SỐ 201 — ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

Chương 7

Lại nữa, người theo con đường tà sẽ bị các thứ khổ, còn người tu theo đường chánh thì tín tâm sẽ thêm lớn và được ngợi khen. Người có trí nên quán sát sự tà chánh.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một người tu một khổ hạnh nhỏ ở bên cạnh đường đi, nếu khi nào có người thì ông ta nằm trên gai nhọn, còn lúc không có ai, thì ông ta nằm ở chỗ khác. Có người thấy vậy bèn hỏi:

– Ông có thể nằm nhẹ nhàng trên gai nhọn, cần gì phải lăn lộn để cho thân thể bị thương nặng như vậy?

Người đó nghe xong vô cùng tức giận, nhảy bổ trên đống gai nhọn, lăn lóc dữ dội hơn trước. Khi đó, có một vị Ưu-bà-tắc đứng bên cạnh, người khổ hạnh trông thấy lại càng lăn lộn trên đống gai dữ dội hơn. Ưu-bà-tắc nói với ông ta:

– Trước đây ông chỉ bị gai nhỏ đâm, nay lại dùng gai tức giận để tự đâm mình. Vết gai trước đây chỉ gây xây xát, còn vết gai tham tức mới bị đâm sâu. Người nằm trên gai nhọn chỉ khổ một đời, còn khổ vì gai tham tức thì khổ đến vô lượng đời. Bị gai đâm chân, vết thương này dễ lành, còn vết gai tham tức trải qua vô lượng kiếp vẫn không lành. Thế nên hãy nhổ bỏ cái gai sân độc.

Vị Ưu-bà-tắc liền nói kệ:

Bây giờ ông nên nhổ

Gai sâu độc trong tâm

Hãy dùng dao trí bén

Chặt đứt gai tham tức.

Người nặng về tham tức

Đời đời không bỏ được

Người ngu nhiều tà kiến

Không biết đạo Chánh chân

Khổ thân nằm trên gai

Làm khổ muốn hết khổ

Người thấy nằm trên gai

Ai cũng muốn tránh xa.

Chỉ ông đối khổ này

Ôm giữ không buông bỏ

Ta thấy việc như vậy

Mới biết có tà chánh.

Vì thế xin quay về

Đấng Thế Tôn mười lực

Đại bi cứu các khổ

Mở bày con đường chánh

Vượt qua các nẻo tà

Dẫn đến tám đường chánh

Bọn ngoại đạo tà kiến

Bị khổ sở phỉnh lừa

Rất tin vào các khổ

Trôi lăn đến vô cùng

Những người có trí tuệ

Thấy thế tăng lòng tin.

Ngoại đạo rất ngu si

Khổ hết được giải thoát.

Đấng Xuất Thế đã dạy

Các vật đều đầy đủ

Được tu tám đường chánh

Nhờ tu nên giải thoát

Vì thế nên phải biết

An lạc được giải thoát

Chẳng phải như ngoại đạo

Chịu khổ được Niết-bàn.

Nương tâm mà gây ra

Các nghiệp thiện và ác

Ông phải hàng phục tâm

Sao lại làm khổ thân?

Thân là các kết sử

Tu sai các thứ khổ

Là người tu đạo khổ

Đường địa ngục sẵn chờ.

Trong chốn địa ngục ấy

Chém, chặt cùng phẩn dơ

Hừng hực thiêu đốt họ

Chịu đủ bao đau đớn

Tuy họ chịu các khổ

Vẫn không gọi khổ hạnh.

Người trí dứt ba nghiệp

Cấu uế đều xả bỏ

Phật Thích-ca chỉ dạy

Dạy tất cả mọi người

Nên cầu cam lộ trời

Lại giảng nói chỉ quán

Lại trang sức trí tuệ

Đó gọi chân khổ hạnh,

Cần gì luống nhọc thân

Gây các khổ vô ích

Khổ này rất dài lâu

Rộng sâu không bờ mé.

Như có đứa con ác

Không được nó nuôi nấng

Chỉ gây ra tội ác

Do đó chịu các khổ.

Lúc ấy ngoại đạo kia

Bèn nói như thế này:

Các Tiên tu khổ hạnh

Cũng được sinh cõi trời.

Ưu-bà-tắc nói kệ

Trả lời ngoại đạo kia:

Các Tiên sinh cõi trời

Chẳng phải nhờ nằm gai

Do thí, giới, nói thật

Mà được sinh cõi trời.

Ông tuy sống khổ hạnh

Chẳng được lợi ích gì

Cũng như người nông phu

Mùa xuân không gieo giống

Đến thu chẳng có hạt

Để mà được thu hoạch.

Các ông cũng như vậy

Không gieo hạt giống lành

Chỉ tu các hạnh khổ

Cuối cùng chẳng được gì.

Hễ người muốn tu đạo

Phải nuôi dưỡng thân này

Dùng thức ăn uống ngon

Nuôi thân mạng đầy đủ

Khí lực có sung mãn

Mới tu Giới, Định, Tuệ.

Nhịn ăn chịu đói khát

Thân tâm đều lo buồn

Tâm không thể chuyên chú

Làm sao đạt Thánh quả?

Tuy ăn thức ăn ngon

Tâm chẳng đắm vị ngon

Chỉ giữ giới, nói thật

Bố thí, Nhẫn nhục, Định

Đó là những hạt giống

Sẽ được quả báo lành.

Thân tuy chịu đói khát

Mà tâm mong vị ngon

Nhân lành còn không có

Huống gì gặt quả ngon.

Nếu có tâm tàn hại

Khiến người khác sợ hãi

Nếu dứt tâm tàn hại

Cho người sự không sợ

Đó gọi là hành pháp.

Nếu còn tâm tàn hại

Gọi là không đúng pháp.

Các món ngon đầy đủ

Không có ý hại người

Vì không ý hại người

Nên không tổn hại họ.

Nếu khởi tâm Đại từ

Sẽ được quả lành lớn

Ông tuy tự nhịn ăn

Đói khát phải mê mệt

Cũng chẳng ích lợi gì.

Ngoại đạo nói thế này:

Nếu anh khởi từ tâm

Chưa hẳn đã lợi ích

Và được quả báo lớn

Nhịn đói mà ngủ nghỉ

Việc ấy cũng như vậy

Tuy không ích cho kia

Cũng được quả báo lành.

Ưu-bà-tắc đáp rằng:

Từ tâm trừ sân hại

Nhờ dứt trừ sân hại

Nên được quả báo lành.

Ông hành pháp khổ hạnh

Sự tức giận thêm lớn

Liền sinh thân miệng ác

Làm sao được quả lành?

Tâm từ không như thế

Nếu khi khởi tâm Từ

Thì dứt được sân hại

Vì không có sân hại

Nên sinh thân, miệng lành.

Vô ích hành khổ hạnh

Làm sao giống từ, thiện?

Thí như sư tử rống

Các thú chẳng dám gần

Như Lai vô ngại biện

Việc ấy cũng như vậy,

Tất cả các ngoại đạo

Không dám chống đối lại

Nói pháp dẹp ngoại đạo

Lặng im không đối đáp.

Chương 8

Nghiệp thân, miệng không được tự tại chính là do nơi ý.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị Tỳ-kheo-ni đến nước Xa-già-la. Trong nước đó có một vị Bà-la-môn nướng thân trên lửa, mồ hôi từ trán, từ ngực, từ nách chảy xuống ròng ròng, cổ họng khô khốc, miệng lưỡi đều sưng dộp, không còn một giọt nước dãi. Bốn phía ông ta đều đốt lửa giống như nấu vàng, cũng như tóc vàng, cháy lên đỏ rực. Mặt trời mùa hạ rất nóng chiếu thẳng vào thân ông ta, lăn qua trở lại cũng không có chỗ tránh. Thân thể ông ta cháy đỏ như chiếc bánh trên chảo. Người Bà-la-môn này thường mặc áo vải thô, nướng thân bằng năm nguồn nhiệt. Do đó mà người đương thời gọi ông là “Lũ hạt chích” (người mặc áo vải thô, nướng thân trên lửa).

Vị Tỳ-kheo-ni thấy việc ấy bèn bảo vị Bà-la-môn:

– Cái nên đốt thì ông không đốt. Còn cái không nên đốt thì ông lại đốt.

Người Bà-la-môn nghe nói vô cùng tức giận đáp:

– Này cô nàng trọc đầu xấu xí kia, cái gì nên đốt?

