: {‘Hướng đi lên diệt trừ những cái thấy điên đảo’ chỉ cho nhân (hoặc sinh) khổ. ‘L i đi qua vượt biển trầm luân’ chỉ cho chế trừ được [chính] sự khổ. Trong sự biện phân ảo vọng, hành giả phải bắt đầu với thô và tiến dần về tế. Vì vậy nên gọi là ‘trừ diệt theo đường hướng thượng’.} Vì khổ diệt không liên quan đến tiến trình tương đ i, nên gọi là ‘diệt đường ngang’.

223 Kinh Niết Bàn (T12.693b). Bản kinh tiếp tục nói rằng thấy được tứ đế và chấm dứt sự vây bủa trong vòng luân hồi.

224 Từ một ẩn dụ nổi tiếng về căn nhà lửa trong phẩm Thí Dụ, kinh Pháp Hoa, T9.14a-b; Hurvitz, pp.68-69. Người cha thấy các con mình ‘mãi mê chơi đùa’ trong khi căn nhà đang chìm trong lửa đỏ, c gắng dẩn dụ các con đến chỗ an toàn với lời hứa ban cho các thứ xe hươu, xe dê, và xe trâu đang để ở bên ngoài. 225 Theo Chan-jan (T46.172c2) thí dụ nầy lấy từ ‘T’ai-tzu jui-ying pen-ch’i ching’ (Thái Tử Thụy Ũng Bổn Khởi Kinh) (T3.475c). Thái tử Tất Đạt Đa [lúc còn niên thiếu] khởi lòng thương xót khi nhìn thấy vô s sâu bọ chết dưới lu ng cày [trong một cánh đồng], bị loài chim mổ ăn vội vã. 226 Từ ‘Mi-lo hsia-sheng ch’eng-fo ching’ (Di Lặc hạ sinh thành Phật kinh) (T14.42b). Một ngôi tháp ngà đã mở ra trước Ngài Di Lặc như một ân sủng đuợc Ngài đưa qua một vị Phạm thiên nữ. Khi nhìn tòa tháp ngà đổ nát vì vị thiên nữ nầy, Ngài liền chứng ngộ được sự suy tàn của muôn vật, và phát nguyện chứng đắc

Bồ Đề. 227 Nói cách khác, hành giả không chịu sự chi ph i của bất cứ [nghịch duyên] nào trong mười nghịch duyên đã để ra ngoài trong đề mục thứ nhất của phẩm nầy như những hình tướng phát tâm ‘sai lầm’. Chín sự xác định sai lầm đầu tiên về giá trị hiện hữu của con người, và vì vậy vẫn quẩn quanh trong vòng sinh tử. Giải thoát theo Tiểu Thừa vẫn còn là hữu dư Niết Bàn. 228 Căn và thức (hoặc ngã) là năng sinh, tư tưởng là sở sinh.

229 Một đoạn trong những bài kệ mở đầu trong Trung Luận (T30.2b): {Các pháp không tự sinh, cũng chẳng từ sự bảo hộ của cái khác, chẳng từ cả hai, chẳng từ không duyên cớ. Như vậy, hành giả phải biết chúng không từng sinh}.

230 Đại Trí Độ Luận, T25.102b.

231 T15.39a.

232 Từ T12.682c. Theo bản kinh, người phàm chịu sự chi ph i của tứ đế nhưng không hề hiểu biết về chúng. Môn đồ Nhị Thừa hiểu được một phần tứ đế nhưng không nắm bắt được ý nghĩa r t ráo của tứ đế. Bồ Tát lãnh hội đầy đủ ý nghĩa t i thượng trong tứ đế.

233 Có thể từ kinh Lăng Già, T16.491a, mô tả một đàn nai r i loạn vì khát nước, tưởng lầm sóng nắng là nước.

234 Từ Mahasamghika-Vinaya (Maha Tăng Kỳ Luật) (T22.284a). Ở đây, Devadatta (Đề Bà Đạt Đa), trong mưu toan d i gạt tăng đoàn được sánh với chú khỉ đầu đàn nhìn bóng trăng in trong giếng nước dưới một tàng cây. Vì mu n chiếm đoạt bóng trăng, chú khỉ nầy níu nhánh cây trong khi cả đàn khỉ đu theo chiếc đuôi của chú. Chẳng may, nhánh cây gãy, tất cả đều rơi [xu ng giếng].

235 Chan-jan (T46.173b3-5) nói: {Nếu tất cả đều Không, làm thế nào một hành giả xác định được việc hành trì ‘đồng’ [với Không là đúng] và loại bỏ [những cái] ‘bất đồng’ [với Không là sai] bởi vì không hề có cái gọi là ‘không như vậy’ (non-identical) nằm ở ngoài Không. nếu có bất cứ điều gì bị loại bỏ, thì chẳng khác nào chạy vòng quanh hư không để tìm kiếm hư không ở một chỗ khác.} 236 Một ẩn nghĩa lấy từ một ẩn dụ nổi tiếng giữa pháp và chiếc bè, cả hai đều được tạo ra với mục đích duy nhất là đưa người đến được ‘bờ kia’. Đọc Madhyamagama (Trung A Hàm), T1.764b-c; và kinh Pháp Hoa, T8.748b.

237 Tứ Niệm Trụ và Bát Chánh Đạo trình bày pháp hành trì thứ nhất và thứ bảy (thất chi) làm thành ba mươi bảy yếu t giác ngộ. Ở đây ám chỉ tất cả ba mươi bảy phần.

238 Lấy từ Pancavimsati (T8.271b) hoặc Đại Trí Độ Luận, T25.437b. Tu Đà Hoàn và A La Hán là quả vị thứ nhất và thứ tư trong b n quả Tiểu Thừa (hai quả kia là Tư Đà Hàm và A Na Hàm). 239 Chan-jan (T46.173b28-c2) nói: {Pancavimsati, trong chú giải về pháp vô sinh (anutpattika) cho rằng Đạo đế không gì khác hơn là ba mươi bảy yếu t giác ngộ-từ căn bổn vô sinh. ự kiện không có ‘tứ quả’ mu n chỉ rằng Diệt đế thì v n chưa từng sinh. Câu [khởi đầu], ‘theo sau thí dụ nầy’ trình bày sự quảng diễn của bậc đại sư (Trí Khải) về thí dụ nầy: Vì Đạo đế và Diệt đế còn không có, thì làm thế nào Khổ đế và Tập đế có thể có được?}.

240 Chan-jan (T46.173c6-8) luận rằng:{[Đoạn văn] nên được đọc là lòng thương cảm chúng sinh không có bất cứ lý giải rằng chúng sinh không sinh mà sinh.} 241 Khổ có nguyên nhân bên trong (tức bệnh hoạn, phiền não...), và nguyên nhân bên ngoài (tức tội ác, thú dữ, thiên tai...)

242 Chan-jan (T46.173c13) nói: {Đến đây là [b n lời nguyện, như được hiểu từ cái thấy của] vô lượng [tứ đế] thuộc Biệt giáo.

243 Chan-jan (T46.173c20-21) nói: {Đây là tứ đế thuộc Biệt [giáo] bao gồm cả b n [l i giải thích] về tứ đế, với [hai mặt] ngã và nhân [và tiến trình từ] thủy chí chung đưa đến một [phương thức] tu tập thâm sâu. Bởi vì cái mà hành giả phải học thì quá nhiều, nên gọi là ‘vô lượng’}. 244 Từ phẩm Dasabhumika (Luận Về Thập Địa) trong kinh Hoa Nghiêm, T9558c.

