SỐ 201 — ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

Chương 47

Vì nhân duyên gì mà nói việc này? Vì muốn nói lên sự chứng đạo không có đổi khác. Phật nói bậc Kiến đế không bao giờ ai phá hoại được, thân tứ đại có thể tan hoại, nhưng “Bốn pháp thanh tịnh không thể phá hoại” thì không bao giờ bị tan hoại.

Tâm kiêu mạn thì không có điều ác nào mà không làm. Người kiêu mạn tuy tự cao nhưng cho là mình nhún nhường. Cho nên phải dứt bỏ kiêu mạn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa Đức Phật thành đạo không bao lâu thì Ngài hóa độ cho anh em và những người dưới trướng của ngài Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp cả ngàn vị. Phiền não đã dứt bỏ thì râu tóc tự rụng, họ theo Đức Thế Tôn đến nước Ca-tỳ-la-vệ. Như trong kinh Phật Bản Hạnh có nói rõ. Vua Duyệt-đầu-đàn được hóa độ, điều phục. Những người dòng họ Thích cậy vào tộc họ của mình sinh ra kiêu mạn. Đức Phật Thế Tôn ai nhìn thấy thân Ngài cũng không nhàm chán, thân thể đầy đặn, vừa người. Còn các vị Bà-la-môn tu khổ hạnh đã lâu, thân thể gầy ốm. Tuy bên trong họ có chứng đạo nhưng diện mạo bên ngoài rất xấu xí. Đi theo Phật thật không tương xứng. Bấy giờ vua cha nghĩ rằng: “Nếu dòng họ Thích xuất gia đi theo Phật thì sẽ tương xứng với Ngài”. Nghĩ xong, vua đánh trống tuyên bố:

– Mỗi nhà họ Thích cho một người đi xuất gia.

Họ liền vâng lệnh vua, mỗi nhà cho một người đi xuất gia.

Lúc ấy, Ưu-ba-ly là người thợ hớt tóc cho dòng họ Thích khóc than buồn bã. Những người dòng họ Thích hỏi:

– Vì sao ông khóc?

Ưu-ba-ly thưa:

– Nay, những người trong dòng họ Thích đều đi xuất gia, tôi biết sống làm sao đây?

Những người dòng họ Thích đi xuất gia nghe Ưu-ba-ly nói liền cởi y phục đang mặc và chuỗi anh lạc, đồ trang sức chất thành một đống vật báu cho Ưu-ba-ly hết, rồi nói:

– Những vật này đủ nuôi sống cả đời ngươi.

Ưu-ba-ly nghe nói như thế thì sinh nhàm chán thưa:

– Nay các ngài đều chán ghét những thứ châu báu trang sức nên vứt bỏ còn tôi lấy nó để làm gì chứ.

Rồi liền nói kệ:

Những người họ Thích này

Vứt bỏ các châu báu

Như đổ bỏ phẩn dơ

Cho đến các rác rưởi

Họ xả bỏ mê đắm

Sao tôi lại tham lấy?

Nếu tôi lấy đống báu

Trong tâm sẽ tham đắm

Chấp là cái của ta

Đó là tai họa lớn,

Họ Thích bỏ tai họa

Giờ nếu ta nhận lấy

Chính là lỗi lầm lớn.

Ví như người ói mửa

Chó lại đến liếm ăn

Tôi lấy của người bỏ

Thì khác gì với chó.

Nay tôi sợ đống báu

Như lìa xa bốn độc

Căn lành tự bộc phát

Không tham luyến đống báu

Nay tôi phải xả bỏ

Muốn đến chỗ Thế Tôn

Cầu xin được xuất gia.

Ưu-ba-ly nói kệ trên xong, lại nói bài kệ khác:

Thấy người được pháp hơn

Mới sinh tâm vui mừng

Nay nguyện cho thân tôi

Cùng họ được việc tốt

Nay tôi muốn thoát ra

Nên siêng làm phương tiện.

Ưu-ba-ly lại nghĩ: “Nay ta nhất định sẽ xuất gia vậy phải nên cần cầu, bởi cả ngàn vị Bà-la-môn đã được Phật xuất gia, năm trăm người họ Thích dòng Sát-lợi cũng được xuất gia, hai dòng họ Bà-la-môn, Sát-lợi đều cao quý, còn ta là Thủ-đà-la thuộc dòng hạ tiện, lại làm việc thấp hèn, xin xuất gia chung với những người cao quý ấy biết có được chăng? Nay ta đâu có thế lực gì, làm sao mà được xuất gia chung với họ? Ưu-ba-ly liền nói kệ:

Dòng Sát-lợi thuần tịnh

Bà-la-môn học rộng

Xuất thân chỗ cao quý

Đều nhóm họp đến đây

Thân tôi dòng Thủ-đà

Làm sao được tham dự?

Giống như viên sắt vụn

Lẫn lộn giữa vàng ròng.

Bà-già-bà Phật-đà

Tôi nghe có Chủng trí

Nay tôi đến chỗ Ngài

Từ bi thương tất cả

Đáng tịnh, không đáng tịnh

Đáng xuất, không đáng xuất.

Tất cả chúng ngoại đạo

Không biết nơi giải thoát

Chỉ người diệt kết sử

Mới biết được giải thoát.

Ưu-ba-ly nói kệ xong bèn đến chỗ Đức Thế Tôn quỳ thẳng chắp tay, gối phải sát đất, nói kệ:

Tất cả bốn dòng họ

Đều được xuất gia chăng?

Vui Niết-bàn giải thoát

Chúng con có được chăng?

Lành thay Bậc Cứu Thế

Đại bi bình đẳng khắp

Thương xót, xin cho con

Được thứ lớp xuất gia.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn biết tâm ý Ưu-ba-ly đã được điều phục, căn lành thuần thục, đã đến lúc hóa độ. Ngài đưa tay phải tướng tốt trang nghiêm xoa đảnh Ưu-ba-ly rồi bảo:

– Cho phép ngươi xuất gia. Ngoại đạo không chỉ bày pháp bí mật cho đệ tử. Còn Như Lai thì không như thế, mà đại bi bình đẳng nói pháp không thiên vị; chỉ bày đạo lý vượt hơn để cứu độ họ. Giống như đi chợ mua đồ không lựa chọn đắt rẻ, pháp Phật cũng vậy, không phân biệt giàu nghèo cho đến dòng họ.

Ngài liền nói kệ:

Ai khát uống nước trong

Mà không được no đủ

Ai cầm lửa đốt đèn

Mà không xua bóng tối,

Pháp Bậc Nhất Thiết Trí

Chung cho mọi chúng sinh

Ai người có tu hành

Mà không được nghĩa mầu.

Ví như ăn đường phèn

Sang, hèn đều hết mệt

Sát-lợi, Bà-la-môn

Pháp Phật bình đẳng khắp

Khi ra khỏi ba cõi

Các dòng họ không khác.

Ví như ba loại thuốc

Đối trị nóng, lạnh, gió

Thuốc không chọn dòng họ

Sang, hèn đều trị được,

Thuốc pháp cũng như thế

Trị được tham sân si

Bốn dòng họ đều trừ

Không cao thấp khác nhau.

Giống như lửa bắt cháy

Không lựa củi tốt, xấu

Nọc độc cũng giống lửa

Không phân biệt sang, hèn.

Giống như nước tắm gội

Bốn họ đều trừ dơ

Bến bờ của hết khổ

Các họ đều xa lìa.

Lúc bấy giờ Đức Thế Tôn, giống như trời quang mây tạnh, Ngài phát ra âm thanh sâu xa giống như tiếng sấm, như tiếng rồng lớn đầu đàn, trâu đầu đàn, ca-lăng-tần-già, ong chúa, vua cõi người, kỹ nhạc trời phát ra tiếng Phạm âm bảo Ưu-ba-ly:

– Có muốn xuất gia chăng?

Ưu-ba-ly nghe âm thanh ấy tâm sinh vui mừng chắp tay bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, con mong muốn xuất gia.