Vị Tỳ-kheo-ni nói:

– Ông muốn biết cái gì nên đốt phải không? Đó là ông chỉ cần đốt tâm tức giận của ông. Nếu đốt được tâm ấy thì đó gọi là đốt đúng đắn. Như chiếc xe trâu kéo, nếu xe không đi thì cần phải thúc trâu chứ không cần đánh xe. Thân này cũng như chiếc xe và tâm cũng giống như trâu kia. Do nghĩa này cho nên ông chỉ cần đốt tâm mà thôi, sao lại đốt thân? Lại nữa, thân như rừng cây, như tường vách, nó vô tri, dù có đốt thiêu nó cũng chẳng ích lợi gì.

Vị Tỳ-kheo-ni liền nói kệ:

Tâm như chủ thành

Chủ thành tức giận

Mới muốn tìm thành

Chẳng ích lợi gì!

Ví như sư tử

Có người kia dùng

Cung tên, ngói đá

Đánh, bắn sư tử

Thì sư tử kia

Rượt cắn người đó,

Không như chó ngu

Có người ném đá

Chó rượt ngói đá

Chứ không cắn người.

Nói về sư tử

Dụ cho người trí

Biết tìm cái gốc

Mà dứt phiền não,

Còn chó ngu si

Dụ cho ngoại đạo

Năm nguồn đốt thân

Không biết gốc tâm.

Bà-la-môn hỏi:

Sao gọi đốt tâm?

Tỳ-kheo-ni đáp:

Trí tuệ Tứ đế

Như bốn đống lửa

Tu đạo như trời

Phàm người trí tuệ

Với lửa Tứ đế

Mặt trời tu đạo

Dùng năm pháp này

Để đốt tâm kia.

Vì cái thân này

Không được tự do

Sao làm khổ thân?

Nếu muốn làm khổ

Hãy làm khổ tâm

Vì tâm là gốc

Làm khổ thân kia.

Đi đứng ngồi nằm

Chẳng phải thân làm

Chỉ vì tâm khiến

Chẳng phải do thân,

Lỗi tại nơi tâm

Sao làm khổ thân?

Nếu tâm lìa thân

Thân như gỗ, đá

Thế nên người trí

Nên trách tâm mình

Không làm khổ thân.

Ông đốt thân này

Bằng năm nguồn nhiệt

Cho là khổ hạnh

Nhờ đó đắc đạo

Thì người địa ngục

Chịu khổ vô lượng

Các thứ đau đớn

Cũng đắc đạo sao?

Bà-la-môn nói:

Việc khổ hạnh này

Là phát tâm làm

Được gọi tu đạo.

Chúng sinh địa ngục

Bị ép chịu khổ

Cho nên không được

Nói là tu đạo.

Tỳ-kheo-ni nói:

Nếu tự phát tâm

Mà được phước thì

Đứa bé chụp lửa

Cũng được phước sao?

Nhưng thật không được

Từ đó suy ra

Việc làm của ông

Năm nguồn đốt thân

Cũng không có phước.

Bà-la-môn nói:

Bé con, trẻ nít

Chưa hiểu biết gì

Cho nên không phước,

Còn tôi có trí

Tu khổ hạnh này

Năm nguồn đốt thân

Cho nên có phước.

Tỳ-kheo-ni nói:

Nếu cho có trí

Tu các khổ hạnh

Mà có phước thì

Người tìm chân châu

Gai đâm chảy máu

Mới lấy được châu

Cũng có phước sao?

Bà-la-môn nói:

Vì có tâm tham

Tuy bị chảy máu

Cũng không có phước.

Tỳ-kheo-ni nói:

Ông tu khổ hạnh

Tham vui cõi trời

Cũng không có phước

Nếu vì tham cầu

Thì không quả báo

Như người đi săn

Không được quả báo.

Như người bắt cá

Không được phước quả,

Nay ông thực hành

Hạnh khổ hạnh này

Cũng sẽ chẳng được

Cái vui cõi trời.

Nay vì sao ông

Thân tâm lăn lộn

Muốn hành khổ hạnh

Để hưởng vui trời ?

Trong pháp Phật ta

Không có loại pháp

Năm nguồn đốt thân

Hành pháp khổ hạnh

Để được vui trời,

Muốn được vui trời

Phải tu nói thật

Các công đức lành

Tuy tâm tham, sợ

Được sinh trời vui.

Ví như uống thuốc

Dù tham hay sợ

Đã uống thuốc rồi

Đều có công hiệu,

Nếu nói lời thật

Các công đức lành

Dù tham hay sợ

Ắt được vui trời.

Thời Bà-la-môn

Cạn lời hết ý

Không thể trả lời

Nên đứng im lặng.

Người đứng xung quanh

Đối với pháp Phật

Sinh tin, thanh tịnh

Rất mến chánh pháp

Nói với nhau rằng:

Lành thay! Pháp Phật

Có trí lực lớn

Sâu xa khó lường

Trí của ngoại đạo

Thật rất cạn cợt.

Ví như lửa hừng

Nếu táp vào người

Thì ai cũng sợ,

Ngọn lửa Phật pháp

Cũng lại như vậy

Chạm Bà-la-môn

Khiến y sợ hãi.

Hôm nay chúng ta

Được nghe pháp Phật

Luận nghĩa tối thắng

Đều nên quy ngưỡng

Cõi Niết-bàn Phật

Cung kính lễ bái

Nam-mô Thế Tôn.

Âm thanh êm dịu

Giảng nói chánh pháp

Người nữ trí cạn

Uống cam lộ Phật

Ở trước đại chúng

Nói pháp không sợ.

Đối với lời Phật

Ai không cung kính

Như Tỳ-kheo-ni

Trí tuệ nông cạn

Vẫn diệt kết sử.

Lời Đấng Mâu-ni

Nhất định khiến cho

Bà-la-môn này

Không thể đáp lại

Phải đứng lặng im.

Chương 9

Dục như miếng thịt, bầy chim tranh nhau xâu xé. Người có trí biết rõ mối họa về tiền tài, của cải nên không tham đắm.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, tại nước Tu-bà-đa có một thầy Tỳ-kheo thấy chỗ bức tường đã đổ nát có kho tàng, trong đó có một cái chum đồng lớn, trong chum có nhiều tiền vàng. Thầy Tỳ-kheo dẫn một Ưu-bà-tắc nghèo đến chỉ chỗ vàng ấy và bảo:

– Ông hãy giữ lấy số tài sản quý báu này để làm của sinh sống.

Vị Ưu-bà-tắc hỏi thầy Tỳ-kheo:

– Thầy thấy kho báu này lúc nào?

Vị Tỳ-kheo đáp:

– Tôi mới thấy hôm nay.

Vị Ưu-bà-tắc nói:

– Chẳng phải hôm nay con mới thấy kho báu mà con đã thấy từ lâu lắm rồi, nhưng con không dùng. Xin thầy hãy nghe, con sẽ nói rõ sự thật về tai họa của những đồ quý báu này. Nếu ai giữ nó, nhà vua nghe được, người đó có thể sẽ bị xử tử, lưu đày hay giam cầm… những nỗi khổ như thế không thể kể hết.

Ông liền nói kệ:

Tôi thấy của báu này

Đã nhiều năm trôi qua

Của báu này độc hại

Còn hơn cả rắn độc

Vì thế đối với nó

Tôi không có tâm tham

Xem nó như rắn độc

Không tưởng là của quý.

Bị giam cầm lưu đày

Hoặc có khi phải chết

Tất cả các tai hại

Đều từ báu này ra

Gây ra các thứ khổ

Bị hại, rất đáng sợ

Thế nên đối kho báu

Tôi không dám tham gần.

Chúng sinh đắm vật báu

Cho đó là quý giá

Báu là vật nguy hại

Lầm tưởng là an vui

Có những lỗi như thế

Sao cho là quý báu?

Thân dơ bẩn như thế

Thích giữ gìn thân mạng

Rồi đây sẽ hoại diệt

Dùng trân bảo làm gì

Như bỏ củi vào lửa

Không khi nào nhàm đủ.

Tâm người cũng như vậy

Mong cầu không nhàm đủ

Nếu thầy thương xót con

Dạy con pháp ít muốn

Vì sao lại chỉ chỗ

Kho báu cho con thấy?