Kogi (1.316) cũng trích Đại Trí Độ Luận, T25.276b. 245 Chỗ nầy liên quan đến một đoạn kinh Hoa Nghiêm trong phẩm ‘Kệ tán của chư Bồ Tát trên cung Dạ Ma’, T9.465c: {Tâm gi ng như một họa sĩ đại tài vẽ ra tất cả những cảnh sắc [tụ hội của] năm uẩn. Khắp các cõi thế gian [trong vũ trụ] không một pháp nào mà chẳng từ tâm sinh. Hoặc tâm, hoặc Phật, cả hai không khác. Hoặc Phật, hoặc chúng sinh, cũng đồng như vậy. Tâm, Phật, và chúng sinh- cả ba đều không hề sai biệt. Chư Phật biết rõ vạn pháp đều từ tâm khởi.} 246 Những phiền não từ l i thấy (chien) và ưa thích (ai) tương đương với kiến hoặc và tư hoặc.

247 Chan-jan (T46.174a3-6) nói: {Người họa sĩ tài hoa kia chính mình làm việc của một Bồ Tát. Bàn tay [của họa sĩ] sánh với thể tánh của Bồ Tát trí. Cây cọ vẽ sánh với tâm [lăng xăng] hoặc những trạng thái của tâm [trở thành] đ i tượng [quán chiếu]. Hình ảnh là nhân và quả của sáu cõi [luân hồi]. ‘Xóa sạch những dấu tích cũ’ là diệt trừ nhân và quả [trong sáu cõi]. ‘Quét lên một lớp sơn trắng và vẽ những hình ảnh mới’ diễn đạt Đạo đế và Diệt đế. Lại nữa, tu tập Không sánh với ‘xóa đi những hình bóng cũ’. Quán Giả sánh với việc ‘vẽ nên những đường nét mới’.} 248 Thứ ba và thứ tư, lần lượt từ tứ niệm trụ. Hai cái còn lại (được nói đến ở đây) gồm có thọ niệm và pháp niệm. Chan-jan (T46.174a12-13) nói: {Nếu hành giả mu n nói đầy đủ về Đạo đế, hành giả nên giải thích tất cả bảy phần [của ba mươi bảy phẩm giác ngộ]. Nhưng ở đây, chỉ có niệm được giải thích, và sáu phần kia chỉ lướt qua.} 249 Một lần nữa, thí dụ ‘hóa thành’ lấy từ kinh Pháp Hoa, T9.26a. Hóa thành sánh với thoát vòng luân hồi của Nhị Thừa, theo Chan-jan (T46.174a13-14) chứng được khi diệt được kiến hoặc và tư hoặc.

250 Chan-jan (T46.174a 15) nói: {Trong trường hợp nầy quán chiếu thì tinh xão, và vì vậy, không đi vòng quanh như l i quán chiếu không thích hợp hoặc thô sơ

[thuộc Tạng giáo].} 251 Trong ẩn dụ về ‘hóa thành’ của kinh Pháp Hoa, kho châu ngọc sánh với mục tiêu Bồ Đề t i thượng-là mục đích của Bồ tát Đại Thừa.

252 Đó là Tạng giáo.

253 Nghĩa đen, {[những phiền não đã bị] tiêu diệt [từ cái thấy được đạo] cho đến cái thấy được tánh. Với sự tiêu diệt được cái thấy sai lầm và thấy được thực chất của tứ đế, hành giả chứng được đạo trí và tiến gần đến quả vị thứ nhất trong tứ quả

Tiểu Thừa-tức Tu Đà Hoàn.

254 Tư Đà Hàm. A Na Hàm, và A La Hán.

255 Đó là Thông Giáo.

256 Quả vị ‘Darsana-marga’ (Kiến địa), tương đương với Tu Đà Hoàn. Kiến địa là địa thứ tư trong mười địa thuộc Thông giáo. Phần giải thích dưới dạng Anh ngữ, đọc Chappell, T’ien T’ai Buddhism, pp.119-129; và Hurvitz, Chih-I, pp.260-262.

Hệ th ng nầy được Thiên Thai Trí Khải phát huy trong hệ th ng Thông giáo, dựa vào Pancavimsati, T8.346b, 259c, và Đại Trí Độ Luận, T25.417a.

257 Những quả vị từ địa thứ năm đến địa thứ tám lần lượt trong mười địa thuộc Thông giáo. Địa thứ bảy (Dĩ Biện Địa) cả hai kiến hoặc và tư hoặc trong những hình tướng hiển lộ căn bản đã bị diệt. Quả vị nầy tương đương với quả vị A La Hán của Tiểu Thừa. Tuy nhiên, vẫn còn những tập khí (vasana), và chỉ diệt được khi chứng đến quả vị thứ tám là Bích Chi Phật địa. Địa thứ chín và địa thứ mười tức Bồ tát địa và Phật địa. Như vậy, mười địa của Thông giáo hội họp ba thừa vào một đường ‘chung’.

258 Đó là Biệt giáo.

259 Ở đây trước hết Bồ Tát đoạn kiến hoặc và tư hoặc, chứng ngộ Không đế, ra khỏi ba cõi luân hồi. 260 Ở đây Bồ Tát, vì nguyện đại bi, dùng phương tiện giả lập từ Không, trở lại luân hồi để độ thoát chúng sinh, đoạn được trần sa hoặc, chứng được Giả đế, có thể đồng thời nhìn thấy Không và Giả.

261 Trong mười hai địa còn lại nầy, Bồ Tát diệt căn bản vô minh và hiển lộ thuần trung đạo.

262 Đó là Viên giáo.

263 Mười địa thấp nhất trong năm mươi hai quả vị thuộc Viên giáo, tương đương với ‘Tương tự tức’. Địa nầy đoạn được kiến hoặc, tư hoặc, trần sa hoặc, và vô minh, từ đó đạt đến chỗ thấy được trung đạo viên minh.

264 B n mươi hai quả vị còn lại, hợp với phần chứng và chân như. Ở đây, vô minh dần trừ diệt, trí tuệ trung đạo được rõ ràng.

265 Chan-jan (T46.174b9) giải thích: {B n giáo pháp của tứ giáo, nhân với tứ đế.} 266 Kogi (1.322) trích tác phẩm ‘Maha Chỉ Quán phụ hành sưu yếu ký’ (HTC 99.247) của Trạm Nhiên để giữ vững l i giải nghĩa chữ ‘hsin’ ở đây có nghĩa là niệm hoặc sự nhận biết, và chữ ‘fa’ có nghĩa là pháp (dharmas).

267 Chan-jan (T46.174b13-14) nói: {Ở đây, pháp và tâm giả lập sinh phân biệt.

Hội nhập pháp tánh là cái gọi là ‘vô pháp và vô niệm’}.

268 Có ý nói đến ẩn dụ về người cùng tử trong kinh Pháp Hoa, T9.17b; Hurvitz, p.88. Đứa con của ông trưởng lão bỏ nhà ra đi, lưu lạc, quên mất đường về. au năm mươi năm lang thang đói khổ, tiếp nhận được gia tài. Chan-jan (T46.174b19- 21) nói: {Đ i với l i diễn đạt ‘năm mươi năm lẻ’ chỉ có nghĩa rằng vì quay lưng lại với gia nghiệp, phiền não gia tăng. au khi ch i bỏ Đại Thừa, lưu lạc trong năm cõi. Vì cõi A tu la ở giữa cõi ngạ quỷ và súc sanh nên nói là ‘hơn’ [năm mươi năm]}.

269 Chan-jan (T46. 174c5) nói: {Ở đây, [b n lời] thệ nguyện đưa ra trong [l i nhìn về] vô tác [tứ đế] của Viên giáo. Thể của tứ đế thì không gì khác hơn là tam đế. Vì vậy, tam đế được dùng như những phương tiện tổng quát để biểu thị đ i tượng [trên đó] lời thệ nguyện [thành tựu]. ‘Trong khoảnh khắc khởi niệm’ không gì khác hơn những điều đã nói ở [những phần] trên. Nhưng trí tuệ quán chiếu phân biệt [niệm khởi nầy] thì hoàn toàn khác [với trí tuệ trong ba giáo pháp] trước. Ở đây, ‘một khoảnh khắc của niệm’ chính nó đồng với tam đế, và không còn gì để nói về khoảnh khắc khởi niệm nầy là ‘căn bản sai lạc hoặc hiểu biết’ . Hoặc [hành giả nói cảnh hoặc [nói] căn, tất cả những ph i cảnh [phát tâm] đều là pháp giới. ‘Pháp giới’ chính thực chỉ là một tên gọi khác của chân như.} 270 Chan-jan (T46.174b8-10) và Kogi (1.325) cả hai đều ghi nhận rằng tất cả các pháp và những yếu t đóng vai trò nhân duyên trong việc phát tâm giác ngộ đều đã được nói đến ở đây.

