Luật Tứ Phần ( Tập 1~4)

Chương V: Ba-La-Đề Đề-Xá-Ni

CHƯƠNG V

BA-LA-ĐỀ ĐỀ-XÁ-NI (1)

ĐIỀU 1

a. Duyên khởi

Một thời, đức Bà-già-bà ở trong vườn Cấp-cô-độc, rừng cây Kỳ-đà tại nước Xá-vệ. Bấy giờ, nhóm sáu tỳ-kheo-ni xin bơ (2) để ăn. Các cư sĩ thấy, cơ hiềm, nói: “Tỳ-kheo này không biết hổ thẹn, cầu xin không nhàm chán. Bên ngoài tự xưng là tôi biết chánh pháp. Nhưng Như vậy có gì là chánh pháp? Xin bơ để ăn, như bọn tặc nữ dâm nữ không khác!”

Các tỳ-kheo-ni nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống hạnh đầu-đà, ưa học giới, biết hổ thẹn, quở trách nhóm sáu tỳ-kheo-ni: “Sao các cô lại xin bơ để ăn ?”

Quở trách rồi, tỳ-kheo-ni thiểu dục liền bạch với các tỳ-kheo. Các tỳ-kheo đến bạch lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn vì nhân duyên này tập hợp Tăng tỳ-kheo, quở trách nhóm sáu tỳ-kheo-ni:

“Các cô làm điều sai trái, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm điều không nên làm. Tại sao tỳ-kheo-ni lại xin bơ để ăn?”

Sau khi bằng vô số phương tiện quở trách, đức Phật bảo các tỳ-kheo: “Các tỳ-kheo-ni này là nơi trồng nhiều giống hữu lậu, là những người

———

(1)Bản Hán không ghi chương. Chỉ ghi chú nhỏ ở cuối thiên ba-dật đề: “Đã nói xong 178 pháp ba-dật-đề.” Bản Việt đặt thành chương riêng biệt để thống nhất hình thức với luật tỳ-kheo. Thiên này có 8 điều, tất cả đều biệt giới. Ngũ phần 14 (tr.100a16), phần ii, thiên thứ 5, “Ni luật hối quá pháp,” 8 pháp ba-la-đề đề-xá-ni. Tăng kỳ 40 (tr.544a08): tám pháp đề-xá-ni. Thập tụng 47 (tr.345a23). Căn bản ni 20 (tr.1016a27): “Đệ tứ bộ ba-la-đề đề-xá-ni pháp.” Pāli, Vin.iv. 346, Bhikkhunīvibhaṅga, “5. Pāṭidesanīyakaṃ.”

(2)Hán: tô 酥. Pāli: sappi, thục tô, tô nhũ, hay đề hồ. Giải thích: các loại tô làm từ sữa bò, sữa sơn dương, hay sữa trâu.

đầu tiên phạm giới này. Từ nay trở đi, Ta vì các tỳ-kheo-ni kết giới, gồm mười cú nghĩa, cho đến câu chánh pháp cửu trụ.”

Muốn nói giới nên nói như vầy:

Tỳ-kheo-ni nào, xin bơ để ăn, phạm pháp đáng chê trách phải sám hối. Nên đến các tỳ-kheo-ni khác nói: ‘Thưa đại tỷ,(1) tôi phạm pháp đáng chê trách, làm điều không nên làm. Nay đến đại tỷ xin sám hối. ‘(2) Đây gọi là pháp hối quá.

Thế Tôn vì các tỳ-kheo-ni kết giới như vậy rồi, có vị nghi, không dám vì người bệnh xin, chính mình bệnh cũng không dám xin, người khác vì mình xin cũng không dám dùng. Đức Phật dạy:

“Từ nay trở đi cho phép, mình bệnh được xin, vì người bệnh được xin, người khác vì mình xin được dùng.”

Từ nay nên nói giới như vầy:

Tỳ-kheo-ni nào, không bệnh mà xin bơ để ăn, phạm pháp đáng chê trách phải sám hối. Nên đến các tỳ-kheo-ni khác nói: ‘Thưa đại tỷ, tôi phạm pháp đáng chê trách, làm điều không nên làm. Nay tôi đến đại tỷ sám hối.’ Gọi là pháp hối quá.

b. Giới tướng

Tỳ-kheo-ni: nghĩa như trên. Tỳ-kheo-ni nào, không bệnh mà xin bơ để ăn, một miếng nuốt là một ba-la-đề đề-xá-ni.

Tỳ-kheo, đột-kiết-la. Thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni, đột-kiết-la. Đó gọi là phạm.

Sự không phạm: Vì mình có bệnh, vì người bệnh mà xin, hoặc người khác vì mình xin, hay mình vì người khác xin, hoặc không xin mà được. Thảy đều không phạm.

Người không phạm: phạm lần đầu tiên khi chưa chế giới; si cuồng, loạn tâm, thống não bức bách.

———

(1) Pāli: ayye, thưa các Đại tỷ, số nhiều. Ngũ phần: chư A-di.

(2)Pāli: gārayhaṃ dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, phạm pháp đáng bị chê trách, không thích đáng, cần phải phát lồ.

ĐIỀU 2 - ĐIỀU 8

2. Xin dầu, 3. Xin mật, 4. Xin mật mía, 5. Xin sữa, 6. Xin sữa đông, 7. Xin cá, 8. Xin thịt; (...) cũng như xin bơ không khác. (1)

Bốn giới trên của tỳ-kheo, thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni, đột-kiết-la. Bốn giới dưới, tỳ-kheo, ba-dật-đề. Thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni, đột-kiết-la.

Chúng học giới, cùng đại Tăng không khác. Nên không chép ra. (2)

———

(1)Xin 8 thứ, Tứ phần, Ngũ phần, Tăng kỳ: tô, du, mật, hắc thạch mật, nhũ, lạc, ngư, nhục 酥油蜜黑石蜜乳酪魚肉. Thập tụng: nhũ, lạc sanh tô, thục tô, du, ngư, nhục bô 乳酪生酥 熟酥油魚肉脯. Pāli: sappi, dadhi, tela, madhu, phāṇita, maccha, maṃsa, khīra.

(2) Bản Hán, hết quyển 30.

Chương I: Thọ Giới

LUẬT TỨ PHẦN

Phần III

CHƯƠNG I

THỌ GIỚI (1)

I. THÍCH THỊ THẾ PHỔ

[779a7] Tôi từng nghe chuyện được kể như vầy: Từ xa xưa về trước, có vị vua đầu tiên xuất hiện trong đời, tên là Đại Nhân, được đại chúng suy cử. (2) Nhà vua có thái tử tên là Thiện Vương. Thiện Vương có thái tử tên là Lâu-di. Vua Lâu-di có con tên là Trai.(3) Trai vương có con tên là Đảnh Sanh. (4) vua Đảnh Sanh có con tên là Giá-la. Vua Giá-la có con tên là Bạt-giá-la. Vua Bạt- giá-la có con tên là Vi. Vua Vi có con tên là Vi-lân-đà-la. Vua Vi-lân-đà-la có con tên là Tì-hê-lê-tứ. Vua Tì-hê-lê-tứ có con tên là

Xá-ca-đà. Vua Xá-ca-đà có con tên là Lâu-chi. Vua Lâu-chi có con tên là Tu-lâu-chi. Vua Tu-lâu-chi có con tên là Ba-la-na. Vua Ba-la-na có con tên là Ma-ha-ba-la-na. Vua Ma-ha-ba-la-na có con tênlà Quý-xá. Vua Quý-xá có con tên là Ma-ha-quý-xá. Vua Ma-ha-quý-xá có con tên là

———

(1) Trong bản Hán, Chương V của phần II. Cf. Ngũ phần 15 (tr.101a13tt); Tăng kỳ 23 (tr.412b24tt); Thập tụng 21 (tr.148a6tt); Căn bản xuất gia sự, No 1444,

tr.1020b17. Pāli, Mahāvagga, vin. i. 1ff.

(2) Trường A-hàm 6, kinh số 5 “Tiểu duyên” (T01n01 tr.38b21): “Bấy giờ đại chúng suy cử một người để giải quyết những tranh chấp; gọi là Bình đẳng chủ 平

等主.” Cf. Trung A-hàm 39, kinh 154 “Bà-la-bà-đường”. Pāli, D. 27. Aggañña (D.iii.92): nhân dân suy cử một người phân xử, gọi là Mahāsammato. Họ gọi người này là rājā (vua). Đó là vị vua tối sơ xuất hiện trong thế gian.

(3) Các bản đều đọc là Tề 齊. Nhưng nguyên tên tiếng Phạn là Upoṣadha, nên phải đọc là Trai 齋.

(4) Danh sách các vị vua kể theo Mahāvastu (tr.289): vua Mahāsammata (Đại Nhân 大人), Kalyāṇa (Thiện 善), Upoṣadha (Trai 齋), Māndhātṛ (Đảnh Sanh 頂

生). Kể xuống nữa có vua Ikśvāku (Ý-sư-ma 懿師摩). Ikśvāku (Pāli: Okkāka) là ông tổ của dòng họ Thích. Xuống nữa là Siṃhahanu (Sư Tử Giáp 師子頰). Ông này có bốn người con trai. Con cả là Śuddhodana (Duyệt-đầu-đàn 悅頭檀) sinh Bồ-tát sau thành Phật.

Thiện Hiện. Vua Thiện Hiện có con tên là Đại Thiện Hiện. Vua Đại Thiện Hiện có con tên là Vô Ưu. (1) vua Vô Ưu có con tên là Quang Minh. Vua Quang Minh có con tên là Lê-na. Vua Lê-na có con tên là Di-la. Vua Di-la có con tên là Mạt-la. Vua Mạt-la có con tên là Tinh Tấn Lực. Vua Tinh Tấn Lực có con tên là Lao-xa. Vua Lao-xa có con tên là Thập Xa. Vua Thập Xa có con tên là Bách Xa. Vua Bách Xa có con tên là Kiên Cung. Vua Kiên Cung có con tên là Thập Cung. Vua Thập Cung có con tên là Bách Cung. Vua Bách Cung có con tên là Năng Sư Tử. Vua Năng Sư Tử có con tên là Chân-xà. Từ vua Chân-xà theo thứ tự về sau có mười đời Chuyển luân thánh vương: 1. Già-nâu-chi. 2. Đa-lâu-tỳ-đế. 3. A-thấp-tỳ. 4. Càn-đà-la. 5. Già-lăng-ca. 6. Chiêm-tỳ. 7. Câu-la-bà. 8. Bát-xà-la. 9. [779b] Di-tất-lê. 10. Ý-sư-ma.

Già-nâu-chi theo thứ tự tương thừa có năm vua. Đa-lâu-tỳ-đế theo thứ tự có năm vua. A-thấp-tỳ có bảy vua. Càn-đà-la có tám vua. Già-lăng-ca có chín vua. Chiêm-tỳ có mười bốn vua. Câu-la-bà có ba mươi mốt vua. Bát-xà-la có ba mươi hai vua. Di-tất-lê, theo thứ tự có 84.000 vua. Vua Ý-sư-ma, theo thứ tự có 100 vua. Từ vua Ý- sư-ma về sau có nhà vua tên là Đại Thiện Sanh. vua Đại Thiện Sanh có con tên là Ý-sư-ma. vua Ý-sư-ma có con tên là Ưu-la-đà. Ưu-la-đà có con tên là Cù-la. Cù-la có con tên là Ni-phù-la. Ni- phù-la có con tên là Sư Tử Giáp. (2) Sư Tử Giáp có con tên là Duyệt- đầu-đàn. Duyệt-đầu-đàn có con tên là Bồ-tát. Bồ-tát có con tên là La-hầu-la.

———

(1) Vương thống từ vua Đảnh Sanh trở xuống, kể theo tư liệu Pāli (Mhv. ii): Mandhātā, Caraka, Upacara, Cetīya, Mucala, Mahāmucala, Mucalinda, Sāgara, Sāgaradeva, Bharata, Aṅgīrasa, Ruci, Suruci, Patāpa, Mahāpatāpa, Panāda, Mahāpanāda, Sudassana, Neru.

(2) Pāli: Sīhahanu; Mhv. ii. 15, Dpv. ii. 44, con trai của Jayasena.

II. TRUYỆN ĐỨC THÍCH TÔN

1. Xuất gia và thành đạo

1.1. Vương tử họ Thích

Bồ-tát là con nhà họ Thích, bên cạnh Tuyết sơn, quốc giới phía bắc; thuộc dòng dõi hào quý, cha mẹ chân chánh, (1) các tướng đầy đủ. Khi vừa mới sanh, các thầy tướng bà-la-môn đều đến xem tướng. Họ luận đoán: “Đại vương, hài nhi đây có đầy đủ ba mươi hai tướng của đại nhân. Người có tướng này sẽ hướng đến hai con đường, chắc chắn không sai. Một là, nếu không xuất gia, sẽ là vua Sát-lợi Quán đảnh (2) Chuyển luân thánh vương, có khả năng chinh phục tất cả, làm chủ bốn thiên hạ, được gọi là Pháp vương,(3) vì chúng sanh mà làm vị Tự tại, (4) đầy đủ bảy món báu. Bảy món báu là:

1. Luân bảo, 2. Tượng bảo, 3. Mã bảo, 4. Châu bảo, 5. Ngọc nữ bảo, 6. Chủ tàng thần bảo, 7. Điển binh bảo. Thái tử có đầy đủ một ngàn người con hùng mãnh, dũng kiện có khả năng đẩy lui tất cả quân địch trên lãnh thổ, không cần dùng đao trượng, tự sử dụng sức của mình, bằng chánh pháp cai trị giáo hóa, không hề có sự sợ hãi khi hành vương sự. Vua thi hành mọi việc một cách tự tại, không hề khiếp nhược. Hai là, nếu Thái tử xuất gia, sống không gia đình, thì sẽ thành bậc Vô thượng Chánh chân, Đẳng chánh giác, Minh

———

(1) Cha mẹ thuần chủng, không lai tạp.

(2) Nguyên Hán: Sát-lợi thuỷ nghiêu đảnh 剎利水澆頂, vua dòng Sát-lợi được truyền ngôi. Sau đó, nếu bảy báu xuất hiện và chinh phục được cả bốn châu thiên

hạ, bấy giờ thành Chuyển luân vương. Xem Trường A-hàm 7, kinh 6 “Chuyển luân vương tu hành”; Trung A-hàm 15, kinh 70 “Chuyển luân vương”; Pāli, D.

26. Cakkavatti.

(3) Pháp Vương 法王, vì “Sau khi chinh phục, vua cai trị bằng Pháp, không bằng đao kiếm” (adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi; D. 26, iii. 59).

(4) Tự Tại 自在. Pāli: Issara (Skt. Īśvara), ông chủ, hay vị Chúa tể.

hạnh túc, Thiện Thệ,(1) Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn. Ngài, ở giữa các chúng hội của Ma, của Phạm, của sa-môn, bà-la-môn, chúng hội chư thiên và loài người, đã tự thân chứng ngộ, tự thân an lạc, rồi vì chúng sanh nói pháp; pháp ấy, khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối đều thiện xảo, có đủ nghĩa và vị, với phạm hạnh được hiển hiện.”