Đức Phật bảo:

– Này Ưu-ba-ly, lành thay Tỳ-kheo! Ông hãy tu phạm hạnh trong pháp lành này.

Ưu-ba-ly nghe Đức Thế Tôn nói lời ấy rồi, râu tóc tự rơi rụng, áo ca-sa mặc trên thân, oai nghi khoan thai, các căn vắng lặng như vị Tỳ-kheo tu đã lâu năm.

Năm trăm người họ Thích đều phải bạch bốn lần yết-ma, thọ giới Cụ túc. Đức Phật dạy:

– Bây giờ Ta sẽ dùng phương tiện để trừ bỏ tâm kiêu mạn của những người dòng họ Thích.

Bấy giờ, Thế Tôn nói với những người dòng họ Thích:

– Bây giờ các thầy phải nên kính lễ theo thứ lớp từ các vị cựu Tỳ-kheo Thượng tọa Kiều-trần-như, Tỳ-kheo A-tỳ Mã Sư... cho đến Ưu-ba-ly là vị hạ tọa sau rốt.

Thích Hiền vương là người dẫn đầu trong những người dòng họ Thích.

Những người dòng họ Thích kính thuận theo lời Đức Phật dạy, lần lượt đảnh lễ dưới chân các Tỳ-kheo, đến chỗ Ưu-ba-ly thì thấy chân của thầy khác lạ liền ngước lên nhìn thấy mặt Ưu-ba-ly, những người họ Thích hết sức kinh ngạc, giống như âm ba vang vọng của suối nước từ đỉnh đổ xuống va vào sườn núi. Họ liền nói:

– Chúng tôi là dòng Sát-lợi nhật chủng được người đời kính trọng. Nay vì sao phải kính lễ người xuất gia từng làm kẻ tôi tớ thấp hèn của mình, chúng ta sẽ thưa hết việc này lên với Đức Thế Tôn. Họ thưa với Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, Ưu-ba-ly cũng được kính lễ sao?

Phật bảo những người họ Thích:

– Nay dòng họ Thích của Ta nên cư xử theo pháp lễ lạy này để dứt trừ tâm kiêu mạn.

Những người họ Thích bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, Ưu-ba-ly thuộc giai cấp Thủ-đà-la.

Đức Phật dạy:

– Tất cả đều vô thường, giai cấp không nhất định. Vô thường chỉ có một vị, giai cấp cũng thế, đâu có gì khác nhau!

Những người họ Thích lại bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, đây là dòng họ xuất gia, chúng con xuất thân dòng Sát-lợi nhật chủng.

Đức Phật dạy:

– Tất cả thế gian như mộng như huyễn, các dòng họ đâu có gì khác nhau.

Những người dòng họ Thích bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, đây là kẻ tôi tớ, còn chúng con là chủ.

Đức Phật dạy:

– Tất cả thế gian đều vì ân ái mà làm tôi tớ. Nếu chưa thoát khỏi sinh tử thì sang hèn không khác nhau. Hãy xả bỏ tâm kiêu mạn của các ngươi!

Lúc ấy những người dòng họ Thích trang nghiêm khác thường, như hoa nở rộ. Họ chắp tay hướng về phía Phật với sự do dự hoài nghi mà thưa như vầy:

– Bạch Đức Thế Tôn, Ngài nhất định bắt chúng con kính lễ dưới chân Ưu-ba-ly hay sao?

Đức Phật bảo họ:

– Không phải chỉ riêng Ta mà pháp xuất gia của tất cả chư Phật cũng đều như thế.

Những vị dòng họ Thích nghe Đức Phật nhắc lại pháp xuất gia liền đứng sững sờ như cây không gió. Tâm ý buồn bực, họ đều đồng thanh thưa:

– Bạch Đức Thế Tôn, chúng con làm sao dám trái lời Đức Phật dạy? Mà phải kính thuận lời Đức Phật dạy.

Trước tiên, vị Tỳ-kheo hiểu biết tu hành đã lâu thưa như vầy:

– Sở dĩ Đức Như Lai hóa độ Ưu-ba-ly trước là vì muốn dứt bỏ tâm kiêu mạn cho những người dòng họ Thích.

Khi ấy, những người dòng họ Thích bèn xả bỏ tâm kiêu mạn, thuận theo pháp xuất gia, mà cũng là pháp mà các vị quý tộc xuất gia trong tương lai nên thuận theo. Bạt-đà-thích… có thói quen kiêu mạn đã lâu nay nhổ tận gốc, kính lễ dưới chân Ưu-ba-ly. Khi họ đang kính lễ thì mặt đất, thành quách, núi rừng, sông biển đều rung chuyển. Chư Thiên xướng rằng:

– Ngày hôm nay ngọn núi kiêu mạn của dòng họ Thích đã sụp đổ. Chư Thiên nói kệ:

Hay thay! Bỏ kiêu mạn

Dòng họ, sắc lực, tài

Thuận theo lời Phật dạy

Như cây nghiêng theo gió.

Dòng Sát-lợi nhật chủng

Đảnh lễ Ưu-ba-ly

Dứt bỏ tâm ngã mạn

Các căn đều vắng lặng.

Những người rất cao quý

Chân thật không dua nịnh

Phước lợi, đủ các đức

Số nhiều như rừng trúc

Bà-la-môn tiếng tăm

Sát-lợi quý tộc thảy

Các danh đức như thế

Vào trong pháp Mâu-ni

Trang nghiêm các Thánh chúng

Như sao vây quanh trăng

Lấm tấm khắp bầu trời.

Hay thay! Pháp hưng thịnh

Biển lớn của Như Lai

Nước công đức trên hết

Tràn đầy ở trong ấy

Nơi quy tụ các sông

Các thắng trí thế gian

Đều quay về pháp Phật

Các trời, người thêm nhiều

Khổ là đường phải thoát.

Như Lai khéo giải thích

Nói pháp dứt kiêu mạn

Chúng đệ tử một vị

Như biển chỉ vị mặn.

Vì nhân duyên gì nói việc này? Pháp Phật xuất hiện trên thế gian để dứt bỏ kiêu mạn.

Chương 48

Người đã Kiến đế không bị ma trời hay các ngoại đạo dối gạt. Thế nên phải siêng năng dùng mọi phương pháp tu hành cầu được Kiến đế.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa cư sĩ Thủ-la hết sức keo kiệt. Các ngài Xá-lợi-phất... thường lui tới nhà cư sĩ này.

Ngài nói kệ:

Đường ác sâu như biển

Tâm loạn như nước đục

Bị nước bỏn xẻn cuốn

Miệng liền nói không tiền.

Dòng sông lớn ganh ghét

Các cá, rùa tà kiến

Lội đầy dưới sông ấy

Theo dòng không dừng nghỉ.

Phải nhổ gốc keo kiệt

Được quả báo của thí

Đức Thế Tôn đại bi

Hàng Thích tử vô úy

Thấy người chìm trong khổ

Chúng tôi phải cứu giúp.

Tôn giả Ma-ha Ca-diếp, sáng sớm đắp y, ôm bát đến nhà trưởng giả Thủ-la khen ngợi hạnh bố thí. Trưởng giả lấy làm không vui giống như dao nhọn đâm vào tim, ông nói với ngài Ca-diếp:

– Ngài được mời hay muốn đến xin ăn.

Ngài Ca-diếp đáp:

– Tôi thường khất thực.

Trưởng giả nói:

– Nếu thầy khất thực thì nên đúng giờ.

Ngài Ca-diếp bỏ đi. Cứ như thế, ngài Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên... các vị đệ tử lớn của Đức Phật lần lượt đến nhà trưởng giả nhưng đều không được ông tiếp đãi. Bấy giờ, Đức Thế Tôn đến nhà trưởng giả nói:

– Ông nên thực hành năm việc bố thí rộng lớn.