Hễ ít muốn biết đủ

Thì sinh lợi lạc lớn

Nếu người nhiều tham dục

Các căn thường tán loạn

Tham cầu không nhàm đủ

Hy vọng thêm khổ não,

Nhưng người đa dục này

Thường sinh tư tưởng dục

Tham lợi không cùng cực

Như miệng cá Ma-kiệt.

Chính người ít muốn kia

Không có khổ tham cầu

Tâm thường hoan hỷ luôn

Vui vẻ như ngày hội.

Khi Ưu-bà-tắc ca ngợi pháp ít muốn biết đủ, Tỳ-kheo kia sinh tâm ít có, khen ngợi:

– Lành thay! Lành thay! Đúng là bậc Trượng phu. Tuy thân không mặc pháp phục mà tâm đã xuất gia, thuận theo lời Phật, biết pháp ít muốn, ít muốn là pháp mà chư Phật đều khen ngợi.

Thầy Tỳ-kheo nói:

– Những lời ông đã nói, tóm lại, là những lời quở trách rất sâu sắc, làm cho tôi vô cùng hối lỗi. Ông hiện đang sống tại gia cùng vợ con, quyến thuộc và tôi tớ, đúng ra phải tham cầu để phát triển tài sản, vậy mà ông lại nghe lời Phật dạy, khen ngợi hạnh ít muốn. Dù cho người có lưỡi bằng sắt cũng không thể chê bai hạnh ít muốn biết đủ. Giờ đây, tôi tuy xuất gia, thân mặc pháp phục, tướng đồng với Sa-môn, nhưng thật không biết pháp Sa-môn mới xúi giục ông những việc đa dục, không biết khen ngợi pháp ít muốn mà Đấng Pháp Vương khen ngợi, trong khi pháp ít muốn là nguồn gốc của các điều thiện, như trong kinh Phật cũng dạy ít muốn là gốc của Sa-môn. Xưa kia, Đức Như Lai đi khất thực, nếu có thức ăn dư, Ngài ban cho các thầy Tỳ-kheo, hoặc bỏ xuống sông cho các loài vật ăn. Bấy giờ, có hai thầy Tỳ-kheo đi khất thực bị thiếu thức ăn nên trông có vẻ đói lắm. Họ từ bên ngoài đi vào, Đức Phật trông thấy, Ngài bèn hỏi: “Hiện Ta còn thức ăn, các thầy có dùng không?”

Một thầy nói: “Đức Như Lai Thế Tôn nói hạnh ít muốn có công đức lớn. Nay tại sao ta lại vì tham thức ăn này mà ăn ư?”. Thầy Tỳ-kheo thứ hai lại nói: “Rất khó được gặp thức ăn dư của Đức Như Lai Thế Tôn. Các Phạm thiên, Đế Thích, Thiên vương đều cung kính đội trên đầu thức ăn dư ấy. Bấy giờ, nếu ta ăn sẽ được lợi ích, sức khỏe an vui, nói năng lưu loát. Bởi vì thức ăn này rất khó được gặp, sao ta lại không ăn?”

Khi ấy Đức Thế Tôn ngợi khen thầy Tỳ-kheo không ăn: “Lành thay! Vị Tỳ-kheo tu theo lời Phật dạy, thực hành pháp ít muốn. Còn thầy Tỳ-kheo thứ hai này tuy nghe theo lời Phật mời, ăn thức ăn dư của Phật nhưng không được khen ngợi. Vì thế nên biết rằng pháp ít muốn là điều căn bản mà Đức Phật đã ấn khả và răn dạy.”

Ngài liền nói kệ:

Người muốn được pháp lợi

Phải thực hành pháp ít muốn

Pháp ít muốn như thế

Chính là chuỗi anh lạc

Trang nghiêm của bậc Thánh.

Đời này buông gánh nặng

Không lo, được vui sướng

Chính là cửa đầu tiên

Để vào nhà Niết-bàn.

Ngăn chận các ma quân

Phòng hộ, chắn các nẻo

Thoát ra cảnh giới ma

Được quyền lực vô thượng

Giữ giới như biển lớn

Ít muốn như sóng biển

Thường vì các công đức

Làm cái dù che kín

Kẻ mệt vì tham cầu

Được an nghỉ trong ấy.

Gần gũi người ít muốn

Cũng giống như sữa bò

Lạc, tô và đề hồ

Được lấy ra từ đấy,

Ít muốn cũng như vậy

Sinh ra các công đức

Người dang tay bố thí

Tay ấy là đẹp hơn

Người nhận rụt tay lại

Đẹp hơn lại hơn kia.

Nếu người nói bố thí

Giá lời ấy khó lường

Người nhận nói: tôi đủ

Khó lường lại hơn kia.

Nếu muốn được pháp này

Nên gần người ít muốn.

Thế Tôn nói ít muốn

Tức là pháp Thánh chủng

Ít muốn không tài vật

Giới, văn, tuệ thêm lớn.

Pháp ít muốn như thế

Pháp thực của xuất gia

Tuy rằng có khát ái

Nhưng không thể làm não

Vừa an vui kiếp sau

Hiện tại cũng an ổn.

Chương 10

Người biết đủ tuy nghèo mà giàu, người không biết đủ tuy giàu mà nghèo. Nếu Thánh trí đầy đủ thì đó là rất giàu.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị Ưu-bà-tắc bị người chê trách là nghèo mạt rệp. Nhưng vị Ưu-bà-tắc này ưa thích pháp biết đủ mà Phật khen ngợi, liền thuận theo pháp tướng mà nói kệ:

Không bệnh, được lợi nhất

Biết đủ giàu bậc nhất

Bạn lành thân thích nhất

Niết-bàn an vui nhất.

Ưu-bà-tắc nói kệ xong bèn bảo người kia:

– Như Đức Phật dạy biết đủ thì giàu, tại sao ông nói tôi là người nghèo nàn?

Ông ta lại nói kệ:

Tuy có các của báu

Vật thường dùng dồi dào

Mà không tin Tam bảo

Cũng gọi rất nghèo nàn.

Tuy chẳng có của báu

Và các vật thường dùng

Nhưng kính tin Tam bảo

Cũng gọi là giàu nhất.

Nay ta kính Tam bảo

Đức tin là của báu

Người vì duyên cớ gì

Bảo ta là kẻ nghèo?

Đế Thích, Tỳ-sa-môn

Tuy nhiều các vật báu

Nhưng khi họ bố thí

Không thể xả tất cả.

Tâm ta thích biết đủ

Đối các vật quý báu

Không có tâm tham đắm

Tất cả đều xả được.

Kho tàng người giàu sang

Có nhiều các châu báu

Nước, lửa và trộm cướp

Đều có thể xâm đoạt,

Khi người đó mất của

Thì rất là khổ não

Thầy thuốc và thuốc hay

Không thể trị khổ kia.

Ta lấy tín làm báu

Không ai chiếm đoạt được

Tâm ý thường an vui

Không lo buồn khổ não.

Nói kệ xong, Ưu-bà-tắc lại nói:

– Thế nên biết rằng: tuy có kho tàng, voi ngựa, bảy báu, các vật dùng mà không biết đủ thì cũng gọi là nghèo. Cho nên Phật dạy: Người biết đủ giàu có nhất.

Mọi người nghe xong đều khen ngợi:

– Lành thay! Đúng là những lời dạy chân chánh, có đại trí tuệ, là đấng đại trượng phu.

Mọi người nói với nhau:

– Từ nay về sau ai tuy không có tài sản, vật báu nhưng có tín tâm, chúng ta gọi đó là người giàu có. Khổ nhọc để thu góp tiền của, đều cho là vui, vì muốn cung cấp cho gia đình, quyến thuộc, giúp họ không thiếu thốn. Những niềm vui như thế chính là thân vui trong hiện tại. Của báu tín tâm sẽ kéo dài trong nhiều đời là tài sản quý báu tha hồ dùng ở cõi trời, cõi người. Thế nên biết rằng lòng tin là tài sản vật báu bậc nhất. Với tài sản tín tâm này sẽ được thọ hưởng sự vui sướng trong khi còn sinh tử, không có các khổ não. Vàng bạc, châu báu có thể sinh ra tai họa, ngày đêm lo sợ người khác cướp lấy và có tám điều nguy hại. Vì tham đắm cho nên chịu khổ nhiều đời. Nhờ có tín tâm cho nên đạt được giới tài, thí tài, định tài, tuệ tài. Còn nếu không có tín tâm làm sao có được những tài sản như vậy. Vì thế nên tài sản tín tâm là bậc nhất. Ta có thứ tài sản này cho nên đối với mọi người, ta tự cho là rất giàu có. Thuở xưa, ta đã tích lũy nhiều nghiệp lành, do đó những điều mà ngày nay ta đạt được là nhờ vào tín tâm, biết đủ.

