SỐ 201 — ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

SỐ 201

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

Tác giả: Bồ-tát Mã Minh. Hán dịch: Đời Diêu Tần, Tam tạng Pháp sư Cưu-ma-la-thập.

QUYỂN 1

Kính lễ Đấng Tối Thắng.

Dứt dục, vượt ba cõi

Và kính Nhất Thiết Trí

Pháp cam lộ mầu nhiệm

Cùng với tám bậc Thánh

Tăng thanh tịnh Vô cấu.

Tỳ-kheo Phú-na-hiếp

Các luận sư Di-chức…

Chúng Tát-bà, Thất-bà

Và chánh đạo ngưu vương,

Các vị luận sư này

Chúng con đều kính thuận.

Giờ con tuần tự nói

Bày rõ luận Trang Nghiêm

Người nghe được đầy đủ

Các thiện từ đó sinh

Đáng quy y hay không

Đáng cúng dường hay không

Điều thiện ác ở đây

Phải nên giải thích rõ.

Chương 1

Tôi từng nghe:

Vào thuở xưa, tại nước Càn-đà-la có một người đi buôn đến nước Ma-đột-la. Trong nước này có một ngôi tháp Phật. Trong đoàn người đi buôn có một Ưu-bà-tắc, hằng ngày đến cung kính lễ bái ngôi tháp. Trên đường đi đến tháp Phật có các Bà-la-môn thấy Ưu-bà-tắc lễ bái tháp Phật, họ đều cười cợt.

Một hôm, trời rất nóng bức, các Bà-la-môn này ăn cơm xong giải tán. Có người đứng trên đường, có người đứng cạnh cửa, có người tắm gội, có người xoa hương, có người đi, có người ngồi…

Khi Ưu-bà-tắc đi lễ tháp trở về, các Bà-la-môn thấy, liền gọi:

– Này ông Ưu-bà-tắc, hãy đến đây ngồi nói chuyện chơi. Nay ông không biết có trời Tỳ-nữu Ma-hê-thủ-la kia,… để kính lễ hay sao, mà lại đi lễ bái tháp Phật chẳng là phiền lắm sao?

Ưu-bà-tắc đáp:

– Tôi chỉ biết một ít công đức của Đức Thế Tôn, cho nên tôi quy ngưỡng, cung kính đảnh lễ Ngài. Tôi chưa biết trời của các ông có đạo đức gì mà muốn tôi đến đảnh lễ họ?

Các Bà-la-môn nghe nói vậy, nổi giận trợn mắt mắng:

– Ông là người ngu si! Bộ ông không biết thần đức của trời chúng ta mà dám buông lời như vậy.

Các Bà-la-môn liền nói kệ:

Thành quách A-tu-la

Cao rộng quanh ba lớp

Lơ lửng giữa hư không

Đông đủ nam và nữ.

Trời ta giương cung tên

Xa trúng thành quách đó

Nhất niệm tiêu rụi sạch

Như lửa cháy cỏ khô.

Ưu-bà-tắc nghe kệ rồi, cười lớn nói:

– Những việc như vậy ta cho là quá tầm thường, chẳng đáng tôn kính!

Rồi vị Ưu-bà-tắc nói kệ đáp lại:

Mạng như sương trên lá

Có sinh ắt có diệt

Tại sao người có trí

Cung tên thêm tàn hại.

Lúc ấy các Bà-la-môn nghe nói kệ như vậy, tất cả cùng nhau mắng Ưu-bà-tắc:

– Ông là người ngu si. Đức A-tu-la kia có thế lực rộng lớn thích làm việc ác. Thần đức của trời ta sức có khả năng giết hại, tại sao ngươi bảo là chẳng phải người có trí?

Ưu-bà-tắc bị trách mắng, ngậm ngùi thở dài, nói kệ:

Quán sát kỹ xấu tốt

Người trí tu nghiệp lành

Thường được quả báo lớn

Về sau hưởng an vui

Vì sao tội lỗi xấu

Lại cho là công đức?

Tà kiến đã thêm lớn

Khen ác cho là thiện

Do vì nghiệp ác này

Sau bị khổ báo lớn.

Các Bà-la-môn nghe Ưu-bà-tắc nói, bèn trợn mắt, giơ tay dọa nạt, tức giận nói:

– Ngươi là kẻ rất ngu si không tốt. Các vị trời như thế mà không hết lòng cung kính thì cung kính ai?

Khi ấy Ưu-bà-tắc ý chí rất an nhiên, nói:

– Tuy ta đơn độc nhưng quý trọng đạo lý, không thích dùng sức mạnh của bè đảng để tranh cãi.

Rồi Ưu-bà-tắc lại nói kệ:

Kẻ các ông tôn thờ

Hung ác, thích giết hại

Nếu ông tôn thờ y

Cho rằng có công đức

Thì cũng phải cung kính

Sư tử và cọp sói.

Xúc não sinh giết hại

Loài quỉ ác, La-sát

Người ngu rất sợ hãi

Sinh tâm cung kính chúng

Các bậc có trí tuệ

Phải nên quán sát kỹ

Nếu không tâm giết hại.

Mới đáng được cung kính.

Những người có công đức

Không hề có tâm hại

Người tu hành các ác

Chẳng khỏi có tâm giết.

Nếu không khéo phân biệt

Công đức và tội ác

Công đức tưởng là ác

Ác tưởng là công đức

Tàn hại bức bách người

Được người ngu kính thuận;

Với người có công đức

Lại sinh lòng khinh chê

Thế gian đều điên đảo

Chẳng biết bậc đáng kính.

Người Càn-đà-la sinh

Phân biệt rõ thiện ác

Vì thế tin Như Lai

Không kính trời Tự tại.

Những người Bà-la-môn nghe xong lời kệ liền nói:

– Tên Càn-đà-la thuộc dòng dõi nào, có đạo đức gì mà gọi là Phật?

Ưu-bà-tắc đáp:

Ra đời cung họ Thích

Đầy đủ Nhất thiết trí

Các ác đã dứt trừ

Các thiện đều đầy đủ.

Đối với các chúng sinh

Làm lợi ích tất cả

Hiểu rõ các pháp tướng

Thấu suốt hết tất cả

Bậc Đại Tiên như vậy

Nên được gọi là Phật.

Các Bà-la-môn lại nói kệ:

Ngươi nói Phật Đại Tiên

Phải làm việc bức não

Trong cõi Diêm-phù này

Chiêm-mặc-lam-trì địa

Bà-tắc-bà-tư-trá

Đề-thích-a-cực-da

Các đại Tiên như vậy

Nổi tiếng khắp thế gian

Kiết được đại thần chú

Tàn diệt các cõi nước.

Phật Đại Tiên của ngươi

Cũng nên hành chú này.

Phật ngươi có đức lớn

Phải làm việc tàn hại

Nếu không làm độc hại

Sao gọi là Đại Tiên?

Ưu-bà-tắc không chịu nổi những lời phỉ báng ấy nên lấy tay bịt tai, nói:

Thôi, chớ nói lời ác

Phỉ báng Phật có chú

Khinh hủy Đấng Tối Thắng

Sau chịu khổ báo lớn.

Bà-la-môn lại nói kệ:

Nếu Phật không chú thuật

Không gọi là Đại lực

Nếu không não hại người

Sao gọi là Đại Tiên?

Ta chỉ nói lời thật

Vì sao gọi phỉ báng?

Rồi các Bà-la-môn

Vỗ tay cười lớn nói

Ông là người si mê

Phải rơi vào địa ngục.

Ưu-bà-tắc bảo các Bà-la-môn:

– Ông chớ có cười bừa. Ông bảo Như Lai không có công đức lớn, cũng không có sức mạnh, đó là nói dối. Thật ra Như Lai có công đức lớn, có sức mạnh dứt hẳn các loại chú thuật, không bao giờ còn làm những việc não hại chúng sinh. Bây giờ ông hãy lắng nghe, tôi sẽ nói cho ông biết.

Vị Ưu-bà-tắc liền nói kệ:

Vì có tham, sân, si

Nên tạo chú đại ác

Lúc đang kết ác chú

Ác quỉ ghi lời này

Đối chúng sinh tội lỗi

Mà làm việc não hại.