Trưởng giả Thủ-la nghe xong trong lòng rất buồn bã liền nghĩ rằng: “Một việc bố thí nhỏ ta còn không làm được, thì sao làm được năm việc bố thí rộng lớn. Trong pháp của Như Lai chẳng lẽ không còn pháp nào? Vì các đại đệ tử của Ngài dạy tôi bố thí; nay Đức Thế Tôn cũng dạy tôi bố thí.” Nghĩ xong, trưởng giả bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, một việc bố thí nhỏ nhặt con còn không thể làm được huống gì là năm việc bố thí rộng lớn?

Phật bảo trưởng giả:

– Không sát sinh là bố thí rộng lớn, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu; những việc như thế gọi là năm việc bố thí rộng lớn.

Trưởng giả nghe xong, trong lòng rất vui mừng, bèn suy nghĩ: “Năm việc như thế không hao tốn mảy may mà được gọi là bố thí rộng lớn. Vì sao ta không làm?” Suy nghĩ xong, trưởng giả rất vui mừng, sinh tâm kính tín Đức Thế Tôn, rồi thưa:

– Đức Phật là Bậc Điều Ngự Trượng Phu, điều này quả thật không luống dối. Ngoài Đức Thế Tôn ra thì không ai có thể hiểu rõ để nói như thế. Ai cũng kính thuận và không dám trái lời Ngài dạy.

Ông nói kệ:

Dung mạo không ai bằng

Biện tài đời ít có

Thế Tôn nói đúng thời

Tiếng Phạm âm tốt đẹp

Lời dạy không luống dối

Người nghe đều kết quả.

Nói kệ xong, trưởng giả sinh tâm vui mừng đối với Phật, liền vào kho lấy hai tấm dạ định dâng cúng Phật. Ông lại nghĩ là nhiều nên chỉ muốn cúng một tấm nhưng lại ngại ít nên cúng luôn hai tấm. Biết tâm niệm của ông, Đức Phật nói kệ:

Vừa thí vừa đấu tranh

Nói cả hai giống nhau

Hai đức đều không trụ

Mạnh yếu của trượng phu

Vừa thí vừa đấu tranh

Gieo duyên giống như nhau.

Nghe kệ xong, trưởng giả Thủ-la cho là Đức Như Lai Thế Tôn biết được tâm niệm của mình, ông vui mừng hớn hở dẹp bỏ tâm keo kiệt, lấy dạ cúng dường Đức Phật. Biết Thủ-la có tâm vui mừng, Đức Phật bèn nói pháp đúng theo căn cơ, giúp trưởng giả dứt bỏ gốc rễ hai mươi ức ngã kiến, trưởng giả chứng quả Tu-đà-hoàn. Lúc ấy, Đức Thế Tôn từ ngồi đứng dậy trở về nơi an trụ của mình.

Thủ-la vui mừng tiễn chân Phật rồi trở về nhà mình mà trong lòng cảm thấy sung sướng. Thấy Thủ-la vui vẻ, Ma vương nghĩ: “Nay ta sẽ đến chỗ Thủ-la phá hoại tâm lành của ông ta”. Nghĩ xong, Ma vương hóa thành thân Phật có ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp đến nhà Thủ-la nói kệ:

Thân như núi vàng sạch

Ánh sáng rất rực rỡ

Hóa hiện thật tự tại

Đi như voi đầu đàn

Đi vào nhà Thủ-la

Như trời ẩn trong mây

Người nhìn không nhàm đủ

Sáng như ngàn mặt trời.

Ánh sáng chói sáng cả nhà Thủ-la, Thủ-la kinh ngạc nghi ngờ không biết đây là người nào, liền nói kệ:

Như đống vàng ròng chảy

Chiếu sáng cả nhà tôi

Như mặt trời ló dạng

Ánh sáng hơn lúc thường.

Nói kệ xong, trưởng giả Thủ-la rất vui mừng như toàn thân được vẩy nước cam lộ. Ông nói:

– Con có phước lớn, hôm nay Như Lai lại vào nhà con. Tuy Như Lai lại đến nhưng con không cho là ít có, vì sao? Vì hạnh nghiệp của Như Lai Thế Tôn là tế độ chúng sinh bằng tâm Từ bi.

Thủ-la liền nói kệ:

Đầu như quả Ma-ni

Màu da như vàng ròng

Sợi lông trắng giữa mày

Mắt sáng trong dài rộng

Như sen xanh nở tròn,

Điều phục trong vắng lặng

Bước khoan thai không sợ

Dung mạo đẹp khác thường

Ánh sáng chiếu một tầm

Tự trang nghiêm thân Ngài,

Tự nói mạnh mẽ rằng

Ta đây thật là Phật.

Bấy giờ, Ma vương đứng rất trang nghiêm trước mặt Thủ-la nói:

– Trước kia ta có nói cái khổ của năm thọ ấm do tập mà sinh, tu tám con đường chánh diệt được năm thọ ấm. Điều đó là sai.

Thủ-la nghe xong rất nghi ngờ: “Tướng mạo giống Đức Phật nhưng những lời nói ra không đúng pháp, ta nằm mơ hay tâm trí đảo điên, nghe những lời ông ta nói nặc mùi tham lam ganh ghét, đây chắc là kẻ ác nào đã hóa hiện ra thân Phật? Như trong bụi hoa có rắn độc, nay ta xét biết đây chắc chắn là ma. Như người bán kim đến nhà người làm kim để bán.” Trưởng giả bèn bảo:

– Ngươi là ma Ba-tuần hãy nghe lời của ta là đệ tử Phật nói đây:

Cánh ngỗng quạt Tu-di

Làm sao nghiêng động được

Muốn cho tâm Kiến đế

Nghiêng động theo ý ngươi

Không hề có việc ấy.

Ngươi mê hoặc mắt thịt

Không mê được mắt pháp

Phật biết được việc này

Cho nên nói như vầy

Mắt thịt rất yếu kém

Không phân biệt thật giả

Nếu người được mắt pháp

Liền thấy Đấng Mâu-ni.

Ta được mắt pháp tịnh

Thấy được việc diệt kết

Không hề nghe lời ngươi

Ngươi luống tự mệt nhọc

Không thấy được mê loạn.

Nay ta biết rõ ngươi

Chính là ma Ba-tuần.

Người thấy bốn Chân đế

Không thể lay động họ

Như tiền được mạ vàng

Muốn dối gạt tiệm vàng

Việc này cũng khó thành

Ngoài hiện tướng vàng ròng

Nhưng trong thật là đồng.

Giống như lấy da cọp

Đem phủ lên mình lừa

Hình sắc lừa mắt thịt

Ngươi nói là biết dối.

Như lửa có tính lạnh

Tướng gió luôn thường trụ

Dù mặt trời u ám

Trăng có thể nóng lên

Không thể làm Kiến đế

Mà có tâm động chuyển.

Giả sử khắp thế giới

Cỏ cây đến ngói đá

Loài cầm thú hươu nai

Đều có tướng như Phật

Không lay được ý ta,

Nay tướng có đổi khác

Huống thân ma của ngươi

Sao lay động được ta.

Thủ-la bằng mọi cách

Trách Ba-tuần thậm tệ

Giống như người khỏe mạnh

Xông trận đánh kẻ ác.

Ma Ba-tuần sợ hãi

Vội trở về cõi trời.

Nơi sư tử chúa ở

Voi đến liền bỏ chạy

Ba-tuần cũng như thế

Chỗ người kiến đế ở

Ma không dám khuấy phá.

Chương 49

Người chưa chứng được thiền định lúc sắp qua đời không được quyết định.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, Đa-xí-na-ca là người hầu được vua Bà-tu yêu quý. Vì tội gièm pha hủy báng nên bị giam vào ngục nhưng ông vẫn tiếp tục tội lỗi của mình. Vua rất giận dữ sai người đến giết ông, bà con quyến thuộc đều đến thăm và nói với ông:

– Ông là người thông minh, sự hiểu biết vượt hơn người khác, nay vì sao tâm ông khuấy động? Khi cái chết đến thì có nỗi khổ nào bằng?

Na-ca đáp:

– Tôi sợ sệt cái chết, tâm không ổn định.