Họ liền nói kệ:

Nhờ có được tín tâm

Nên không gây điều ác

Tất cả các công đức

Do lòng tin làm ra

Tín như sông, mũi tên

Vút cuộn đi rất nhanh

Thường làm cho tâm ý

Mau thực hành pháp lành

Ai có nhiều của báu

Mà hơn người giàu tín

Tuy có nhiều của báu

Mất đi sẽ nghèo nàn

Khi người đó chết đi

Bỏ của đi một mình

Không theo đến đời sau,

Tài sản tín không mất

Luôn như bóng theo hình

Nhiều kiếp hưởng vui sướng.

Người đời chứa của báu

Hay sinh tâm tham dục

Tài sản tín không vậy

Ai thấy cũng vui mừng.

Đối với các của báu

Của báu tín trên hết

Trình bày rõ nghĩa này

Đấng Mâu-ni đã nói.

Thế nên ta chẳng nghèo

Của báu tin là hơn

Chỉ tín là của báu

Ngoài ra không gọi tài.

Bố thí với tín tâm

Tài vật được thêm nhiều

Bố thí không tín tâm

Quả báo chẳng là bao.

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 3

Chương 11

Nếu có vị đệ tử nào giữ vững Giới luật, được người tôn kính thì tất cả người đời đều tôn kính người ấy như bậc Thầy.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có các thầy Tỳ-kheo đi trong con đường hoang vắng, bị bọn cướp trấn lột hết y phục. Bọn cướp muốn giết sạch các Tỳ-kheo vì sợ các Tỳ-kheo sẽ vào xóm tố cáo. Trong bọn cướp có một tên trước đây từng xuất gia nên hắn nói với đồng bọn:

– Đâu cần giết họ làm gì? Theo pháp Tỳ-kheo thì không được làm tổn thương cây cỏ, bây giờ các ông hãy lấy cỏ trói họ lại. Vì sợ tổn thương cây cỏ nên họ sẽ không dám bứt đứt mà đi.

Bọn cướp liền lấy cỏ trói các Tỳ-kheo lại, rồi kéo nhau bỏ đi. Các thầy Tỳ-kheo bị trói bằng cỏ, sợ phạm giới cấm không dám bứt đứt. Thân không mặc y áo nên bị mặt trời thiêu đốt, lại thêm muỗi mòng, ruồi bọ bu cắn. Các thầy bị trói từ sáng đến trưa, rồi cho đến khi mặt trời lặn, bóng tối bao phủ dày đặc, các thầy nghe tiếng chân đuổi chạy của loài cầm thú, tiếng tru của những loài chồn rừng, cùng tiếng rúc của chim cú mèo, âm thanh ghê rợn vang rền thật là đáng sợ. Có một thầy Tỳ-kheo già bảo các Tỳ-kheo:

– Các thầy hãy lắng nghe, mạng người thật ngắn ngủi như dòng sông chảy xiết. Nếu chúng ta có ở trên cõi trời cũng chẳng tồn tại dài lâu, huống gì mạng người ở chốn nhân gian, đâu thể giữ gìn được? Mạng sống đã mong manh thì sao lại vì thân mạng này mà phá hủy giới cấm? Các thầy nên biết rằng, thân người khó được, Phật pháp khó gặp, các căn khó đủ, tín tâm khó sinh. Mỗi thứ ấy đều khó gặp được. Ví như con rùa mù gặp được bọng cây nổi, Chánh đạo của Phật không giống như chín mươi lăm thứ tà kiến điên đảo kia, không có quả báo gì. Người tu hành Phật đạo chắc chắn đạt được chánh quả, sao lại tiếc nuối cái thân vô thường bất định mà phá hủy Thánh giáo của Phật. Nếu ai vâng giữ lời Phật dạy, thì đời này được tiếng khen và công đức đầy đủ, đời sau được vui sướng, như bài kệ do Phật nói:

Nếu người có trí tuệ

Giữ vững được giới cấm

Cầu trời, người, Niết-bàn

Đạt được điều như ý

Tiếng tốt vang khắp nơi

Mọi người đều cúng dường

Ắt được vui trời, người

Cũng được quả giải thoát.

Rồng chúa Y-la-bát

Vì phá hủy giới cấm

Giẫm đạp lên lá cây

Khi chết đọa làm rồng

Chư Phật chưa xác định

Khi nào bỏ thân rồng.

Nếu giữ vững giới cấm

Việc này rất là khó.

Hình thức giới rất nhiều

Khó phân biệt hiểu rõ

Như đống gai, rừng kiếm

Vào đó nhiều tổn thương

Người yếu kém không kham

Giữ gìn giới như thế.

Các thầy Tỳ-kheo bị khổ sở bức bách, không thể co, duỗi, cho đến chuyển động thân thể, vì sợ cỏ bị đứt sẽ trái phạm giới cấm. Nên các thầy bảo nhau:

– Chúng ta tu hành cũng như cái cân kia giữ mức quân bình không cho tăng giảm. Giờ đây bị lâm vào hoàn cảnh khốn đốn sợ hãi, phải quyết chí một lòng không lay chuyển mới phân biệt được sự mềm yếu hay mạnh mẽ. Lấy cái thân hèn mọn để đổi lấy pháp quý giá an vui chốn trời, người và sự an vui Niết-bàn, thì giờ đây chúng ta không có con đường nào khác, chỉ nên giữ gìn giới cấm, dù chết cũng không trái phạm.

Vị Tỳ-kheo giả liền nói kệ:

Chúng ta từ xưa nay

Gây ra các nghiệp ác

Hoặc được sinh cõi người

Trộm cắp, dâm vợ người

Bị hình phạt của vua

Nhiều không thể tính kể,

Lại chịu khổ địa ngục

Cũng vậy, khó kể hết

Hoặc làm loài súc sinh

Bò, dê và gà, chó

Hươu nai, cầm thú thảy

Bị kẻ khác giết hại

Mất thân nhiều không xiết

Không hề có chút lợi.

Chúng ta hôm nay đây

Vì giữ gìn Thánh giới

Xả bỏ thân nhỏ này

Ắt được lợi ích lớn.

Nay ta gặp nguy ách

Chắc chắn bỏ thân mạng

Nếu sau khi qua đời

Sinh Thiên hưởng vui sướng

Nếu hủy phạm giới cấm

Hiện đời mang tiếng xấu

Bị người đời khinh thường

Chết đi đọa đường ác,

Nay cùng nhau lập thệ

Ở đây đến khi chết

Dù cho nắng mặt trời

Chiếu khô thân mạng tôi

Chúng con giữ giới Phật

Không bao giờ hủy phạm.

Giả sử các thú dữ

Cắn xé tay chân con

Cũng không hề hủy phạm

Giới cấm Thích Sư Tử

Con thà, giữ giới chết

Không sống mà trái phạm.

Các thầy Tỳ-kheo nghe vị Tỳ-kheo già nói kệ này rồi, mỗi vị đều ngồi ngay thẳng, không hề dao động, ví như cây lớn lúc không có gió thổi, cành lá không lung lay. Bấy giờ có vị vua nọ tình cờ đi săn bắn, nhà vua dần dần đi về phía các thầy Tỳ-kheo bị trói. Trông thấy các thầy từ xa, nhà vua sinh tâm nghi ngờ bèn nghĩ: “Không biết những người lõa hình kia là Ni-kiền hay Sa-môn?”. Nghĩ xong, nhà vua liền sai người đến xem thử. Các thầy Tỳ-kheo vô cùng thẹn, che thân mình lại. Người sứ xét biết là Sa-môn đệ tử Phật. Vì sao mà biết? Vì bên vai phải của họ bị đen. Người sứ vội quay trở lại tâu vua:

– Các vị ấy là Sa-môn chứ chẳng phải Ni-kiền.

Ông liền nói kệ:

Xin đại vương biết cho

Họ bị giặc trấn lột

Xấu hổ bị cỏ trói

Như móc sắt buộc voi.