271 Chan-jan (T45.174c11-14) nói: {‘Tất cả các duyên sinh’ chỉ cho nhất niệm và một trăm cảnh giới cùng một ngàn như-thị [pháp] ẩn tàng trong đó. Loại duyên sinh nầy không có tự ngã. Không tự ngã nên là ‘Không’. Nhưng vì cùng lúc đồng với ngàn như-thị [pháp] nên được gọi là ‘diệu giả’. Xa hơn nữa, vì đồng với pháp tánh, nên được gọi là ‘diệu trung’.} 272 Chan-jan (T46.174c14-16) nói: {Dù không phải là ba, mà là ba’ diễn đạt cái Giả. ‘Dù là ba, mà chẳng là ba’ diễn đạt cái ‘Không’. Nếu tiếp tục nói ‘chẳng ba, chẳng phải không phải ba’ thì đó là Trung Đạo. Vì văn bản không có đoạn nầy, tức giản lược.} 273 Chan-jan (T46.174c17-19) nói: {‘Chẳng tụ chẳng tán’ là cùng lúc phủ định [chỗ nầy hiển lộ] trung đạo. ‘Tụ’ chỉ cho Không; ‘tán’ chỉ cho Giả; ‘chẳng không tụ, chẳng không tán’ hoàn toàn phủ định cặp phủ định thứ nhất. Đó là chẳng khác cùng lúc chiếu soi [cả hai cực đoan hiển thị trung đạo]. Cái thứ nhất tương đương với đồng tịch của cả hai [cực đoan]. Cái sau với đồng chiếu của cả hai [cực đoan]}. 274 Đó là năng lực phản chiếu rõ ràng của mặt gương.

275 Chan-jan đưa chữ ‘Một’ vào dòng thứ hai ở đây (T46.175a8) .

276 Từ phẩm ‘Kệ tán của chư Bồ tát trên cung Dạ Ma’, kinh Hoa Nghiêm, T9.465c29. Đọc ghi chú 89 và bài tựa của Kuan-ting (Quán Đảnh). Những phần nầy trở nên nổi bật trong ‘Tam Pháp của Tôn sư Nam Nhạc [Tuệ Tư]’, là pháp [theo hệ th ng Viên giáo của Thiên Thai Tông] tương nhập và tương tức trọn vẹn. Đọc wanson, Foundations of T’ien T’ai philosophy, pp.177-199, bản dịch về những luận đề của Thiên Thai Trí Khải trong ‘ Pháp Hoa Huyền Nghĩa’.

277 T15.52b.

278 T14.544c6.

279 ‘Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hạnh Pháp Kinh’ (Kuan p’u-hsien p’u-sa hsing fa ching), T9.392c. Kinh ‘Quán Bồ Tát Phổ Hiền’ do ngài Pháp Tú (Dharmamitra) dịch vào đầu thế kỷ thứ năm. Vì sự liên quan với phẩm ‘Phổ Hiền Bồ Tát khuyến pháp’ trong kinh Pháp Hoa nên được phổ thông như chính kinh Pháp Hoa.

Chan-jan (T46.175a22-24) nói: {[Danh hiệu của] Đức Phật Đại Nhật được dịch là ‘vô ngại’. Thể của phiền não v n thanh tịnh. Tánh đức Bồ Đề v n đã tự đầy đủ.

Thân tướng và cảnh giới tương tùy lẩn nhau và có khắp nơi nơi. Chỗ nầy làm sáng tỏ [ý tưởng từ] hai bản kinh đã nói đến [ở phần trên] rằng nguyên lý có sẳn trong tất cả chúng sinh thì cùng khắp.} 280 Theo Muranaka, p.91; và Nitta, p.238.

281 Từ kinh Hoa Nghiêm, T9.409c.

282 Kogi (1.330) và ‘Makashikan inyo tenkyo soran’, p.78, cho thấy xuất xứ của đoạn nầy trích từ kinh Niết Bàn, T12.651c, nhưng không lấy nguyên văn. Chan-jan (T46.175a 26) ghi nhận chỗ liên quan với ‘chân không’ và Pancavimsati và Đại Trí

Độ Luận, nhưng không chỉ rõ từ chương nào.

283 Chan-jan (T46.175b1-2) nói: {Bởi vì ‘Không’ chính nó đã gồm thu tất cả tam [đế], nên nói rằng ‘Không đồng với Bất Không’. Vì sao chỉ một mình Không là như vậy. Nó cũng không khác với Giả và Trung đạo. Vậy thì, [bản văn] đưa ra [đoạn văn] về ‘vi trần’ và ‘trung đạo’ [nhằm mục đích trình bày] mỗi [đế] gồm thu tam [đế].} 284 Từ phẩm Bổn Tánh, kinh Hoa Nghiêm, T9.624a và 625a. Cũng thấy trong Ratnagotravibhaga (Bảo tánh luận), T31.827b.

285 Hoặc ‘trong tâm’ (hsin).

286 Kogi (1.331) và ‘Makashikan inyo tenkyo soran’ p.78, ghi nhận ‘ usthita-mati-devaputra-pariprccha’ từ bộ ‘Ratnakuta’ thuộc kinh Đại Bảo Tích (Pao-chi ching, T12.128a) là nguồn g c của ẩn dụ nầy. Tuy nhiên, sự liên hệ thì không rõ ràng.

287 Từ Thủ Lăng Nghiêm tam muội kinh (T15.633b). Ở đây nói rằng chư Bồ Tát thấm nhập sâu đậm vào lục độ, mỗi độ tan loãng vào nhau như nhiều loại hương thơm hòa vào nhau nếu được nghiền nát và làm thành một thỏi.

288 Từ lời tựa của chính tác phẩm Maha Chỉ Quán, T46.1c-2a. 289 Nói cách khác, vô lượng. Chan-jan (T46.175.24-25) luận: { phiền não 84.000, và Phật thuyết 84.000 pháp dược [để làm bớt khổ]. Để chỉ một con s không cùng tận, nên nói 84.000.} 290 ‘Kinh tạng’( Pitaka) Phật pháp.

291 Chan-jan (T46.175c16) nói: {‘Pháp giới của Phật’ là Căn. ‘Pháp giới gặp gỡ’ là Cảnh. ‘ inh ra pháp giới’ là Thức.} 292 Kogi (1.336): Theo như hoặc là gi ng, chẳng gi ng hoặc là không khác. 293 Kogi (1.336): Vui; khổ; không vui, không khổ.

294 Chan-jan (T46.175c13-14) dẩn chứng từ Đại Trí Độ Luận (T25.269a) nói: {Đà la ni có tuệ tánh. Tam muội có định tánh.} 295 Chan-jan (T46.175b15) hòa nhập chỗ nầy với Đạo đế.