Phật dứt tham, sân, si

Từ bi lợi ích lớn

Bỏ hẳn các chú thuật

Chỉ làm những việc lành

Vì vậy Phật Thế Tôn

Hoàn toàn không não hại

Dùng công đức, sức mạnh

Cứu vớt vô lượng khổ

Nay sao ông lại nói

Phật không thế lực lớn?

Các Bà-la-môn nghe kệ xong, tâm không còn tức giận bèn nói với Ưu-bà-tắc:

– Nay tôi muốn hỏi chút việc, anh chớ có bực dọc. Này Ưu-bà-tắc nếu Phật không có thần chú ác thì tại sao được người cúng dường? Đã không làm tổn hại, cũng không làm lợi ích, vì sao mà được gọi là Đại Tiên?

Ưu-bà-tắc nói:

– Đức Như Lai đại Từ bi hoàn toàn không dùng thần chú ác độc làm tổn hại chúng sinh, cũng không vì việc lợi dưỡng mà chỉ vì lợi ích cho chúng sinh nên được người cúng dường.

Rồi vị ấy nói kệ:

Đại bi thương chúng sinh

Hằng mong cứu khổ họ

Thấy người khác chịu khổ

Còn hơn mình chịu khổ

Sao còn kết chú độc

Và làm việc não hại?

Thể tánh chúng sinh khổ

Sinh già bệnh chết ngặt

Như đắp tro lên ghẻ

Sao còn gây thêm ác

Thường dập tắt nóng bức

Bằng các pháp mát mẻ.

Các Bà-la-môn nghe nói, liền cúi đầu suy nghĩ những lời ấy:

– Đây là việc tốt đẹp, chúng ta muốn phát sinh lòng tin. Anh thuộc Kiện-đà-la khéo phân biệt nơi thù thắng, anh tin những điều này thật là ít có, cho nên rất đáng khen. Kiện-đà-la thật đúng như tên gọi. Gọi Kiện-đà, nghĩa là giữ, giữ điều thiện bỏ điều ác, cho nên được gọi là Kiện-đà.

Các Bà-la-môn liền nói kệ:

Nếu giữ được địa này

Đáng gọi Thiện trượng phu

Trên hết trong Trượng phu

Thật là Kiện-đà-la.

Khi đó, Ưu-bà-tắc suy nghĩ: “Các Bà-la-môn này trong tâm muốn tin hiểu, đều có thể thành pháp khí. Bây giờ ta sẽ phân biệt, nói rộng về công đức của Phật cho họ biết”. Lúc đó, vẻ mặt Ưu-bà-tắc rất vui vẻ, nói:

– Thấy các anh tin Phật, tôi rất vui mừng. Hôm nay các anh may mắn được nghe tôi nói chút ít về công đức và tội ác. Các anh nên quán sát rõ ràng.

Rồi vị ấy nói kệ:

Quán sát công đức Phật

Ai thấy đều đầy đủ

Giới, văn và định, tuệ

Không ai sánh bằng Phật.

Các núi, Tu-di cao

Các dòng, biển rộng nhất

Trời người ở thế gian

Không ai sánh bằng Phật.

Thường vì các chúng sinh

Chịu tất cả đau khổ

Giúp cho được giải thoát

Không lúc nào xa rời.

Ai có quy y Phật

Mà không được lợi ích?

Ai có quy y Phật

Mà không được giải thoát?

Ai thực hành lời Phật

Mà không dứt phiền não?

Phật dùng sức thần thông

Hàng phục các ngoại đạo

Tiếng tốt vang khắp nơi

Đầy khắp mười phương cõi.

Phật rống tiếng Sư tử

Nói các hành vô ngã

Chỗ thường hằng Phật nói

Không mắc kẹt hai bên,

Cõi trời và nhân gian

Đều nói lời như vậy

Nếu không phân biệt được

Các nghiệp báo kết sử.

Sau khi Phật Niết-bàn

Các nước xây tháp miếu

Trang nghiêm ở thế gian

Như các sao trên không

Vì thế cho nên biết

Phật là Đấng hơn hết.

Các Bà-la-môn nghe lời ấy, có người sinh lòng tin, có người xuất gia, có người đắc đạo.

Chương 2

Lại nữa, nên phân biệt về luận. Điều gọi là Luận tức là pháp vậy. Đối với pháp phải nên khéo suy nghĩ. Nếu suy nghĩ thì hiểu được nghĩa của pháp ấy.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa có người Bà-la-môn tên Kiều-thi-ca, giỏi về Tăng-khư luận, Vệ-thế-sư luận, hoặc Đề-toái-ma luận… các bộ luận như thế, đều phân biệt thấu suốt. Vị Bà-la-môn ấy ở trong thành Hoa Thị. Bên ngoài thành có một ngôi làng, người Bà-la-môn có chút việc tới ngôi làng đó để đến nhà một người bạn thân. Khi ấy người bạn thân Bà-la-môn vì có duyên sự nên đi vắng. Kiều-thi-ca nói với người trong nhà ấy:

– Trong nhà cô có kinh sách gì không? Tôi muốn đọc để đợi người ấy về.

Vợ của người bạn thân liền đi lấy sách, tình cờ lấy nhằm kinh Thập Nhị Duyên trao cho Kiều-thi-ca. Kiều-thi-ca được quyển kinh rồi, liền đi vào chỗ vắng vẻ trong rừng để đọc kinh ấy. Đọc đến chỗ: “Vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên già, bệnh, chết, ưu bi khổ não. Đó gọi là Tập đế. Vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, thức diệt thì danh sắc diệt, danh sắc diệt thì lục nhập diệt, lục nhập diệt thì xúc diệt, xúc diệt thì thọ diệt, thọ diệt thì ái diệt, ái diệt thì thủ diệt, thủ diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sinh diệt, sinh diệt thì các khổ nhóm họp như già, bệnh, chết, ưu bi, khổ não… liền diệt.”

Kiều-thi-ca mới đọc qua một lần chưa hiểu rõ lắm, đến lần thứ hai liền hiểu rõ vô ngã, pháp của ngoại đạo dính mắc nhị kiến: Ngã kiến và biên kiến. Đối với các pháp hiểu sâu rằng chúng đều sinh diệt, vô thường. Ông tự nghĩ: “Tất cả luận thuyết bên ngoài đều không có pháp ra khỏi sinh tử, chỉ có trong kinh này mới có pháp giải thoát ra khỏi sinh tử”. Tâm sinh vui mừng, Kiều-thi-ca liền giơ hai tay nói thế này:

– Hôm nay ta mới được thật luận, mới được thật luận!

Kiều-thi-ca ngồi ngay thẳng suy nghĩ, hiểu một cách sâu sắc về ý nghĩa mười hai nhân duyên. Với vẻ mặt hớn hở như hoa mới nở, Kiều-thi-ca nói thế này:

– Hôm nay ta mới biết pháp xuất thế giải thoát sự buộc ràng của sinh tử, mới biết các luận thuyết của ngoại đạo thật gian dối, không lìa sinh tử.

Ông bèn buồn than:

– Pháp Phật chí chân chí thật, nói có nhân có quả, nhân diệt thì quả diệt. Còn trong pháp của ngoại đạo thật là luống dối, nói có quả mà không có nhân, không hiểu nhân quả, không biết giải thoát. Nhớ lại niềm tin trước kia của ta thật là buồn cười, làm sao ở trong pháp ngoại đạo mà muốn ra khỏi dòng sinh tử? Xưa kia ta là ngoại đạo mà muốn ra khỏi sinh tử, cũng ví như có người bị chìm đắm trong sóng lớn sông Hằng, sợ mất thân mạng nên vùng vẫy trong sóng nước nhưng vẫn không thoát khỏi tai nạn, bị chết chìm trong nước. Ta cũng như vậy, sống trong ngoại đạo kia mà muốn ra khỏi sinh tử. Nhưng trong pháp ngoại đạo không có pháp giải thoát ra khỏi thế gian, bị chìm đắm trong sinh tử, mất cả thân mạng, đọa vào ba đường ác. Nay gặp luận này phải thực hành theo mới được ra khỏi sinh tử. Kinh luận ngoại đạo như lời nói của kẻ ngu cuồng, chín mươi sáu thứ ngoại đạo đều là luống dối. Chỉ có Phật đạo là chân thực cùng cực, chánh đáng cùng cực. Sáu vị giáo chủ ngoại đạo và những người trí khác đều tự xưng là Bậc Nhất Thiết Trí, đó đều là nói dối. Chỉ có Đức Phật, Thế Tôn mới là Đấng Nhất Thiết Trí, chân thật không luống dối.