Nhà vua nghe rồi rất lấy làm lạ, im lặng suy nghĩ: “Bây giờ ta hãy đến chỗ các thầy Tỳ-kheo”. Nghĩ xong, nhà vua nói kệ:

Bị cỏ xanh trói tay

Giống như cánh anh vũ

Lại như dê tế trời

Nằm yên không nhúc nhích

Tuy biết đang gặp nguy

Ngồi yên không hại cỏ

Như cây bị lửa đốt

Trâu mao chết vì đuôi.

Nói kệ xong, nhà vua đến chỗ các Tỳ-kheo, hỏi:

Thân thể rất khỏe mạnh

Có sức, không bệnh tật

Vậy vì lý do gì

Cỏ trói, lại ngồi yên?

Các thầy há không biết

Chính mình có sức ư?

Bị chú thuật mê hoặc

Hay là vì khổ hạnh

Hay nhàm chán thân mình?

Xin mau nói cho biết.

Thầy Tỳ-kheo đáp:

Cỏ này rất non yếu

Bứt đứt cũng không khó

Chỉ vì bị buộc bởi

Giới Kim cang của Phật

Giữ gìn các giới cấm

Nên không dám bứt đứt.

Phật nói: các cỏ cây

Là nơi quỉ thần ở

Chúng tôi không dám trái

Cho nên không dám bứt.

Giống như đàn chú thuật

Vẽ phạm vi quanh rắn

Nhờ năng lực thần chú

Rắn độc không qua được,

Thế Tôn vẽ phạm vi

Chúng tôi không dám vượt.

Chúng tôi tuy giữ thân

Cuối cùng cũng phải chết

Nhưng thà giữ giới chết

Hơn phá giới mà sống.

Có đức và không đức

Rốt cuộc rồi cũng chết

Có đức tuệ mạng còn

Và lại có tiếng khen

Không đức tuệ mạng mất

Cũng mất cả tiếng tăm.

Các Sa-môn chúng tôi

Giữ giới là sức mạnh

Giữ giới là ruộng tốt

Sinh ra các công đức

Thềm thang sinh cõi trời

Hạt giống của tiếng khen

Bến cầu lên bờ Thánh

Đầu, mắt của các lợi

Ai người có trí tuệ

Muốn phá bình giới đức?

Lúc ấy nhà vua rất vui mừng, liền mở cỏ trói cho các thầy Tỳ-kheo và nói kệ:

Lành thay! Giữ vững được

Những điều Thế Tôn dạy

Thà bỏ thân mạng mình

Giữ pháp không hủy phạm.

Nay tôi cũng quy mạng

Như thế bày pháp lớn

Quy y lìa nóng bức

Đấng Giải Thoát Mâu-ni

Người giữ giới vững chắc

Nay tôi cũng quy mạng.

Chương 12

Nếu người trong tâm hiền thiện thì thường an ổn, làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Thế nên người trí phải tu tâm, khiến cho tâm ấy luôn hiền thiện.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có các Tỳ-kheo cùng những người đi buôn ra biển tìm vật báu. Khi mọi người ra giữa biển thì thuyền bị vỡ. Lúc ấy có một Tỳ-kheo trẻ tuổi vớ được tấm ván, còn Thượng tọa Tỳ-kheo không được miếng ván nên sắp bị chìm. Vị Thượng tọa vô cùng hoảng sợ, sợ bị chết trôi, nên nói với thầy Tỳ-kheo trẻ tuổi:

– Chẳng lẽ thầy không nhớ giới do Phật dạy là phải tôn kính bậc thượng tọa sao? Thầy hãy đưa tấm ván của thầy cho tôi.

Thầy Tỳ-kheo trẻ tuổi suy nghĩ: “Đúng thật, Đức Thế Tôn có dạy điều này, nếu có các thứ lợi lạc thì trước nên nhường cho bậc Thượng tọa”. Thầy lại nghĩ rằng: “Nếu ta đưa miếng ván cho Thượng tọa, thì chắc chắn sẽ bị chìm trong dòng nước, tai nạn của biển cả thật là vô biên, mạng sống của ta sẽ không được toàn vẹn. Tuổi ta còn nhỏ, lại mới xuất gia, chưa đắc đạo quả, ta lấy làm buồn vì điều này, nên bây giờ chính là lúc ta nên bỏ thân để cứu mạng Thượng tọa”. Nghĩ rồi, thầy Tỳ-kheo bèn nói kệ:

Ta vì giúp hoàn toàn

Nên thuận theo lời Phật

Vô lượng công đức nhóm

Tiếng khen khắp mười phương

Thân mạng rất thấp hèn

Vì sao trái lời Phật!

Nay ta thọ giới Phật

Phải giữ vững đến chết

Vì thuận theo lời Phật

Nhường ván bỏ thân mạng.

Nếu không gặp việc khó

Không hề được quả khó.

Nếu ta giữ tấm ván

Ắt vượt nạn biển lớn

Nếu không thuận lời Phật

Sẽ chìm biển sinh tử.

Nay ta chìm xuống nước

Tuy chết, vẫn là hơn

Nếu bỏ lời Phật dạy

Mất lợi sinh trời, người

Cho đến đại Niết-bàn

Vui bậc nhất, vô lượng.

Nói kệ xong, thầy Tỳ-kheo trao miếng ván cho Thượng tọa. Vị Thượng tọa nhận lấy. Lúc đó thần biển xúc động trước sự chân thành của thầy Tỳ-kheo, liền tiếp lấy thầy Tỳ-kheo trẻ tuổi đưa lên bờ và chắp tay bạch:

– Giờ đây, tôi xin quy y bậc giữ vững giới pháp. Thầy đã gặp tai nạn nguy khốn như vậy mà vẫn giữ giới Phật.

Thần biển bèn nói kệ ca ngợi thầy Tỳ-kheo:

Thầy thật là Tỳ-kheo

Đúng là người khổ hạnh

Được gọi là Sa-môn

Thầy đáng danh như thế.

Cũng nhờ các công đức

Và năng lực của thầy

Các bạn và của báu

Thoát khỏi tai nạn lớn

Tất cả đều an ổn.

Lời thệ thầy vững chắc

Kính thuận lời Phật dạy

Thầy là người hơn cả

Xua tan các hoạn nạn

Giờ đây tôi làm sao

Không ủng hộ cho được.

Thấy chân lý, giữ giới

Việc này chưa phải khó

Phàm phu không phá giới

Đó mới thật ít có.

Tỳ-kheo sống an ổn

Thanh tịnh tự dè dặt

Không hề hủy giới cấm

Đó cũng chưa phải khó,

Chưa đạt được dấu đạo

Còn sống trong sợ hãi

Bỏ thân thể đáng yêu

Giữ gìn giới Phật dạy

Khó làm mà làm được

Đó rất là ít có!

Chương 13

Nếu chưa thấy dấu đạo thì tuy học rộng nghe nhiều vẫn không thể dứt được khổ sinh tử. Thế nên người hiểu biết phải mong cầu thấy được chân lý.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có hai anh em cùng đi xuất gia. Người anh chứng quả A-la-hán, còn người em thì thông suốt ba tạng giáo điển. Khi đó người anh nói với người em:

– Thầy nên ngồi thiền.

Người em hẹn:

– Em sẽ ngồi thiền.

Thầy Tỳ-kheo La-hán lại nói:

– Chẳng lẽ thầy không nghe Đức Phật dạy: Người hành đạo như chữa lửa cháy đầu đó sao?

Vị ấy nói kệ:

Việc hôm nay làm được

Đừng đợi đến ngày mai

Thân người không giữ được

Hãy mau tu việc lành!

Khi thần chết đã đến

Thì không thể van xin

Nếu khi người qua đời

Không biết đi đường nào

Mê muội theo nghiệp duyên

Nào biết đường xa gần.

Mạng như đèn trước gió

Không biết tắt lúc nào

Thầy nói rồi sẽ hành

Lời này rất luống dối!

Sự chết dữ như cọp

Không dung túng một ai

Một khi cọp chết đến

Không đợi đến ngày mai.

Vua chết rất tàn hại

Thầy nên sinh lo sợ

Phải biết thân mong manh

Mạng này khó giữ được

Nên siêng quán nội thân

Bỏ đi việc học rộng.

Mong giải thoát thế gian

Vượt hẳn gốc sinh tử

Khi cái chết vụt đến

Hối hận làm sao kịp?

Nếu nay thấy dấu đạo

Khỏi ăn năn ngày sau

Vững bền trong Phật pháp

Gọi đó là dấu đạo.