Bấy giờ, vua nước Ma-kiệt là Bình-sa(2) lo ngại các nước ở biên giới; sai người thám sát khắp nơi. Nhà vua nghe quân thám sát tâu rằng, dưới chân Tuyết sơn, quốc giới phía bắc, có một người con trai dòng họ Thích, dòng dõi hào quý, cha mẹ chân chánh, có đủ ba mươi hai tướng đại nhân. Các thầy xem tướng nói [779c] như trên.

Bấy giờ, quân thám sát đến tâu với vua rằng:

“Đại vương nên biết, dưới chân Tuyết sơn, quốc giới phía bắc, có một người con trai dòng họ Thích, dòng dõi hào quý, cha mẹ chân chánh, có đủ ba mươi hai tướng đại nhân, như trên đã nói. Nay nhà vua nên tìm cách trừ khử người kia đi. Nếu không, sợ sau này sẽ gây hại cho vua. Việc mất nước, mất đất, sẽ do từ đây phát sinh.”

Vua nói: “Làm thế nào mà trừ khử được! Nếu vị kia không xuất gia, sẽ là vua Sát-lợi quán đảnh, làm Chuyển luân thánh vương, có đủ bảy báu, thống lãnh bốn thiên hạ, là bậc Tự tại, không hề khiếp nhược. Ta sẽ là thần thuộc phục mệnh. Nếu vị ấy xuất gia học đạo, chắc thành bậc Vô thượng Chí chân, Đẳng chánh giác, nói pháp cho mọi người; pháp ấy, khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, đều thiện xảo. Ta sẽ làm đệ tử của vị ấy.”

———

(1) Nguyên Hán: Minh hành túc vi Thiện thệ (tiếng hoa) Pāli: vijja-caranasampanno sugato/ Skt.vidyacaranasampannah sugatah); các bản Hán thường đọc ngắt câu (xem trung A-hàm) là Minh hành túc, vi Thiện thệ. Đề nghị đọc đúng nên là Minh hành túc vi. Thiện thệ, Túc vi là từ dịch tương đương Pāli/Skt.sampanna, phân từ quá khứ: thành tựu, hoàn hảo, có đầy đủ.

(2) Ma-kiệt vương Bình-sa 摩竭王洴沙; Pāli: rājā Māgadho Seniyo Bimbisāro.

Theo thời gian Bồ-tát khôn lớn, các căn đầy đủ. Từ chỗ nhàn tịnh, Ngài suy nghĩ: “Nay, Ta xét thấy thế gian này thật là khổ não. Có sanh, có già, có bệnh, có chết. Chết đây sanh kia. Do thân này mà biên tế của khổ không được chấm dứt. Làm thế nào để chấm dứt cái thân khổ này?”

1.2. Xuất gia tầm đạo

Lúc bấy giờ, Bồ-tát vừa tuổi thanh xuân, đầu tóc đen mướt, tướng mạo thù đặc, đang thời thịnh tráng, mà tâm không ham muốn dục lạc. Cha mẹ sầu ưu khóc lóc, không muốn để Bồ-tát xuất gia học đạo.

Rồi thì, Bồ-tát cưỡng ý cha mẹ, tự mình cạo bỏ râu tóc, khoác áo ca-sa, từ bỏ gia đình để sống không gia đình. Bồ-tát du hành, dần dà đi từ biên giới nước Ma-kiệt đến thành La-duyệt. (1) Nghỉ đêm tại núi kia.(2) Sáng sớm tinh sương, Ngài khoác ca-sa, cầm bát, vào thành La-duyệt khất thực. Tướng mạo cực kỳ đẹp đẽ. Co duỗi, cúi ngước, bước đi ung dung, nhìn thẳng trước mà đi tới, không liếc ngó hai bên. Khi ấy, vua Ma-kiệt ở trên lầu cao, các đại thần vây quanh trước sau. Vua từ xa nhìn thấy Bồ-tát vào thành khất thực. Co duỗi, cúi ngước, bước đi ung dung, nhìn thẳng trước mà đi tới, không liếc ngó hai bên. Thấy vậy, nhà vua nói bài kệ khen ngợi cho các đại thần nghe:

Các ngươi xem người kia,

Cử chỉ Thánh tuyệt vời.

Tướng hảo thật trang nghiêm;

Chẳng phải hàng hạ tiện.

Nhìn thẳng, không liếc ngó;

Trực chỉ tiến bước lên.

Vua liền sai người hỏi:

———

(1) La-duyệt thành 羅閱城, phiên âm đủ là La-duyệt-kỳ (tiếng hoa); Hán dịch Vương xá thủ phủ nước Ma-kiệt-đà.Pali:Rajagaha/Skt.Rajagṛha.

(2) Bản Cao Ly: chỉ túc 止宿. Tống-Nguyên-Minh: sơn túc 山宿.

Tỳ-kheo muốn đi đâu?

[780a1] Người sứ được vua sai

Theo sau chân tỳ-kheo;

Xem tỳ-kheo đến đâu,

Nghỉ đêm ở chỗ nào?

Xin xong khắp mọi nhà,

Các căn định, trầm tĩnh.

Bát cơm nhanh chóng đầy;

Ý chí thường vui tươi.

Sau khi khất thực xong,

Thánh liền ra khỏi thành.

Trên núi Ban-trà-bà, (1)

Sẽ tạm nghỉ nơi đây.

Biết chỗ tỳ-kheo nghỉ;

Một người ở lại đó,

Một người trở về tâu.

Để nhà vua biết rõ

Tỳ-kheo hiện nghỉ đêm

Tại núi Ban-trà-bà.

Nằm ngồi như sư tử;

Như cọp tại rừng sâu.

Vua nghe sứ thần tâu,

Lệnh trang hoàng cỗ voi.

Cùng quân hầu tùy tùng,

Đồng đến lễ Bồ-tát.

Khi đến hỏi chào xong,

Rồi ngồi qua một bên.

Sau khi chào hỏi rồi,

———

(1) Ban-trà-bà 班荼婆. Pāli: Paṇḍava, ngọn đồi gần thành Rājagaha (Vương-xá hay La-duyệt).

Vua lại nói như sau:

“Xem Ngài đang tráng thịnh,

Các hành rất thanh tịnh;

Lẽ đáng ngự đại xa

Quần thần hầu giá nghiêm.

Tướng mạo rất đoan chánh,

Tất sanh dòng Sát-lợi?”

“Nay tôi trả lời ngài;

Xin nói quê hương mình.

Nay phía Bắc núi Tuyết,

Có nước Đại vương trị.

Nay ở Bắc tuyết sơn

Họ cha gọi là Nhật(1)

Sinh xứ là Thích-ca.

Tài bảo, kỹ thuật đủ,

Cha mẹ đều chân chánh.

Bỏ nhà, tầm học đạo;

Không ưa chốn ngũ dục.

Xem dục nhiều khổ não.

Ly dục thường an ổn.

Tìm cầu chỗ diệt dục,

Là tâm ý của tôi.”

Bấy giờ, vua nói với Thái tử rằng:

“Nay Ngài hãy ở lại đây. Tôi sẽ chia cho phân nửa nước.”

Bồ-tát trả lời: “Tôi không thể nghe theo lời đó được.”

Nhà vua lại nói: “Ngài có thể làm Đại vương. Nay tôi cho Ngài tất cả những gì có trong nước này. Tôi tặng Ngài luôn cả vương miện báu này. Ngài ở trên ngôi vua để trị vì. Tôi sẽ làm thần hạ.”

———

(1) Nhật 日. Pāli: Ādicca. Tên chỉ họ của bộ tộc Thích-ca. Do đó, Phật cũng được gọi là đấng Nhật Tôn, hay Nhật Thân, bà con của Mặt Trời (Pāli:

Ādiccabanhddhu).

Bồ-tát trả lời:

“Tôi bỏ ngôi vị Chuyển luân vương để xuất gia học đạo, đâu [780b] có thể ham ngôi vị vua nơi biên quốc mà sống ở thế tục. Nay vua nên biết, cũng như một người đã từng thấy nước trong đại dương, sau đó thấy nước trong vũng chân trâu mà há lại có thể sanh

tâm mê đắm ở đó. Việc này cũng như vậy. Tôi há lại bỏ ngôi Chuyển luân vương để nhận ngôi vị tiểu vương chư hầu. (1) Việc này không thể như vậy được.”

Bấy giờ, nhà vua thưa rằng: “Nếu Ngài thành Đạo vô thượng, xin hãy đến thành La-duyệt này trước để tôi được thăm.”

Bồ-tát trả lời:“Được.”

Vua liền rời chỗ ngồi đứng dậy, kính lễ sát chân Bồ-tát, nhiễu ba vòng, rồi cáo lui.

Bấy giờ, có người tên A-lam-ca-lam, (2) là bậc thầy trong mọi người,dạy cho các đệ tử môn thiền định vô sở hữu xứ. (3) Bồ-tát đến chỗ củaA-lam-ca-lam thưa hỏi:“Ngài dạy các đệ tử để cho họ chứng đắc bằng những pháp gì?”

A-lam-ca-lam trả lời:“Này Cù-đàm, tôi nói cho các đệ tử khiến cho họ chứng đắc định

vô sở hữu.”

Bấy giờ, Bồ-tát liền nghĩ: “Đâu phải chỉ có A-lam-ca-lam có lòngtin, mà nay Ta cũng có lòng tin. Đâu phải chỉ có A-lam-ca-lam cótinh tấn, mà Ta cũng có tinh tấn. Đâu phải chỉ có A-lam-ca-lam có trí tuệ, mà nay Ta cũng có trí tuệ. Nay, A-lam-ca-lam bằng pháp này mà chứng đắc, Ta há không tĩnh tọa tư duy, bằng trí tuệ, mà chứng đắc? Nay, Ta hãy siêng năng tinh tấn để chứng pháp này.”

———

(1) Nguyên Hán: Túc tán tiểu vương 粟散小王 (vua rải thóc), chỉ vua nhỏ, chư hầu. Sk. koṭa-rāja, pradeśa-rāja. Pāli: padesa-rājā.

(2) A-lam-ca-lam 阿藍迦藍. Pāli: Āḷāra-Kālāma.

(3) Nguyên trong bản: bất dụng xứ định 不用處定. Bậc thứ ba trong bốn Vô sắc định. Xem, Trung A-hàm 56, kinh 204 “La-ma” (T01n26 tr.776b08). (Pāli:

ākiñcaññāyatanaṃ) Cf. Pāli, M. 64. Ariyapariyesana (i. 160).

Bồ-tát liền nỗ lực tinh tấn, không bao lâu, chứng đắc pháp này. Bồ-tát sau khi chứng đắc, bèn đi đến chỗ A-lam-ca-lam nói rằng

“Phải chăng Ngài chỉ chứng pháp vô sở hữu định này và rồi dạy cho người khác?”

A-lam-ca-lam trả lời:“Tôi chỉ có pháp này. Ngoài ra không có pháp nào nữa.”

Bồ-tát nói: “Tôi cũng đã chứng pháp vô sở hữu định này mà tôi nói cho người khác.”

A-lam-ca-lam hỏi: “Cù-đàm, thật sự người đã chứng vô sở hữu định này mà không nói cho người chăng? Tôi cũng chứng vô sở hữu định này rồi lại nói cho người khác. Cù-đàm, những gì tôi biết thì người cũng biết. Những gì người biết thì tôi cũng biết. Người như tôi. Tôi như người. Này Cù-đàm, người có thể cùng tôi lo Tăng sự (1) chăng?”

Bấy giờ, A-lam-ca-lam sanh lòng hoan hỉ, cung kính thừa sự Bồ- tát, coi ngang hàng với mình.

Rồi thì, Bồ-tát lại nghĩ: “Loại thiền định vô sở hữu này không phải là pháp tịch diệt, không ly dục, chẳng phải là diệt tận, chẳng phải là tịch tĩnh, chẳng thể thành Đẳng chánh giác, chẳng phải là sa-môn, chẳng phải là nơi chứng đắc Niết-bàn vĩnh viễn tịch diệt. Ta không vui thích với pháp này.” Bồ-tát bèn bỏ A-lam-ca-lam ra đi để cầu pháp cao siêu hơn.

Bấy giờ, có Uất-đầu-lam Tử(2) là bậc thầy đứng đầu ở trong đại chúng. Vị này sau khi thầy mạng chung, [780c] dạy các đệ tử của thầy thiền định phi tưởng phi phi tưởng xứ.(3) Bồ-tát đi đến chỗ Uất-đầu-lam Tử thưa hỏi:“Thầy của Ngài dạy đệ tử bằng những pháp gì?”

———

(1) Tăng, đây chỉ chúng đệ tử của A-lam-ca-lam.

(2) Uất-đầu-lam Tử 鬱頭藍子. Xem Trung A-hàm 56, ibd. T1n26 tr.776c06. Pāli:Udako Rāmaputto, M. 26, ibid.

(3) Trong bản: hữu tưởng vô tưởng định 有想無想定. Bậc thứ tư trong bốn vô sắc định. Pāli: nevasaññānāsaññāyatanaṃ.

Uất-đầu-lam Tử trả lời:“Thầy của tôi dạy các đệ tử môn thiền định phi tưởng phi phi tưởng xứ.”

Bồ-tát nghĩ rằng: “Đâu phải chỉ Uất-đầu-lam Tử có lòng tin, mà Ta cũng có lòng tin. Đâu phải chỉ Uất-đầu-lam Tử có tinh tấn, mà Ta cũng có tinh tấn. Đâu phải chỉ Uất-đầu-lam Tử có trí tuệ, mà Ta cũng có trí tuệ. Đâu phải chỉ Uất-đầu-lam Tử chứng pháp này rồi nói cho người khác. Ta há không thể chứng pháp này sao? Nay Ta hãy nỗ lực tinh tấn để chứng pháp này.”

Bồ-tát liền nỗ lực tinh tấn, không bao lâu chứng được pháp này. Bấy giờ, Bồ-tát đi đến chỗ Uất-đầu-lam Tử hỏi:

“Ngài chỉ có môn thiền định phi tưởng phi phi tưởng xứ này, hay còn có pháp nào nữa?”

Uất-đầu-lam Tử trả lời:

“Cù-đàm, tôi chỉ có pháp này. Ngoài ra không có pháp nào nữa.”

Bồ-tát hỏi: “Nay, tôi cũng đã chứng định phi tưởng phi phi tưởng xứ này.”

Uất-đầu-lam Tử nói:

“Người thật sự có định phi tưởng phi phi tưởng này rồi chăng? Thầy của Uất-đầu-lam Tử tôi cũng đã chứng nghiệm định phi tưởng phi phi tưởng xứ này. Những gì Thầy tôi biết thì nay người cũng biết. Những gì người biết thì Uất-đầu-lam Tử cũng biết. Người giống như Uất-đầu-lam Tử, Uất-đầu-lam Tử cũng giống như người. Này Cù-đàm, nay người hãy cùng tôi trông coi Tăng sự này.”

Bấy giờ, Uất-đầu-lam Tử phát tâm hoan hỷ, thừa sự Bồ-tát, tôn lên bậc Thầy để thờ kính. Bấy giờ, Bồ-tát lại nghĩ: “Ta quán sát định phi tưởng phi phi tưởng xứ này chẳng phải là pháp tịch diệt, không ly dục, chẳng phải là diệt tận, chẳng phải là tịch tĩnh, chẳng thể thành Đẳng chánh giác, chẳng phải là sa-môn, chẳng phải là nơi Niết-bàn vĩnh viễn tịch diệt. Ta không vui thích với pháp này.”