296 Chan-jan (T46.175c16) hòa nhập chỗ nầy với Diệt đế.

297 Từ kinh Niết Bàn (T12.652a)

298 Chan-jan (T46.175c24-25) nói: { ự tướng (ssu-hsiang) có nghĩa là tạo nên sự phân biệt trong pháp giới tương nhập và nhất chân nầy, như giữa phàm và thánh, chân và giả, hữu tình và vô tình.} 299 Chan-jan (T46.175c29-176a4) nói: {Trong b n [thứ bậc giải thích] về b n lời thệ nguyện, từng thứ bậc nói đến từng ‘khoảnh khắc [phát sinh] tâm’, chỉ là niệm sinh khởi như kết quả giao tiếp giữa căn và cảnh. Với sự phân chia theo Tứ [giáo], giáo pháp thứ nhất và thứ hai đều luận về sự diệt niệm là quả vị cao nhất, mặc dù cũng có những khác biệt tùy [theo đường l i] cạn hoặc sâu. Môn đồ Biệt [giáo lấy chỗ khởi niệm] làm căn bản cho cả hai mê và ngộ. Môn đồ Viên [giáo] biết rằng tâm chính là pháp giới.} 300 Đó là, Nhị thừa Thanh văn và Duyên giác, giáo lý được nói trong Tạng giáo và Thông giáo. Theo Chan-jan (T46.176a 6-7), cũng như Maha Chỉ Quán phụ hành sưu yếu ký (Moho Chih-kuan fu-hsing sou-yao-chi), HTC 99.248b. Muranaka

(p.93), đưa ra một l i giải thích không quá khác biệt.

301 Theo Chan-jan (T46.176a 19-20), và Murakana (p.49) ở đây lấy các s ba và b n để chỉ cho các tất đàn. Nitta (p.244) lấy các s ba và b n để chỉ cho tam và tứ giáo hoặc các l i giải thích về những lời thệ nguyện (ngoại trừ Viên giáo). 302 Từ kinh Hoa Nghiêm, T9.461c. ức thần biến của linh dược ‘phổ khử’ sánh với năng lực của diệu tuệ, có thể đoạn trừ tất cả phiền não.

303 Phẩm chất của ngọc Như-Ý được nói đến trong kinh Hoa Nghiêm, T9.575b. Chan-jan (T46.176a 18-21) nói: {Nhiều tỷ dụ được đưa ra ở đây nhằm mục đích biểu trưng chân tánh. ‘Phương thu c bí mật’ chỉ cho giáo pháp; phổ khử (agada) là trí tuệ, sữa và đề hồ là thực hành, và Như Ý châu là nguyên lý. Chỗ nầy cũng nói đến khái niệm về tứ tất đàn.} 304 Theo Nitta, p.243. 305 Ý niệm xác định Bồ đề tâm và thực hành pháp Phật như ‘một đại sự nhân duyên (I-ta-shih yin-yuan) [khiến Phật xuất hiện trên thế gian nầy] từ phẩm ‘Phương Tiện’ kinh Pháp Hoa, T9.7a; Hurvitz, p.30.

306 Chan-jan (T46.176b4-6) nói: {‘Một chân lý không sai lầm’ chỉ cho diệu lý (li). ‘Một con đường tuyệt đ i thanh tịnh’ chỉ cho diệu trí và diệu hành. ‘Một con đường đưa chúng sinh vượt thoát vòng ràng buộc của luân hồi’ v.v... có nghĩa rằng chúng sinh dùng con đường nầy mà đến với nguyên lý. Chỗ nầy làm rõ nghĩa những diệu quả [của viên đạo], nhưng cũng có ý nói đến ba pháp khác.

307 Chan-jan (T46.176b10-12) nói: {Với tên ‘sư tử’, [chỉ cho] người đã bước vào [Bồ Tát đạo chân chính], và [bắt đầu] thuyết pháp làm lợi ích chúng sinh. Như vậy, ‘tiếng r ng của sư tử’ có nghĩa là thuyết diệu pháp tạng [Viên giáo] nầy. Đó là giáo pháp được thuyết ra từ người đã chứng được quả vị [từ thực hành].} 308 Chan-jan (T46.176b13-14) nói: {Phát huy phương tiện giả lập nhằm mục đích hiển lộ [tột cùng] chân tánh, tìm cầu tăng trưởng đường đạo, và diệt trừ [cảnh giới lầm lạc của chúng] hữu tình, đây là tất cả những đức hạnh [đã nói] về bậc [đại giác]

là Phật.} 309 Theo Chan-jan, T46.176b16-18.

310 Chan-jan (T46.176b21-22) nói: {Thể của vô tác nầy là thực tại [đó là chân tướng hoặc thể tánh của các pháp]. Thực tại nầy, chính nó, vô tướng; và cái vô tướng nầy cũng là vô.} 311 Theo Chan-jan, T46.176b23-26.

312 ‘Wen-shu-shih-li wen p’u-t’i ching’ (Văn Thù ư Lợi vấn Bồ Đề kinh) do ngài Cưu Ma La Thập dịch, T14.482a, là bản kinh căn bản Thiên Thai Tông tu tập tam muội nói trong đề mục về tứ thiền, hoàn toàn khác với bộ ‘Wen-shu-shih-li wen ching’ (Văn Thù ư Lợi vấn kinh) (T no.468), do anghaphala (Tăng già bà la dịch).

313 Theo Chan-jan (T46.176c15-17) ‘ph i hợp’ với đặc tính có nghĩa là ‘thành lập’ đặc tính.

314 B n hình tướng hoặc b n thứ bậc trí tuệ hiểu về nhân và duyên từ kinh Niết Bàn, T12.768c. Chan-jan (T46.177a 1) nói: {Phân định [b n l i giải thích nầy] theo phương tiện giả và chân, Viên [giáo là chân và] phù hợp với [trí tuệ] ‘t i thượng’}.

315 Chan-jan (T46.177a1-3) nói: {‘chung’ hoặc ‘riêng’ nhìn trên căn bản [đạo] quả. [Thập] Trụ và [Thập] Hạnh thuộc Biệt [giáo] và hai giáo trước là Tạng và Thông giáo là chung. Viên giáo thì riêng biệt.} 316 Chan-jan (T46.177a3-5) nói: {‘Nông cạn và gần kề’ được phân định dựa trên [phương thức] hành trì. Hành trì của hai giáo pháp đầu tiên thì ‘gần’ [bởi vì chỉ đưa đến hóa thành]. Hành trì của Biệt [giáo thì xa vì đến được nơi chôn dấu kho tàng nhưng] vẫn còn ‘đi vòng quanh’ [vì không tiến thẳng vào mục tiêu như Viên giáo].} 317 Chan-jan (T46.177a 23-25) nói: {‘nắm được yếu tính của phương tiện giả lập’ có nghĩa là tránh không vướng mắc vào [giáo] pháp phương tiện mà tưởng đó là chân. Biết phương tiện là công dụng, và [biết rằng] ngoài phương tiện không có chân [nào khác]-đây gọi là biết chân.} Kogi (1.350) giải thích rằng: {‘nhận ra được Giả’ có nghĩa là dùng phương tiện thiện xảo như vậy để phù hợp với thế gian phàm tình, trong khi ‘biết chân’ có nghĩa là nhận biết được rằng cõi thế tục chính nó không ngoài hoạt dụng vi diệu của pháp tánh.} 318 Chan-jan (T46.177a 26-27) nói: {Gieo mầm m ng tâm giác ngộ trên nền tảng chân thực, tất cả chư Phật được sinh ra. Đây gọi là ‘hạt gi ng Phật’.} 319 Đọc Đại Trí Độ Luận, T25.298b. Chan-jan (T46.177b14-15) nói: {Tánh giác của chư Phật lấy đại bi làm thể, và như vậy, từ đại bi mà có.} 320 Bhumea lacena. Được nói đến trong kinh Hoa Nghiêm, T9.779b.

321 Theo phái Nhất Thiết Hữu ( arvastivadin) thuộc Tiểu Thừa, thọ mạng nầy là chất liệu của nghiệp giúp duy trì mạch s ng và ý thức trong thân khi còn s ng.

322 Đọc Đại Trí Độ Luận, 25.609c. Từ truyền th ng 32 tướng của Chuyển Luân Vương (cakravartin) hoặc vị vua cai quản b n phương.