Khi ấy Kiều-thi-ca nói kệ:

Những điều ngoại đạo làm

Luống dối, không chân thật

Như đứa bé chơi đùa

Gom đất làm thành quách

Bị voi say đạp lên

Sụp đổ chẳng còn gì

Phật phá luận ngoại đạo

Sự việc cũng thế thôi.

Bấy giờ Bà-la-môn Kiều-thi-ca hiểu sâu Phật pháp, sinh tâm kính tin, bỏ pháp ngoại đạo, dứt trừ tà kiến, ngày đêm thường đọc kinh Thập Nhị Duyên.

Lúc ấy người bạn của Kiều-thi-ca cùng các Bà-la-môn khác trở về nhà, hỏi vợ mình:

– Tôi nghe Kiều-thi-ca đến nhà mình, hiện giờ anh ấy ở đâu?

Người vợ trả lời:

– Vừa rồi, ông Bà-la-môn ấy mượn quyển sách, tôi lấy sách đưa cho ông ta mà không biết sách gì. Nhưng khi được sách rồi, ông ta mở ra xem và lật qua lật lại, búng ngón tay ca ngợi với điệu bộ vui vẻ khác thường.

Người chồng nghe vợ nói, liền đến gặp bạn mình, thấy Kiều-thi-ca ngồi ngay thẳng suy nghĩ, liền hỏi ông ta:

– Anh đang suy nghĩ điều gì thế?

Kiều-thi-ca đáp bằng bài kệ:

Ngu si không trí tuệ

Xuống lên trong ba cõi

Như bánh xe thợ gốm

Quay vòng mãi không cùng

Tôi nghĩ cách giải thoát

Khỏi mười hai nhân duyên.

Lúc bấy giờ, người bạn nói:

– Chỉ có anh mới sinh tâm ít có đối với kinh này, chứ bên họ Thích của tôi mà có kinh này sẽ đem xóa chữ đi để dùng viết kinh của Tỳ-thế-sư.

Bà-la-môn Kiều-thi-ca nghe nói như vậy bèn quở trách bạn:

– Anh là người si mê, tại sao lại muốn dùng nước để xóa kinh này? Giáo pháp nhiệm mầu thế này thì phải dùng vàng ròng để ghi chép và đựng kinh này trong hộp báu, rồi cúng dường các thứ.

Kiều-thi-ca liền nói kệ:

Nếu ta có tiền của

Sẽ xây tháp bằng vàng

Xây nền bằng bảy báu

Rồi trải thảm lên trên

Rất trang nghiêm đẹp đẽ

Để dâng lên cúng dường

Dù làm được việc ấy

Vẫn chưa xứng ý ta.

Người bạn nghe nói rất tức giận, bảo:

– Trong kinh này đâu có điều gì sâu nhiệm, chưa từng có thì làm sao hơn kinh của Tỳ-thế-sư kia, mà ông muốn đem vàng ròng và các thứ trân bảo để cúng dường?

Khi ấy, Kiều-thi-ca vẻ mặt buồn bã nói:

– Vì sao anh lại khinh thường kinh Phật đến thế? Luận Tỳ-thế-sư đó có rất nhiều điều sai lầm, thì làm sao mà anh lại đem so sánh với lời Phật dạy được? Như luận thuyết của Tỳ-thế-sư không biết rõ pháp tướng nên lẫn lộn nhân quả. Đối với pháp nhân quả cạn cợt, gần gũi nhất liên quan đến bình và mẻ sành mà còn không có tuệ giải để phân biệt, biết được, huống gì là hiểu rõ nghĩa của thân người, các căn trong thân, giác tuệ, nhân quả.

Lúc bấy giờ, người bạn nói với Kiều-thi-ca:

– Vì sao anh nói luận thuyết của Tỳ-thế-sư là không hiểu nhân quả? Trong luận ấy nói: mẻ sành là nhân của chiếc bình, tại sao anh nói không hiểu nhân quả?

Kiều-thi-ca nói:

– Luận thuyết Tỳ-thế-sư của anh đúng là có nói như vậy, nhưng không đúng lý. Bây giờ, anh hãy xem như nhân nơi sợi chỉ đặt làm sợi dọc sợi ngang, sau đó mới có vải. Chiếc bình sành cũng như vậy. Đầu Tiên nhân có chiếc bình, sau có mẻ sành. Nếu đầu tiên không có bình, làm sao mà có mẻ sành? Lại nữa, mẻ sành thì không dùng được, còn chiếc bình thì dùng được; vì thế mẻ sành không được coi là nhân. Anh hiện thấy người thợ gốm lấy bùn làm thành chiếc bình mà không dùng ngói bể. Lại thấy sau khi chiếc bình bị bể, thì mới có mẻ sành, nếu chiếc bình ấy chưa bể, làm sao có mẻ sành?

Người bạn nói:

– Ý của anh cho rằng luận thuyết của Tỳ-thế-sư đều không đúng lý như vậy chẳng lẽ chúng tôi luống công và tự chuốc lấy đắng cay hay sao?

Lúc đó, các Bà-la-môn đồng tu của người bạn nghe nói như vậy, sinh tâm buồn bã nói:

– Nếu như lời anh nói thì giờ đây luận thuyết của Tỳ-thế-sư không thể tin được nữa ư?

Kiều-thi-ca đáp:

– Luận thuyết của Tỳ-thế-sư chẳng những bây giờ mới không đáng tin mà từ trước đến nay người khéo quán sát lâu ngày cũng không thể tin. Vì sao? Vì thuở xưa, khi Đức Phật có mười năng lực chưa ra đời, tất cả chúng sinh đều bị vô minh che lấp, đui mù không có mắt tuệ cho nên đối với luận thuyết của Tỳ-thế-sư cho là sáng suốt nhất. Khi mặt trời Phật đã mọc thì ánh sáng trí tuệ chiếu sáng, luận thuyết của Tỳ-thế-sư không có điều gì đáng hiểu biết nên phải bỏ đi. Thí như con chim cú mèo ban đêm bay đi kiếm ăn thì phát huy được khả năng của nó, còn ban ngày vì phải trốn trong hang nên không thể phát huy được khả năng của nó. Luận thuyết của Tỳ-thế-sư cũng như vậy, khi mặt trời Phật đã mọc thì luận thuyết kia vô dụng.

Người bạn lại nói:

– Nếu như anh bảo luận thuyết của Tỳ-thế-sư không bằng kinh Phật, nhưng kinh Phật đây có thể sánh được với luận Tăng-khư không?

Kiều-thi-ca đáp:

– Như kinh Tăng-khư nói, có năm phần bàn luận về nghĩa được rốt ráo:

1. Thệ; 2. Nhân; 3. Dụ; 4. Đẳng hướng; 5. Quyết định. Nhưng trong kinh Tăng-khư của ông không có ví dụ để có thể dễ hiểu rõ ràng giống như con bò lớn, huống gì là phân rõ pháp tướng để có thể hiểu được. Vì sao? Vì trong kinh Tăng-khư của anh nói Bát-la-đà-na không sinh, thường trùm khắp tất cả mọi nơi và đi khắp nơi. Như trong kinh Tăng-khư nói: Bát-la-đà-na không từ cái khác sinh mà thể tánh là thường hằng, có khả năng sinh ra tất cả biến, tất cả chỗ và đến khắp mọi nơi. Nói về việc ấy như vậy thì có nhiều lỗi lầm. Vì sao? Vì ở trong ba cõi không có một pháp nào chỉ sinh ra vật khác mà không do vật khác sinh ra, cho nên có lỗi. Lại nữa, trùm khắp tất cả mọi nơi và có khả năng đến khắp mọi nơi, điều này cũng có lỗi. Vì sao? Nếu trước đã trùm khắp thì đến là đến đâu? Nếu đã đi đến thì khắp sẽ không khắp? Hai luận lý này trái ngược nhau, ý nghĩa của chúng tự phá nhau. Nếu như vậy thì không đứng vững. Như lời anh nói, không từ vật khác anh ra mà lại sinh ra vật khác, ở khắp mọi nơi mà đi đến khắp nơi, lời nói ấy thật là phi lý.