Bồ-tát bỏ Uất-đầu-lam Tử ra đi để tìm cầu pháp cao siêu hơn. Pháp

thù thắng mà Bồ-tát tìm cầu, đó là pháp tịch tĩnh tối thượng. (1)

1.3. Sáu năm khổ hạnh

Bồ-tát từ bờ cõi Ma-kiệt du hóa về phương Nam, đến núi Tượng đầu, (2) trong thôn Đại tướng, ở Uất-tì-la.(3) Nơi đó, có một vùng đất sạch sẽ, bằng phẳng, xinh đẹp, khả ái; cỏ xanh non mềm mại đều xoay về phía hữu; ao tắm trong mát mẻ, nước sạch sẽ; vườn rừng rậm rạp bao quanh; thôn xóm dân cư ở xung quanh đông đảo. Thấy vậy, Bồ-tát nghĩ: “Thiện nam tử nào muốn tìm cầu nơi đoạn trừ kết sử, đây là chỗ tốt. Nay Ta tìm cầu nơi đoạn trừ kết sử, đây chính là chỗ Ta muốn. Vậy Ta hãy ngồi nơi đây để đoạn kết sử.”

Bấy giờ có năm người (4) đi theo Bồ-tát, nghĩ rằng: “Nếu Bồ-tát thành đạo, Ngài sẽ nói pháp cho chúng ta.”

Khi ấy, tại Uất-tì-la có bốn người con gái: một tên là Bà-la, hai tên là Uất-bà-la, ba tên là Tôn-đà-la, bốn tên là Kim-bà-già-la, thảy đều [781a1] có tâm lưu luyến Bồ-tát. Họ suy nghĩ: “Nếu Bồ-tát xuất gia học đạo, chúng ta sẽ làm đệ tử. Nếu Bồ-tát không xuất gia học đạo, ở tại gia theo thế tục thì chúng ta sẽ là thê thiếp.”

Ở đây, Bồ-tát khổ hạnh sáu năm, nhưng vẫn không chứng được pháp thù thắng của Thánh trí tăng thượng. Rồi Bồ-tát nhớ lại. Xưa kia, nơi bờ ruộng, chỗ phụ vương hạ điền, ngài ngồi dưới bóng cây

———

(1) Hán: vô thượng hưu tức pháp 無上休息法. Xem, Trung A-hàm 56, đã dẫn: vô thượng an ổn Niết-bàn 無上安隱涅槃. Pāli: anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesamāno.

(2) Tượng đầu sơn 象頭山. Pāli: Gayāsīsa, núi đầu voi, ngọn đồi gần thị trấn Gayā. Tạp 8 (T2n99, tr.50b14): Ca-xà-thi-lị-sa chi-đề 迦闍尸利沙支提; tại đây

lần đầu tiên Phật hiện ba loại thần thông giáo hóa cho 1000 tì-kheo nguyên nhóm đạo sỹ bện tóc; xem đoạn sau, tr. 797a. Cf. Ngũ phần 16 (tr.109b24): Già-

da sơn 伽耶山.

(3) Uất-tì-la Đại tướng thôn 鬱毘羅 (đoạn sau chép là 鬱鞞羅) 大將村. Trung A-hàm 56 (T1n26, tr.777a6): thôn Tư-na 斯那. Pāli: Uruvelā, Senā-nigama.

(4) Các vị này về sau được gọi là nhóm năm tỳ-kheo五比丘; Pāli: pañcavaggiya.

diêm-phù, với sự ly dục, ly pháp ác bất thiện, có giác có quán, (1) có hỷ lạc phát sanh do viễn ly, (2) ngài chứng nghiệm và an trú sơ thiền.

Bồ-tát lại nghĩ: “Có con đường nào để từ đó đi đến chỗ dứt sạch nguồn gốc khổ?” Lại nghĩ tiếp, “Con đường này sẽ dẫn đến chỗ dứt sạch nguồn gốc khổ.” Rồi Bồ-tát nỗ lực tinh tấn tu tập trí này; từ con đường này, sẽ đạt đến chỗ dứt sạch nguồn gốc khổ.

Bồ-tát lại nghĩ: “Có hay chăng, nhân bởi pháp bất thiện, ái dục, mà đạt được pháp an lạc?” Rồi lại nghĩ: “Không thể do bởi pháp bất thiện, ái dục, mà đạt được pháp an lạc.”

Ngài lại nghĩ, “Có phải chăng, do tập hành vô dục, xả pháp bất thiện, mà đạt được pháp an lạc? Nhưng Ta không do bởi sự tự hành khổ thân này mà đạt được pháp an lạc. Nay, Ta có nên ăn một ít cơm, bánh bột, để có được sức khoẻ trở lại chăng?” Sau đó Bồ-tát bắt đầu ăn một ít cơm khô(3) để có được sức khỏe. Khi Bồ-tát ăn một ít thức ăn đó, năm người đi theo đều thất vọng và từ bỏ Bồ-tát ra đi. Họ nói với nhau rằng: “Sa-môn Cù-đàm cuồng mê, mất đạo. Đâu còn có đạo chân thật nữa!”

1.4. Thành Đẳng chánh giác

Bấy giờ, Bồ-tát đã phục hồi sức lực, liền đến nơi dòng nước sông Ni-liên-thiền (4) tắm rửa thân thể. Sau đó, Ngài lên bờ, đến dưới gốc

———

(1) Hữu giác hữu quán 有覺有觀: hữu tầm hữu tứ 有尋有伺, hai chi đầu của sơ thiền Skt: savitakka, savicāra.Pāli: savitakka, savicāra.

(2) Nguyên Hán: hỉ lạc nhất tâm 喜樂一心. Hán dịch không chính xác. Cần sửa lại theo định cú về Sơ thiền. Skt. vivekajam prītisukham/ Pāli. vivekajam prītisukham/. Xem Câu-xá, T29, tr 60cl,62c17.

(3) Nguyên Hán: Phạn xiếu (tiếng hoa), skt odanakulmāsa/ Pāli: kummāsa: cơm và cháo chua, cặp từ thường dùng chỉ chung cơm cháo; cf. M.ii.17: ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo..., thân này của ta, có sắc, do bốn đại tạo thành, sinh ra bởi cha mẹ, được nuôi lớn nhờ cơm cháo...

(4) Ni-liên-thiền 尼連禪. Pāli: Nerañjarā, nay được đồng nhất với sông Nīlājanā gần Bodh Gaya.

cây Bồ-đề. Khi ấy, cách gốc cây không xa có một người cắt cỏ tên là Cát An. (1) Bồ-tát đến trước người này, nói rằng:

“Tôi cần cỏ. Ông làm ơn cho tôi một ít.”

Cát An thưa: “Được, tốt lắm!”Không chút luyến tiếc, Cát An trao cỏ cho Bồ-tát.

Bồ-tát đem cỏ đến dưới gốc cây Cát tường,(2)trải cỏ, rồi ngồi thẳng người, chánh ý, buộc niệm trước mặt. Bồ-tát trừ dục ái, trừ pháp ác bất thiện, có giác có quán, có hỷ lạc phát sanh do sự viễn ly, (3) chứng và an trú Sơ thiền. Đó gọi là Bồ-tát đạt được pháp thiện thù thắng đầu tiên. Tại sao vậy? Vì nhờ buộc ý chuyên niệm, không phóng dật.

Bấy giờ, Bồ-tát lại trừ bỏ giác, quán, (4) đạt được nội tín, (5) có hỷ lạc do định sanh,(6) với không giác quán, chứng và an trú Nhị thiền. Đó là Bồ-tát đạt được pháp thiện thù thắng thứ hai. Tại sao vậy? Vì buộc ý, chuyên niệm, không phóng dật.

Rồi Bồ-tát trừ bỏ hỷ, an trú xả, chánh niệm chánh tri, thân cảm giác lạc, mà [781b] bậc Thánh nói là xả, niệm, an trụ lạc,(7) chứng và an

———

(1) Cát An 吉安. Pāli: Sotthiya

(2)Cát tường thọ 吉祥樹. Có lẽ, Pāli, là cây assattha, về sau được gọi là cây Bồ-đề.

(3)Xem cht. 26 trước.

(4) Tầm và tứ, là hai yếu tố quan trọng khi chứng Sơ thiền. Sang Nhị thiền, hai yếu tố này bị vượt qua, gọi là trạng thái “vô tầm vô tứ” (không giác, không quán).

(5) Nội tín 內信; Huyền Trang dịch là nội đẳng tịnh 內等淨: trạng thái trong suốt quân bình của nội tâm khi chứng Nhị thiền.

(6) Do đó, Nhị thiền cũng được gọi là “định sanh hỷ lạc địa” (trạng thái hỷ và lạc phát sanh do định hay nhất tâm).

(7)Nguyên Hán: Thánh trí sở kiến hộ niệm lạc 聖智所見護念樂. Bản Hán hiểu Pāli upekkha (Skt. upekṣa: xả) là hộ. Pháp uẩn 6 (T26n1537 tr.482b05): Thánh

thuyết ưng xả. Pāli: yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti uppekkhako satimā sukkhavihārī, “điều mà Thánh giả nói là xả, an trú lạc với chánh niệm.”

trú Tam thiền. Đó là Bồ-tát đạt được thắng pháp thứ ba. Tại sao vậy? Vì nhờ buộc ý, chuyên niệm, không phóng dật.

Rồi Bồ-tát xả khổ lạc, dứt ưu hỷ đã cảm thọ từ trước, không khổ không lạc, với xả, niệm thanh tịnh,(1) chứng và an trú Tứ thiền. Đó gọi là Bồ-tát đạt được thắng pháp thứ tư này. Tại sao vậy? Vì nhờ buộc ý, chuyên niệm, không phóng dật.

Bấy giờ, với tâm định tĩnh như vậy, (2) Bồ-tát trừ sạch các kết sử, thanh tịnh không còn tỳ vết, được sử dụng một cách nhuần nhuyễn,(3) an trụ kiên cố, chứng trí túc mạng, nhớ biết một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai chục đời, ba chục đời, bốn chục đời, năm chục đời, một trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời, vô số trăm đời, vô số ngàn đời, vô số trăm ngàn đời; kiếp thành, kiếp bại, vô số kiếp thành, vô số kiếp bại, vô số kiếp thành bại, “Ta đã từng sanh nơi kia, có tên như vậy, họ như vậy, sanh như vậy, thức ăn như vậy, thọ mạng như vậy, giới hạn thọ mạng như vậy, sống ở đời dài vắn như vậy, cảm thọ khổ lạc như vậy; từ nơi này chết, tái sinh nơi kia; từ nơi kia chết, tái sanh nơi này, với tướng mạo như vậy.” Ngài nhớ biết vô số việc của mạng sống đời trước.

Bấy giờ, Bồ-tát lúc đầu đêm đạt được minh thứ nhất này, vô minh diệt và minh phát sanh, bóng tối hết ánh sáng xuất hiện. Đó gọi là sự chứng túc mạng thông. Tại sao vậy? Vì nhờ tinh tấn, không phóng dật.

Lại với tâm định tĩnh của tam-muội, thanh tịnh không tỳ vết, không kết sử, các cấu bẩn đã sạch, được sử dụng nhuần nhuyễn, an trụ kiên cố, Bồ-tát biết sự sống, sự chết của chúng sanh. Bằng thiên

———

(1) Nguyên Hán: hộ niệm thanh tịnh 護念清淨. Xem cht. 33 trên. Xem giải thích, Pháp uẩn 7 (T26n1537 tr.485a09): “Bấy giờ, xả và niệm thảy đều thanh tịnh.” Pāli: upekkhā sati pārisuddhaṃ.

(2) Hán: định ý 定意. Pāli: samāhite citte.

(3) Trong bản: sở hành nhu nhuyến 所行柔軟. Pāli: mudubhūte kammaniye.

nhãn thanh tịnh, Ngài xem thấy sự sống sự chết của chúng sanh,(1)với hình sắc đẹp, hình sắc xấu, đường lành, đường dữ; hoặc sang, hoặc hèn, tùy thuộc vào hành động của chúng sanh, tất cả đều biết rõ. Bồ-tát tự quán sát biết chúng sanh này, do thân hành ác, miệng hành ác, ý hành ác, tà kiến, hủy báng Hiền thánh, tạo nghiệp báo tà kiến; thân hoại mạng chung đọa vào địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ. Bồ-tát lại quán sát chúng sanh, do thân hành thiện, miệng hành thiện, ý hành thiện; chánh kiến, không hủy báng Hiền thánh, tạo nghiệp báo chánh kiến; thân hoại mạng chung sanh trong thiên thượng, nhân gian. Bằng thiên nhãn thanh tịnh như vậy, Ngài quán sát thấy sự sống, chết của chúng sanh tùy theo nghiệp mà chúng đã làm. Đó gọi là, vào lúc nửa đêm, Bồ-tát đạt được minh thứ hai này, vô minh hết, minh phát sanh, bóng tối hết, ánh sáng xuất hiện. Tức

là trí thiên nhãn nhìn thấy chúng sanh.

Tại sao vậy? Vì nhờ tinh tấn, không phóng dật.

[781c] Khi ấy Bồ -tát lại được tâm định tĩnh, thanh tịnh trừ sạch các kiết sử được sử dụng nhuần nhuyễn, an trụ kiên cố, Bồ-tát đạt được lậu tận trí hiện tiền. Với tâm duyên trí lậu tận, Ngài biết như thật rằng, “Đây là khổ”, “Đây là tập”, “Đây là khổ diệt”, “Đây là con đường đưa đến khổ diệt.” Do Bồ-tát biết như vậy, quán như vậy, tâm giải thoát khỏi dục lậu, tâm giải thoát khỏi hữu lậu, tâm giải thoát khỏi vô minh lậu. Đã giải thoát, biết rõ là đã giải thoát, biết rằng, sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc làm đã xong, không còn tái sanh nữa. Đó là, vào lúc cuối đêm, Bồ- tát đạt được minh thứ ba này, vô minh diệt, minh phát sanh, bóng tối hết, ánh sáng phát sanh. Đó là trí lậu tận. Tại sao? Vì nhờ Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác, phát khởi trí này, đạt được vô ngại

giải thoát.

Bấy giờ, đức Thế Tôn ở chỗ này đoạn tận tất cả các lậu, trừ tất cả

———

(1) Ngài hướng tâm đến “sanh tử trí” (Pāli: cūtapapāta-ñāṇā).

kết sử. Dưới gốc cây Bồ-đề, Ngài ngồi kết già bảy ngày, bất động, hưởng thọ an lạc của giải thoát.

1.5. Hai người khách thương

Qua bảy ngày, Thế Tôn xuất khỏi định tâm. Trong bảy ngày, Ngài chưa ăn thứ gì. Bấy giờ, có hai anh em lái buôn, một người tên là Trảo, một người tên là Ưu-ba-ly,(1) điều khiển năm trăm chiếc xe chở tài bảo đi ngang qua cách cây Bồ-đề không xa. Bấy giờ có vị thần cây chí tín đối với đức Phật, là tri thức quen biết từ lâu đối với hai khách buôn này. Muốn khiến cho hai người khách buôn được Phật độ, ông đến chỗ hai người, nói: “Các ông biết chăng? Đức Thích-ca Văn (2) Phật, Như Lai, Đẳng chánh giác, trong bảy ngày đã thành tựu tất cả các pháp. Trong bảy ngày ấy Ngài cũng chưa ăn thứ gì. Các ông có thể đem mật ong, cơm khô (3) phụng hiến Như Lai, để các ông được lợi ích, an ổn, khoái lạc lâu dài.”