Ông liền nói kệ:

Trước kia đối cha mẹ

Bà con và quyến thuộc

Xa lìa sinh buồn đau

Cho là điều khổ nhất

Nay gặp khổ khi chết

Khổ trước không đáng kể.

Xét trong các thứ khổ

Khổ chết cũng không lớn

Không biết nơi sẽ sinh

Khổ não đốt thân tâm.

Nay chết rất nhanh chóng

Không biết nơi sinh đến

Thân không lìa tham dục

Ai không khỏi kinh sợ

Tinh thần rất hoang mang

Như mù đi đường xa

Chẳng biết nơi nào đến.

Tâm ý rất suy sụp

Giống như tung nắm cát

Không thể ngăn được nơi

Như những lời Phật dạy.

Có tâm, tâm sai khiến

Tôi điên đảo sai lầm

Khó được sinh cõi lành

Do tâm được tự tại

Tùy ý chọn các cõi

Giờ tâm tôi xao động

Không thể giữ cho yên.

Xưa nay tôi ngu dốt

Tham đắm vui năm dục

Không thể quán nội thân

Buộc niệm vào chỗ lành

Nương vào rừng núi nào

Ngồi thẳng mà buộc niệm

Việc tốt nhất như thế

Giờ mới sinh mong muốn.

Kia được thiền ẩn náu

Nên an vui vắng lặng.

Tôi nhớ Thế Tôn dạy

Nghĩa của ba câu kệ

Buông lung làm phi pháp

Tu sửa điều đáng tu

Vứt bỏ các nghĩa lợi

Tham đắm nơi yêu quý,

Vừa muốn tu việc lành

Bỗng chốc cái chết đến

Xa lìa đường chánh kia

Theo đường tà hiểm này.

Như trục gãy xe dừng

Ngồi giữ rất lo buồn

Đến với pháp như thật

Tu những việc phi lý

Kẻ phàm phu chết đến

Trục gãy chịu sầu đau.

Vì lý do gì nói việc này? Vì trước kia không khéo quán sát để chuẩn bị tư tưởng cho cái chết. Nên lúc sắp chết sợ hãi mới tu tập thiền quán. Do không dứt bỏ năm dục nên không biết nơi đến mới ăn năn sợ hãi.

Cho nên nói kệ:

Người trí nên buộc niệm

Dứt bỏ tưởng năm dục

Người siêng năng giữ tâm

Lúc chết không ăn năn.

Tâm ý đã chuyên nhất

Không có niệm tán loạn

Người trí siêng giữ tâm

Sắp chết tâm không loạn.

Chuyên chú nơi cảnh giới

Không tu tâm chuyên chú

Sắp chết ắt tán loạn.

Nếu tâm bị tán loạn

Như dùng cương điều ngựa

Nếu khi nó chiến đấu

Lòng vòng không đi thẳng.

Người không khéo quán sát, không thu nhiếp năm căn, lúc sắp chết tâm khó kiềm chế. Như áo giáp trong kho đã bị mục nát, lúc gặp địch đem ra dùng thì áo giáp đã mục nát tơi tả. Không tập kiềm chế tâm lúc sắp chết cũng như vậy.

Chương 50

Người có công đức chân thật thì nên cúng dường. Người trí nên cung kính Bậc có đức.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có nước A-việt-đề, vua nước này tên là Nhân-đề-bạt-ma. Vua có người em tên là Tu-lợi-bạt-ma. Vì tranh giành lãnh thổ nên hai anh em đánh nhau. Tu-lợi-bạt-ma ném dây tròng vào đầu Nhân-đề-bạt-ma, kéo thật nhanh, Nhân-đề-bạt-ma hết sức sợ hãi phát nguyện: “Nếu được cứu thoát, tôi sẽ mở hội Vô già trong Phật pháp”. Nguyện xong thì sợi dây liền đứt ngay. Từ đó vua rất kính tin Phật, Pháp, Tăng. Vua ra lệnh cho quan đại thần Phù Giả Diên-mật-đa lập hội Vô già. Đại thần vâng lệnh vua, lập hội Vô già để làm lợi ích cho mọi người. Lúc ấy, quan đại thần ngồi hàng đầu trông thấy vị Thượng tọa Tỳ-kheo lưu lại nửa phần ăn, chú nguyện xong bỏ thức ăn dư vào đầy bát rồi đứng dậy đi. Như thế đến ba lần. Quan đại thần trông thấy liền sinh tâm bất tín. Ông suy nghĩ: “Tỳ-kheo như thế chắc chắn là không thanh tịnh”. Nghĩ xong, ông tâu mọi việc lên vua. Vua hỏi quan đại thần:

– Khanh có lòng tin chứ?

Quan đại thần tâu:

– Thưa đại vương, hạ thần không có lòng tin. Vì sao? Vì vị Tỳ-kheo Thượng tọa lưu lại nửa phần ăn rồi đứng dậy đem đi, chắc chắn là thức ăn ấy được mang về cho vợ con, nên hạ thần nghi ngờ ông ta.

Vua nghe xong, đưa hai tay bịt tai, bảo quan đại thần:

– Đừng nói nữa! Khanh chớ nghĩ quấy cho người. Khanh không có năng lực trí tuệ, làm sao có thể xét đoán được người ấy. Như Đức Phật có dạy: “Nghĩ sai cho chúng sinh chắc chắn tự làm hại mình”. Khanh chớ có sinh tà kiến điên đảo.

Vua liền nói kệ:

Giới, Định, Tuệ vắng lặng

Được Tuệ giác học rộng

Đệ tử Phật như thế

Che giấu các công đức

Như lửa được tro lấp

Hành giới trí lâu ngày

Điều Đức Thế Tôn dạy.

Khanh không cùng sống chung

Sao biết hạnh của người?

Phật nói quả Yêm-la

Dụ cho bốn hạng người

Chỉ người trượng phu khéo

Mới biết phân biệt được,

Chỉ Phật Thế Tôn nói

Và người ngộ như Phật

Mới suy lường người được.

Vì thế khanh không nên

Khinh thường đệ tử Phật

Mà đánh giá hồ đồ

Như kho tàng trong đất

Bị phủ bởi đất cát

Ai biết dưới có báu.

Thôi khanh đừng đi nữa

Tự nên xem xét lại

Ta từ nay về sau

Đích thân cúng dường Tăng

Người ngu uống thuốc hay

Cũng biến thành thuốc độc.

Sau đó, đích thân vua đến cúng dường chúng Tăng, tự tay dâng thức ăn. Vị Tỳ-kheo Thượng tọa lúc trước cũng để lại thức ăn, chú nguyện xong liền đem đi. Vua đi theo sau và thưa với Thượng tọa:

– Bạch Thượng tọa, ngài tuổi tác đã cao, có thể đưa bát cho trẫm cầm giúp.

Khi ấy, vị Thượng tọa không muốn trao bát, vua cố tình xin cầm giúp, cho đến thôn Chân-đà-la vị Thượng tọa vẫn không muốn trao bát. Lúc ấy, vị Tỳ-kheo Thượng tọa liền nói kệ:

Tôi biết vua tịnh tín

Xót thương hay cứu giúp

Tuy vua sinh đời trược

Nhưng oai nghi trang nghiêm

Các vua tài trên đời

Vẫn cũng không bằng được.

Không biết giới hạnh tôi

Chỉ thấy tôi xuất gia

Chưa từng có qua lại

Cũng không có quan hệ

Mà rất là yêu kính

Ân còn hơn cha hiền

Dù không thấy tâm ông

Các căn đều vui hòa.

Mặt trời mọc trên không

Mây dày che không hiện

Dù có mây che khuất

Hoa nở biết trời sáng,

Biết vua tâm tin sâu

Đặc biệt chưa từng có

Biết nhún mình tự thấp

Muốn ôm bát giùm tôi

Giàu sang phước lợi nhưng

Không hay mạn, buông lung.

Các vua được tự tại

Kiêu mạn làm mù mắt

Chỉ gây các nghiệp ác

Sa đọa nhiều lầm lỗi

Mạnh mẽ có trí lực

Khéo biết dùng tài thí

Quán thân như huyễn hóa

Biết giữ pháp chắc thật.