323 Từ Đại Trí Độ Luận, T25.267a.

324 Từ kinh Hoa Nghiêm, T9.778c. Như sợi dây đàn bền chắc đến độ lấn át âm thanh của tất cả những dây đàn khác, như tâm giác ngộ viên diệu nầy vượt qua tất cả những [tâm] khác. 325 Cùng chỗ., T9.778c. ữa sư tử, khi pha vào bình chứa sữa bò, sữa dê, sữa cừu, sẽ khiến cho [mùi vị] các loại sữa kia mất đi. 326 Chan-jan (T46.177c4) nói: {Cầm trên tay chiếc búa nhất thiết trí, có thể phá tan đỉnh núi [dựng lên từ] những l i nhìn sai lạc.} 327 Từ (Ta-chuang-yen ch’ang-che wen fo na-luo-yen li ching), T14.853a. Vị tạo hóa theo truyền th ng Ấn Độ, thường đồng hóa với Phạm Thiên. Chan-jan (T46.177c4-5) nói: {Chiếc tên của vị trời Na La Diên có thể bắn xuyên qua một vành sắt, như lòng bi vô điều kiện của Bồ Tát có thể phá vỡ tất cả.} 328 Cách nói nầy có nghĩa là một tỷ. Kinh dùng chữ đại địa trong khi Maha Chỉ Quán dùng chữ đại thiên, vì vậy, theo kinh chúng ta nên đọc là ‘trong đại địa’ thay vì ‘trong vũ trụ’. 329 Gồm có thức ăn, quần áo, hương thơm, và những vật dụng cần thiết cho một tăng sĩ.

330 Kinh có thêm đoạn: ‘không đắc được quả A la hán’.

331 Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, và A la hán và từng thứ bậc phân chia từ sơ đến viên.

332 Theo sự hiệu đính của Dr. Donner trong luận đề của ông, và theo Muranaka, p.

98. 333 Chỗ trích dẩn nầy trong Maha Chỉ Quán liên hệ đến đức hạnh của vị tăng sĩ Đại thừa không giữ giới luật, không thấy trong bản kinh hoặc trong những chú giải của Trạm Nhiên (Chan-jan) (T46.177c14).

334 Trích từ Ratna-rasi utra trong tập Ratnakuta (Đại Bảo Tích), T11.640a-b. 335 Năm trọng tội là: giết cha, giết mẹ, giết vị A la hán, làm thân Phật chảy máu, và phá hoại sự hòa hợp của tăng đoàn.

336 Ba trong mười ác nghiệp đầu tiên thuộc thân, b n ác nghiệp kế tiếp thuộc khẩu, và ba ác nghiệp sau cùng thuộc ý.

337 Trích từ ‘Như Lai mật tạng kinh’ (Ju-lai mi tsang ching), T17.844c-845a.

338 Đó là b n l i giải thích về b n lời phát nguyện dựa vào các thứ bậc của tứ đế hoặc tứ giáo.

339 Từ kinh Niết Bàn, T12.727c-128a. Cây thầu dầu và cây trầm hương thường được dùng để ví với phiền não và Bồ Đề. 340 Chữ ‘Tức’ đặc biệt chỉ cho những ngạn ngữ trong kinh điển như phiền não ‘tức’ giác ngộ hoặc chúng sinh ‘tức’ Niết Bàn (Tư Ích Phạm Thiên ở Vấn Kinh, T15.52b0 và Duy Ma Cật Kinh, T14.549a, 550c-551c), Thiên Thai Trí Khải sử dụng thường xuyên cả hai kinh nầy để xiển dương lý Lục Tức trong Viên giáo.

Đọc Chih-I, an kuan I, (Trí Khải, Tam Quán Nghĩa), HTC99.98b. Thiên Thai Tông vào những giai đoạn cu i đời Đường và T ng, những luận cứ khả dĩ bao quanh ý nghĩa xác lập của chữ ‘tức’ và chữ ‘bao gồm’, ý niệm về ‘tức’ thường được nhắc đến trong [câu nói làm] biểu tượng của Thiên Thai Tông là ‘ba ngàn thế giới bao gồm trong một niệm’ hoặc ‘nhất niệm tức Không, tức Giả, và tức Trung

Đạo’. Hạnh Mãn (Hsing-Man) nói trong tác phẩm ‘Lục Tức Nghĩa’ (Liu-chi i, HTC100.805a) như sau: {Trong nhất niệm hành giả có thể quán vẹn toàn tam đế hơn là một, là một, hơn là ba. Nhân và quả [v n đã] đầy đủ. Chữ ‘Tức’ nên được hiểu như trên.} Đọc những lập luận nổi tiếng của Tri Lễ (Chih-li) trong tác phẩm ‘Thập bất nhị môn chỉ yếu sao’ ( hih-pu-erh men chih-yao ch’ao), T46.707a 21-b4, 710a 16-b8), và những tư liệu liên quan đến cuộc tranh cãi giữa hai phái ơn Gia và ơn Ngoại về Thiên Thai Tông.

Trạm Nhiên (Chan-jan), T46.178c13-15, nói: {Có những giảng sư trên thế giới ngày nay đều nhìn sơ trụ là quả vị Bồ tát. Điều nầy là vì họ không thấu hiểu được Lục Tức. Nếu đó là cách [thuyết giảng] cho thính chúng, thì những người tu tập thiền một cách mê muội còn đi về đâu nữa? } Luận về Lục Tức theo truyền th ng Thiên Thai, và những đề tài liên quan đặc biệt đến cuồng giáo hoặc cuồng thiền, đọc Donner, udden and Gradual Intimately Conjoined, pp.201-226.

341 Chan-jan (T46.178c13-15) nói: {‘Trước’ có nghĩa là Lý [tức]. ‘ au’ có nghĩa là Cứu Cánh [tức]. Câu hỏi [có ý] hỏi rằng lúc phát tâm giác ngộ có thể ‘hiển chân’ qua lý hoặc chỉ được gọi là ‘hiển chân’ khi đạt đến chỗ r t ráo [giác ngộ]}.

342 Từ Pacavimsati hoặc Đại Trí Độ Luận, T25.584c-585c. Ánh sáng giác ngộ không thể ở bên ngoài tia sáng khi ngọn nến được thắp lên hoặc bên ngoài đóm lửa tàn trên đầu ngọn đu c; ở cả hai mà cũng chẳng cùng thời.

Chan-jan (T46.179a4-7) nói: {Trên nguyên lý nền tảng không có đường phân chia giữa điểm đầu tiên và cu i cùng. Nhưng trên những khác biệt của sự tướng, đường phân chia được dựng lập trên tiến trình của sáu thứ lớp. Hợp lại cái dụng của hai chữ ‘lục’ và ‘tức’ đưa ra ý tưởng rằng, qua [phương thức] tu trì của Viên giáo, ngay từ khoảnh khắc phát tâm giác ngộ, hành giả chẳng hoàn toàn đồng với lý mà cũng chẳng mảy may rời lý.} 343 Chan-jan (T46.179a13-17) nói: {Đại ư có tín tâm rằng [giác ngộ] đã sẳn đủ đầy trong niệm đầu tiên nên không làm hao hớt đi [giáo pháp của Viên] giáo, nói rằng trường hợp nầy không phải vậy. Đại ư biết rằng khi chân trí phát huy đến tột đỉnh, thì [đạo] được tròn đầy. Vì vậy, đại sư không lo ngại rằng mình sẽ không có [chỗ đứng của thánh nhân]. Về mặt nầy, ‘thủy và chung cả hai đều đúng’. Nói rằng chỉ có Phật mới chứng đắc r t ráo, và người phàm thì không có phần, là [một l i nói] sai lầm ở chỗ sau cu i. Nói rằng người phàm đã sẳn tương ưng với nguyên lý, và vì vậy nên chính họ đồng với chư Phật, là [một l i nói] sai lầm ở chỗ khởi đầu.

Để tránh những sai lạc như trên đ i với thủy và chung [của đạo viên mãn], hành giả nên quen thuộc với Lục Tức.} 344 Cũng gọi là ‘Phần chân tức’.