Hai anh em người lái buôn nghe vị thần cây nói như vậy, hoan hỷ; liền đem mật ong và bánh bột (4) đến cây Bồ-đề để phụng hiến. Từ xa, họ trông thấy đức Như Lai với tướng mạo khác thường, các căn tịch định, với sự điều phục tối thượng, như con voi được điều phục thuần thục không còn hung hăng, như nước được lóng trong không có bụi nhơ. Thấy vậy, họ phát tâm hoan hỷ đối với đức Như Lai. Họ đến trước đức Như Lai, đảnh lễ, rồi đứng qua một bên. Hai người lái buôn bạch đức Thế Tôn:

———

(1) Trảo 瓜 (Nakha?có lẽ là phiên âm Trapusa; Ưu-ba-li 優波離 (Upāli? Có lẽ Balluka đọc nhầm). Ngũ phần: Li-vị và Ba-lị 離謂 波利. Pāli: hai anh em thương khách: Tapussa và Bhallika/Skt. Trapusa & Bhalika (Bhalluka) , cf Mahavyupatti, 5748 & 478l ; Lalitavistara, ch.24.

(2) Văn 文; phiên âm từ Muni.

(3)Hán: mật xiếu (tiếng hoa), hoặc mật khứu (tiếng hoa), mật ong và bánh bột; có lẽ là lương khô trộn mật ong. Pāli: manthañca madhupiṇḍikañca,. the Book of Discipline:mantha, barley-gruel, cháo lúa mạch ; PTS: rice-cake, bánh bột gạo

(4)Mật khứu 蜜糗. xem cht. 3 trên.

“Chúng con xin phụng hiến mật ong và cơm khô. Ngài thương xót thâu nhận cho.”

Đức Thế Tôn lại nghĩ như vầy: “Mật ong và cơm khô do hai người này dâng cúng; lấy thứ gì đựng đây?” Đức Thế Tôn lại nghĩ tiếp: “Quá khứ, [782a1] chư Phật Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác, dùng vật gì để đựng thức ăn? Chư Phật Thế Tôn không dùng tay để nhận thức ăn.” Bấy giờ, Tứ Thiên vương đứng hai bên, biết đức Phật nghĩ như vậy, liền đến bốn phương, mỗi vị lấy một bình bát bằng đá đem đến dâng lên đức Thế Tôn và bạch rằng: “Cúi xin Ngài lấy bình bát này để nhận mật ong và cơm khô của

người lái buôn.”

Bấy giờ, đức Thế Tôn với lòng từ mẫn, liền nhận bốn chiếc bát của Tứ Thiên vương, rồi hiệp lại thành một cái để nhận mật ong và bánh bột của người lái buôn. Nhận thức ăn bằng lương khô trộn với mật của người lái buôn rồi, nhân cơ hội này đức Phật khai hóa họ bằng lời chú nguyện rằng:

Ai sở hành bố thí

Chắc chắn được lợi ích

Ai vì lạc bố thí,

Sau tất được an lạc.(1)

“Này thương khách, nay các người hãy quy y Phật, quy y Pháp.”

Hai người lái buôn liền nhận lời dạy của đức Phật, thưa:

“Bạch Đại đức! Nay con xin quy y Phật, quy y Pháp.”

Đó là, trong những người ưu-bà-tắc đầu tiên nhận lãnh hai quy y,

chính là hai anh em người lái buôn này.

Bấy giờ, hai người lái buôn bạch với đức Phật rằng: “Nay chúng con muốn về lại quê nhà. Nếu khi về đến nơi rồi, muốn làm phước thì làm thế nào? Muốn lễ kính cúng dường thì lễ kính cái gì?”

Đức Thế Tôn biết ý muốn của họ, Ngài liền đem móng tay và tóc

———

(1) Hán:

cho và nói rằng: “Các ngươi đem vật này về đó, làm phước, lễ bái,

cung kính cúng dường.”

Bấy giờ, hai người lái buôn tuy nhận tóc và móng tay, nhưng không

thể chí tâm cúng dường vì nghĩ rằng:

“Tóc và móng tay là những vật mà người đời coi rẻ, vất bỏ. Sao

đức Thế Tôn lại bảo chúng ta cúng dường!”

Đức Thế Tôn biết trong tâm của người lái buôn nghĩ như vậy, Ngài

liền nói với hai người lái buôn:

“Các ngươi chớ nên có tâm niệm coi thường tóc và móng tay của Như Lai như thế, cũng đừng nói, tại sao vật ngươi đời vất bỏ mà Như Lai bảo chúng ta cúng dường. Các người nên biết, khắp thế giới bao gồm cả Ma chúng, Phạm chúng, sa-môn, bà-la-môn

chúng, trời và người, đối với tóc cũng như móng tay của Như Lai đều cung kính cúng dường, khiến cho tất cả bao gồm cả Ma chúng, Phạm chúng, sa-môn, bà-la-môn chúng, đều được công đức không thể kể xiết.”

Người lái buôn bạch Phật: “Sự cúng dường tóc và móng tay này có những chứng nghiệm gì?” Đức Phật nói với hai người lái buôn:

1.6. Nhân duyên quá khứ (1)

“Này khách thương, thuở quá khứ xa xưa, có một vị vua tên là Thắng Oán, thống lãnh cõi Diêm-phù-đề. Lúc bấy giờ, trong cõi Diêm-phù-đề lúa gạo đầy đủ, nhân dân hưng thịnh, cuộc sống rất là vui sướng. Cõi nước có tám mươi bốn ngàn thành quách, năm

mươi lăm ức thôn xóm, sáu vạn quốc thổ nhỏ. Cung thành vua [782b] Thắng Oán ngự trị tên là Liên hoa,(2) từ đông sang tây mười

———

(1) Tư liệu: Tăng nhất 13, tr.609b23; quyển 38,tr.758a7; Phật bản hành tập kinh 3, T03,tr663b23; Thái tử thụy ứng bản khởi kinh, T03, tr.472c18; Tu hành bản khởi kinh, T03, tr.461b16. Pāli, Buddhavaṃasa, 3. Dīpaṃkarabuddhavaṃsa. Skt.Mahāvastu, Sen.i.193.

(2) Tăng nhất 38,ibid.,Đại quốc Bát-đầu-ma (Skt. Padma:Liên hoa), trị vì bởi vua Đề-ba-diên-na (Dīpayana). Tu hành bản khởi: vua Đăng Thịnh Trị,cai trị nước

hai do-tuần, từ nam qua bắc bảy do-tuần. Đất đai phì nhiêu, lúa gạo đầy đủ, nhân dân hưng thịnh, cõi nước an lạc, vườn rừng sum sê, thành quách kiên cố, ao nước mát mẻ, mọi thứ đầy đủ, đường sá hanh thông.

“Khách thương, các ngươi nên biết, bấy giờ vua Thắng Oán có người bà-la-môn làm đại thần tên là Đề (1)-diêm-phù-bà-đề (2). Người này, lúc vua còn bé nhỏ, cùng nhau vui đùa rất thân mật. Sau khi làm đại thần, nhà vua chia cho phân nửa nước. Vị đại thần nhận được phân nửa nước rồi, liền xây dựng thành quách cho quốc gia mình từ đông sang tây dài mười hai do-tuần, từ nam đến bắc rộng bảy do-tuần, lúa gạo dư dật, nhân dân hưng thịnh, quốc độ an lạc, vườn rừng sum sê, thành quách kiên cố, nước ao mát mẻ, mọi thứ

đầy đủ, đường sá hanh thông. Đô thành tên là Đề-bà-bạt-đề(3), đẹp đẽ hơn đô thành Liên hoa.

“Khách thương nên biết, vua không có người kế thừa, nên đi đến các miếu thờ thần, các thần suối, thần sông, thần núi, thần hà thủy, thần ao hồ, mãn thiện thần, bảo thiện thần, mặt trời, mặt trăng, Đế Thích, Phạm thiên, hỏa thần, phong thần, thủy thần, Ma-hê-thủ-la thần, thần vườn, thần rừng, thần chợ, thần ngã tư, thần thành, quỉ tử mẫu, miễu thờ Trời, miễu thờ phước thần, đều cầu khẩu, cho được sanh con trai. Sau đó, đệ nhất phu nhân có thai. Người phụ nữ có ba thứ trí tuệ như thật không hư dối: một là biết mình có thai, hai là biết từ đâu có thai, ba là biết đàn ông có ái dục đối với mình. Bấy

———

Đề-hòa-vệ (Dīpavatī). Thái tử thụy ứng, ibid, vua Chế Thắng Trị, đại quốc Bát-ma (Padma). Truyền thuyết Pāli: vua cha tên Sudeva (Sumedha), mẹ tên Sumedhā, đô thành tên Rammavatī.

(1) Để bản: đề 提. Tống-Nguyên-Minh: sư 師.

(2) Đề-diêm-phù-bà-đề 提閻浮婆提,các đoạn sau: Đề-diêm-bà-đề. Tăng nhất, ibid, đại thần tên Thiện Minh (Skt. Sumedha?), được vua chia cho phân nửa nước, xây dựng đô thành tên Viễn chiếu; đệ nhất phu nhân tên Nhật Nguyệt Quang.

(3)Đề-bà-bạt-đề; Mahāvastu: vương thành Dīpavatī của vua Arcimā, thân phụ của Phật Dīpaṃkāra; đệ nhất phi hậu Sudīpā

giờ phu nhân đến thưa với vua rằng: ‘Thưa đại vương, tôi vừa có thai.’ vua nói: ‘Lành thay! Lành thay!’ vua liền ra lệnh cho các quan tả hữu cung cấp, cung phụng nhiều thức ăn, y phục, ngọa cụ; tất cả những nhu cầu cho phu nhân đều là những thứ tốt nhất. Mười tháng trôi qua, phu nhân hạ sanh một hài nhi nam, xinh đẹp cực kỳ, hy hữu trong đời. Vừa mới sanh, không ai đỡ mà hài nhi tự mình đứng dậy, đi bảy bước và nói: ‘Trong thiên thượng thế gian, tôi là bậc tối tôn tối thắng. Tôi sẽ độ tất cả chúng sanh khỏi khổ sanh-lão- bệnh-tử.’ Tức thì được hiệu là Định Quang Bồ-tát. (1)

“Khách thương nên biết, bấy giờ quốc vương liền đòi các thầy tướng giỏi trong dòng bà-la-môn đến nói: ‘Các người nên biết, phu nhân của ta vừa sanh một nam hài nhi, tướng mạo xinh đẹp, hiếm có trên đời. Vừa mới sinh không ai đỡ mà tự mình đứng dậy đi bảy bước và nói: ‘Trong thiên thượng thế gian, tôi là bậc tối tôn tối thắng. Tôi sẽ độ tất cả chúng sanh khỏi [782c] khổ sanh-lão-bệnh- tử.’ Các người rành nghề tướng số, hãy xem tướng hài nhi cho ta.’ Các thầy tướng tâu vua rằng: ‘Xin Đại vương cho bồng hài nhi ra để chúng tôi xem.’ vua liền đích thân vào cung bồng hài nhi ra để cho các thầy tướng xem. Các thầy tướng xem xong, tâu với vua: ‘Đại vương sanh hài nhi này, có đại thần lực, có đại phước công đức, sở nguyện đều đầy đủ. Nếu Vương tử này ở tại gia sẽ là vua Sát-lợi quán đảnh, làm vị Chuyển luân vương bảy báu đầy đủ, thống lãnh bốn thiên hạ, có ngàn người con, dũng kiện, hùng mãnh, có thể đánh bại các kẻ địch, dùng pháp trị mà không cần đến đao trượng. Nếu xuất gia, thì sẽ thành Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác, Minh hạnh túc, bậc Thiện Thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ,

Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn. Ở giữa các chúng hội của chư thiên và loài người, giữa các chúng Ma thiên, Phạm thiên, bà-la-môn, Ngài tự thân tác chứng, tự thành tựu rồi nói pháp; pháp ấy thượng trung hạ đều thiện, có nghĩa có vị, với phạm hạnh được hiển hiện.’

———

(1)Mahāvastu: Dīpaṃkāra-bodhisatvva.

“Khách thương nên biết, bấy giờ vua khen thưởng cho bà-la-môn rồi, sai bốn bà vú nuôi, bồng ẵm, chăm sóc Bồ-tát Định Quang. Bà thứ nhất bồng ẵm, bà thứ hai tắm rửa, bà thứ ba cho bú, bà thứ tư dẫn đi chơi. Bà vú bồng ẵm có phận sự bồng ẵm, xoa bóp, khiến cho tất cả bộ phận trong cơ thể đều được ngay thẳng. Bà vú tắm rửa có phận sự tắm rửa, giặt giũ áo quần. Bà vú cho bú có phận sự tùy thời cho bú. Bà vú dẫn đi chơi có bổn phận cùng các công tử tập cưỡi voi, cưỡi ngựa, cưỡi xe, đi kiệu và các thứ tạp bảo, nhạc khí, các loại máy móc. Với tất cả các thứ đầy đủ như vậy để phục vụ cho Bồ-tát Định Quang vui chơi. Mỗi khi đi, có người cầm lọng báu hình con công đi theo.

“Khách thương nên biết, Bồ-tát Định Quang khi vừa tám tuổi, mười tuổi, được dạy các thứ kỹ thuật, kinh sách, toán số, ấn, họa, ca vũ, trống, đàn, cách cưỡi ngựa, cưỡi voi, cưỡi xe, bắn cung, giác đấu. Tất cả các kỹ thuật, không một thứ nào Bồ-tát không tinh

luyện.

“Khách thương nên biết, khi Định Quang tuổi được mười lăm,mười sáu, vua liền cho xây cất ba cung điện mùa, cho đông, hạ và xuân; cấp hai vạn thế nữ để vui chơi. Tạo vườn ao dọc ngang mười hai do-tuần. Tất cả loại cây hoa, cây ăn trái, cây tỏa hương, tất cả cây kì lạ toàn cõi Diêm-phù-đề đều đem về trồng nơi vườn đó.

“Khách thương nên biết, vị trời Thủ-đà-hội(1) hằng ngày đến hầu hạ, hộ vệ. Vị trời ấy nghĩ: ‘Nay Bồ-tát ở tại gia đã lâu rồi, ta nên làm cho Bồ-tát sinh yếm [783a1] ly. Bồ tát sau khi đã yếm ly, sẽ sớm xuất gia, cạo bỏ râu tóc, khoác áo ca-sa, tu đạo vô thượng.’ Chờ khi Bồ-tát vào phía sau vườn, vị trời liền hóa thành bốn người, một người già, một người bệnh, một người chết và một người sa-môn xuất gia. Bồ-tát thấy bốn người như vậy rồi, lòng sanh ưu sầu, nhàm chán sự khổ của cuộc đời:

———

(1) Thủ-đà-hội thiên 首陀會天. Pāli: Suddhāvāsa. Tức trời Tịnh cư, cao nhất trong trời Vô sắc giới, Tứ thiền; chỗ các Thánh A-na-hàm nhập Niết-bàn.