Nếu nói tóm lại thì

Tất cả đều thêm lớn

Như vua tự điều phục

Trên hết trong giáo hóa

Đạo Hiền thánh thực hành

Hạnh tùy thuận của chúng.

Tôi đã nhận sự cúng dường của vua và vua cũng hạ mình xin ôm bát giùm tôi, việc cúng dường đã đủ, không cần phải lấy bát.

Bấy giờ, nhà vua lại ân cần xin theo ôm bát. Tỳ-kheo Thượng tọa nghĩ: “Vì sao vua muốn ôm bát giùm ta?”. Vị Tỳ-kheo Thượng tọa liền nhập định quán sát, biết vua muốn điều phục quan đại thần cho nên xin ôm bát. Ngài liền nói kệ:

Kẻ phàm phu ngu tối

Muốn động núi Tu-di

Giờ ta sẽ đưa bát

Để giúp tâm ý họ.

Đối với tiếng khen chê

Tâm ta đều không khác

Sinh bất tín với ta

Làm tổn giảm nhiều người.

Nói kệ xong, vị Tỳ-kheo Thượng tọa đưa bát cho vua. Vua liền ôm bát, giống như vòi voi cuốn lấy hoa sen xanh. Vua theo Tỳ-kheo Thượng tọa đi đến nhà Chiên-đà-la. Tỳ-kheo Thượng tọa mời vua vào nhà, vua không chịu vào mà chỉ đứng trước cửa. Bà mẹ của Tỳ-kheo trước đã chứng quả A-na-hàm, có Thiên nhãn biết được tâm người (khác) và cũng biết nhân duyên căn lành của người khác. Mẹ của vị Tỳ-kheo thưa với vua:

– Ngài chớ khiếp sợ! Hãy vào nhà tôi.

Bà liền nói kệ:

Ngài không nên nghi ngờ

Đây nhà Thủ-đà-la

Chẳng phải nhà Chiên-đà

Con đầu chứng La-hán

Con thứ ba Dự lưu

Tôi là Ưu-bà-di

Của Phật Nhất Thiết Trí

Chứng quả A-na-hàm.

Ngài chỉ xét Giới hạnh

Chớ hỏi dòng họ nào

Chấp xét đạo đức tôi

Chớ màng đến gia quyến

Sau rốt sinh nhà này

Có công đức tốt đẹp.

Giống như trong cát đá

Có thể đãi ra vàng

Y-lan phát được lửa

Bùn hôi mọc hoa sen,

Xét người theo đạo đức

Đừng y cứ dòng họ?

Y-lan với chiên-đàn

Đốt cháy đều tỏa nhiệt

Cả hai đều có ích

Công đức giống như nhau.

Nghe bà mẹ nói kệ xong, vua than: “Hỡi ôi, đây chính là bậc Đại nhân trong Phật pháp. Thể tánh Phật đại bi giúp cho Chiên-đà-la được đến chỗ bất sinh bất diệt mà không phân biệt dòng họ, gầm lên tiếng rống sư tử giữa giai cấp Chiên-đà-la trong Chánh pháp do Phật nói”. Vua lại nghĩ: “Nếu cúng dường theo dòng họ thì mất công đức, còn nếu cúng dường theo công đức thì không nên phân biệt Chiên-đà-la”.

Vua liền nói kệ:

Chỉ cúng dường công đức

Không nên xét dòng họ

Bà-la-môn nói dụ

Trong bùn mọc hoa sen

Trời và A-tu-la

Tôn kính đội trên đầu.

Bà-la-môn có lỗi

Người trí đều dứt bỏ

Nếu họ gây nghiệp ác

Nói không lỗi được chăng?

Nhưng thật là có lỗi

Nếu Chiên-đà có đức

Há có thể không nhận

Mà thật có công đức

Chiên-đà-la như thế

Ta phải nên cúng dường.

Chiên-đà-la như vậy

Tu khổ hạnh trong rừng

Đó gọi là Tiên thánh

Chẳng phải Chiên-đà-la.

Chiên-đà-la giết nai

Vua chúa ăn thịt nó

Chiên-đà-la làm tên

Và cũng dùng tên bắn

Vì lý do như thế

Ta nên tùy thuận hành

Chiên-đà người có đức

Vì sao không dám nhận?

Nói kệ xong, vua vào nhà quỳ thẳng chắp tay suy nghĩ: “Trước khi kính lễ bà lão ta nên đảnh lễ Đức Phật trước. Đức Như Lai Thế Tôn chỉ bày con đường chân chính cho Chiên-đà-la, cũng chỉ bày con đường chân chánh an ổn cho tất cả chúng sinh, cho nên ta đảnh lễ Đức Phật trước.

Vua bèn nói kệ:

Kính lễ Phật khổ hạnh

Vị thầy thuốc trên hết

Nay con vì Thế Tôn

Kính lễ người thấp hèn.

Như nương núi Tu-di

Nai, chim đều sắc vàng

Nghe Ngài nói việc này

Nay con đang chứng biết,

Nương núi Tu-di Phật

Kẻ hèn có thể sang

Biển trí Nhất thiết chủng

Ý tịnh lên bờ giác.

Chỉ có Phật cứu đời

Lòng từ, không ác ý

Đối với các chúng sinh

Làm người bạn gần gũi

Với một vị giải thoát

Phân biệt nói nhiều loại

Ngoại đạo thì ngông cuồng

Phân biệt xằng dòng dõi.

Vua nói kệ xong, đảnh lễ ra về.

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 9

Chương 51

Nhân duyên sân giận Đức Phật không thể can ngăn. Cho nên người có trí tuệ nên dứt bỏ tức, sân giận.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, các Tỳ-kheo nước Câu-diệm-di vì tranh cãi nên chia làm hai bộ, tranh chấp nhau về đạo lý suốt trong thời gian dài. Đức Thế Tôn có lòng Đại bi vô thượng dùng bàn tay có hình bánh xe để ngăn các Tỳ-kheo. Ngài nói kệ:

Tỳ-kheo chớ tranh cãi

Tranh cãi nhiều mất mát

Tranh hơn thua không ngừng

Nối nhau luôn không dứt

Bị người đời chê trách

Việc bất lợi thêm lớn.

Tỳ-kheo cầu lợi lành

Dứt bỏ các ái dục

Lìa gia đình, vợ con

Tâm mong được giải thoát

Nên nương pháp xuất gia

Chớ làm việc không nên,

Mà phải dùng móc trí

Khéo bỏ tâm ngạo mạn

Không hợp, gây tranh cãi

Gốc rễ của oán hại

Nương theo pháp xuất gia

Chẳng nên khởi tâm xấu.

Ví như nước trong mát

Chẳng thể sinh lửa dữ

Đã đắp y hoại sắc

Phải nên tu pháp lành

Áo này nên vắng lặng

Thường nghĩ tự điều phục.

Vì sao mặc áo này

Mà trợn mắt sừng sộ

Lại nhăn mày nhíu trán

Khởi lên tâm tức giận?

Phải nhớ đã đắp y

Cạo đầu làm Sa-môn

Tất cả đều xả bỏ

Tại sao lại tranh giành

Tướng Sa-môn như vậy

Phải chấm dứt tranh cãi.

Các Tỳ-kheo ấy quay hướng về Đức Phật và thưa:

– Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài tha thứ. Các thầy Tỳ-kheo kia khinh thường con thì tại sao con không trả thù?

Rồi họ nói kệ:

Việc khó điều phục kia

Nhẫn được càng thấy nhẹ

Nhẫn là muốn nhún mình

Giận dữ càng đầy ắp,

Tâm ác muốn chê bai

Giống như búa chặt đá

Người kia làm tổn hại

Ta cũng phải báo thù.

Đức Thế Tôn giống như Đấng Cha Lành nói như vầy:

– Người xuất gia phải siêng năng dùng mọi phương tiện dứt bỏ sân hận. Nếu thuận theo sự tức giận thì rất trái với đạo lý. Tức giận gây ra nhiều lỗi lầm.