Việc học rộng luống dối

Nên bỏ chớ yêu tiếc

Tuy nghe nhiều hiểu rộng

Không đạt được dấu đạo

Như người mù cầm đèn

Soi người, mình không thấy.

Nếu muốn cầu tự lợi

Cần phải thấy dấu đạo.

Vang danh giữa mọi người

Lời lẽ khéo léo hay

Giảng nói các pháp tướng

Giải thích các nghi ngờ

Làm cho chúng nghe pháp

Đều sinh tâm vui mừng

Lại khiến cho mọi người

Thảy đều được điều hòa,

Tuy làm được như vậy,

Nhưng khi chết tâm loạn

Cũng đọa vào đường ác

Bị người trí cười chê.

Các pháp do thầy giảng

Đủ lời lẽ, câu văn

Thứ lớp nói nhân quả

Lời hay vui tâm ý

Vị ngọt như mía lau

Tuy làm được như vậy

Mà không tự điều hòa

Thì chưa dứt ba đường

Mình chưa được giải thoát

Thì chẳng dùng việc ấy

Phàm phu không đáng tin

Nên cầu thấy chân lý.

Thầy được nhiều lời khen

Cho là nói pháp giỏi

Tuy có tiếng khen suông

Ích lợi chi cho thầy!

Nên quán sát trong thân

An nhiên tu thiền định.

Xưa nay người học rộng

Trên đời có rất nhiều

Vô thường làm tàn lụn

Chẳng còn được là bao

Gian khổ tìm tiếng khen

Tuy được lại mất đi.

Phật nói pháp hữu vi

Tất cả đều vô thường

Hằng sa Phật quá khứ

Thành tựu ba Đạt trí

Dứt trừ hết ba chướng

Một niệm quán ba đời

Các Đức Thế Tôn này

Nổi tiếng khắp mười phương

Nay đều nhập Niết-bàn

Tên tuổi cũng mất theo.

Thế nên thầy hôm nay

Nên siêng tu tinh tấn

Dứt bỏ những tiếng khen

Chỉ cầu được giải thoát.

Thầy Tỳ-kheo thông suốt ba Tạng đáp:

– Đúng phải làm như vậy.

Không bao lâu, thầy Tỳ-kheo thông suốt ba Tạng bị bệnh nặng, sợ sẽ qua đời nên trong lòng vô cùng ăn năn, bèn nói kệ:

Lạ thay! Ta hôm nay

Trong Thánh pháp của Phật

Giới văn tuy đầy đủ

Nhưng không thấy chân lý

Nếu bây giờ ta chết

Thì đâu khác loài chó

Trôi lăn trong sinh tử

Như bánh xe thợ gốm.

Nay ta rất xót xa

Chưa chứng được dấu đạo

Thầy tổ rủ lòng thương

Khuyên ta tu thiền định

Ta không vâng lời dạy

Chưa tu tập phần nào

Vì thế nên hôm nay

Không thấy được Chân đế.

Ta cầm trọn đèn pháp

Sáng rực của Đức Phật

Nhưng ta quá vô minh

Không thể tự soi mình

Vì không thể tự soi

Nên mãi khổ sinh tử.

Các Tỳ-kheo đồng học nghe tin thầy Tỳ-kheo ấy bị bệnh nặng đều đến thăm hỏi, thấy thầy bị khủng hoảng tinh thần, mọi người đều kinh ngạc và nói:

– Chẳng lẽ thầy không nghe Đức Phật có dạy rằng: Người học rộng có năng lực trí tuệ, biết được vô thường. Thế nên nay thầy chớ lo sợ.

Thầy Tỳ-kheo bị bệnh liền nói kệ đáp lời các Tỳ-kheo đồng học:

Trước tôi được chỉ dạy

Phải tu pháp ngồi thiền

Lần lựa ngày lại ngày

Biếng lười tự dối gian

Làm cho một đời này

Luống qua chẳng được gì.

Thân này như chùm bọt

Tôi chẳng quán sát sâu

Nghĩ bừa là chắc thật

Bất chợt cái chết đến

Chuyên ròng pháp học rộng

Lúc sống nghĩ là hơn

Bỗng thần chết hớp hồn

Ăn năn làm sao kịp?

Như lời kinh đã dạy

Phải tu tập ngồi thiền

Tinh tấn chớ biếng nhác

Trừ hết các kết sử

Phật có dạy như vậy

Tôi chẳng thực hành theo

Lửa ăn năn thiêu đốt

Làm tâm tôi phiền não.

Giờ tôi rất yếu ớt

Như đứa trẻ ngu ngơ

Trong sáu đường ác kia

Không biết chọn đường nào!

Chẳng biết đời tương lai

Sẽ được nghe lời Phật?

Hay luân hồi ba cõi?

Sẽ gặp được những ai?

Cũng không biết vị lai

Làm nên sự nghiệp gì?

Hoặc đánh mất bản tâm

Sinh khởi ba thứ độc

Không tu các việc lành

Chỉ gây nhiều nghiệp ác.

Than ôi! Thật khổ thay

Vì ta tự lừa dối

Đã xa lìa các nạn

Phải đạt đạo xuất thế

Sao lại vì ngu si

Mà mặc tình buông thả?

Các thầy Tỳ-kheo đồng học nghe Tỳ-kheo bệnh nói kệ xong, họ lại an ủi:

– Thầy đã học rộng nghe nhiều, lại giữ giới vững chắc, hãy bình tĩnh, tại sao phải lo sợ đến như vậy?

Thầy Tỳ-kheo bệnh nói:

– Giờ đây tôi bị bệnh tật nguy khốn, nếu các vị không quan tâm chắc là tôi phải chết.

Rồi nước mắt ràn rụa, thầy thưa với người anh:

– Xin huynh hãy xích lại gần tôi một chút. Vì tôi ngu si không nghe lời huynh chỉ dạy, nay tôi bệnh nặng, chắc phải luân hồi. Xin huynh rủ lòng thương, mà cứu giúp khiến cho tôi được khỏi khổ.

Thầy nói kệ:

Cùng ở trong pháp Phật

Huynh đáng gọi Sa-môn

Thường hay dạy bảo tôi

Tôi ngu si không vâng

Vì việc này nên tôi

Càng sinh lòng hối hận

Giữa hè hơi nóng bức

Lửa hừng hực đốt thiêu

Tôi phụ ân huynh dạy

Lửa ăn năn hơn kia.

Nay tôi không chỗ dựa

Chỉ biết quy y huynh

Lúc thọ thân đời sau

Quán sát chớ quên tôi

Khiến sau gặp Phật pháp

Trở lại được xuất gia

Không luống mặc pháp phục.

Tâm nguyện đạt đạo quả

Các việc học vấn khác

Bỏ hết không đeo đuổi

Tinh tấn cầu giải thoát

Ngoài ra chẳng mong gì.

Giả sử đời tương lai

Cầu thấy được Chân đế

Da thịt và gân cốt

Tủy não có khô cạn

Thân mạng vẫn thong dong

Không hề bỏ giải thoát

Lại nguyện thân vị lai

Thường xuyên tu pháp lành

Sáu thời trong ngày đêm

Tinh tấn không bỏ phế.

Thầy Tỳ-kheo bệnh nói kệ xong trong lòng rất hoảng sợ. Thầy Tỳ-kheo anh thấy vậy vô cùng lo lắng xót thương nói:

– Lành thay! Lành thay! Nay thầy rất ăn năn và phát thệ nguyện. Trước đây tôi đã dạy thầy nhưng thầy không chịu nghe lời, bây giờ ăn năn làm sao kịp?

Vị ấy bèn nói kệ:

Bệnh tật đã nguy khốn

Cái chết chẳng còn xa

Tay chân đều rã rời

Gió đao cắt thân kia

Thuốc thang không trị được

Thầy thuốc cũng bó tay

Người chung quanh đều nói:

Lạ thay nhất định chết.

Bà con, các phụ nữ

Thấy vậy buồn than khóc

Sắp chết rất sợ hãi

Khổ kinh sợ, khó tả.

Nếu như khi mạnh khỏe

Biết chết có khổ này

Ai không phát tâm đạo

Quyết đạt quả giải thoát.

Khi trẻ tuổi không bệnh

Lười biếng chẳng tinh tấn

Chỉ toan tính các việc

Không tu thí, giới, thiền

Về sau bị bệnh nặng

Các căn như lửa đốt

Sắp bị thần chết bắt

Mới ăn năn tu thiện.