‘Xem đời như vậy rồi, có gì để tham luyến?’

“Khách thương nên biết, Bồ-tát nhàm chán rồi, ngay ngày ấy xuất gia, nội nhật thành đạo vô thượng.

“Khách thương nên biết, Đức Như Lai Định Quang, Chí nhân, Chánh đẳng chánh giác, quan sát khắp tất cả thấy chưa có người nào thích hợp, để chuyển Pháp luân vô thượng mà hóa độ người ấy. Bấy giờ, cách thành Đề-bà-bạt-đề không xa, Định Quang Như Lai

hóa làm một thành trì lớn, cao rộng, tốt đẹp, treo tràng phan bảo cái, khắp nơi chạm trổ hình tượng các loài chim hay các loài thú; ao hồ; vườn cây trái; trong sạch nhiệm mầu hơn hẳn thành Đề-bà- bạt-đề. Như Lai hóa làm dân, tướng mạo hình sắc cũng hơn nhân

dân của nước kia, khiến nhân dân của nước mình cùng nhau tới lui giao tiếp thân hữu.

“Khách thương nên biết, Đức Định Quang Như Lai quán sát nhân dân trong thành Đề-bà-bạt-đề, thấy các căn đã thuần thục, liền khiến cái thành được biến hóa ấy bỗng nhiên phát hỏa. Nhân dân trong thành Đề-bà-bạt-đề thấy sự việc như vậy trong lòng sầu ưu,

sanh tâm yểm ly. Đức Như Lai Định Quang trong bảy ngày độ sáu mươi sáu na-do tha người, năm mươi lăm ức Thanh văn.

“Khách thương nên biết, bấy giờ đức Như Lai Định Quang nổi tiếng vang lừng, giáp khắp mười phương mọi người đều nghe biết. Tất cả đều xưng tụng rằng ‘Định Quang Như Lai, là bậc Chí chân, Đẳng chánh giác, Minh hạnh túc, Thiện Thệ, Thế gian giải, thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn. Ngài, ở giữa tất cả thế giới, bao gồm Ma, hoặc Ma thiên, Phạm chúng, sa-môn, bà-la-môn, trời và người, đã tự thân tác chứng, và an trú, rồi thuyết pháp cho người; pháp ấy, khoảng đầu, chặng giữa

và đoạn sau thảy đều thiện, có nghĩa có vị, với phạm hạnh được

hiển hiện.’

“Khách thương nên biết, Đức Định Quang Như Lai, bình thường từ thân phát ra ánh sáng chiếu trăm do-tuần. Theo thường pháp của chư Phật Thế Tôn, ánh sáng chiếu vô lượng, khi nhiếp thu ánh sáng lại thì ánh sáng còn bảy thước.

“Khách thương nên biết, khi vua Thắng Oán nghe trong cung của vua Đề-diêm-bà-đề sanh một vị thái tử, phước đức oai thần, các tướng đầy đủ, ngay trong ngày xuất gia liền thành bậc Vô thượng

Chánh chân, Đẳng chánh giác, tiếng đồn vang khắp, mọi người đều xưng tụng, ‘Đức Như Lai Định Quang là bậc Chí chân, Đẳng chánh giác... cho đến [783b] phạm hạnh được hiển hiện.’ vua Thắng Oán liền sai sứ đến nơi vua Đề-diêm-bà-đề nói: ‘Ta biết khanh sanh Thái tử phước đức oai thần, đầy đủ các tướng, ngay trong ngày xuất gia liền thành đạo quả... cho đến phạm hạnh hiển hiện, danh xưng vang lừng, đồn khắp mười phương. Nay ta muốn được xem Thái tử. Nếu khanh không cho Thái tử đến thì ta sẽ tự thân đến đó.’ vua Đề-diêm-bà-đề nghe như vậy, trong lòng sầu ưu, tập trung quần thần bàn thảo: ‘Các ngươi hãy suy nghĩ, chúng ta nên trả lời như thế nào? Làm thế nào để vừa ý vua kia?’ Quần thần đề nghị: ‘Nên đến hỏi Như Lai Định Quang. Tùy theo lời Phật dạy thế nào thì chúng ta làm thế ấy.’

“Bấy giờ vua Đề-diêm-bà-đề cùng các quần thần đến chỗ Phật Định Quang, đảnh lễ sát chân, đem nhân duyên này bạch đầy đủ lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn bảo vua: ‘Vua thôi chớ sầu ưu. Ta sẽ tự thân đến đó.’ “Khách thương nên biết, bấy giờ, vua Đề-diêm-

bà-đề tại quốc nội suốt bảy ngày cúng dường y phục, ẩm thực, giường nằm, ngọa cụ, thuốc chữa bệnh cho đức Như Lai Định Quang và Tăng tỳ-kheo, không thiếu một thứ gì.

“Khách thương nên biết, Đức Như Lai Định Quang sau bảy ngày cùng các tỳ-kheo du hành trong nhân gian, đến bên ao của Long vương Dược Sơn.

“Khách thương nên biết, cung của Long vương này, dọc ngang năm trăm do-tuần. Định Quang Như Lai và Tăng tỳ-kheo trụ nơi núi kia. Bấy giờ, Định Quang Như Lai phóng đại quang minh khắp soi các quốc độ trong ba ngàn đại thiên, sáng chói không phân biệt ngày đêm. Khi các loại hoa, như hoa ưu-bát, bát-đẩu-ma, cưu-vật-đẩu, phân-đà-lợi, đều búp lại; và khi các loài chim không hót, thì biết đó

là đêm. Khi các loài hoa như hoa ưu-bát v.v... nở và các loài chim hót, biết đó là ngày. Như vậy trải qua mười hai năm, không phân biệt được ban ngày và ban đêm. Bấy giờ, vua Thắng Oán liền tập hợp các đại thần lại và nói: ‘Ta nhớ xưa kia có ngày có đêm. Sao nay không có ngày, không có đêm? Khi các loài hoa ưu-bát nở, và các loài chim hót thì biết là ngày. Nếu hoa búp, chim không kêu, biết là đêm. Vì ta có làm điều gì lầm lỗi hay trong thế gian này có điều phi pháp, hoặc là các khanh có điều gì tội lỗi chăng? Các người cứ thành thật cho ta biết.’ Chư thần tâu: ‘Vua cũng không có điều gì lầm lỗi. Nước cũng không có điều chi phi pháp. Chúng tôi cũng không có điều chi tội lỗi. Mà hiện nay Định Quang Như Lai ở trên núi Ha-lê-đà, bên cung Long vương, phóng đại hào quang, khắp soi các quốc độ trong ba ngàn đại thiên. [783c] Do oai thần đó, khiến ngày đêm không phân biệt được. Muốn biết ngày đêm phải dựa vào khi hoa búp, chim không kêu là đêm; hoa nở, chim kêu là ngày. Vua không có lầm lỗi. Nước không có phi pháp. Chúng tôi cũng không có tội lỗi gì. Đây là oai thần của Định Quang Như Lai. Chúng ta không nên lo sợ.’ vua hỏi chư thần tả hữu: ‘Cung Long vương, núi Ha-lê-đà, cách đây xa gần?’ Các đại thần tâu: ‘Cách đây không xa, độ chừng ba mươi lí thôi.’

“Vua truyền lệnh cho các quan tả hữu nghiêm chỉnh cỗ xe có gắn lông chim, (1) nói: ‘Nay ta muốn đến đó để lễ bái Định Quang Như Lai.’ “Các quan tả hữu tuân lệnh, liền nghiêm chỉnh cỗ xe có gắn lông chim, rồi đến tâu với nhà vua: ‘Xa giá đã chuẩn bị xong. Tâu đại vương biết cho.’ “Khách thương nên biết, vua liền lên xe. Quần thần thị tùng, cùng đến cung Long vương trên núi Ha-lê-đà. Đoàn xe đi đến chỗ xe không đi được, vua và đoàn tùy tùng xuống đi bộ đến cung Long vương.

“Khách thương nên biết, bấy giờ, vua từ xa trông thấy Định Quang Như Lai tướng mạo đoan chánh, các căn tịch định. Thấy vậy vua phát tâm hoan hỷ, liền đến trước đức Phật Định Quang, đảnh lễ

———

(1) Hán: vũ bảo xa 羽寶車

dưới chân Ngài, rồi ngồi qua một bên. Đức Thế Tôn tuần tự nói pháp vi diệu cho vua nghe, khuyến khích, khiến hoan hỷ. Vua nghe Phật nói diệu pháp, khuyến khích, hoan hỷ rồi, bạch Phật: ‘Nay thật hợp thời, kính cung thỉnh đức Như Lai vào thành Liên Hoa.’

“Định Quang Như Lai im lặng nhận lời vua cung thỉnh. Vua Thắng Oán biết đức Phật nhận lời thỉnh cầu bằng cách im lặng rồi, bèn rời chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ sát chân Phật và cáo lui.

“Trở về lại quốc nội, vua ra lệnh cho nhân dân: ‘Các ngươi, hãy đào đất đắp đường thật kiên cố, từ thành Liên hoa đến Dược sơn; hãy đào đất ngập đầu gối, rồi lấy chày nện cho chặt cứng. Dùng nước thơm rưới trên đất. Hai bên đường, trồng các loại cây hoa. Lề đường làm lan can. Đốt đèn dầu tốt để lên trên. Làm lò hương bằng bốn món báu, là kim, ngân, lưu ly, pha lê.’

“Nhân dân nhận lệnh của vua như trên. Sau đó vua lại tập hợp các đại thần bảo rằng: ‘Các khanh phải trang hoàng đại thành Liên hoa này. Dọn dẹp tất cả các rác rưởi, đất cát, sỏi đá bẩn thỉu. Dùng bùn đất tốt mịn trét lên trên mặt đất. Treo tràng phan, bảo cái. Xông các loại hương đặc biệt. Dùng các loại nệm dệt bằng lông để trải. Dùng các loại hoa tốt rải trên mặt đất.’

“Quần thần vâng lệnh vua mà trang trí. Vua Thắng Oán lại bảo các đại thần: ‘Nhân dân trong quốc độ, cấm không cho người bán hương hoa. Nếu có người nào bán thì không được mua. Ai mua bán [784a1] sẽ bị trừng phạt. Tại sao vậy? Vì Trẫm muốn cúng dường Định Quang Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác.’

“Bấy giờ, có vị đại thần bà-la-môn tên là Tự Thí, (1) có nhiều tài bảo chân châu, hổ phách, xa cừ, mã não, thủy tinh, kim, ngân, lưu ly, trân kỳ dị bảo, không thể kể xiết. Bà-la-môn kia trong mười hai năm tế tự, cầu rằng, ‘Trong nhân gian, nếu có người nào có nhiều

trí tuệ đệ nhất, ta sẽ đem cho bình bát bằng vàng đựng đầy thóc lúa bằng bạc; hoặc bát bằng bạc đựng đầy thóc lúa bằng vàng; và cả cái

———

(1) Đoạn sau, phiên âm Da-nhã-đạt.

âu rửa cũng bằng vàng; bảo cái, guốc dép tốt đẹp lạ thường; còn hai tấm thảm đẹp, các loại tạp bảo làm song giường, luôn cả một cô gái trang nghiêm xinh đẹp tên là Tô-la-bà-đề; tất cả để biếu tặng cho vị ấy.’

“Lúc ấy, trong chúng hội tế tự, có một đại bà-la-môn đệ nhất thượng tọa, là đại thần của vua, có mười hai tướng xấu xí: chột, gù, gầy, bướu cổ, da vàng, đầu vàng, mắt xanh, răng lưỡi cưa, răng đen, tay chân khèo, thân cong, lùn, lòi xương đầu gối.

“Khách thương nên biết, bà-la-môn Tự Thí kia nghĩ rằng: ‘Nay, trên chỗ ngồi cao nhất này, người ngồi có mười hai cái xấu, là đại thần của vua, làm sao ta có thể đem những vật quý báu và người nữ của ta trao cho người ấy được? Ta hãy kéo dài ngày tế tự để thật sự có người bà-la-môn thông minh trí tuệ, dung mạo đẹp đẽ, ta sẽ

dâng cho.’

“Khách thương nên biết, phía nam Tuyết sơn có một Tiên nhân, tên là Trân Bảo, thiểu dục, ưa nhàn tịnh, không có lòng tham, tu tập thiền định, đặng năm thần thông, dạy năm trăm phạm-chí(1) khiến cho tụng tập. Tiên nhân năm thần thông có một người đệ tử, tên là Di- khước (2), cha mẹ chân chánh, bảy đời thanh tịnh, cũng lại dạy cho

năm trăm đệ tử.

“Khách thương nên biết, bấy giờ, đệ tử Di-khước đến chỗ Trân Bảo Tiên nhân thưa: ‘Nay học vấn của con đã xong. Con nên học thêm thứ gì?’ Trân Bảo Tiên nhân liền trước tác kinh thơ, mà tất cả bà- la-môn không có. Trước tác xong, bảo đệ tử rằng: ‘Ngươi hãy học tập tụng đọc sách này. Sách này, các bà-la-môn không có. Học tập đọc tụng xong, đối với các bà-la-môn, ngươi có thể là đệ nhất tối thắng.’

———

(1) Phạm-chí 梵志, dịch âm, chỉ người xuất gia theo ngoại đạo; Pāli: paribbājaka; cũng có khi dịch vừa âm vừa nghĩa của từ bà-la-môn.

(2)Di-khước (tiếng hoa). Tăng-nhất 38, ibid: con trai phạm trí tên Di-lặc (tiếng hoa), được Phật Đăng Quang (tiếng hoa) thọ ký về sau thành Phật hiệu Thích-ca Mâu-ni. Mahāvastu:Megha. Tài liệu Pāli, Ap.ii.430, Megha là tiền thân của trưởng lão Dhammaruci

Học tập đọc tụng xong, đối với các bà-la-môn, ngươi có thể là đệ nhất tối thắng.'

“Khách thương nên biết, bấy giờ người đệ tử kia liền học tập sách ấy một cách thông suốt. Học xong, đến chỗ Trân Bảo Tiên nhân thưa: ‘Con học xong sách này rồi. Còn học thứ gì nữa?’ Vị thầy nói: ‘Nếu ngươi học xong sách ấy rồi, thì phàm người đệ tử nên trả ơn thầy. Nay, con hãy trả ơn!’ Người đệ tử thưa: [784b] ‘Con phải trả ơn thầy bằng cách nào?’ Vị thầy nói: ‘Ta cần có năm trăm đồng tiền vàng.’

“Di-khước nghe thầy nói rồi, liền dẫn năm trăm đệ tử đến phía nam Tuyết sơn, du hành trong nhân gian. Từ nước này đến nước kia; từ thôn kia đến thôn nọ; lần hồi, họ đi đến thành Liên-hoa. Họ nghe mọi người nói: ‘Bà-la-môn Da-nhã-đạt, (1) trong mười hai năm tế tự thiên thần, khấn rằng, nếu có người thông minh đệ nhất, sẽ dùng bình bát bằng vàng đựng thóc lúa bằng bạc, bát bằng bạc đựng thóc lúa bằng vàng, bình rửa bằng vàng, bảo cái tốt, nệm rất tốt, các đồ dùng bằng bảy báu trang nghiêm và Tô-la-bà-đề người nữ đoan chánh đẹp đẽ để hiến dâng.’ Di-khước bèn nghĩ, ‘Ta hãy đi vào trong chúng kia, hoặc giả có thể được năm trăm đồng tiền vàng.’