Người bạn nói với Kiều-thi-ca:

– Anh thân thiết với họ Thích nên nói như vậy. Nhưng trong kinh Phật cũng có lỗi lớn vì nói sinh tử không có đầu mối. Lại nói tất cả pháp đều vô ngã.

Kiều-thi-ca đáp:

– Tôi thấy pháp Phật dạy sinh tử không có đầu mối, tất cả đều vô ngã, nên giờ đây tôi dốc lòng kính tin. Nếu người chấp ngã, thì không bao giờ được đạo giải thoát. Người nào biết vô ngã thì không có tham dục, vì không có tham dục nên được giải thoát. Nếu có chấp ngã thì có tham ái, đã có tham ái nên bị luân hồi sinh tử, làm sao mà được đạo giải thoát? Lại nữa, nếu nói sinh tử có sự bắt đầu thì cái thân đầu tiên này là từ thiện ác mà có hay không từ thiện ác tự nhiên mà có? Nếu từ thiện ác mà có thân thì không được gọi là có thân đầu tiên, hoặc không từ thiện ác mà có thân này thì pháp thiện ác này làm thế nào mà có? Nếu như vậy thì pháp của ông, một nửa là từ nhân sinh và một nửa không từ nhân sinh. Nếu nói như vậy thì có sự sai lầm lớn. Pháp của Phật tôi, không có sự bắt đầu, cho nên không có lỗi.

Người bạn nói với Kiều-thi-ca:

– Có ràng buộc thì có giải thoát, anh nói vô ngã thì không có sự ràng buộc. Nếu không có sự ràng buộc thì ai được giải thoát?

Kiều-thi-ca đáp:

– Tuy không có ngã nhưng vẫn có sự ràng buộc và giải thoát. Vì sao? Vì phiền não che lấp cho nên bị ràng buộc, nếu dứt được phiền não thì được giải thoát, cho nên tuy không có ngã mà vẫn có sự ràng buộc và giải thoát.

Các Bà-la-môn lại nói:

– Nếu không có ngã thì ai có đời sau?

Kiều-thi-ca nói:

– Các anh hãy lắng nghe, do các nghiệp phiền não ở quá khứ mà có thân hiện tại và các căn. Từ đời hiện tại gây ra các nghiệp, do nhân duyên này mà có thân vị lai và các căn. Giờ đây tôi muốn nói thí dụ để nói lên ý nghĩa ấy. Thí như hạt giống, nhờ các duyên hòa hợp cho nên nảy mầm. Nhưng hạt giống này thật không có sinh mầm. Khi hạt giống tiêu đi thì mầm lớn lên, vì hạt giống tiêu đi cho nên không thường và mầm sinh cho nên không đoạn. Đức Phật dạy sự thọ thân cũng như vậy. Tuy là vô ngã nhưng nghiệp báo không mất.

Các Bà-la-môn nói:

– Tôi nghe anh nói pháp vô ngã, tâm nhơ bẩn của chúng tôi đã được gội rửa, nhưng còn một vài thắc mắc, bây giờ muốn hỏi anh: nếu vô ngã thì sao việc trước đây đã làm vẫn còn nhớ mà không quên?

Kiều-thi-ca đáp:

– Do có ghi nhớ cùng tương ưng với tâm cho nên có thể nhớ nghĩ việc trong ba đời mà không quên mất.

Lại hỏi:

– Nếu vô ngã thì quá khứ đã mất, tâm hiện tại sinh ra, sinh diệt đã khác, vì sao mà nhớ được không quên?

Đáp:

– Tất cả thức thọ sinh làm hạt giống vào trong thai mẹ. Nước ái thấm nhuần làm cho thân cây được sống, như hạt Hồ đào tùy theo loại mà sinh. Thân năm ấm này gây ra nghiệp có công năng đưa đến thân sau, nhưng thân năm ấm trước không sinh ra thân năm ấm sau. Vì nhân duyên của nghiệp nên thọ thân năm ấm sau. Sinh diệt tuy khác nhưng nối tiếp không đứt đoạn. Như đứa bé bị bệnh, người mẹ cho uống thuốc, đứa bé nhờ thế nên hết bệnh. Người mẹ tuy chẳng phải là đứa con nhưng nhờ năng lực của thuốc truyền sang đứa con. Thân năm ấm cũng như vậy, vì có nghiệp lực cho nên thọ thân hậu ấm, nhớ nghĩ không quên.

Các Bà-la-môn lại nói:

– Trong kinh mà anh đọc chỉ nói về pháp vô ngã, nay anh giải ngộ có sinh tâm vui mừng không?

Khi ấy Kiều-thi-ca liền tụng cho các Bà-la-môn nghe Kinh Thập Nhị Duyên và nói rằng: Vô minh duyên hành, hành duyên thức… cho đến sinh duyên già, chết, ưu bi, khổ não. Vô minh diệt thì hành diệt… cho đến già, chết diệt, cho nên ưu bi, khổ não diệt. Do các duyên không có chủ tể, cho nên đối với mười hai nhân duyên tôi giải ngộ pháp vô ngã. Chẳng phải trong kinh này chỉ nói về vô ngã thôi mà còn nói có thân cho nên có tâm. Do có thân tâm và các căn cho nên có sự hoạt động của thức, hiểu biết, phân biệt. Tôi ngộ lý này liền hiểu rõ pháp vô ngã.

Lại hỏi:

– Nếu như anh nói sinh tử thọ thân nối tiếp không đứt đoạn, giả sử có thân kiến thì có lỗi gì?

Đáp:

– Vì thấy có thân kiến cho nên gây ra các nghiệp, ở trong năm đường thọ thân hình thiện ác. Khi thọ thân ác sẽ bị các khổ não. Nếu dứt trừ thân kiến sẽ không gây ra các nghiệp. Vì không gây ra các nghiệp cho nên không thọ thân, không thọ thân cho nên các khổ dứt hẳn, đạt đến Niết-bàn. Vì sao nói rằng thân kiến không có lỗi? Lại nữa, nếu thân kiến không có lỗi lầm nên không bị sinh tử, không ở trong ba cõi chịu khổ sinh tử. Thế cho nên có lỗi.

Khi ấy vị Bà-la-môn quán sát thuận nghịch nghĩa mười hai duyên sinh, có niệm tín giải rất sâu, trong tâm vui mừng, khen ngợi pháp Phật bằng bài kệ sau đây:

Khi Như Lai tại thế

Nói pháp dẹp các luận

Phật nhật soi thế gian

Lấn át các tà thuyết.

Nay con gặp di pháp

Như ở trước Thế Tôn

Thù diệu trong họ Thích

Đạt sâu các pháp tướng,

Cái gọi là Như Lai

Chân thật không luống dối

Quán các pháp nghịch thuận

Tiếng khen khắp mười phương.

Hướng về Niết-bàn Phật

Chắp tay cung kính lễ

Ca ngợi Phật Thế Tôn

Thật có tâm đại bi

Hơn hết trong các tiên

Thế gian không ai sánh

Nay con quy y Phật

Giới, định, tuệ vô thượng.

Kiều-thi-ca nói:

– Sao bây giờ anh lại hiểu sâu xa công đức của Phật như vậy?

Người bạn đáp:

– Tôi nghe được pháp này cho nên biết Phật có vô lượng công đức. Như hương trầm thủy màu đen có nhiều dầu, nhờ vậy khi đốt mùi hương ngào gạt, xa gần đều ngửi thấy. Như thế, tôi thấy thân định, tuệ của Như Lai liền biết Đức Thế Tôn có công đức lớn. Nay tôi tuy không gặp Đức Phật nhưng thấy Thánh tích của Ngài thì biết Ngài là Đấng trên hết. Cũng như có người thấy dấu chân voi ở bên ao hoa, nên biết voi rất lớn. Tôi xem luận Nhân Duyên, mặc dầu không được gặp Phật nhưng biết công đức Thánh tích của Phật rất lớn.