Thế Tôn liền nói kệ:

Tức giận như dao bén

Cắt đứt tình thân thuộc

Tức giận giết hại họ

Người giữ đúng pháp luật

Người xuất gia tức giận

Là việc không nên làm.

Giận ghét như gông cùm

Tức tối là sợ hãi

Nhà cửa của khinh thường

Hạt giống của xấu ác

Bạn của lời thô ác

Lửa dữ đốt rừng ý.

Người chỉ ra nẻo ác

Cửa oán hại tranh cãi

Giường chiếu tiếng tăm xấu

Cội gốc gây điều ác.

Người tức giận bị người khác chê bai quở trách. Thầy hãy nên quán sát lỗi lầm như thế.

Ngài lại nói kệ:

Sân mạnh hơn cọp dữ

Như ghẻ lở khó chạm

Rắn độc, khó thấy vui

Tức giận cũng như vậy.

Người sân ngủ cũng khổ

Phá hoại tiếng tăm tốt

Người tức giận bừng bừng

Không biết việc mình làm

Và việc người khác làm

Lúc phân chia tài lợi

Thì mình không được phần.

Nếu ở nơi vui chơi

Không hòa hợp với người

Nơi có lợi như thế

Do sân không vào được.

Người sân không ưa thích

Việc của họ rất nhiều

Thường có tâm hổ thẹn

Dù nói bằng trăm lưỡi

Nói không thể nào hết.

Nếu nói tóm lại thì

Chịu khổ trong địa ngục

Không thể nào nói hết

Tức giận gây ác rồi

Ăn năn đốt thân tâm

Cho nên người hiểu biết

Phải dứt bỏ tức giận.

Đức Như Lai nói pháp bằng nhiều cách cho các thầy Tỳ-kheo nghe nhưng sự giận dữ của các thầy vẫn không dứt. Do nhân duyên này chư Thiên, Thiên thần đều nổi giận mà nói kệ:

Giống như trong nước đục

Bỏ châu Ma-ni vào

Nước liền được lắng trong

Không còn bẩn đục nữa,

Như Lai, Bậc Tôn Quý

Vì các thầy Tỳ-kheo

Tùy thuận phương tiện nói

Các pháp mầu tốt đẹp.

Các thầy Tỳ-kheo này

Tâm nhơ còn chưa sạch

Thà làm nước dơ bẩn

Sức châu làm cho trong

Không làm Tỳ-kheo này

Nghe pháp do Phật nói

Mà trong tâm ý họ

Vẫn còn dơ không sạch.

Như nhật chiếu thế gian

Xua tan mọi bóng tối

Mặt trời Phật gần thầy

Tâm đen tối quá sâu.

Đức Như Lai Thế Tôn quở trách các Tỳ-kheo mang gánh nặng như vậy. Ngài có tâm thương xót, lại kể câu chuyện về vua Trường Thọ, nhưng các Tỳ-kheo cứ nhăn trán nhíu mày không thôi. Họ thưa:

– Đức Phật là Đấng Tự Tại đối với các pháp, xin hãy đợi giây lát! Chúng con tự biết.

Như Lai nghe lời này liền bỏ nơi ấy, đi đến chỗ khác cách đó mười hai do-tuần đến rừng Ta-la ngồi dưới gốc cây tự nghĩ: “Giờ đây Ta đã xa lìa các Tỳ-kheo tranh cãi nước Câu-diệm-di.”

Lúc ấy, có một con voi đầu đàn tránh xa bầy voi đến ở dưới gốc cây, cách Phật không xa, nhắm mắt đứng yên. Nó cũng khởi niệm: “Ta xa lìa bầy cảm thấy rất yên tịnh.” Đức Phật biết tâm niệm của voi đầu đàn liền nói kệ:

Voi kia voi đây ngà rất dài

Xa lìa bầy thấy vui yên tịnh

Vui thích một mình, Ta cũng vậy

Xa lìa nơi nhóm họp tranh cãi.

Nói kệ xong, Ngài nhập vào thiền định thật sâu. Các thầy Tỳ-kheo không chịu nghe lời Đức Phật dạy về sau ăn năn. Thiên thần giận dữ, cả nước nghe được việc ấy đều tức giận quát tháo. Các thầy Tỳ-kheo nói với nhau:

– Làm sao chúng ta còn được thấy Phật.

Họ bèn cùng nhau chắp tay thỉnh Phật, nói kệ:

Chúng con trái lời Phật

Phật, Thầy ba cõi dạy

Tội lỗi xấu tức giận

Ở tại trong tâm ta

Ngọn lửa hừng ăn năn

Đốt cháy cả rừng ý.

Lành thay! Đấng thương xót

Xin lại dạy chúng con

Nay chúng con phát nguyện

Đều cầu mong giải thoát

Từ nay trở về sau

Thà xả bỏ nhục thân

Chứ không trái lời Phật.

Đức Phật biết ý nghĩ trong tâm các thầy Tỳ-kheo, Ngài liền nói kệ:

Muốn ngăn chận tức giận

Không thuận theo buồn bực

Giờ Ta nên thương xót

Trở về cứu khổ nạn.

Trẻ ngu gây lỗi xấu

Người trí phải nhẫn chịu

Ví như người bế con

Chịu mọi thứ ô uế

Không thể vì phân thối

Mà vất bỏ con mình.

Nói kệ xong, Đức Phật từ tấm trải ngồi bằng cỏ đứng dậy, định trở về Tăng phường. Trời, Rồng, Dạ-xoa, A-tu-la... chắp tay hướng về phía Phật nói kệ:

Than ôi! Đấng Đại Bi

Bậc Đại Tiên chánh đạo

Các thầy Tỳ-kheo kia

Bị buông lung làm mù

Tâm ganh tức không ngừng

Xúc não Đức Thế Tôn.

Như Lai tâm Đại bi

Vẫn không hề xả bỏ

Thương xót không giận ghét

Ý muốn cho điều phục

Như cưỡng ép ngựa dữ

Quất roi để điều phục.

Như Lai trở về đến Tăng phường, ánh sáng chiếu soi, các thầy Tỳ-kheo biết Phật đã trở về liền ra đón rước. Họ kính lễ Đức Thế Tôn rồi thưa:

– Bạch Đức Thế Tôn, chúng con tranh chấp làm cho nhiều người sinh tâm tức giận, lại còn bị họ khinh thường. Ngày nay chúng con đều phạm tội phá Tăng. Cúi xin Ngài trở lại nói pháp, làm cho chúng con được hòa hợp.

Lúc ấy Như Lai nói sáu pháp hòa kính cho các thầy Tỳ-kheo nghe, giúp họ trở lại hòa hợp. Thế nên Đức Phật dạy dứt bỏ tức giận.

Chương 52

Phải nên quán sát các thức ăn. Đức Thế Tôn cũng dạy chánh quán trong khi ăn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, vì việc khất thực của Tôn giả Hắc-ca-lưu-đà-di mà Đức Phật chế giới. Đức Phật nói các nhân duyên khen ngợi giới, khen ngợi giữ giới, ít muốn biết đủ, thực hành hạnh đầu-đà. Đức Phật nhóm họp Tỳ-kheo Tăng, khen ngợi pháp giữa ngày ăn một bữa, cho đến muốn chế giới giữa ngày ăn một bữa. Tỳ-kheo Tăng đều yên lặng, giống như biển lớn lặng yên, không có tiếng sóng. Lúc ấy, trong chúng Tăng có một thầy Tỳ-kheo tên Bà-đa-lê bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, Ngài đừng chế giới ấy vì con không giữ được.