“Khách thương nên biết, Di-khước liền đi vào trong tế đàn. Ngay khi vừa mới vào, đại oai thần của ông trở nên sáng chói. Bấy giờ, bà-la-môn Da-nhã-đạt nghĩ rằng: ‘Người này vào tế đàn mà có đại oai thần chói sáng. Nay ta nên dời vị Thượng tọa kia đi, để lấy chỗ cho Ma-nạp này ngồi. Nếu Ma-nạp này ngồi nơi chỗ Thượng tọa rồi, các ngươi sẽ cùng ta cao giọng tung hô: Lành thay! Rồi trổi nhạc, rải hoa, đốt hương, cung kính lễ bái.’ Bấy giờ, mọi người đều vâng lời, nói: ‘Nên như vậy. Chúng tôi sẽ theo lời dạy mà làm.’

“Khi Ma-nạp Di-khước vào trong chúng kia, ông đứng dưới mà hỏi bên trên: ‘Các ông tụng những thứ kinh gì? Tụng được bao nhiêu thứ? Tụng nhiều ít?’ Trả lời: ‘Tôi tụng được những kinh như vậy;

———

(1) Da-nhã-đạt 耶若達; phiên âm từ Skt. Yajñadatta, trên kia dịch là Tự Thí.

chừng ấy.’ So với những kinh Ma-nạp tụng được nhiều gấp trăm vạn ức lần, số ấy không thể sánh được. Ma-nạp tiếp đến lại hỏi hai, ba người cho đến trăm ngàn người: ‘Các ông tụng những thứ kinh gì? Tụng được bao nhiêu thứ? Tụng nhiều ít?’ Họ trả lời: ‘Chúng tôi tụng được những thứ kinh đó; chừng ấy.’ So với những kinh Ma-nạp tụng được nhiều gấp trăm vạn ức lần, số ấy không thể sánh được. Kế đến hỏi vị thượng tọa đệ nhất: ‘Ngài biết được những thứ kinh gì? Tụng được những thứ kinh gì?’ Vị ấy trả lời, ‘Tôi tụng đọc như vậy; chừng ấy.’ Ma-nạp Di-khước lại cũng vượt hơn vị này. Ma-nạp Di-khước nói: ‘Những thứ kinh mà tôi tụng được nhiều hơn ngài!’ Ma-nạp lại nói tiếp, ‘Ngài nên nhường chỗ cho tôi ngồi!’ Vị thượng tọa nói: ‘Nếu ngài không bảo tôi dời chỗ, thì những vật cúng dường và vàng bạc nhận được ở đây tôi sẽ chia cho ngài. ‘Ma-nạp Di-khước trả lời: ‘Dù ông cho tôi bảy báu đầy cõi Diêm-phù-đề, tôi cũng không nhận. Chỉ có việc là ông dời đi chỗ khác. Tại sao vậy? Vì tôi có pháp này, là phải ngồi vào chỗ ngồi này.’

“Khách thương [784c] nên biết, bấy giờ Ma-nạp Di-khước dời vị thượng tọa ấy đi, rồi ngồi lên chỗ đó. Khi Ma-nạp Di-khước ngồi lên chỗ ngồi, tức thì đất rung động sáu lớn: Lành thay! và âm nhạc trỗi, hương hoa cúng dường. “Khách thương nên biết, Da-nhã-đạt rất hoan hỷ, vui mừng vô lượng; đem bát bằng vàng đựng thóc lúa bằng bạc, bát bằng bạc đựng thóc lúa bằng vàng, bảo cái bằng vàng bảy báu trang nghiêm, chậu rửa cũng bằng vàng bạc rất là đẹp đẽ, nệm bằng lông tốt kỳ lạ để trang trí và dẫn người nữ trang nghiêm xinh đẹp đến trước Ma- nạp Di-khước thưa: ‘Cúi xin ngài thọ nhận các bảo vật này và người nữ trang nghiêm xinh đẹp này.’ Di-khước trả lời: ‘Tôi không cần những thứ đó.’ Da-nhã-đạt liền hỏi: ‘Vậy, ngài cần thứ gì?’ Trả lời: ‘Tôi cần năm trăm đồng tiền vàng.’ Da-nhã-đạt liền đem năm trăm đồng tiền vàng đến trao.

“Khách thương nên biết, bấy giờ, Ma-nạp Di-khước nhận năm trăm đồng tiền vàng rồi, rời chỗ ngồi đứng dậy cáo lui. Bấy giờ, người

nữ Tô-la-bà-đề cũng đi theo. Ma-nạp Di-khước quay lại nói: ‘Tại sao cô đi theo tôi?’ Người nữ trả lời: ‘Cha mẹ em bảo em đi theo anh để làm vợ.’ Ma-nạp Di-khước trả lời: ‘Tôi tu phạm hạnh, đâu cần đến cô. Ai có ái dục thì mới cần đến cô.’ Người nữ kia đành phải trở về, vào trong vườn của cha. Trong vườn có cái ao tắm trong sạch. Trong ao có bảy cành bông sen. Năm bông chung một cành, mùi thơm ngào ngạt màu sắc đặc biệt. Lại có hai bông chung một cành, hương sắc thù diệu. Thấy vậy, người nữ nghĩ, ‘Ta thấy hoa sen này thật là vi diệu tuyệt hảo. Nay ta nên hái hoa này để tặng cho Ma-nạp Di-khước, khiến cho người được vui thích.’ Nghĩ xong cô liền hái hoa, cắm vào trong bình nước, rồi ra khỏi vườn, đi khắp nơi tìm Ma-nạp Di-khước.

“Bấy giờ, Ma-nạp Di-khước trở lại đại quốc Bát-ma,1 thấy nhân dân trong nước quét dọn đường sá, trừ bỏ tất cả các thứ rác bẩn, tu bổ sửa chữa bằng phẳng, dùng hoa trải trên đất, rưới nước hương, treo tràng phang bảo cái, trải đệm dệt bằng lông... Thấy vậy, Di- khước liền hỏi người trong thành: ‘Nay trong thành tu bổ trang trí đẹp đẽ như thế này là để phục vụ cho ngày tiết hội hay là dùng vào ngày sao tốt?’ Người trong thành trả lời: ‘Phật Định Quang sẽ đến thành này, cho nên mới trang trí đẹp đẽ như thế...’ “Ma-nạp Di-khước tâm niệm: ‘Nay ta nên dùng năm trăm đồng tiền vàng này để mua tràng hoa tốt đẹp, hương thơm, kỹ nhạc đặc biệt tràng phan bảo cái quý báu, trước là để cúng dường Định Quang Như Lai, sau sẽ vì thầy mà cầu tài.’ Di-khước liền đi khắp nước Bát-ma [785a1] để mua mà không có. Tại sao vậy? Vì vua Thắng Oán đã ra lịnh cấm việc mua bán hoa.

“Bấy giờ, người nữ Tô-la-bà-đề từ xa thấy Ma-nạp Di-khước đi đến, cô liền hỏi: ‘Thưa ngài Niên thiếu, (1) vì sao ngài bước đi vội vã như thế? Ngài cần gì?’ Ma-nạp Di-khước trả lời: ‘Tôi cần hoa tốt.’ Người nữ hỏi: ‘Ngài dùng hoa làm gì?’ Đáp rằng: ‘Tôi muốn gieo

———

(1) Niên thiếu, dịch nghĩa của từ Ma-nạp (Skt., Pl: mānava) trên.

trồng rễ vô thượng để làm hạt giống Phật.’ Người nữ hỏi: ‘Hoa này đã khô héo rồi, màu sắc đã biến đổi, không thể trồng lại được, làm sao có thể dùng nó để gieo trồng rễ vô thượng làm hạt giống Phật?’ Ma-nạp nói với người nữ: ‘Ruộng này rất tốt phì nhiêu. Dù cho hoa này đã khô héo, biến sắc, hạt giống bị hư nát, vẫn có thể sống lại.’ Người nữ liền nói: ‘Vậy ông hãy lấy hoa này để gieo trồng rễ vô thượng để làm hạt giống Phật đi!’ Ma-nạp hỏi: ‘Cô bán với giá bao nhiêu, tôi sẽ lấy cho?’ Người nữ liền nói: ‘Ma-nạp, tiếc gì tài vật của tôi? Cha tôi tên là Da-nhã-đạt, tài bảo rất nhiều. Ma-nạp muốn mua hoa này, chỉ cần cùng tôi thề ước, là bất cứ sanh ở nơi đâu, luôn luôn làm chồng tôi.’ Ma-nạp đáp rằng: ‘Tôi thật hành đạo Bồ- tát; tất cả không có gì thương tiếc cả. Nếu có người xin, kể cả xương thịt, tôi cũng không luyến tiếc. Chỉ trừ cha, mẹ. Nhưng chỉ sợ rằng cô làm trở ngại cho tôi.’ Người nữ nói; ‘ Chỗ nào ông sinh ra, nơi đó tất có đại oai thần, tôi cũng theo đó mà có oai thần. Muốn đem tôi để bố thí thì tùy ý ông cứ bố thí.’

“Bấy giờ, Ma-nạp lấy năm trăm đồng tiền vàng mua năm cành hoa, hai cành còn lại, người nữ trao cho Ma-nạp Di-khước và nói: ‘Đây là hoa của tôi gởi cho ông, để dâng cúng Định Quang Như Lai. Tại sao vậy? Tôi nguyện cùng ông sanh bất cứ nơi nào, thường không xa nhau.’

“Khách thương nên biết, bấy giờ Ma-nạp Di-khước được bảy cành hoa sen này rồi, hết sức vui mừng, không thể kể xiết. Ông liền đến cửa đông thành. Vào lúc đó, số người nhiều không tính hết, tất cả đều cầm hương hoa, tràng phan bảo cái, trổi nhạc, đợi rước Định Quang Như Lai. Ma- nạp Di-khước muốn đến trước để rải hoa mà không đến được, liền trở lại hỏi vua Thắng Oán rằng: ‘Vì lý do nào mà Ngài tu sửa thành nội khang trang thế này? Ngày tiết hội hay ngày sao tốt?’ vua trả lời: ‘Nay có Định Quang Như Lai đến nơi thành nầy, nên ta mới cho trang hoàng đẹp đẽ như vậy.’ Ma-nạp hỏi vua: ‘Làm sao biết được [785bs] Như Lai có ba mươi hai tướng?’ vua nói: ‘Các sách sấm ký của bà-la-môn cho biết.’ Ma-nạp thưa: ‘Nếu vậy, tôi có tụng sách này, sẽ chứng biết được việc

ấy.’ vua nói: ‘Nếu ông có khả năng biết điều đó, thì ông đến trước để xem có ba mươi hai tướng không, sau đó, tôi sẽ đến diện kiến.’

“Khách thương nên biết, bấy giờ Ma-nạp nghe vua nói rồi, vui mừng không xiết kể, liền đến bên ngoài cửa thành phía đông. Dân chúng thấy Ma-nạp đến thì vui mừng, đều tự tránh đường cho Ma- nạp đi. Tại sao vậy? Vì vâng theo lệnh của vua.

“Khách thương nên biết, Ma-nạp từ xa thấy đức Như Lai, trong tâm hoan hỷ, liền đem bảy cành hoa rải trên đức Phật Định Quang Như Lai. Do oai thần của Phật, từ trên hư không hoa kia biến thành bảo cái bằng hoa, rộng mười hai do-tuần, cành bông ở phía trên, lá ở phía dưới, mùi thơm ngào ngạt, che khắp nước kia, không chỗ nào không được che, nhìn không biết chán. Đức Phật đi đến đâu bảo cái bằng hoa che đến đó. Nhân dân nam nữ trong thành đều cởi áo mới của mình đem trải dưới đất.

“Khi ấy, Ma-nạp đang mặc hai chiếc áo bằng da nai. Ông liền cởi một cái trải dưới đất. Nhân dân trong thành lượm chiếc áo ấy mà vất đi. Ma-nạp suy nghĩ trong lòng: ‘Ta không được Định Quang Như Lai thương tưởng.’ Định Quang Như Lai biết ý nghĩ ấy của ông, liền hóa đất thành bùn, khiến cho không một người nào trải áo lên trên được.

“Khách thương nên biết, Ma-nạp lại nghĩ: ‘Người trong thành ngu si, không có sự phân biệt, chỗ nên trải lại không trải.’ Ma-nạp liền lấy chiếc áo da nai trải vào chỗ bùn. Song không che hết bùn.

“Khách thương nên biết, tóc của Ma-nạp năm trăm năm thường búi lại, chưa từng mở ra. Ma-nạp liền thưa hỏi đức Như Lai: “Thế Tôn có thể bước qua trên tóc của con mà đi qua được không?’ Thế Tôn đáp: ‘Được.’ Ma-nạp liền xổ đầu tóc ra, trải lên trên chỗ bùn, tâm phát nguyện: ‘Nếu Định Quang Như Lai không thọ ký riêng, thì con ở chỗ bùn này dù hình khô mạng chung, quyết không đứng dậy.’ Định Quang Như Lai biết được lòng chí thành của Ma-nạp, đời trước có trồng căn lành, các đức đầy đủ, nên Ngài dùng chân bên tả bước qua trên tóc và nói: ‘Ma-nạp, hãy đứng dậy! Trong đời

vị lai vô số a-tăng-kỳ kiếp, ngươi sẽ thành Phật, hiệu là Thích-ca Văn Như Lai, Chí nhân, Đẳng chánh giác, Minh hạnh túc, Thiện Thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn.’ Nghe lời biệt ký rồi, Ma-nạp liền vụt bay lên không trung, cách mặt đất bảy cây đa-la mà tóc vẫn còn trải nơi đất cũ.

“Khách thương nên biết, bấy giờ, [785c] Định Quang Như Lai, Chí nhân, Đẳng chánh giác, xoay qua bên hữu, như con đại tượng vương, bảo các tỳ-kheo: ‘Các ông chớ nên bước lên trên tóc của Ma-nạp. Tại sao vậy? Đây là tóc của Bồ-tát. Tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật đều không được bước lên trên.’

“Bấy giờ, trăm ngàn vạn ức người đều rải hoa đốt hương cúng dường tóc kia. Người lái buôn nên biết, bấy giờ, vị đại thần của vua Thắng Oán có mười hai tật xấu ấy nghe Định Quang Như Lai thọ ký cho Ma-nạp, liền đến nơi vua Thắng Oán tâu: ‘Tôi có khả năng trong vòng hai vạn năm cúng dường Định Quang Như Lai và chúng Tăng y phục, ẩm thực, giường nằm, ngoạ cụ, thuốc chữa bệnh.’ vua nói với bà-la-môn rằng: ‘Ý ông rất hay. Ông hãy biết thời.’ Bà-la- môn này trong vòng hai vạn năm cúng dường Định Quang Như Lai và chúng Tăng y phục, ẩm thực, giường nằm, ngoạ cụ, thuốc chữa bệnh rồi phát nguyện: ‘Trong vòng hai vạn năm tôi cúng dường Định Quang Như Lai và chúng Tăng y phục, ẩm thực, giường nằm, ngoạ cụ, thuốc chữa bệnh. Song, đối với Ma-nạp, người đã dời chỗ ngồi của tôi, đoạt sự cúng dường của tôi, hủy báng danh dự của tôi; duyên vào phước báo nhân duyên này, người này bất cứ sanh chỗ

nào, tôi luôn luôn theo hủy nhục kẻ ấy, cho đến khi y thành đạo, cũng không xả ly.’