Kiều-thi-ca thấy bạn mình có niềm tin hiểu sâu xa, ca ngợi việc chưa từng có nên nói:

– Xưa nay anh đã từng đọc tụng kinh sách ngoại đạo quá nhiều mà bây giờ nghe kinh Phật, chỉ trong phút chốc mà ông đã hiểu rõ nghĩa thú của kinh và xả bỏ hết kinh sách của ngoại đạo, đó là rất ít có.

Kiều-thi-ca liền nói kệ:

Bỏ luận thuyết tà kiến

Tin hiểu pháp chánh chân

Người như vậy khó được

Nên ngợi khen ít có

Không chỉ khen mình anh

Còn khen cả luận ngoài

Vì nghĩ lý cạn thấp

Chúng ta đều xả bỏ.

Vì các luận kia có nhiều lỗi sai làm cho chúng ta sinh tâm nhàm chán, sinh tâm tin hiểu. Đức Phật thật là Bậc Đại Nhân không ai sánh bằng. Tiếng tăm Ngài vang khắp các nước trong mười phương. Tất cả các luận tà kiến của ngoại đạo đều có lỗi, cũng như lời nói quanh co không thể hiểu được. Vì các luận ấy đều có lỗi nên tôi xả bỏ và được đến với pháp Phật. Cũng như vào mùa xuân, mùa hạ, mọi người đều bị nóng nực nên muốn tránh mặt trời và đến mùa đông lạnh thì mọi người đều nhớ đến mặt trời. Các luận của ngoại đạo cũng lại như vậy. Mọi người rất muốn xả bỏ như mặt trời mùa hạ nóng bức. Nhưng cũng do các luận đó mà ta sinh được tín tâm, nên cũng nghĩ đến nó. Giống như khi lạnh vẫn nghĩ nhớ đến mặt trời mùa đông.

Người bạn hỏi Kiều-thi-ca:

– Bây giờ chúng ta nên làm gì?

Kiều-thi-ca nói:

– Bây giờ chúng ta nên xả bỏ tất cả các luận thuyết tà kiến, xuất gia học đạo trong pháp Phật. Vì sao? Vì như trong đêm tối đốt ngọn đuốc lớn, tất cả chim bồ câu đều bị rơi xuống đất. Ngọn đèn trí tuệ Phật đã xuất hiện ở đời, tất cả ngoại đạo đều phải nghiêng ngả. Thế nên hôm nay chúng ta muốn xuất gia học đạo.

Lúc ấy, Kiều-thi-ca từ nhà người bạn thân liền đến Tăng phòng xin xuất gia. Xuất gia rồi, về sau chứng quả A-la-hán.

Vì nhân duyên gì mà nói lên việc này? Vì các ngoại đạo thường bị các luận thuyết tà kiến, mê hoặc cho nên phải nói Thập Nhị Nhân Duyên Kinh Luận để đả phá những tư tưởng đó.

Chương 3

Phàm gieo trồng ruộng phước nên lựa chọn đức, không lựa chọn theo trẻ, mạnh, già, yếu.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có người đàn-việt nhờ một đạo nhân quen biết đến chùa thỉnh chư Tăng, nhưng ông ta yêu cầu chỉ thỉnh những vị Tăng lớn tuổi, chứ đừng thỉnh những vị Tăng trẻ tuổi.

Sau đó, vị đạo nhân quen biết đi thỉnh chư Tăng, theo thứ lớp đến Sa-di, nhưng người đàn-việt ấy không chịu. Một vị Sa-di nói:

– Tại sao không chịu thỉnh các Sa-di chúng tôi?

Đạo nhân đáp:

– Vì người đàn-việt ấy không chịu thỉnh Sa-di chứ không phải do tôi.

Vị đạo nhân khuyến hóa liền nói kệ:

Tuổi già tích đức nhiều

Tóc bạc và mặt nhăn

Chân mày dài, răng rụng

Lưng còng, tứ chi yếu

Đàn-việt thích như vậy

Không ưa người trẻ tuổi.

Khi ấy trong chùa có các vị Sa-di đều chứng quả A-la-hán. Ví như có người chọc tức sư tử, đụng vào hông nó, làm nó nổi giận, nên các vị Sa-di đều nói:

– Người đàn-việt kia si mê, không có trí tuệ, không mến người có đức mà chỉ ham người già cả.

Các Sa-di liền nói kệ:

Các danh từ Trưởng lão

Không hẳn tóc phải bạc

Mặt nhăn nheo, răng rụng

Si mê không trí tuệ.

Đáng quý chỗ tu phước

Dứt bỏ các điều ác

Và tịnh tu phạm hạnh

Gọi đó là Trưởng lão.

Chúng tôi đối khen, chê

Không sinh tâm vui, buồn

Chỉ sợ đàn-việt kia

Bị mắc nhiều tội lỗi

Đối với ruộng phước tăng

Phỉ báng sinh hơn thua.

Ta nên đến đó ngay

Để cho đàn-việt kia

Không đọa vào nẻo ác.

Sau đó các Sa-di

Dùng năng lực thần thông

Hóa thành những người già

Tóc bạc, da mặt nhăn

Chân mày dài, răng rụng

Lưng còng phải chống gậy

Đến nhà đàn-việt kia.

Đàn-việt thấy như vậy

Trong tâm rất mừng vui

Đốt hương, rải hoa quý

Vội thỉnh các vị ngồi

Vừa ngồi trong chốc lát

Trở lại hình Sa-di.

Đàn-việt sinh kinh ngạc

Sao biến hóa như thế

Vì uống cam lộ trời

Dung mạo bỗng hóa trẻ.

Lúc bấy giờ, các Sa-di bèn nói:

– Chúng tôi đâu phải là Dạ-xoa hay La-sát. Vì thấy đàn-việt lựa chọn người già cả, đối với ruộng phước tăng mà sinh ý tưởng cao thấp, làm hư mất căn lành của đàn-việt, cho nên chúng tôi biến hóa như thế để cho ông ăn năn sửa đổi.

Sa-di liền nói kệ:

Ví như con muỗi nhỏ

Muốn uống cạn biển lớn

Người thế gian không thể

Lường công đức chúng Tăng

Tất cả đều không thể

Đo lường công đức Tăng

Huống một mình đàn-việt

Mà muốn lường đức ấy!

Vị Sa-di lại nói:

– Đàn-việt không nên so sánh hình tướng già trẻ của chúng Tăng. Hễ là người cầu pháp thì không nên xem xét hình tướng, chỉ chú trọng trí tuệ. Các Sa-di tuy còn trẻ tuổi nhưng nếu đã dứt sạch các kết sử lậu hoặc, đạt được Thánh đạo. Người tuy già cả mà buông lung cũng gọi là trẻ con. Việc làm của đàn-việt không đúng, nếu dùng ngón tay để đụng tới đáy biển thì không bao giờ được. Cũng như vậy, đàn-việt muốn dùng trí của mình đo lường ruộng phước, để biết cao thấp, cũng không bao giờ được. Đàn-việt há không nghe kinh Tứ Bất Khinh do Như Lai nói ư? Bốn thứ không được xem thường đó là:

1. Thái tử còn nhỏ.

2. Rắn con.

3. Đốm lửa nhỏ.

4. Sa-di nhỏ tuổi.

Tất cả đều không được xem thường. Đức Thế Tôn có nói thí dụ về quả xoài: bên trong còn sống mà bên ngoài đã chín, bên ngoài còn sống mà bên trong đã chín, đừng đánh giá sai lầm đối với người khác, vì trong một niệm cũng có thể đắc đạo. Hôm nay đàn-việt có lỗi rất lớn, nếu đàn-việt có thắc mắc điều chi thì ngay bây giờ hãy hỏi. Từ nay về sau, đừng sinh tâm phân biệt đối với ruộng phước Tăng như thế nữa.

Vị Sa-di nói kệ:

Biển công đức chúng Tăng

Không thể đo lường được

Phật còn sinh tôn kính

Dùng trăm bài kệ khen

Huống chi là mọi người

Mà lại không khen ngợi.

Ruộng phước lành rộng lớn

Trồng ít thu lợi nhiều

Chúng hòa hợp họ Thích

Gọi là báu thứ ba

Đối với các đại chúng.