Phật bảo thầy Tỳ-kheo:

– Việc sinh tử ở quá khứ là do ăn uống, trong khi đang sinh tử phải chịu khổ vô cùng, trôi lăn cho đến nay. Thuở xưa, cách nay vô lượng kiếp có bốn vị Tiên cầm thú. Vị Tiên thứ nhất lúc bấy giờ là con quạ nói như vầy: “Trong các khổ, đói khát là khổ nhất.” Lúc kiếp mới bắt đầu, chư Thiên ở tầng trời Quang âm xuống nhân gian. Có một vị trời, đầu tiên dùng ngón tay nếm thử vị đất rồi liền lấy ăn. Vị trời ấy nay chính là Bà-đa-lê. Vào thời đó Bà-đa-lê nếm vị đất trước, ngày nay cũng lại như vậy, chỉ vì ăn uống.

Bà-đa-lê không vì pháp nên từ chỗ ngồi đứng dậy sửa lại y phục bạch Phật:

– Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài đừng chế pháp giữa ngày ăn một bữa.

Bà-đa-lê liền nói kệ:

Nay con không thể giữ

Giới một bữa của Phật

Nếu một người không kham

Không nên chế giới này.

Tất cả các Tỳ-kheo nghe kệ này xong đều cúi đầu suy nghĩ thật lâu rồi nói:

– Chao ôi! Vị ấy không thấy được tội lỗi của việc ăn uống. Vì việc ăn uống nên ở trong đại chúng bị hủy nhục.

Họ nói kệ:

Thà ăn cỏ với nai

Như rắn hít thở gió

Không ở trước Phật, Tăng

Cũng vì việc ăn uống

Mà trái lời Phật dạy.

Đức Phật bảo Bà-đa-lê:

– Cho phép thầy ăn một nửa tại nhà đàn-việt, còn một nửa đem về chùa ăn.

Bà-đa-lê vẫn cố ý không chịu. Ngay lúc ấy, Đức Phật chế giới giữa ngày ăn một bữa. Lần thứ hai, thứ ba Bà-đa-lê cũng xin Phật như vậy. Đức Phật không chấp nhận liền chế giới. Bà-đa-lê liền bỏ Phật mà đi, trong lòng rất ăn năn liền nói kệ:

Tôi trái lời Phật dạy

Vì sao lưỡi không đứt

Vì sao đất không lấp

Mà vẫn mang chở tôi?

La-sát, Tỳ-xá-xà

Rồng độc và giặc cướp

Không ai dám trái lời

Chỉ vì việc ăn uống

Ngu si trái lời Phật,

Thà dùng dao mổ bụng

Ăn nuốt các dòi trùng

Ăn đất cho đầy bụng

Tại sao vì ăn uống

Mà trái lời Phật dạy!

Nay con tự quở trách

Dụ như người vô tâm.

Bà-đa-lê nói kệ xong, hổ thẹn tự trách. Trong ba tháng thầy cảm thấy xấu hổ không dám gặp Phật. Lúc gần đến ngày Tự tứ ngày đêm ông buồn bã bức rứt, thân thể gầy ốm xấu xí, mất hết oai đức. Các thầy Tỳ-kheo những vị có tâm Từ rất thương xót nói kệ:

Nay các thầy Tỳ-kheo

May y và giặt nhuộm

Không lâu sẽ ra đi

Sau thầy đừng ăn năn

Thầy mau đến chỗ Phật

Lễ dưới chân hoa sen

Hướng về Bậc Tôn Quý

Hết lòng mà cầu xin

Phải đem hết sức lực

Mới có thể sám hối.

Nghe kệ xong, Bà-đa-lê nghẹn ngào rơi lệ nói kệ:

Lời Đức Thế Tôn dạy

Đời đều không dám trái

Vì tôi quá ngu si

Dám trái lời Phật dạy.

Tôi quá sức xem thường

Trước chúng không hổ thẹn

Không thấy đời sau cười

Làm giặc cướp trong chúng.

Không nghĩ lỗi xấu ấy

Nên nói lời như vậy

Việc này Tăng nên làm

Chẳng phải điều tôi xin

Do tôi không tâm định

Lỡ nói lời như vậy.

Những vị Tỳ-kheo đồng phạm hạnh nghe kệ, liền muốn thỉnh Phật cầu xin sám hối.

Bà-đa-lê lại nói kệ:

Giờ tâm con tha thiết

Cầu xin được sám hối

Xấu hổ làm sao dám

Đưa mắt nhìn Thế Tôn.

Các Thầy Tỳ-kheo bảo Bà-đa-lê:

– Nếu Đức Thế Tôn còn phiền não lậu hoặc thì thầy hãy sợ, giờ đây Đức Thế Tôn từ lâu đã dứt bỏ các lậu hoặc, thầy có điều gì sợ mà không đi? Bà-đa-lê nói kệ:

Tôi nghi tội lỗi mình

Như thấy vầng trăng tròn

Không sân, mặt dễ nhìn.

Đấng Từ Bi ba cõi

Nay con muốn nhìn thấy

Từ bi dạy cho con

Bị ngu si che mờ

Nên không vâng lời Phật.

Ví như người muốn chết

Không uống thuốc đúng bệnh

Trái với lời Phật dạy

Giờ chịu khổ ăn năn.

Các thầy Tỳ-kheo đồng tu phạm hạnh nói:

– Thầy hãy cùng chúng tôi đến gặp Đức Thế Tôn để bày tỏ lỗi lầm.

Các thầy Tỳ-kheo lại hỏi Bà-đa-lê:

– Thầy có quyết định sám hối chăng?

Bà-đa-lê liền nói kệ:

Giờ, nếu tôi lễ Phật

Thà khiến thân tan nát

Phật không bảo tôi dừng

Tôi không bao giờ dừng

Nếu Phật nói với tôi

Thân tâm mới thỏa mãn.

Bà-đa-lê cùng các thầy Tỳ-kheo đến chỗ Phật. Lúc ấy, Đức Phật Thế Tôn đang ở trong đại chúng. Ở trước Đức Phật, Bà-đa-lê sụp lạy và nói kệ:

Cho con sám hối tội

Thầy Điều Ngự loài người

Đấng thể tánh thương xót

Con như ngựa bị ép

Vượt qua đường điều thuận

Dù cho không được ăn

Mắt sâu, xương má lồi

Gầy còm cho đến chết

Thà chịu khổ như thế

Không trái lời Phật dạy.

Đế Thích và Phạm thiên

Kính vâng theo lời Phật

Con vì quá ngu si

Không vâng lời Phật dạy.

Đức Như Lai khéo biết lúc nào là đúng thời và lúc nào chẳng đúng thời. Ngài quở trách thật nặng để tất cả đều hiểu rõ. Đức Phật bảo Bà-đa-lê:

– Nếu có vị A-la-hán bị ngã vào đống phẩn dơ bẩn hôi thối, Ta đi trên lưng, ý thầy nghĩ thế nào? Vị A-la-hán kia có buồn khổ chăng?

Bà-đa-lê thưa:

– Thưa không, bạch Đức Thế Tôn.

– Nếu thầy đã chứng quả A-la-hán, A-na-hàm, Tư-đà-hàm, Tu-đà-hoàn thì không bao giờ trái lời Đức Phật dạy, bởi thầy còn là phàm phu ngu si chưa chứng được gì hết. Dụ như trong cây chuối không có lõi … nói rộng như trong kinh.

Lúc ấy người ta cho rằng Bà-đa-lê chứng A-la-hán nhưng nghe Đức Phật nói xong họ biết Bà-đa-lê là phàm phu còn đầy phiền não. Các thầy Tỳ-kheo đều không tin khi nghe Bà-đa-lê chưa chứng quả A-la-hán. Như thế, nếu hàng quý tộc xuất gia mà không chứng quả A-la-hán thì làm sao Ni-đề thuộc dòng dõi thấp hèn xuất gia lại chứng quả A-la-hán được? Đức Phật muốn làm cho người nào hết lậu hoặc thì người ấy được hết lậu hoặc, còn không muốn cho người nào hết lậu hoặc thì người ấy không được hết lậu hoặc. Phật biết tâm niệm của các thầy Tỳ-kheo, liền bảo:

– Nếu tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì chắc chắn sẽ dứt được lậu hoặc, còn không tu pháp ấy thì không thể dứt hết lậu hoặc. Nếu ai biết hoặc thấy như vậy thì dù sinh trong dòng họ thấp hèn vẫn chứng được quả A-la-hán. Nếu Bà-đa-lê không biết, không thấy dù sinh trong dòng họ cao quý cũng vẫn không chứng được quả A-la-hán. Cho nên Như Lai nói một cách bình đẳng không có thiên vị.