345 Chan-jan (T46.179a 19-21) nói: {Những hành giả hành thiền một cách mê muội hầu hết [sa vào] tâm kiêu mạn. [Các nhà phân tích] kinh văn có ý mu n dành riêng [đạo quả] cho các bậc [thánh] cao trọng. Cả hai [lầm lỗi] đều từ l i giải thích

[khái niệm] về ‘Tức’ mà không hiểu rõ Lục Tức.} 346 Tsang, từ chữ garbha trong Phạn văn, cũng có nghĩa là ‘nơi chứa đựng’ hoặc ‘kho tàng’. Trong các tác phẩm Phật giáo Trung Hoa quan trọng vào thời Trung cổ như ‘Khởi Tín Luận’ (T no. 1666), chữ ‘Như Lai Tạng’ có nghĩa là thực tại như thị hằng hữu ‘chứa’ trong sự che phủ dưới những sai lạc bất định từ sự tướng.

347 Chan-jan (T46.179b1-4) nói: {Đ i với sự giải thích về Như Lai tạng qua tam đế, [nói rằng] tất cả chúng sinh đều có đủ Như Lai Tạng cũng như tam đế. Như đã thuyết ở phần trên trong phần [giải thích] về tứ hoằng thệ nguyện và tứ đế từ cái nhìn của Viên giáo, nguyên lý nầy đã được nói tự bao giờ, nhưng chúng sinh không được nghe thấy. Với tánh đức nầy thì không hề có khoảng cách ngăn nào [giữa chúng sinh và] chư Phật.} 348 Chan-jan làm việc chơi chữ ở đây. Lấy câu ‘trong đời s ng thường nhật ’ (hoặc hành xử hằng ngày) họ vẫn không nhận ra nó’ và đọc ngược lại, tôn giả giải thích câu trên có nghĩa là ‘thường hưởng ánh tuệ nhật mà không hề hay biết’. Chan-jan (T46.179b7-9) nói: {Vì có nguyên lý có vòng sinh tử. ng và chết thuộc vào lý. Nhưng vì con người không hiểu rằng chính s ng và chết đồng với lý, [bản văn] nói: ‘con người [thường xuyên] thọ dụng ánh sáng của mặt trời nhưng không hề biết’.Như người thế gian sử dụng ánh nắng mặt trời mà không cảm nhận món nợ với mặt trời.} 349 Chan-jan (T46.179b9-10) nói: {Vì con người chưa bao giờ được nghe và thấy, nên vẫn không biết rằng lý tánh trong tam đế đầy đủ nơi con người. Vì vậy nên con người không nhận biết được rằng pháp Phật có mặt khắp nơi.} 350 Chan-jan (T46.12-14) nói: {Mặc dù loài hươu hoặc dê thấy [b n hướng chính], chúng vẫn không biết được phương hướng của chúng có nghĩa gì. Như vậy, hành giả nên biết rằng [người] phàm và [môn đồ] Tiểu [thừa] không có cái thấy sâu dày về hướng chính và hướng phụ [đ i với thực tại]. Cái chân thực trong thực tại là hướng chính. [ ự phơi trải] của phương tiện giả lập là hướng phụ.} 351 Chan-jan (T46.179b14-16) nói: {Nghe được giáo pháp, hành giả có được kiến thức. Đó là hành giả biết được nguyên lý của thực tại nói ở phần trên. Nếu hành giả không nghe đến tên, thì chừng nào mới hiểu được [pháp]? Con người trong thế giới ngày nay ch i bỏ giáo pháp mà chỉ ưa thích quán chiếu về lý (li-kuan) thì thật là quá đổi sai lầm, quá đổi sai lầm!.} 352 Từ cái Tức thứ hai, Thiên Thai Trí Khải (hoặc Quán Đảnh) viết xu ng thêm một chữ ‘Tâm’ trong hai dấu ngoặc kép, ‘tâm giác ngộ’. Mặc dù sự đổi khác dường như rất ý nghĩa, nhưng cả Trạm Nhiên và những nhà chú giải khác không ghi nhận chỗ nầy. Có thể rằng đoạn văn trên được đọc cùng cách đọc đoạn nói về cái Tức thứ nhất- chân tâm giác ngộ ở thứ bậc Lý Tức.} 353 Từ kinh Niết Bàn, T12.618b. Trong bản kinh ẩn dụ nầy được dùng để làm sáng tỏ một ẩn dụ khác- đó là một người thầy thu c vụng về dùng vị thu c mạnh một cách sai lầm để chữa tất cả mọi căn bệnh. Có người được lành, nhiều người khác bị hại; nhưng người thầy thu c nầy vẫn ngu muội tin vào phương pháp chữa bệnh của mình. Cả hai ẩn dụ được đưa vào cu i phẩm trong phần nói về tứ thiền (Tu Đại Hành) tỷ dụ cho những vị thiền sư vụng về, là những người đã lên tiếng chỉ trích phương tiện hành trì thiết thực trong lãnh vực tôn giáo do cái hiểu sai lạc của họ về giáo lý phiền não tức Bồ Đề.

Chan-jan (T46.179b17- 18) nói: Chỗ khởi đầu [ở đây] với mục đích tựu thành cái thượng và ch i bỏ cái hạ, [bản văn nhấn mạnh rằng] hành [pháp] thì vẫn hơn là chỉ thính [pháp]. Yếu chỉ của việc nghe pháp nằm trong việc thực hành, nhưng không phải chỉ biết lập lại trên miệng lưỡi trong những buổi lạm bàn [với kẻ khác]}.

354 Chan-jan (T46.179b24-27) nói: {[Đoạn văn] từ ‘Điều thiết yếu’ nhắc lại sự tán tụng [đã nói trước]. ‘Quán tâm cần phải rõ ràng và thâm sâu’ nhấn mạnh rằng cái hiểu trước hết phải được dựng lập trên lý, và [điều nầy quay sang] làm chỗ sinh khởi của hành. ‘Lý và tuệ trong tương hợp’ minh định rằng trước tiên hành phải được dựng lập tương ưng với lý, và [điều nầy, quay sang] phát khởi sự hiểu biết. Như vậy, thấy rõ tâm và lý hoạt dụng trong sự đáp ứng lẩn nhau. Trong [phương pháp] tu tập, hành giả nương vào lý mà quán tâm. Trong lý thuyết, giáo pháp căn cứ trên thực hành.} 355 Hua-shou ching, (Hoa Thủ Kinh) T16.140b.

356 Đại Trí Độ Luận, T25.101b. Thực ra có đến sáu cặp trong năm dòng. Bản văn đọc là: {(1) người có sẳn trí tuệ nhưng chưa nghe nhiều về pháp thì không biết được chân lý: gi ng như ở trong nơi đầy bóng t i, [dù có] cặp mắt lành mạnh nhưng cũng chẳng thể nhìn thấy được gì. (2) Người không biết được chân lý nếu nghe nhiều pháp nhưng lại thiếu trí tuệ: gi ng như ở trong vùng ánh sáng của một ngọn đèn nhưng lại không có mắt. (3) Người nghe được pháp và có trí tuệ sắc bén thích ứng trong việc tiếp nhận pháp. (4) Nhưng người chẳng nghe pháp cũng chẳng có được trí tuệ, chúng ta gọi đó là một con bò trong thể xác con người.} Chan-jan (T46.179c11-12) nói: {Khi ‘nghe [pháp] phát sinh trí tuệ thì đủ’ để hành giả hiểu được nguyên lý tam đế.} 357 Từ kinh Kim Cang (T8.750c). Đoạn kinh nói rằng: {Tu Bồ Đề! Nếu tâm của Bồ Tát trụ nơi pháp mà hành việc b thí, thì cũng như người vào chỗ t i chẳng nhìn thấy chi cả. Nếu tâm của Bồ Tát chẳng trụ nơi pháp mà hành việc b thí thì như người có mắt dưới ánh sáng mặt trời liền thấy đủ các sắc tướng. } 358 T15.633c-634a. Ở đây Đức Phật so sánh việc tu trì đến Thủ Lăng Nghiêm tam muội với việc thực tập bắn tên. Chỉ như trong [việc bắn tên], người xạ thủ chuyên chú bắt đầu nhắm vào những tiêu điểm lớn, dần dần thu nhỏ kích thước của tiêu điểm nhỏ chỉ bằng một phần trăm của sợi tóc; cũng như trong phương pháp tu trì, hành giả khởi công qua những tu tập căn bản, và dần dần tiến gần đến chỗ sâu xa.