Chớ xem tướng đoán người

Không dựa vào dòng giống

Oai nghi, nói năng khéo

Chưa biết đức bên trong

Thấy tướng đã tôn kính

Trông tướng tuy còn nhỏ

Nhưng thông minh, đức cao.

Không biết rõ tâm hành

Mà có ý khinh thường.

Ví như rừng cây lớn

Cúc thơm lẫn hoa hôi

Các cây tuy khác nhau

Nhưng gọi chung là rừng

Tăng tuy có trẻ già

Nhưng không nên phân biệt.

Ca-diếp muốn xuất gia

Bỏ y đẹp trên người

Chỉ giữ y xấu nhất

Nhưng giá đáng ngàn vàng

Ruộng phước của chúng Tăng

Việc ấy cũng như vậy.

Cúng dường người thấp nhất

Được quả báo mười lực

Ví như nước biển cả

Không dung chứa thây chết

Biển Tăng đoàn cũng vậy

Không chứa người phá giới.

Đối với Tăng phàm phu

Thấp nhất, giữ ít giới

Cung kính và cúng dường

Sẽ được quả báo lớn

Vì thế đối chúng Tăng

Trưởng lão hay thiếu niên

Tâm bình đẳng cúng dường

Không nên sinh phân biệt.

Lúc đó người đàn-việt nghe lời ấy rồi, khắp mình nổi ốc, gieo năm vóc sát đất, cầu xin sám hối:

– Con là kẻ phàm phu ngu muội có nhiều lầm lỗi, nguyện xin sám hối. Con có những điều thắc mắc, mong ngài giải thích cho.

Vị đàn-việt liền nói kệ:

Ngài có trí tuệ lớn

Đã xé toang lưới nghi

Nếu con không thưa hỏi

Thì chẳng phải người trí.

Vị Sa-di bảo đàn-việt:

– Tùy ý đàn-việt hỏi, tôi sẽ giải thích cho.

Vị đàn-việt hỏi:

– Bạch Đại đức, kính tin Phật và Tăng thì kính tin Phật hơn hay kính tin Tăng hơn?

Sa-di đáp:

– Đàn-việt không biết có ba ngôi báu ư?

Vị đàn-việt nói:

– Con tuy đã biết có ba ngôi báu, nhưng trong ba ngôi báu lẽ nào lại không có một báu nào là hơn hết hay sao?

Sa-di đáp:

– Tôi đối với Phật và Tăng không thấy có sự hơn kém.

Vị Sa-di liền nói kệ:

Bà-la-môn cao quý

Tên là Đột-la-xà

Khen chê, Phật không động

Bèn cúng Phật thức ăn

Nhưng Đức Phật không nhận

Ba cõi không thể tiêu

Nên đổ hết xuống sông

Khói lửa cùng bốc lên.

Cù-đàm-di dâng y

Phật dạy cúng dường Tăng

Do vì nhân duyên này

Nên ba ngôi bình đẳng.

Đàn-việt nói:

– Nếu như Phật và Tăng bình đẳng không khác thì tại sao Đức Phật đổ thức ăn xuống sông mà không cho chúng Tăng?

Sa-di đáp:

– Đức Như Lai đối với thức ăn không có tâm bỏn xẻn, chỉ vì muốn hiển bày công đức, năng lực của chúng Tăng cho nên Ngài làm như vậy. Vì sao? Vì Đức Phật quán thấy thức ăn này không ai trong ba cõi ăn có thể tiêu được, nên Ngài đổ thức ăn xuống sông, lửa liền bốc lên. Nhưng Cù-đàm-di dâng y lên Đức Phật, Đức Phật chuyển y ấy lại cho chúng Tăng. Chúng Tăng thọ y ấy rồi không có sự khác nhau. Vì thế nên biết, chúng Tăng có đức lớn, được đại danh xưng, Phật và Tăng không khác nhau.

Lúc ấy người đàn-việt liền nói:

– Bạch Đại đức, từ nay về sau, đối với chúng Tăng hoặc già hoặc trẻ, con đều cung kính với tâm bình đẳng, không có sự phân biệt.

Vị Sa-di nói:

– Nếu đàn-việt làm được như vậy thì chẳng bao lâu sẽ được đạo kiến đế.

Vị Sa-di liền nói kệ:

Đa văn cùng Trì giới

Thiền định và Trí tuệ

Người hướng đến ba Thừa

Đắc quả và các hướng.

Thí như sông Tân-đầu

Chảy ra nơi biển lớn

Các bậc Hiền thánh này

Đều vào biển chúng Tăng.

Thí như trong núi Tuyết

Có đủ các thuốc hay

Cũng như mảnh ruộng tốt

Giúp hạt giống thêm lớn

Bậc Hiền thiện trí tuệ

Đều từ Tăng mà ra.

Sa-di đọc kệ xong, nói:

– Chẳng lẽ đàn-việt không nghe trong kinh nói: Có ba vị thuộc dòng họ cao quý là A-ni-lự-đầu, Nan-đề và Kiềm-tỳ-la. Vị đại tướng quỉ thần tên Già-phu đã bạch Phật: “Bạch Đức Thế Tôn, tất cả thế giới, hoặc trời, hoặc người, hoặc Thiên ma, hoặc Phạm vương, nếu tâm nghĩ đến ba vị thuộc dòng họ cao quý này thì họ sẽ làm cho người đó được an vui, lợi ích.” Chỉ niệm ba vị trong Tăng còn có lợi ích an vui, huống chi là cả đại chúng.

Sa-di liền nói kệ:

Ba vị không thành Tăng

Nghĩ nhớ được lợi ích

Như tướng quỉ kia nói

Chưa gọi là niệm Tăng

Còn có lợi ích lớn

Huống gì là niệm Tăng.

Vì vậy ông nên biết

Các việc thiện công đức

Đều từ Tăng mà ra.

Thí như trời mưa lớn

Chỉ biển đủ sức chứa

Chúng Tăng cũng như vậy

Thọ được mưa pháp lớn

Vì thế đàn-việt nên

Chuyên tâm nghĩ nhớ Tăng.

Chúng Tăng mà như thế

Là tập hợp các thiện

Đại chúng đã giải thoát

Tăng như đoàn quân mạnh

Phá được giặc ma oán,

Chúng Tăng được như thế

Là rừng cây thắng trí

Tất cả các hạnh lành

Chứa nhóm ở trong Tăng

Hướng ba Thừa giải thoát

Là đoàn thể lớn mạnh.

Lúc vị Sa-di nói kệ khen ngợi như vậy, thì người đàn-việt và quyến thuộc rất vui mừng, đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn.

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 2

Chương 4

Người nghe pháp được lợi ích lớn và trí tuệ thêm sâu rộng, có công năng làm cho tâm ý đều được điều hòa.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, tại các nước ở vùng Sư tử, lúc bấy giờ có người được viên ngọc Ma-ni to bằng đầu gối người. Viên ngọc này tốt đẹp nhiệm mầu, rất ít có trên thế gian. Người đó dâng viên ngọc lên vua. Nhà vua được viên ngọc ngắm ngía thật kỹ lưỡng và nói kê:

Ngày xưa các vua chúa

Chứa báu cầu tiếng khen

Tập hợp nhiều khách khứa

Khoe của, tự hợm mình

Khi chết bỏ ngôi báu

Bỏ của, đi một mình

Chỉ có nghiệp thiện ác

Theo thân không lìa bỏ.

Ví như ong làm mật

Kẻ khác được, mình không

Tài sản cũng như vậy

Theo người, chẳng theo ta.

Ngày xưa, các vua chúa

Bị của báu lừa dối

Tích chứa để cho người

Chẳng một vật theo mình.

Ta nay phải làm gì

Để của báu theo ta?

Chỉ có ruộng phước Phật

Làm ra các công đức

Theo ta đến đời sau

Quả thiện không mất đi.

Khi sắp sửa qua đời

Tất cả đều lìa bỏ

Cả cung điện thân yêu

Các quan và tướng mạnh

Thương xót tiễn người đi

Đến mộ thì trở về,

Voi, ngựa, các xe báu

Vàng ngọc và kho tàng

Nhân dân cùng thành quách

Vườn hoa, chốn vui chơi

Âm thầm vào cõi chết

Chẳng mang theo được gì.