Thầy Tỳ-kheo bệnh qua đời, được sinh trở lại làm người. Khi ấy, thầy Tỳ-kheo A-la-hán dùng Thiên nhãn quan sát biết chỗ của thầy Tỳ-kheo kia sinh về nên đến nhà ấy mấy lần. Đứa bé dần dần khôn lớn nhờ bà vú bồng ẵm. Bà ta bồng đứa bé đến Tăng phường, tới chỗ vị La-hán, vì bế không chặt, lỡ tay làm rơi đứa bé xuống đất, đầu đập trên tảng đá. Đứa bé rất tức giận, chết đi, đọa vào địa ngục. Vị Tỳ-kheo A-la-hán lại dùng Thiên nhãn quán sát đứa bé, thấy nó sinh vào chỗ rất khổ sở trong địa ngục.

Vị ấy liền nói kệ:

Than ôi, tàn tệ thay!

Sinh chỗ khó cứu được

Năng lực Phật khó cứu

Huống ta sao cứu được!

Chú tâm, tuệ vô lậu

Chẳng phải khổ tu được

Trong địa ngục khổ não

Không hề có chút vui

Tâm tạm vui không có

Làm sao có chú tâm?

Do vì không chú tâm

Nên không Tuệ vô lậu

Chỗ gian nan như vậy

Làm sao cứu khổ được?

Chịu khổ lớn địa ngục

Không thể dụ hết được.

Nếu lại cố phát thệ

Cái khổ chết cõi người

Ít có thể dụ được

Khổ địa ngục còn hơn.

Như lửa đốt củi khô

Không lúc tạm mát mẻ

Khổ địa ngục cũng vậy

Chẳng có tạm dừng nghỉ.

Ấm thân trong địa ngục

Như đống sắt nóng chảy

Khổ nhiệt não đốt thiêu

Không thể nào kể hết.

Thế nên đừng biếng trễ

Ngày đêm không ngừng nghỉ

Siêng năng tu Chánh đạo

Khiến các khổ không còn.

Vì thế, trước tu đạo

Hẹn được quả giải thoát

Sau đó mới học rộng

Để làm anh lạc đẹp.

Chương 14

Nếu ai thấy việc này hãy nên thức tỉnh. Sự giàu sang vinh hiển ở đời không tồn tại lâu dài.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, vua Chiên-đàn-kế-ni-tra định đến thành Kế-ni-tra. Giữa đường nhà vua thấy năm trăm người ăn xin đồng thanh nói:

– Xin bố thí cho tôi!

Nhà vua nghe nói liền sinh tâm tỉnh ngộ. Ngài nghĩ rằng: “Đám ăn mày kia đã thức tỉnh ta. Thuở xưa, ta đã từng là người nghèo khổ, nếu ngày nay ta không bố thí thì sau này ta cũng như họ vậy”. Nhà vua liền nói kệ:

Những người này đời trước

Nhiều bạc tiền, của cải

Nói rằng không bố thí

Nay bị nghèo hèn đây.

Nếu nay ta nói không

Sau cũng giống như vậy.

Lúc đó có quan phụ tướng tên Thiên Pháp xuống ngựa, chắp tay tâu vua:

– Những kẻ ăn xin đều nói “Xin bố thí cho tôi”.

Vua đáp lời vị quan rằng:

– Ta có nghe lời ấy, nhưng sự hiểu của ta và khanh không giống nhau. Ngươi hiểu rằng: “Đám ăn mày này chỉ có một vấn đề là xin tiền bạc của cải.” Còn ta hiểu thì thế nào, giờ đây sẽ nói cho khanh biết. Khanh nên lắng nghe.

Vua liền nói kệ:

Những đứa bé ăn xin

Đến đây thức tỉnh ta

Với thân tướng nghèo hèn

Họ cho ta được thấy

Tự nói chịu thân này

Do bỏn xẻn không thí

Bị buông lung dối gạt

Chịu thân khổ não này.

Kẻ ăn xin ngu hèn

Dạy ta nghĩa thế này:

Chúng cũng từng làm vua

Như trăng giữa các sao

Lọng báu che trên đầu

Kỹ nữ luôn túc trực

Kẻ hầu đều trang nghiêm

Nghe vua đến tránh đường,

Tuy có đủ những thứ

Kỳ diệu ở trên đời

Nhưng vì không bố thí

Nên nay bị nghèo hèn.

Phước lạc mê tâm khanh

Không biết khổ đời sau

Vua loài người nên biết

Nay ta rất đau khổ

Hãy nên tu bố thí

Chớ để sau như ta.

Quan phụ tướng Thiên Pháp nghe kệ xong, trong tâm rất vui mừng, chắp tay tâu vua:

– Như lời Phật dạy, thấy người khác chịu khổ phải tự quán sát mình. Hôm nay đại vương thật hợp với ý Phật, vừa thấy những người ăn xin kia đã thức tỉnh ngay. Lành thay đại vương! Ngài có ý tưởng thật tinh tế mới như vậy, đại vương thức tỉnh được việc này và khéo hiểu rõ ý nghĩa Đức Phật đã dạy. Đại vương thật xứng đáng là bậc có khả năng cai trị cả thế gian, đúng thật là chủ tể của thế gian, không hề luống dối. Vì sao? Vì ngài có khả năng hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của pháp Phật. Ngài là người thông minh nên thấu đạt, vì thế mà mọi người ca tụng ngài là “Người đứng đầu thế gian”.

Ông nói kệ:

Người đứng đầu phải vậy

Ý này là vô thượng

Ý này khó thường hằng

Tự lợi được cũng khó

Thân người rất khó được

Tín tâm cũng khó sinh

Của báu lại khó đủ

Ruộng phước khó được gặp

Mỗi một việc trên đây

Thật khó mà gặp gỡ.

Thí như ngoài biển lớn

Rùa mù gặp bọng cây

Các việc khó như vậy

Đại vương đều có đủ.

Thế cho nên hôm nay

Không buông lung tâm ý

Thân người như ánh chớp

Chợt lóe chẳng dừng lâu

Tuy là được thân người

Mong manh khó gìn giữ

Khi chết đôi mắt nhắm

Tay chân đều xụi lơ

Tuy có bốn oai nghi

Tới lui không tự do

Đôi mắt đã đứng tròng

Sắp đi vào cõi chết,

Thân thuộc ở hai bên

Thấy vậy đều thương khóc

Đưa tay sờ vào thân

An ủi bảo đừng sợ

Nghe lời thân quyến khuyên

Càng tăng thêm thương cảm

Chắc chắn biết sẽ đi

Vào con đường vĩnh biệt

Tuy có nhiều của báu

Nhưng không thể mang theo.

Khi các mạch ngưng đập

Nhan sắc đều đổi thay

Mạng đến hồi cấp bách

Như dầu hết đèn tắt

Đến lúc như thế đó

Ai tu Bố thí được.

Giữ giới và Nhẫn nhục

Tinh tấn và Thiền, Trí

Giờ hấp hối chưa đến

Nên chuyên cần tu tâm.

Chương 15

Người nào khi sắp chết muốn đem tài sản, vật báu đến đời sau, điều này không thể có, ngoại trừ đem các công đức bố thí. Nếu sợ đời sau bị nghèo nàn hãy nên tu bố thí.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị vua tên Nan-đà. Vị vua này chất chứa vàng bạc châu báu để mang đến đời sau, ông ta thầm nghĩ: “Bây giờ ta phải gom hết vàng bạc châu báu trong nước lại một chỗ không để cho lọt ra ngoài”. Vì tham gom tài sản cho nên nhà vua đem cô con gái của mình để ở trên lầu các dâm nữ, rồi sai người hầu cận bảo:

– Nếu có người đem của báu đến đây cầu con gái ta, thì hãy đưa người ấy và cả của cải đến chỗ ta.

Như thế nhà vua gom hết tiền bạc của báu cả nước về kho của ngài.

Bấy giờ, có người quả phụ có một đứa con duy nhất nên bà yêu thương vô cùng. Người con trai này thấy cô con gái nhà vua cử chỉ cao sang xinh đẹp không ai bằng, nên lòng yêu say đắm. Nhưng vì nhà nghèo quá, không biết lấy gì để làm lễ ra mắt với công chúa nên buồn bã phát bệnh, hơi thở mong manh, thân thể tiều tụy. Người mẹ hỏi con:

– Nguyên nhân vì sao con đau ốm như thế?