Những tu tập ở bước đầu của hành giả có thể không ‘phù hợp’ với chân như, nhưng dần dần hành giả sẽ thâm nhập đến chỗ nầy.

Chan-jan (T46.179c27) nói: {[Thiên Thai Trí Khải] đưa vào một sự tương tự nhưng không lấy phương pháp từ trong kinh, [là cái thuộc Biệt giáo]. Như vậy, hành giả Viên giáo quán chiếu [theo] đ n pháp. Người bắn cung từ những lằn tên đầu tiên [đã nhắm vào] những tiêu điểm lớn. Tài nghệ của người nầy càng lúc càng khá hơn và người ấy có thể đến gần [tiêu điểm] nhưng mục tiêu chính nó vẫn y chỗ cũ. Đoạn văn nầy biểu thị Viên giáo.} 359 Từ phẩm ‘Công đức Pháp sư’ trong kinh Pháp Hoa, (T9.50a; Hurvitz, p.276), công đức của sáu căn thanh tịnh (Tương Tự Tức) được diễn tả chi tiết trong phẩm kinh nầy.

Chan-jan (T46.180a 12-16) nói: {[Trí tuệ của hành giả] phù hợp và mang theo sự tương tự với [trí tuệ tròn đầy của] thực tại nên ‘trực nghiệm chỗ không đ i lập’. [Bản văn] chỉ nói rằng ‘tất cả tâm niệm của hành giả trở nên phù hợp với cái được thuyết trong những bản kinh từ chư Phật trong quá khứ’, cho nên hành giả chưa thể nói rằng cái mà hành giả thuyết chính là một bản kinh. Nếu là trường hợp của những người [đạt đến] phần-chứng-tức tự cho mình là Phật và [trực nhận] tám phẩm hạnh [đưa đến Bồ Đề], tương tự như những tỷ dụ được nói trong kinh Duy Ma Cật, ngay cả một người chuyển bánh xe pháp thì vẫn được biết như Bồ Tát hạnh. Phần sau [nầy] là những hạnh có đặc tính của Bồ Tát sơ trụ.} 360 ự thanh tịnh lục căn được thuyết trong phẩm ‘Pháp ư Công Đức’, kinh Pháp Hoa, T9.47c-50b. Lục căn thanh tịnh và tương-tự-tức tương đương với quả vị Thập Tín trong 52 quả vị thuộc Viên giáo.

361 Hành giả ở thứ bậc nầy diệt kiến hoặc (do phân biệt đạo lý mà khởi lên như thân kiến, biên kiến...) và tư hoặc (do tham, sân, si, mạn mà khởi lên) cũng như trần sa hoặc (do trí tuệ chưa viên mãn của Bồ Tát mà sinh ra chướng ngại trong việc hóa đạo), nhưng chỉ diệt được căn bản vô minh. Như vậy họ đạt đến chỗ tương tự như chứng ngộ lý Trung Đạo, nhưng vẫn chưa vào được chỗ tinh ròng của

Trung Đạo.

362 Chỗ Tức nầy vào quả vị thứ 41 trong 52 quả vị Viên giáo. Chỉ có quả vị Bồ Đề (Diệu giác) là không tính, vì đến cái Tức thứ sáu- Cứu Cánh Tức. Trong từng quả vị trong 41 quả vị nầy, một phần vô minh bị diệt và một phần trí tuệ trung đạo được khai mở. Như vậy, viên tuệ tiếp thu được trung đạo hoặc ‘chân [như]’ càng sâu đậm trong ‘Phần Chứng’}.

Chan-jan (T46.180a21-23) nói: {Ở quả sơ [trụ] hành giả diệt một phần [vô minh] và nhận ra tam tánh đức Bồ Đề. Hành giả mở kho báu tam tánh đức Bồ Đề và lộ bày sự tăng trưởng của chân lý. Khi hành giả tiến dần về Đẳng giác, [những tánh đức nầy] càng trở nên sâu thẳm và siêu việt. Đây là tiệm tiến của hành giả Viên giáo.} 363 Từ Anh Lạc Kinh, T24.1012c. áu vị chuyển luân vương với những luân xa khác nhau. Họ được nhận ra như thập tín, thập trụ, thập hạnh, thập địa, và quả giải thoát. Luân xa bằng đồng chỉ cho thập trụ.

364 Quả vị sơ trụ, nơi khởi sự diệt vô minh, và khởi sự vào được trung đạo. 365 Đẳng giác (Teng-chueh), quả vị thứ 51, trước khi viên mãn Bồ Đề.

366 Tỷ dụ trong kinh Niết Bàn, T12.724b.

367 Đây là tám giai đoạn truyền th ng đ i với thọ mạng của một vị Phật (1) Từ cung trời Đâu uất giáng hạ, (2) Nhập thai, (3) Trụ thai, (4) Xuất thai, (5) Xuất gia, (6) Thành đạo (đắc giải thoát dưới cội Bồ Đề), (7) Chuyển pháp luân, (8) Nhập Niết Bàn. Theo Thiên Thai [Tứ Giáo Nghi] thì bỏ qua s (3) và đưa ‘hàng ma’ vào giữa s (5) và s (6).

368 Phẩm Phổ Môn ( amatamukha) trong kinh Pháp Hoa diễn tả sức thần biến của Đức Quán Thế Âm qua 32 tướng để đáp ứng nhu cầu phổ độ chúng sinh. 369 Dha là mẫu tự cu i trong 42 mẫu tự trong Phạn văn. Trên căn bản lý thuyết trong chương Tứ Niệm Trụ trong Đại Trí Độ Luận (T25. 407c), ngài Huệ Tư (hui-ssu) sánh 42 mẫu tự nầy với 42 quả vị thành tựu đường đạo từ thập trụ cho đến Diệu giác. Như vậy, mẫu tự a thứ nhất diễn đạt sự chứng ngộ đầu tiên trí tuệ trung đạo hoặc tánh vô sinh của các pháp. Mẫu tự sau cu i, dha, diễn tả sự thành tựu của trí tuệ nầy vào Phật giới.

370 Tức Đạo (tao) hoặc giác ngộ.

371 Chan-jan (T46.180b12-14) nói: {Mỗi phần trong lục tức, chữ ‘Bồ Đề’ hoặc giác ngộ được dùng, các chữ ‘Chỉ và Quán ‘cũng được áp dụng. Những chữ nầy được dùng uyển chuyển thay cho chữ ‘Tức’. Từng mỗi phần trong Lục Tức, [mục] Chỉ Quán được để ở chỗ gần cu i. Như vậy, hành giả nên biết rằng tất cả đều gọi là Chỉ Quán, hoặc từ lý, hoặc từ văn tự, hoặc từ quả vị r t ráo.} 372 Tỷ dụ từ kinh Niết Bàn, T12.407b. Thiên Thai Trí Khải giới thiệu những đặc thù phù hợp với tiến trình của lục tức.

373 Đại Trí Độ Luận, T25.438a. Năm loại nầy, theo thứ tự hướng thượng, là: Phát tâm Bồ Đề, Phục tâm Bồ Đề, Minh tâm Bồ Đề, Xuất đáo Bồ Đề, và Vô thượng Bồ

Đề.

374 Thiên Thai Biệt Giáo trình bày một hệ th ng 52 quả vị từ kinh Anh Lạc như tiến trình qua tam đế Không, Giả, cả hai đi vào nhau, và Trung. 375 Cùng hệ th ng 52 quả vị trong kinh Anh Lạc được nhắc lại theo hệ th ng Viên giáo. Như vậy, mặc dù đường đi lên được dùng để mô tả, nó diễn đạt sự minh bạch và sâu sắc sức thấu triệt của hành- tam đế có đầy đủ trong nhất niệm.