Nhà vua nói kệ xong liền đến chỗ tháp Phật, đặt viên ngọc quý lên đỉnh tháp. Viên ngọc chiếu sáng lấp lánh như một ngôi sao thật lớn, như khi mặt trời mọc chiếu sáng cả cung điện vua, lấp lánh rực rỡ gấp bội ánh sáng thường. Ánh sáng viên ngọc lúc nào cũng chiếu sáng như thế.

Một hôm, ánh sáng ấy bỗng biến mất. Nhà vua lấy làm lạ mới cho người đến xem thử. Người sứ đến nơi không thấy viên ngọc, chỉ thấy dưới chân tháp máu chảy đầy mặt đất. Ông đi theo vết máu, lần về phía rừng Ca-đà-la, chưa đến nơi đã thấy một người trộm ngọc nấp giữa bụi cây. Khi kẻ trộm lấy viên ngọc, hắn bị rơi từ trên bệ tháp xuống cho nên có vết máu. Sứ giả bắt ngay tên trộm dẫn đến cho vua. Khi nhà vua vừa thấy tên trộm, trong lòng tức giận vô cùng, nhưng thấy hắn bị thương thì lại sinh tâm thương xót, nói:

– Này gã kia, ngươi rất ngu si mới trộm viên ngọc của Phật như vậy. Đời sau chắc chắn ngươi sẽ đọa vào đường ác.

Vua liền nói kệ:

Lạ thay rất ngu si

Vô trí gây ác lớn

Như người sợ gậy gộc

Ngược lại bị chém giết.

Sợ cái khổ nghèo cùng

Nên sinh tâm cuồng ngu

Không chấp nhận phận nghèo

Mãi chịu khổ vô cùng.

Lúc ấy có một vị quan nghe bài kệ này, bèn tâu với nhà vua:

– Những điều ngài nói chân thật, không hư dối.

Vị ấy liền nói kệ:

Tháp là báu của người

Kẻ ngu si trộm lấy

Người này vô lượng kiếp

Không được gặp Tam bảo.

Như xưa, có một người

Có tín tâm vui mừng

Hoa Tu-mạn trên tai

Đem dâng cúng tháp Phật

Ức kiếp sinh trời, người

Thọ rất nhiều vui sướng.

Tháp Thế Tôn mười lực

Trộm ngọc báu kiếm sống

Do nghiệp duyên như thế

Chìm đắm trong địa ngục.

Lại có một vị quan khác tức giận nói:

– Kẻ ngu này tội lỗi đã rõ ràng, cần gì phải trách mắng! Nên đem hắn đi giết.

Vua bảo vị quan:

– Ngài chớ nói như thế. Người đó cũng như người chết rồi cần gì phải giết nữa. Như người bị ngã xuống đất, ta nên đỡ họ lên.

Vua liền nói kệ:

Người này đã hủy hạnh

Hãy mau cứu giúp hắn

Ta phải ban tài sản

Khiến sám hối tu phước

Cho họ được xa lìa

Khổ nạn lớn đời sau.

Ta sẽ cho tiền của

Dạy họ cúng dường Phật

Nếu họ không hướng Phật

Tội không bao giờ tiêu.

Như người ngã xuống đất

Ta nên đỡ họ dậy

Gây tội vì tháp Phật

Cũng nhờ Phật, hết tội.

Nhà vua liền ban cho tên trộm tất nhiều tiền của và dạy cho ông ta đến tháp Phật làm các công đức. Lúc đó tên trộm suy nghĩ: “Vị vua này là người thấm nhuần giáo pháp Phật-đà. Tội lỗi của ta rất đáng bị xử tử mà nhà vua lại tha thứ. Ngài thật là bậc đại nhân xá tội nặng cho ta. Đức Như Lai Thích-ca vô cùng kỳ diệu mới điều phục, giáo hóa vị vua tà kiến làm những việc như vậy”.

Nghĩ rồi, tên trộm liền đến chỗ tháp, bò về phía chùa, chắp tay quy mạng, nói:

– Đức Thế Tôn đại bi cứu giúp thế gian, tuy đã nhập Niết-bàn mà vẫn còn có thể ban mạng sống cho con. Cả thế gian đều gọi Ngài là đấng Chân Tế, tiếng tăm Ngài vang khắp các thế giới và hôm nay Ngài đã cứu mạng sống cho con, cho nên Ngài được gọi là Đấng Chân Tế, thật không hư dối vậy.

Tên trộm nói kệ:

Thế gian gọi Chân Tế

Tên gọi thật không hư

Nay con được cứu giúp

Thật biết nghĩa Chân tế.

Thế gian đều dậy lửa

Rất nhiều sự đốt thiêu

Trăng từ bi mát mẻ

Chiếu tan khổ nóng bức.

Khi Như Lai tại thế

Tại nơi quỉ đồng trống

Cứu vớt Thủ trưởng giả

Việc này có khó chi,

Nay Phật đã Niết-bàn

Di pháp giúp nguy ách

Giúp con thoát khổ đau

Đây mới là rất khó.

Vì sao người họa sĩ

Khéo léo hợp Thánh tâm

Vẽ ảnh đưa tay phải

Nói lên sự an ủi

Người sợ hãi thấy Ngài

Còn được hết sợ hãi

Huống chi Phật tại thế

Sự cứu giúp rộng lớn

Nay con gặp khổ nạn

Tượng Ngài cứu giúp con.

Chương 5

Người ít muốn tuy có của cải, tài sản nhưng tâm không mê đắm vẫn được gọi là ít muốn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-tắc này có một người bạn thân tin pháp Bà-la-môn. Người bạn thân này tin pháp Bà-la-môn mặc áo xấu, hành khổ hạnh, nướng thân bằng năm nguồn nhiệt, thường ăn thức ăn dở, nằm trên phẩn dơ. Người bạn liền gọi vị Ưu-bà-tắc nói:

– Bạn hãy đến đây xem người Bà-la-môn. Có bao giờ bạn trông thấy người nào có hạnh cao cả, tự làm khổ thân cho trong sạch, ít muốn biết đủ như người này chăng?

Ưu-bà-tắc đáp:

– Thứ hạnh cao cả ấy chỉ có thể đánh lừa bạn mà thôi!

Hai người cùng đến hỏi người Bà-la-môn:

– Nay ông khổ hạnh để mong cầu điều gì?

Vị Bà-la-môn đáp:

– Nay tôi thực hành khổ hạnh vì muốn được làm vua.

Ưu-bà-tắc nói với bạn:

– Bây giờ người này đang cầu kho tàng châu báu ở thế gian, tha hồ giết chóc, ăn uống cao lương mỹ vị, nào cung nhân, kẻ hầu người hạ, khoái lạc cùng nữ sắc và các loại âm nhạc để tự vui chơi. Tuy làm quan lớn, trưởng giả có nhiều của cải báu nhưng không vừa ý, mới mong cầu tất cả châu báu của nhân dân trên khắp mặt đất. Người như thế mà gọi là ít muốn ư? Bạn chỉ thấy thân họ hành khổ hạnh, rồi cho là ít muốn mà không biết rằng ông có sự mong cầu không biết nhàm chán. Sao cho là ít muốn được?

Ưu-bà-tắc liền nói kệ:

Điều gọi là ít muốn

Chẳng phải cơm, áo xấu

Không có vật thường dùng

Mà cho là ít muốn.

Người này hiện tại đây

Tâm tham cầu không chán

Như sông biển bao la

Sao gọi là ít muốn?

Nay tu khổ hạnh này

Vì khát khao năm dục

Người này thật luống dối

Giả hiện tướng ít muốn

Vì tham nên tự khổ

Thật chẳng phải ít muốn.

Nói kệ xong, Ưu-bà-tắc lại nói:

– Nay người này có đủ các thứ tham dục, tức giận và si mê, không có được một phần nhỏ những công hạnh mà bậc Tiên thánh đã thực hành. Thế nên biết rằng, người ít muốn không phải là ở chỗ không có nhiều của cải vật chất. Vì sao mà biết? Vì như vua Tần-bà-sa-la giàu sang, có nhiều đất đai, voi ngựa và bảy báu, vẫn gọi là ít muốn. Vì sao? Vì tuy nhà vua có nhiều tài sản quý giá, nhưng tâm không tham đắm, chỉ ưa thích đạo Thánh. Do đó, tuy vua giàu sang, có bảy báu đầy ngập, nhưng tâm không mong cầu, nên gọi là ít muốn. Người tuy không có tài sản quý giá mà vẫn mong cầu không chán thì không được gọi là ít muốn biết đủ. Vị Ưu-bà-tắc liền nói kệ:

Nếu người không cơm áo

Lõa hình như Ni-càn

Làm những việc khổ nhọc

Cho đó là khổ hạnh

Thì ngạ quỉ súc sinh

Người nghèo các suy não

Những gian nan như thế

Lẽ ra gọi khổ hạnh.