“Khách thương nên biết, bà-la-môn Da-nhã-đạt thuở ấy đâu phải ai khác, mà nay là Chấp Trượng họ Thích.(1) Người nữ Tô-ma-bà-đề,

———

(1) Chấp Trượng Thích chủng 執杖釋種. Pāli: Daṇḍapāṇī. Tài liệu Pāli (Mhv.ii. 18,19) nói ông là anh của Māyā và Pajāpatī. Truyền thuyết phương Bắc nói ông là bố vợ của Thái tử Siddhārtha.

nay chính là Thích nữ Cù-di. (1) Đại thần của vua Thắng Oán, bà-la- môn có mười hai tật xấu ấy, nay chính là thân của Đề-bà-đạt. Trân Bảo Tiên nhân, đâu phải ai khác mà là Bồ-tát Di-lặc. Ma-nạp Di- khước chính là Ta vậy.

“Khách thương nên biết, ai có thể cúng dường móng tay và tóc của người học đạo Bồ-tát chắc chắn thành vô thượng đạo. Bằng con mắt của Phật mà nhìn, Ta thấy trong thiên hạ không một ai như vậy mà sẽ không vào Bát-niết-bàn trong Niết-bàn giới Vô dư. Huống chi đối với vị không dục, không sân, không nhuế, không si. Bố thí cho vị ấy là bậc nhất trong các bố thí, là phước tối tôn. Bậc nhất trong các người thọ nhận, há lại không báo ứng sao?”

Bấy giờ, hai anh em người lái buôn liền rời chỗ ngồi đứng dậy ra đi. Đức Thế Tôn ăn cơm khô trộn với mật của người lái buôn rồi, liền ngồi kết già bảy ngày bất động dưới gốc gốc cây Bồ-đề, an trú tam- muội giải thoát mà tự thọ dụng an lạc.

1.7. Hai quy y

[786a1] Qua bảy ngày, Ngài từ tam-muội xuất. Do ăn cơm khô trộn với mật nên gió trong thân di động. Sở dĩ gọi là đất Diêm-phù-đề vì có cây là diêm-phù.(2) Cách đó không xa có cây ha-lê-lặc.(3) Vị thần của cây ấy có lòng tin sâu đậm đối với Phật, liền hái trái ha-lê-lặc đến dâng cúng dường đức Thế Tôn.(4) Vị thần cây đảnh lễ Phật, rồi đứng qua một bên bạch Phật: “Kính bạch đức Thế Tôn, do ăn cơm khô trộn với mật nên giótrong thân Ngài di động. Nay xin Ngài dùng trái cây này để làm vịthuốc trừ bệnh nội phong.”

———

(1) Cù-di 瞿夷. Pāli: Gotamī; thường để gọi Di mẫu của Phật. Nhưng đây chỉ Da-du-đà-la.

(2) Trong bản: diêm-phù-đề 閻浮提. Có thể người chép đã chép dư chữ đề. Phiên âm từ jambu-dvipa, hòn đảo của những rừng cây jambu (Eugenia Jambolana).

Đề là phiên âm tắt của dvipa.

(3) Ha-lê-lặc 呵梨勒. Pāli (Skt.): harīṭaka.

(4) Ngũ phần 15, tr. 103a8: thần núi Ma-tu-la 摩修羅山神.

Đức Thế Tôn từ mẫn thọ nhận và bảo: “Nay ông nên quy y Phật, quy y Pháp.”

Vị thần ấy liền quy y Phật, quy y Pháp. Các vị thần quy y Phật, Pháp trước nhất là thọ thần Ha-lê-lặc.

Đức Thế Tôn ăn trái ha-lê-lặc rồi, ngồi kết già dưới gốc cây bảy ngày, tư duy bất động, an trú giải thoát tam-muội mà tự thọ dụng an lạc. Sau bảy ngày, từ tam-muội dậy, đến giờ, Thế Tôn khoác y, bưng bát, vào thôn Uất-tì-la khất thực.

Ngài đi lần đến nhà bà-la-môn thôn Uất-tì-la, đứng lặng im trước sân. Bà-la-môn thấy đức Thế Tôn im lặng đứng trước sân, phát tâm hoan hỷ, liền đem thức ăn ra cúng đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn từ mẫn thọ nhận thức ăn và nói: “Nay ông nên quy y Phật, quy y Pháp.” Bà-la-môn liền thưa: “Nay con quy y Phật, quy y Pháp.”

Đức Thế Tôn nhận thức ăn của bà-la-môn nầy, ăn xong, Ngài đi đến dưới gốc cây ly bà-na, (1) ngồi kết già bảy ngày, tư duy bất động, an trú giải thoát tam-muội mà tự thọ dụng an lạc. Sau bảy ngày đức Thế Tôn từ tam-muội đứng dậy, đến giờ, khoác y bưng bát vào thôn Uất-tì-la khất thực, theo thứ tự đến nhà bà-la-môn, im lặng đứng trước sân, vợ của người bà-la-môn kia là con gái của đại tướng tên Tô-xà-la,(2) thấy đức Như Lai im lặng đứng trước sân, liền phát tâm hoan hỷ đem thức ăn ra cúng dường đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn từ mẫn đối với thí chủ nên nhận thức ăn, ăn rồi và bảo:

“Nay, người nên quy y Phật, quy y Pháp.”

Vợ bà-la-môn liền thưa: “Nay con quy y Phật, quy y Pháp.”

Như vậy trong chúng ưu-bà-di quy y Phật, quy y pháp, thì Tô-xà-la con gái của đại tướng, vợ của Uất-tì-la là ưu-bà-di đầu tiên.

———

(1) Ly-bà-na 離婆那; không rõ.

(2) Tô-xà-la 蘇闍羅. Ngũ phần, tr.103b22: Tu-xà-đà 須闍陀, con gái của bà-la-môn Tư-na 斯那婆羅門.Pāli: Sujāta, con gái của Senānī (Tướng quân) ở thị trấn Senānigama.

Bấy giờ đức Thế Tôn ăn thức ăn ấy, liền trở lại cây ly-bà-na, ngồi kết già dưới gốc cây bảy ngày, tư duy bất động, an trú giải thoát [786b] tam-muội mà tự thọ dụng an lạc.

Sau bảy ngày, đến giờ khất thực, đức Thế Tôn khoác y bưng bát vào thôn Uất-tì-la khất thực, theo thứ tự đến trong sân nhà bà-la- môn Uất-tì-la, đứng im lặng. Bấy giờ con trai, con gái của bà-la- môn Uất-tì-la thấy đức Như Lai rồi, phát tâm hoan hỷ, liền đem thức ăn ra dâng cúng dường Như Lai. Đức Như Lai rủ lòng thương đối với họ, nhận thức ăn, ăn rồi bảo rằng: “Nay, các con nên quy y Phật, quy y Pháp.”

Các nam nữ con của bà-la-môn thưa: “Nay, chúng con xin quy y Phật, quy y Pháp.”

1.8. Long vương Mục-chân-lân-đà

Đức Thế Tôn ăn xong, liền đến cây văn-lân,(1) bên bờ sông Văn-lân, (2) cung điện của Long vương Văn-lân. Khi đến nơi, Ngài ngồi kết già suốt bảy ngày tư duy bất động, an trú giải thoát tam-muội mà tự thọ dụng an lạc. Vào lúc ấy, trời mưa to, gió rất lạnh, suốt bảy ngày Long vương tự ra khỏi cung, đi đến chỗ Phật ngồi, dùng thân hình của mình quấn xung quanh đức Phật, đầu che trên đỉnh đức Phật, bạch Phật rằng: “Ngài không bị lạnh, không bị nóng, không bị gió, không bị nắng, không bị muỗi mòng gây bất an chăng?” Sau bảy ngày, cơn mưa to gió lớn chấm dứt, bầu trời quang đãng, Long vương tự tháo mình ra, không quấn xung quanh đức Phật nữa, và biến hóa làm một thiếu niên bà-la-môn, đến trước đức Như Lai, chấp tay, quỳ gối, kính lễ sát chân Như Lai. Sau bảy ngày đức Thế Tôn từ tam-muội dứng dậy, liền dùng bài kệ này tán thán:

———

(1) Văn lân thọ 文驎樹. Tên cây, Pāli: Mucalinda (âm khác: Mục-chân-lân-đà), gần cây bàng Ajapāla-nigrodha ở Uruvelā. Chính cây này là cung điện của Long

vương Mucalinda.

(2) Trong bản: Văn-lân thủy 文驎水; có lẽ chỉ hồ Mucalinda (Pāli), Nhưng hồ này ở trên núi Himavā.

Ly dục, có hỷ lạc,

Quan sát pháp, cũng lạc;

Trong đời, không sân, lạc,

Không nhiễu hại chúng sanh.

Đời vô dục, là lạc,

Vượt khỏi cõi dục giới;

Chế phục tánh ngã mạn,

Đấy là đệ nhất lạc.(1)

Lúc bấy giờ, Long vương Văn-lân đến trước đức Phật thưa: “Sở dĩ con dùng thân hình con quấn quanh đức Như Lai, đầu che trên đỉnh đức Như Lai, vì không muốn đức Như Lai bị quấy rầy bởi lạnh nóng, gió mưa, muỗi mòng, cho nên con mới làm như vậy.”

Đức Phật bảo Long vương: “Nay ngươi nên quy y Phật, quy y Pháp.” Long vương nói: “Nay con xin quy y Phật, quy y Pháp.”

Như vậy trong hàng súc sanh, nhận hai quy y, Long vương là đầu tiên.

1.9. Phạm thiên khuyến thỉnh

Bấy giờ, Đức Thế Tôn sau thời gian an trú dưới gốc cây Văn-lân

Long vương, Ngài liền đến dưới gốc cây a-du-ba-la ni-câu-luật, (2) trải tọa cụ, ngồi kết già và nghĩ rằng: “Nay Ta đã chứng đắc pháp này, rất sâu kín, rất khó hiểu, rất khó biết, vĩnh viễn tịch tĩnh, an chỉ, vi diệu, [786c] tối thượng, chỉ người trí mới có thể biết, chẳng phải điều mà kẻ ngu có thể thân cận. Chúng sanh có kiến chấp khác nhau, tín nhẫn khác nhau, xu hướng khác nhau, mạng khác nhau. Y

———

(1) Bài kệ tương đương Pāli, xem Mahāvagga, Vin. i. 3: sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato; avyāpajjaṃ sukhaṃ loke, pāṇabhūtesu saṃyamo. sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo; asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukhan ti/ Ai biết tri túc, an lạc với sự viễn ly; ai nghe pháp,thấy pháp; trong đời, không hận thù, an lạc, tự chế không hại vật. Trong đời, ly tham là an lạc, vượt qua các dục; ai chế ngự ý chấp ngã, ấy là lạc tối thượng.

(2) A-du-ba-la ni-câu-luật thọ 阿踰波羅尼拘律樹. Pāli: ajapāla-nỉgodha, một loại cây đa.

trên những kiến chấp dị biệt này mà yêu thích hang ổ. (1) Do vì chúng sanh yêu thích hang ổ, cho nên đối với pháp duyên sanh sâu thẳm này, khó có thể hiểu. Lại còn có cái sâu thẳm khó hiểu hơn nữa, đó là Niết-bàn với sự dập tắt các dục, diệt tận khát ái. Đây cũng là chỗ khó hiểu. Nay, Ta muốn nói Pháp mà mọi người không biết, không hiểu, thì đối với ta có nhọc công vô ích chăng?”

Bấy giờ, đức Thế Tôn nói hai bài kệ, mà trước đây chưa ai được nghe, cũng chưa từng nói:

Đạo Ta chứng, khó hiểu;

Nói cho kẻ trong hang.

Người tham, nhuế, ngu si,

Không thể vào pháp này.

Lội ngược dòng sanh tử,

Sâu kín, rất khó hiểu.

Tham dục không thấy được,

Vì ngu tối che lấp.(2)*

Thế Tôn tư duy như vậy rồi, im lặng không nói pháp. Bấy giờ, Phạm thiên vương,(3) từ xa trên cõi Phạm thiên, biết được tâm niệm của đức Như Lai, tự nghĩ: “Thế gian hoàn toàn sụp đổ. Như Lai nay

———

(1) Hán: sào quật 樔窟. Ngũ phần 15, tr. 103c: quật trạch 窟宅. Pāli (Skt.) ālaya, chỉ vật được yêu thích, được cất giữ; chỉ tất cả sở y và đối tượng của ái dục; cũng chỉ vật mà sinh vật tựa vào làm chỗ che chở an toàn cho đời sống, như nhà cửa các thứ. Hán dịch ở đây theo nghĩa thứ hai. Từ Phạn này, trong Duy thức dịch âm là A-lại-da. Đoạn tương đương, dẫn trong Nhiếp Đại thừa 1 (T31n1594 tr.134a17), Huyền Trang dịch: “Thế gian chúng sanh ái a-lại-da, lạc a-lại-da, hân a-lại-da, hỷ a-lại-da 世間眾生愛阿賴耶。樂阿賴耶。欣阿賴耶。憙阿賴耶.” Pāli tương đương (M. i. 167): ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā.

(2) Bài kệ tương đương Pāli, xem Mahāvagga, Vin.i. 5; M.i. 168, D. ii. 38, S. i. 136.

* Bản Hán, hết quyển 31.

(3)Vin.i.5: Phạm thiên Sahampati, Sa-bà thế giới chủ

đặng pháp nhiệm mầu này, sao im lặng không tuyên thuyết, khiến cho thế gian không được nghe pháp?”

Rồi Phạm thiên, khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi cánh tay, từ cõi kia hiện đến trước đức Như Lai, đảnh lễ rồi đứng qua một bên, bạch đức Thế Tôn: “Cúi xin đức Như Lai nói pháp! Cúi xin đức Thiện Thệ nói pháp! Chúng sanh trong thế gian cũng có kẻ trí tuệ với lớp bụi bẩn mỏng, thông minh, dễ độ, có khả năng diệt tận pháp bất thiện, thành tựu thiện pháp.”

Đức Thế Tôn bảo Phạm thiên vương: “Đúng như vậy, đúng như vậy, như lời ông nói. Vừa rồi Ta ở nơi nhàn tịnh khởi lên ý nghĩ rằng: Nay Ta đã chứng đắc pháp này. Pháp [787a1] này rất sâu kín, rất khó hiểu, rất khó biết, vĩnh viễn tịch tĩnh, an chỉ, vi diệu, tối thượng, chỉ người trí mới có thể biết, chẳng phải điều mà kẻ ngu có thể thân cận. Chúng sanh có kiến chấp khác nhau, tín nhẫn khác nhau, xu hướng khác nhau, mạng khác nhau. Y trên những kiến chấp dị biệt này mà yêu thích hang ổ. Do vì chúng sanh yêu thích hang ổ, cho nên đối với pháp duyên sanh sâu thẳm này, khó có thể hiểu. Lại còn có cái sâu thẳm khó hiểu hơn nữa, đó là Niết-bàn với sự dập tắt các dục, diệt tận khát ái. Đây cũng là chỗ khó hiểu. Nay Ta muốn nói Pháp mà mọi người không biết, không hiểu, thì đối với Ta có nhọc công vô ích chăng?”