376 Theo Chan-jan (T46.180c15-16) Lý Tức bị lướt qua vì hành chưa khởi đầu và niệm giác ngộ vẫn chưa hiển lộ đầy đủ ở giai đoạn nầy.

377 Đại Trí Độ Luận (T25.438a3-5) nói: {Trong biển sinh tử vô cùng tận con người khởi niệm giác ngộ t i thượng. Nghĩa nầy gọi là ‘giác ngộ’ hoặc ‘Bồ Đề’.

Đó là tương tự như nói quả nằm trong nhân.} Chan-jan (T46.180c15) nói: {Phát tâm giác ngộ ở thời điểm nầy, hành giả chưa thực sự khởi công tu hành. Vì vậy, tương đương với Danh Tự Tức.} 378 Đại Trí Độ Luận (T25.438a 5-6) nói: {Ở đây hành giả trừ phiền não và diệt tâm [ô nhiễm] qua sự tu tập [lục] độ. Chan-jan (T46.180c16) nói: {Trong tâm diệt phiền não nầy, sự diệt trừ [phiền não] cũng chưa hoàn tất. Như vậy, tương đương với Quán Hành Tức.} 379 Đại Trí Độ Luận (T25.438a6-9) nói: {Hành giả hiểu rõ ràng các tướng, cả biệt lẩn thông của các pháp trong quá khứ, hiện tại, và vị lai. Và hành giả chứng ngộ rằng chân tánh của các pháp v n thanh tịnh.} Chan-jan (T46.180c16) nói: {Với tâm chiếu rạng nầy, hành giả ra khỏi bóng t i. [Chỗ nầy] tương đương với Tương

Tự Tức.} 380 Đại Trí Độ Luận (T25.438a 9-12) nói: {Trong trí tuệ viên mãn, hành giả đạt được phương tiện lực, và vì vậy hành giả không bị trí tuệ viên mãn nầy trói buộc.

Hành giả biết rõ tất cả phiền não, thấy được chư Phật khắp mười phương, chứng đắc được pháp vô-sinh-pháp-nhẫn (anutpattikadharmaksanti), xa lìa ba cõi, và đến được nhất thiết trí (sarvajna).} Chan-jan (T46.180c16-17) nói: {Đắc nhất thiết trí tương đương với Phần Chứng Tức.} 381 Đại Trí Độ Luận (T25.438a 13) nói: {Chứng đắc giải thoát t i thượng.} Chan-jan (T46.180c17) nói: {T i thượng và siêu việt tương đương với Cứu Cánh Tức.} 382 Loại Bồ Đề thứ ba, thứ tư, và thứ năm theo Đại Trí Độ Luận nên được đề cập đến ở đây, nhưng một cặp vấn đáp khác lại được đưa vào giữa.

383 Chan-jan (T46.180c22) ghi chú: {Trong tất cả các giáo lý, đoạn đặt trước diệt.} 384 Đó là đạo (tao), có thể đọc là Bồ Đề hoặc giác ngộ. 385 Ở đây, hiki (1.388) luận rằng diệt và đoạn cùng áp dụng cho cả hai kiến hoặc và tư hoặc. Theo l i nầy thì diệt kiến và tư hoặc có trước đoạn kiến và tư hoặc. Hai cái hoặc nầy là hai cặp chướng ngại khác nhau được giải quyết với những quả vị khác nhau trên đường đạo.

386 Ở đây, chúng tôi trở lại hàng lớp của năm loại Bồ Đề hoặc ‘giác ngộ’ từ Đại Trí Độ Luận với 52 quả vị thuộc Viên giáo. 387 Thập Địa Kinh Luận ( hih-ti ching lun), T26.175c-176b, do ngài Thế Thân (Vasubandhu) soạn và Bồ Đề Lưu Chi (Bodhiruci) dịch hơn nửa đầu thế kỷ thứ sáu. ự kiện nầy phát huy một truyền th ng kinh luận quan trọng được biết là Địa Luận

(Ti-lun).

388 Thập Địa Kinh Luận, T26.176b, nói: {Hành giả làm lớn rộng tất cả độ từ độ đầu tiên.} Có chỗ lại nói: { Mỗi địa trong thập địa, chư Bồ Tát tương ưng đầy đủ với tất cả tùy phần pháp làm thuận tiện cho việc giác ngộ.} 389 Từ ẩn dụ ‘hóa thành’ trong kinh Pháp Hoa, T9.26a; Hurvitz, p.148. Theo Chan-jan (T46.181a 7-12) ‘nông cạn’ là vì không thâm nhập trực tiếp vào được Viên giáo; ‘gần’ là vì chỉ quanh quẩn ở hóa thành mà không đi về chỗ chôn dấu kho tàng.

390 Chan-jan (T46.181a 13-14) nói: {‘Xu ng’ chỉ cho chín hình tướng trói buộc trong cõi khổ [của con người]. Thoát khổ cho riêng mình gọi là ‘lên’. Cả hai đều [bị loại bỏ] như sai lầm trong mục đích hiển lộ cái chân chính.} 391 Trí Khải (hoặc Quán Đảnh) bỏ qua phần nói về mười cách phát tâm chân thực ở đây, mặc dù giáo lý tứ đế có thể được hiểu là đã bao gồm chỗ [bỏ qua] nầy.

392 Chan-jan (T46.181a 16-20) nói: {Trong phần nói về b n lớp tứ đế ở trên, cái hiểu phát sinh khi lấy [giáo lý tứ đế] làm đ i tượng. Vì có [những khác biệt giữa mức độ trí tuệ] cao và thấp, thấp bị loại bỏ và cao được dùng để hiển lộ [cách phát tâm] chân chính. Ở đây, [trong phần nói về tứ hoằng thệ nguyện] lời nguyện hành trì phát sinh từ cái hiểu, vì tri thức phải đầy đủ trong hành động. Hơn nữa, vì có những khác biệt qua [hình tướng của chân lý là] đ i tượng hiểu biết, những sự loại trừ cũng được áp dụng đ i với chính tứ hoằng thệ nguyện. Như vậy, dù rằng có sự phát nguyện hành trì [trong tất cả tứ giáo], lời nguyện hành trì theo su t ba giáo pháp đầu là sai lầm, và chỉ có lời nguyện đi su t [Viên giáo] diệu kỳ là đúng. Vì lý do nầy, [bản văn] cũng làm lại việc loại bỏ với lục tức. Vì vậy, [bản văn] nói: ‘ phát triển và khai mở đến chỗ sâu xa và vi diệu’.} 393 Từ Chuang-tzu, cf.Watson, The Complete works of Chang-tzu, p.360: {Hạt châu đáng giá ngàn vàng chỉ có dưới hàm loài Hắc Long dưới đáy cửu trùng.} 394 Tỷ dụ từ kinh Niết Bàn, T12.617c. Những người lấy vô thường, khổ, vô ngã, và bất tịnh [thuộc giáo lý Tiểu Thừa] làm chân lý t i thượng sánh với ‘người bơi lội vui chơi trong ao nước mùa xuân, làm rơi viên ngọc bích xu ng đáy nước sâu. Mọi người đều nhào xu ng nước để tìm viên ngọc quý báu, tranh nhau nhặt lấy gạch, ngói, cỏ cây, cát, đá mà họ thấy được. Ai cũng cho rằng mình đã được ngọc, cho đến khi lên bờ mới hay rằng mình đã lầm, và chưa được ngọc quý’.

395 Chan-jan (T46.182a 2-5) nói: {Những môn đồ nông cạn ở đời sau không biết được rằng sự lộ bày chân phát tâm chỉ có trong Viên giáo, hoặc [không thấy] tất cả tiến trình làm ra phương tiện để cho thấy rằng [cái chân thực] nằm trong nhất niệm. [Dưới những tình hu ng như vậy], họ sẽ lấy gì làm mục tiêu phát tâm [Bồ Đề]?

Không có mục tiêu thì họ sẽ phát tâm về đâu?. [Phẩm] phát đại tâm đã nói xong ở đây.}