Người này cũng như vậy

Luống tự mình khổ nhọc

Thân tuy làm hạnh khổ

Nhưng tâm lại tham đắm

Mong cầu không nhàm đủ

Không gọi là ít muốn.

Tuy có nhiều của cải

Nhưng tâm không đắm nhiễm

Tu hành vui Thánh đạo

Đó mới gọi ít muốn.

Thí như các nông phu

Gieo hạt giống xuống ruộng

Tham gặt được nhiều lúa

Không gọi là ít muốn.

Nếu thân bị ghẻ lở

Sẽ cần đồ chữa trị

Ý mong cầu Thánh đạo

Đó gọi là ít muốn.

Vì trị ghẻ lở ấy

Cần nhận ít thuốc men

Tâm không tham đời sau

Đó thật là ít muốn.

Tâm ý không dua nịnh

Cũng không cầu danh lợi

Tuy có tài sản nhiều

Có tiếng tăm, đức thật

Đủ những việc như thế

Đó mới thật ít muốn.

Chương 6

Tuy là người giữ giới, nhưng tâm mong cầu sinh lên cõi trời, cõi người để thọ hưởng sự vui sướng thì vẫn gọi là phá giới.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị Sa-môn và một vị Bà-la-môn kết hạ an cư trong khu rừng vắng. Lúc ấy vị Sa-môn thường qua lại chỗ Bà-la-môn, làm việc chung với nhau, ở chung trong trú xứ ấy nhưng không quá gần gũi hay xa cách. Vì sao? Vì nếu gần gũi quá sợ sẽ sinh ra kiêu mạn, còn nếu xa cách quá sẽ bị oán ghét.

Vị Sa-môn nói kệ:

Cắm chiếc gậy giữa trưa

Đứng, nằm đều không bóng

Cầm gậy nghiêng một bên

Bóng ấy sẽ ngã dài,

Người kia cũng như vậy

Nên không thân, không sơ

Khiến dần dần thông hiểu

Sau đó mới nói pháp.

“Vị Bà-la-môn này không có trí tuệ, chẳng biết kẻ ngu người hiền, nên cung phụng ông ta rất khổ. Vì thế, ta nay không nên gần gũi quá, cũng không nên xa cách quá. Vì sao? Vì phụng sự người ngu si đã khổ, mà không biết phải cung phụng cách nào cũng gọi là khổ.” Bằng những phương tiện gần gũi với nhau, dần dần qua lại và chuyện trò với nhau, lúc ấy vị Sa-môn hỏi Bà-la-môn:

– Vì sao ông đưa tay về phía mặt trời, nằm lõa hình trên tro bụi và ăn cỏ? Ngày đêm không nằm mà chỉ đứng có một chân? Ông hành khổ hạnh để mong cầu điều chi?

Người Bà-la-môn đáp:

– Tôi mong được làm vua.

Ít lâu sau người Bà-la-môn bị bệnh. Ông ta đến hỏi thầy thuốc cách chữa trị. Thấy thuốc bảo:

– Ông cần phải ăn thịt.

Lúc đó người Bà-la-môn nói với thầy Tỳ-kheo:

– Thầy có thể đến nhà đàn-việt xin cho tôi một ít thịt để tôi trị bệnh được không?

Thầy Tỳ-kheo nghĩ: “Bây giờ đã đúng lúc ta phải giáo hóa người này”. Thầy Tỳ-kheo liền hóa ra một con dê, đem cột bên cạnh người Bà-la-môn. Ông ta hỏi thầy Tỳ-kheo:

– Thầy tìm thịt cho tôi giờ để ở đâu?

Thầy Tỳ-kheo đáp:

– Con dê chính là thịt.

Người Bà-la-môn vô cùng tức giận nói:

– Chẳng lẽ tôi phải giết con dê để ăn thịt sao?

Thầy Tỳ-kheo đáp bằng bài kệ:

Nay anh thương con dê

Vẫn còn chưa muốn giết

Nếu sau này làm vua

Bò dê và heo chó

Vịt gà cùng muôn thú

Giết hại nhiều vô lượng.

Anh ngự trên tòa cao

Đầu bếp dâng thức ăn

Nếu khi anh nổi giận

Sẽ sai người chém đầu

Hoặc sai chặt chân tay

Có khi sai móc mắt.

Nay anh thương con dê

Mà muốn giết hại nhiều

Nếu thật có Từ tâm

Nên bỏ ý làm vua.

Như người sắp bị giết

Sợ khổ, uống nhiều rượu,

Rừng hoa nở đẹp tươi

Lửa mạnh sẽ đốt cháy,

Lai như mang gông vàng

Tuy đẹp nhưng buộc ràng,

Ngôi vua cũng như vậy

Thường có tâm sợ hãi

Ra oai người theo hầu

Trang sức bằng châu báu

Không thấy họa về sau.

Phàm phu tham mong muốn

Đã gây các điều ác

Đọa lạc ba đường khổ

Như thiêu thân tham lửa

Lao vào tự đốt thân.

Tuy có vui năm dục

Tiếng tăm vang khắp nơi

Nhưng tâm thường sợ hãi

Rất lo và rất khổ

Giống như bắt rắn độc

Cầm đuốc ngược chiều gió

Không buông, họa sẽ đến

Cũng như khổ sắp chết.

Lúc nhà vua đi dạo

Đầu đội mũ chư Thiên

Châu báu như chuỗi ngọc

Phục sức thật trang nghiêm

Các xe quý, ngựa tài

Vua ngồi dạo khắp nơi

Người hầu cả trăm ngàn

Oai thế rất hùng mạnh,

Hoặc lúc có quân địch

Khoác áo giáp đẹp đẽ

Thắng thì giết hại nhiều

Thua thì mất thân mạng.

Xoa hương thơm vào mình

Còn quần áo ướp hương

Ăn các thức ăn ngon

Trăm vị rất tuyệt vời

Cần chi đều tùy ý

Không trái nghịch bao giờ

Đi, đứng hoặc ngồi, nằm

Cử động đều nghi sợ

Bạn thân cũng không tin

Dù có là bạn thân

Nhưng tâm thường sợ sệt

Thì sao gọi là vui!

Như cá nuốt mồi câu

Như liếm mật dao bén

Cũng như lưới giăng ra

Thú, cá tham mùi vị

Không thấy khổ sau đó,

Giàu sang cũng như vậy

Rồi chịu khổ địa ngục.

Vách tường của địa ngục

Mặt đất đều lửa cháy

Người tội ở trong đó

Lửa tuôn tự đốt thân

Chịu khổ đau vô cùng.

Anh phải tự suy nghĩ

Được hưởng vui thì ít

Chịu các khổ thì nhiều

Vì thế nên nhớ khổ

Chớ mong cầu giàu sang.

Anh hãy bỏ tâm muốn

Chỉ mong cầu giải thoát

Cái khổ đều dứt hết.

Người Bà-la-môn nghe xong, lặng im không đáp, sau đó chắp tay thưa:

– Bạch Tôn giả, ngài đã khéo dùng tài hùng biện làm cho tâm tôi được mở tỏ. Dù được làm vua cõi trời Tam thập tam thiên, tôi cũng không ham thích nữa.

Ông liền nói kệ:

Ý lành phương tiện khéo

Và trí sáng quan sát

Xóa nguyện tà của tôi

Chỉ bày đường chân chánh

Bạn lành phải như vậy

Được thế gian ngợi khen.

Thường nên gần bạn này

Không có họa tranh loạn

Khéo dẫn tâm ý tôi

Bỏ tà, về nẻo chánh

Chỉ tôi việc thiện ác

Giúp đạt được giải thoát.