Người con thưa cho mẹ nghe sự thật, rồi nói thêm:

– Nếu con không được đến chỗ con gái nhà vua kia chắc chắn con sẽ chết.

Người mẹ nói:

– Tất cả tiền bạc, vật báu trong nước đều hết sạch, biết tìm của báu ở đâu bây giờ.

Bà mẹ suy nghĩ rồi nói với con:

– Cha con khi chết trong miệng có ngậm một đồng tiền vàng. Nếu con đào mộ lên có thể lấy được đồng tiền ấy để đến gặp cô con gái kia.

Theo lời mẹ nói, chàng liền đi đào mộ cha, cạy miệng lấy đồng tiền vàng. Sau đó y đến thanh lâu để gặp con gái vua, con gái vua sai người đưa anh ta và đồng tiền vàng trình diện vua cha. Nhà vua thấy đồng tiền vàng bèn hỏi:

– Tiền bạc, châu báu trong nước, tất cả đã thuộc về kho của ta hết. Ngươi kiếm đâu ra đồng tiền vàng này đem đến đây? Chắc là ngươi tìm được của chôn giấu phải không?

Nhà vua tìm đủ cách tra khảo để biết rõ chỗ chàng trai được đồng tiền vàng. Chàng trai tâu vua:

– Thật sự tôi không đào được của báu trong đất, mà là được mẹ tôi nói cho biết: Khi cha tôi chết, trong miệng có ngậm một đồng tiền vàng. Tôi đào mộ mới lấy được đồng tiền vàng này.

Vua sai người đến nơi kiểm chứng xem hư thực. Sứ giả đến nơi quả thật có thấy chỗ để đồng tiền vàng trong miệng người cha khi chết. Sau đó nhà vua mới tin. Vua nghe xong việc này bèn suy nghĩ: “Trước đây ta đã gom góp tất cả của cải, châu báu mong giữ những tài sản này đến đời sau. Cha của người kia có một đồng tiền vàng còn không thể giữ được để đem đi, huống chi ta có quá nhiều”.

Rồi vua nói kệ:

Trước ta chuyên gom góp

Tất cả các châu báu

Mong mang các tiền, vật

Theo ta đến đời sau

Nay thấy người đào mộ

Lại đoạt lấy tiền vàng

Một đồng còn không theo

Huống chi nhiều châu báu.

Vua lại suy nghĩ rằng:

Phải tìm phương cách nào

Khiến cho các châu báu

Theo ta đến đời sau?

Ngày xưa, vua Đảnh Sinh

Đem theo các quân lính

Và voi, ngựa, bảy báu

Đều mang đến cõi trời,

La-ma làm cầu cỏ

Đến được thành Lăng-già,

Nay ta muốn lên trời

Mà không có cầu thang

Muốn đến thành Lăng-già

Lại không có bến cầu

Nay ta không phương kế

Đem báu đến đời sau.

Lúc ấy, có vị quan phụ tướng là người thông minh, biết cơ trời. Ông ta biết ý vua nên nói:

– Điều đại vương nói thật là chí lý. Nếu thọ thân đời sau thì phải cần tài vật, của báu, nhưng nay châu báu và voi ngựa không thể đem đến đời sau được. Vì sao? Vì khi chết đi, chính cái thân này của nhà vua còn không thể đem đến đời sau, huống gì là tài vật, của báu, voi ngựa ư? Nếu muốn đem châu báu này đến đời sau chỉ có cách bố thí châu báu ấy cho Sa-môn, Bà-la-môn và những người nghèo khổ xin ăn, phước báo giúp người sẽ đến tận đời sau.

Ông liền nói kệ:

Người mặt mày đẹp xinh

Đến nước soi thấy đẹp

Đẹp, xấu tùy mặt hình

Ảnh hiện rõ trong nước.

Mặt đẹp thì ảnh đẹp

Mặt xấu thì ảnh xấu

Thân này mặt như thế

Thân sau mặt đẹp hơn.

Giới, tuệ trang nghiêm thân

Sau được quả đáng ưa

Nếu người làm việc ác

Sau chịu báo rất khổ.

Tín tâm đem tài vật

Cúng dường mẹ, cha, thầy

Sa-môn, Bà-la-môn

Người nghèo nàn khốn khổ

Chính là nước đời sau

Thấy mặt mày trong đó

Ảnh nghiệp thí, giới, tuệ

Cũng lại hiện trong đó.

Vua có nhiều người hầu

Cung nhân và thể nữ

Quan quân và thứ dân

Xướng kỹ âm nhạc thảy

Tới ngày vua qua đời

Tiếc thương đưa ra mộ

Xong rồi trở về nhà

Không một ai theo vua

Hậu cung, người hầu thảy

Kho tàng, các châu báu

Ngựa, voi, các xe báu

Tất cả đồ vui chơi

Làng nước, các nhân dân

Vườn tược, chỗ vui chơi

Bỏ hết, đi một mình

Chẳng một ai đi theo

Chỉ có nghiệp thiện ác

Theo mãi chẳng rời xa.

Con người khi sắp chết phát ra hơi thở khò khè nặng nhọc, họng lưỡi khô khốc, không đổ được nước, nói năng chẳng rõ ràng, mắt mờ không thấy gì, gân mạch ngưng hoạt động, gió lạnh như cắt da thịt, tay chân rời rã. Các cơ quan trong người đều ngừng nghỉ, không còn hoạt động, toàn thân đau nhức như bị kim đâm. Khi tắt hơi rồi, người chết thấy tất cả đều mù tịt tối đen như là rơi xuống hầm sâu, đi một mình chốn đồng rộng không bè bạn. Chỉ có hạnh tu phước lành là người bạn thân giúp đỡ người đó mà thôi. Ai lo đời sau hãy mau tu phước.

Ông liền nói kệ:

Khi người sắp qua đời

Cô đơn không bè bạn

Nhất định sẽ lìa bỏ

Tất cả người thân yêu.

Một mình chốn tối tăm

Nơi đáng ghê, đáng sợ

Người thân đều lìa xa

Cô độc không ai cả

Vì thế nên sắm sửa

Lương khô bằng pháp lành.

Vì hiểu rõ nghĩa này nên Ba-la-lưu-chi dùng lục kệ ca ngợi nhà vua:

Tuy có nhiều châu báu

Chứa nhóm như núi Tuyết

Voi, ngựa, các xe báu

Mưu thần và chú thuật

Chuyên nghĩ lúc chết đến

Không thể cứu giúp được

Nên tu các pháp lành

Chính mình được lợi lạc.

Bậc mắt như sen xanh

Nên siêng hành giới, thí

Chết là nỗi sợ lớn

Ai nghe đều sợ hãi.

Mọi loài trong thế gian

Không một ai khỏi chết

Thế cho nên đại vương

Nên quán chết là khổ.

Bậc mắt như sen xanh

Hãy nên tu nghiệp lành

Chính mình được lợi lạc

Nên siêng hành giới, thí.

Khi người đã qua đời

Của cải không theo được

Sức mạnh và tuổi trẻ

Không thể đến hai lần.

Bậc mắt như sen xanh

Phải nên tu nghiệp lành

Chính mình được lợi lạc

Nên siêng hành giới thí.

Di-lực-na-hầu-sa

Da-da-đế đại vương

Và Truân-đậu-ma-la

Bà-ca-phu-lợi-phủ

Kiều-ly-xà-thế-phu

Dũ-việt-tân-thế-ba

Những vị trên mọi người

Các vị vua cao quý

Binh lính và các quan

Thảy đều vào cõi chết

Vui buồn nối bước nhau

Ý niệm lần lượt khởi.

Bậc mắt như sen xanh

Hãy nên tu nghiệp lành

Giúp mình được vui sướng

Nên siêng hành giới thí.

Của báu và vinh hoa

Đồ này khó tìm được,

Phước lộc chẳng thường có

Sức lực có tăng giảm,

Tất cả tướng không định

Vua chúa cũng vô thường

Những việc rất khó này

Nay đều được đầy đủ.

Bậc mắt như sen xanh

Nên tu các pháp lành

Giúp mình được vui sướng

Hãy siêng tu giới, thí.

Người có nhiều sức mạnh

Vượt qua khỏi biển lớn

Bậc trượng phu chuyên nghĩ

Vượt qua được các núi

Ví làm được việc đó

Vẫn chưa gọi là khó

Ích lợi cho đời sau

Việc này mới là khó