Chương 53

Điều làm cho buông lung ngông cuồng không gì hơn tham dục. Vì vậy phải siêng năng dứt bỏ tham dục.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, lúc Đức Thế Tôn còn tu hành đạo Bồ-tát, lúc ấy thế gian hoàn toàn không có Phật, Hiền thánh xuất hiện ở đời. Bấy giờ, có vị vua tên là Quang Minh cỡi voi đã được huấn luyện thuần thục đi du ngoạn.

Vua có các kỹ nữ ca múa theo hầu trước sau, đến chỗ núi nguy hiểm, con voi vua cỡi nhìn thấy voi cái ở đằng xa thì tâm dục rạo rực, liền rống lên một cách hung hăng cuồng dại. Nhanh như gió thổi, nó liền chạy đến chỗ voi cái, bất chấp nguy hiểm. Lúc ấy người nài voi dùng các móc sắt kềm hãm lại nhưng không làm cho voi đứng lại được. Vua Quang Minh rất sợ hãi nói:

– Sử dụng móc sắt mà không kềm hãm được, giống như đệ tử tội ác không thuận theo lời thầy.

Voi đi quá nhanh, vua rất hoảng hốt, trong lòng buồn khổ, cho rằng chắc chết, liền nói kệ:

Như thấy hư không động

Nhanh chóng trốn các nơi

Thảy đều nhóm họp lại

Thấy khắp nơi chuyển động

Mặt đất đều rung chuyển.

Voi kia chạy quá nhanh

Ví như núi đi mau

Các núi như theo sau

Sông giữa khe hang cao

Cây cối hại thân thể.

Vua sợ hãi buồn bực

Phát nguyện cầu Thần núi

Cho mình được an toàn,

Móc sắt làm hại thân

Dục khởi không biết khổ

Voi càng chạy càng nhanh

Giống như bị gió mạnh

Gai, góc đâm vào thân

Bị đá làm tổn thương

Đầu tóc đều rối tung

Bụi đất bám nhơ bẩn

Áo quần lại rách nát

Chuỗi ngọc và vòng vàng

Rơi rớt hết xuống đất.

Bấy giờ, vua bảo người nài voi:

– Mạng sống của ta sợ khó an toàn.

Vua lại nói kệ:

Ngươi gắng tìm cách nào

Kềm chế cho dừng lại

Ta như ở trên cân

Nghiêng hẳn về bên chết.

Người nài voi dùng hết sức dùng móc sắt đâm voi nhưng vẫn không kềm chế được. Ông ta luôn luôn than thở, sắc mặt xấu hổ, nước mắt ràn rụa, ngoảnh mặt tránh đi nơi khác không nỡ để vua nhìn thấy, rồi tâu:

– Thưa đại vương, hạ thần phải làm sao đây?

Ông liền nói kệ:

Hết sức tụng chú voi

Lời dạy của cổ tiên

Móc sắt đập hết sức

Đều không kềm chế được.

Như người lúc sắp chết

Chú thuật và thuốc hay

Mạng hết ắt phải chết

Thuốc hay không cứu được.

Đại vương bảo người nài voi:

– Bấy giờ chúng ta rơi vào hoàn cảnh này phải tính sao đây?

Người nài voi tâu với vua:

– Thưa đại vương, không có cách nào khác chỉ còn cách leo lên cây.

Nghe người nài voi nói, vua đưa tay đu lên cây, con voi vụt chạy theo voi cái. Khi voi đi rồi thì đoàn người theo hầu mới đến chỗ vua. Vua từ từ bước về hướng quân lính. Người nài voi tìm theo dấu vết voi. Trải qua nhiều ngày, ông ta tìm được voi và trở về trong quân. Lúc ấy, vua đang ngự giữa mọi người thì người nài voi cỡi voi đến chỗ vua. Vua tức giận nói:

– Trước kia ngươi nói voi đã được huấn luyện thuần thục có thể cỡi được. Nay tại sao đem con voi ngông cuồng này để dối gạt ta?

Người nài voi chắp tay tâu với vua:

– Thưa đại vương, con voi này thật sự đã được huấn luyện thuần thục. Nếu vua không tin hạ thần sẽ làm cho nó thể hiện rõ sự thuần thục để ngài được biết.

Người nài voi nung hòn sắt đem để trước mặt con voi rồi bảo nó nuốt. Vua không nghe lời người nài voi thưa. Vua bảo:

– Ngươi nói nó đã được thuần thục, tại sao lại hung hăng cuồng dại như thế?

Người nài voi quỳ thẳng chắp tay tâu:

– Thưa đại vương, voi hung hăng cuồng dại như thế chẳng phải lỗi nơi hạ thần.

Vua bảo:

– Vậy thì lỗi nào mới chẳng phải do ngươi làm?

Người nài voi tâu:

– Thưa đại vương, voi có tham dục vì đó là tâm bệnh của nó chẳng phải do nơi hạ thần. Cúi xin đại vương hiểu cho, bệnh như thế dù dùng roi quất móc đâm cũng không thể trị được. Tham dục phá hoại tâm cũng lại như thế.

Ông liền nói kệ:

Dục, tên độc của tâm

Không biết từ đâu sinh

Nhờ đâu được thêm lớn

Làm sao tiêu diệt nó?

Vua nghe nói tham dục không thể trị được liền hỏi người nài voi:

– Bệnh tham dục này không thể trị được sao?

Người nài voi tâu:

– Thưa đại vương, bệnh tham dục này không thể nào che đậy hoặc cho qua mà không điều trị.

Ông liền nói kệ:

Nên làm các phương tiện

Siêng tìm cách đoạn dục

Không biết nơi nó đến

Nhớ tinh tấn lui về

Xả bỏ năm món dục

Xuất gia tu khổ hạnh

Vì dứt bỏ dục kết

Phải siêng năng tu đạo.

Hoặc buông lung năm dục

Nói đủ sức tự dứt

Bao nhiêu thứ hạnh tu

Mong được xa lìa dục

Mỗi mỗi nơi như thế

Mong nhổ sạch gốc dục

Rừng dục khó nhổ sạch.

Trời, người, A-tu-la

Dạ-xoa, Cưu-bàn-trà

Tất cả loài hữu sinh

Lưới dục tâm nhỏ nhiệm

Trói buộc các chúng sinh

Xoay vòng trong rừng hữu

Bởi không tự nhổ sạch.

Nghe nói tham dục không thể dứt bỏ, vua rất lấy làm quái lạ, liền nói kệ:

Nếu không có người nào

Dứt trừ được dục ấy

Vậy không có người nào

Dứt được tham dục sao?

Trong trời, người không có

Người nào dứt dục sao?

Bấy giờ, người nài voi tâu vua:

– Thưa đại vương, thần được nghe người ta nói chỉ có Đức Phật Thế Tôn, Bậc Thầy cao cả của thế giới có tâm Đại từ xem tất cả chúng sinh đều như con, thân như vàng ròng, được trang nghiêm bằng tướng của bậc Đại nhân. Ngài có trí tự nhiên biết được nhân duyên dục sinh khởi và sự diệt dục. Ngài có tâm vô ngại, từ bi thương xót tất cả.

Vua nghe Đức Phật là Bậc Đại Nhân liền đứng dậy chắp tay như hoa sen chưa nở ở trước mọi người phát thệ nguyện rộng lớn:

– Tôi dùng chánh pháp giúp cho nước nhà và đem bố thí của cải, nhờ công đức này, nguyện đời vị lai tôi được thành Phật, dứt bỏ tai họa tham dục cho chúng sinh.

Vì nhân duyên gì mà nói việc này? Vì chúng sinh không biết nhân duyên và cách đối trị tham dục nên nói kinh này.