Thế Tôn nói hai bài kệ mà trước đây chưa ai từng được thấy, từng được nghe, và cũng chưa từng nói:

Đạo Ta chứng, khó hiểu,

Nói cho kẻ trong hang.

Người tham, nhuế, ngu si,

Không thể vào pháp này.

Lội ngược dòng sanh tử,

Sâu kín, rất khó hiểu.

Tham dục không thấy được,

Vì ngu tối che lấp.

“Này Phạm thiên! Vì vậy Ta im lặng, không nói pháp cho người

đời.” Phạm thiên lại bạch Phật: “Thế gian hoàn toàn sụp đổ. Như Lai nay đắc pháp nhiệm mầu này, sao im lặng không tuyên thuyết, khiến cho thế gian không được nghe pháp? Cúi xin đức Thế Tôn diễn nói chánh pháp để lưu bố trong đời. Chúng sanh trong thế gian cũng có kẻ trí tuệ với lớp bụi bẩn mỏng, thông minh, dễ độ, có khả năng diệt tận pháp bất thiện, thành tựu thiện pháp.”

Phạm thiên nói rồi, lại nói kệ:

Ma-kiệt, nơi cấu uế, (1)

Phật từ đó sanh ra.

Nguyện mở cửa cam lồ,

Vì chúng sanh nói pháp.

Đức Thế Tôn sau khi nhận lời khuyến thỉnh của Phạm thiên, bằng con mắt Phật, quan sát chúng sanh trong thế gian: Sanh ra trong thế gian, lớn lên trong thế gian, có người ít trần cấu, có người nhiều trần cấu, có kẻ lợi căn, có kẻ độn căn, có dễ độ, có khó độ; có kẻ sợ tội đời sau nên có thể diệt tận pháp bất thiện, thành tựu thiện pháp. Cũng như trong ao ưu-bát, ao bát-đầu, ao câu-mâu-đầu, ao phân-đà-lợi có hoa ưu-bát, hoa bát-đầu, hoa câu-mâu-đầu, hoa phân-đà- lợi; có cái mới ra khỏi bùn mà chưa lên khỏi nước; hoặc có cái đã ra khỏi bùn mà lên ngang mặt nước; hoặc có cái lên khỏi nước mà không bị bụi trần nơi nước thấm vào. Đức Như Lai cũng như vậy, bằng Phật nhãn quán chúng sanh trong thế gian: Sanh ra trong thế gian, lớn lên trong thế gian, có người ít trần cấu, có người nhiều trần cấu, có lợi căn, có độn căn, có dễ độ, có khó độ; có kẻ sợ tội đời sau, có thể diệt tận pháp bất thiện, thành tựu thiện pháp. Bấy giờ, đức Thế Tôn [787b] nói bài kệ cho Phạm thiên nghe:

Phạm Thiên, Ta bảo ông:

Nay mở cửa cam lồ,

———

(1) Cf. Vin.i. 6: pāturahosi magadhesu pubbe, dhammo asuddho samalehi cintito, “Trước đây, giữa những người Magadha, xuất hiện pháp bất tịnh được tư duy với sự cấu uế.” Sớ giải nói, cấu uế ở đây chỉ nhóm Lục sư Ngoại đạo.

Cho người nghe tin nhận.

Vì nhiễu loạn, không nói, (1)

Phạm Thiên, pháp vi diệu,

Pháp Mâu-ni chứng được.

Phạm thiên biết đức Thế Tôn nhận lời khuyến thỉnh rồi, đảnh lễ sát chân đức Thế Tôn, đi nhiễu bên hữu ba vòng, cáo lui, ẩn mình, không thấy nữa.

Bấy giờ, đức Thế Tôn lại nghĩ: ‘Nay Ta nên thuyết pháp cho ai trước, mà người ấy có thể vừa nghe liền hiểu được?’ Ngài liền nghĩ, ‘A-lan-ca-lan(2) trần cấu ít, lợi căn, thông minh có trí. Nay Ta nên nói pháp cho ông ấy.’ Tức thì trí kiến khởi lên nơi Ngài, ‘A- lan-ca-lan qua đời đã bảy ngày rồi.’ Chư thiên cũng đến cho biết: ‘A-lan-ca-lan qua đời đã bảy ngày rồi.’ Đức Phật nghĩ rằng: ‘Khổ thay, ông ấy mất điều lợi. Pháp cực kỳ vi diệu này, sao không được nghe? Nếu được nghe, ông ấy sẽ hiểu nhanh chóng.’

Đức Thế Tôn lại nghĩ: ‘Nay Ta nên thuyết pháp cho ai trước, mà người ấy có thể vừa nghe liền hiểu được?’ Ngài liền nghĩ, ‘Uất-đầu-lam Tử, người này có trần cấu mỏng, lợi căn, thông minh có trí. Nay ta nên nói pháp cho ông ấy nghe trước.’ Tức thì trí kiến khởi lên nơi Ngài, ‘Uất-đầu-lam Tử đã qua đời ngày hôm qua.’ Chư thiên cũng đến thưa: ‘Uất-đầu-lam Tử đã qua đời ngày hôm qua.’ Đức Phật nói: ‘Khổ thay, ông mất điều lợi. Pháp cực kỳ vi diệu này, sao không được nghe? Nếu được nghe, ông ấy sẽ hiểu

nhanh chóng.’

———

(1) Bất vi nhiễu cố thuyết ...不為嬈故說. Theo văn cú thông thường mà hiểu: “Không vì nhiễu loạn mà thuyết.” Nhưng đây văn dịch đảo trang, nên phải hiểu là: vi nhiễu cố bất thuyết...vi diệu pháp: vì nhiễu loạn (=mệt nhọc), nên Ta không nói pháp vi diệu.” Tham chiếu Pāli, Vin.i. 7 (Cf. D.ii. 39, M. i. 169): vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ dhammaṃ paṇītaṃ... vì có ấn tượng não hại, Ta đã không giảng thuyết pháp vi diệu.

(2) A-lan-ca-lan 阿蘭迦蘭. Các đoạn trên, âm là A-lam-ca-lam.

Đức Thế Tôn lại nghĩ: ‘Nay Ta nên thuyết pháp cho ai trước, mà người ấy có thể vừa nghe liền hiểu được?’ Ngài liền nghĩ, ‘Năm tỳ- kheo đã từng phục vụ Ta khổ nhọc, không ngại sự lạnh nóng, hầu hạ, hộ vệ, cúng dường Ta. Nay Ta có nên nói pháp cho họ trước hay chăng?’ Đức Thế Tôn lại nghĩ: ‘Năm vị tỳ-kheo này hiện nay ở đâu?’ Ngài liền dùng thiên nhãn thanh tịnh quán sát trong nhân thiên, thấy năm vị tỳ-kheo ở tại nước Ba-la-nại, trong vườn Nai Tiên nhân. (1)

Thấy vậy rồi, Ngài liền đi đến đó. Trên đường đi, Phật gặp phạm- chí Ưu-đà-da. (2) Từ xa thấy đức Thế Tôn, phạm-chí đi đến trước đức Phật, thưa rằng: “Cù-đàm, các căn tịch tịnh, nhan sắc tươi đẹp. Vậy thầy của Ngài là ai? Ngài theo học với ai? Ngài học pháp gì?” Đức Thế Tôn dùng kệ trả lời:

[787c] Nhất thiết trí, trên hết,

Mở mọi gút ái dục.

Tự nhiên được ngộ giải,

Nào có theo ai học.

Ta cũng không có thầy,

Bè bạn cũng lại không.

Thế gian chỉ một Phật,

Trầm lặng, thường an ổn.

Ta không bị đời nhiễm,

Ta vượt trên thế gian.

Chư thiên và người đời,

Không ai sánh bằng Ta.

———

(1)Ba-la-nại quốc Tiên nhân Lộc quyển (tiếng hoa). Pāli: Bārāṇasi Isipatana migadāya

(2) Ưu-đà-da phạm-chí 優陀耶梵志, chỉ ngoại đạo xuất gia, không phải bà-la-môn. Ngũ phần 15, tr. 104a: Ưu-bà-kì-bà 優婆耆婆. Pāli: Upaka ājīvaka, tà mạng

ngoại đạo Upaka.

Ta đến Ba-la-nại,

Chuyển vô thượng pháp luân.

Thế gian đều tăm tối,

Ta đánh trống cam lồ.(1)

Phạm-chí hỏi rằng: “Vừa rồi Cù-đàm nói: Ta là người không nhiễm trước, tối thắng. (2)

Tôi muốn được nghe ý nghĩa nầy.”

Đức Phật dùng kệ trả lời:

Ta mở tất cả gút,

Ta hết tất cả lậu;

Ta thắng các pháp ác,

Ưu-đà, Ta tối thắng.(3)

Phạm-chí nghe xong im lặng. Đức Thế Tôn liền từ giã tiếp tục đi,nhắm đến Tiên nhân Lộc uyển.

2. Sơ chuyển Pháp luân

2.1. Trung đạo

Năm vị tỳ-kheo, từ xa trong thấy đức Thế Tôn đến, dặn bảo nhau rằng:

“Sa môn Cù-đàm này đã đi lạc đường, mê mờ, mất chí hướng. Nếu ông ấy đến đây, chúng ta đừng nói năng gì với ông ta. Cũng đừng kính lễ. Chỉ nên cho một chỗ ngồi nhỏ, bảo ngồi mà thôi.”

Thế Tôn từ từ đi đến chỗ năm vị tỳ-kheo. Bấy giờ, năm vị tỳ-kheo bỗng nhiên đứng dậy nghinh đón, lễ kính. Người thì trải chỗ ngồi. Người thì rước y bát. Người lấy nước rửa chân. Bấy giờ đức Thế Tôn nghĩ: ‘Những người ngu si này đã không cố giữ được ý chí của mình. Đã cùng nhau giao ước, rồi lại phá bỏ. Tại sao vậy? Vì không thể nào cưỡng lại oai lực của Phật. Nay Ta nên đến chỗ ngồi

———

(1) Cam lộ cổ 甘露鼓. Pāli: amatadundubhi, trống bất tử.

(2)Bản Pāli (Vin, i. 8), Upaka nói: arahosi anantajino’ti, “Ngài xứng đáng là vị Chiến Thắng vô cùng tận.”

(3) Bản Pāli: jitā me, “Ta, người đã chiến thắng.”

mà an tọa.’ Năm tỳ-kheo thấy Như Lai đến ngồi nơi chỗ ngồi rồi, bèn gọi tên Như Lai, và gọi Ngài bằng ‘Ông bạn.’ (1). Đức Phật bảo năm vị tỳ-kheo:

“Các ông chớ nên gọi tên Như Lai, và gọi bằng ‘Ông bạn.’ Như Lai, là bậc Chí chân, Đẳng chánh giác, oai thần tối thắng vô lượng. Nếu các ngươi gọi tên Như Lai, và gọi bằng ‘Ông bạn’ thì các ngươi sẽ thọ khổ vô lượng và lâu dài.”

Năm người nói: “Này Cù-đàm, ngài trước kia với cuộc sống khổ hạnh, chấp trì oai nghi, còn không thể đạt được thần thông, trí kiến của pháp thượng nhân, để có thể tự mình chứng nghiệm lợi ích tối thượng. Huống chi là nay không đi đúng đường, đã lạc lối, mê mờ, mất chí hướng?”

Đức Phật bảo năm người rằng: “Các ông đã từng nghe, có khi nào Ta nói hai lời mâu thuẫn nhau hay chăng?”

Năm tỳ-kheo nói: “Xưa kia, chúng tôi không từng nghe ngài nói hai [788a] lời.”

Đức Phật nói: “Các ông, hãy đến đây! Nay ta đã đặng cam lồ. Ta sẽ chỉ dạy cho các ông. Các ông có khả năng tiếp nhận lời nói của Ta, không bao lâu, các ông sẽ có sở đắc; đạt được mục đích mà vì đó thiện nam tử với lòng tin kiên cố, từ bỏ gia đinh, sống không gia đình, hành đạo, tu vô thượng phạm hạnh, ở ngay trong đời hiện tại, tự thân tác chứng, tự mình an trú an lạc, biết rằng, ‘sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc làm đã xong, không còn tái sinh nữa.’

“Này Tỳ-kheo, kẻ xuất gia không được thân cận hai cực đoan,(2) ưa hưởng thụ ái dục hoặc tự hành khổ. Đó không phải là pháp Hiền Thánh. Hành hạ thân xác không thành tựu được gì. Tỳ-kheo từ bỏ hai cực đoan này, lại có con đường giữa, có sự sáng của con mắt

———

(1) Nguyên Hán: xưng danh nhữ Như Lai 稱名汝如來. Pāli (Vin. i. 9): nāmena ca āvusovādena samudācaranti. Gọi (Phật) bằng tên và bằng từ “ông bạn (hiền giả).”

(2) Nhị biên (tiếng hoa) chỉ hai cực đoan

có sự sáng của trí tuệ, vĩnh viễn tịch tĩnh, an ổn, thành tựu thần thông, đặng Đẳng chánh giác, tác thành Sa-môn, dẫn đến Niết-bàn. (1)

“Thế nào gọi là con đường giữa, có sự sáng của con mắt, có sự sáng của trí tuê, vĩnh viễn tịch tĩnh, an ổn, thành tựu thần thông, (2) đặng Đẳng chánh giác, tác thành Sa-môn, dẫn đến Niết-bàn? Đó là con đường tám chánh(3) của các bậc Thánh gồm có: chánh kiến, chánh nghiệp,(4)chánh ngữ, chánh hành(5), chánh mạng, chánh tinh tấn (6), chánh niệm và chánh định. Đó tức là con đường giữa, có sự sáng của con mắt, có sự sáng của trí tuệ, vĩnh viễn tịch tĩnh, an ổn, thành tựu thần thông, đặng Đẳng chánh giác, tác thành Sa-môn, dẫn đến Niết-bàn.

2.2. Chuyển Pháp luân kinh

“Bốn Thánh đế. (7) Thế nào gọi là Thánh đế? Là Khổ Thánh đế, Khổ tập Thánh đế, Khổ tận Thánh đế, Khổ xuất yếu Thánh đế.

“Những gì gọi là Khổ Thánh đế? Sanh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, thù ghét nhau mà tụ hội khổ, ái biệt ly khổ, muốn điều gì mà không được là khổ. Nói một cách gọn, là năm thủ uẩn là khổ.(8) Đó gọi là Khổ Thánh đế. Lại nữa, Khổ Thánh đế cần được biết thì Ta

———

(1) Niết-bàn hành 涅槃行; Pāli (Vin. i. 10): nibbānāya saṃvattati, vận chuyển đến Niết-bàn.

(2) Pāli: abhiññāya, chứng thắng trí.

(3) Bát chánh đạo, không nên hiểu là tám con đường chánh, mà nên hiểu là con đường gồm tám sự chân chánh. Pāli: aṭṭhaṅgiko maggo, con đường có tám chi;

hay ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, Thánh đạo tám chi.

(4) Bản Hán này không nói chánh tư duy mà nói là chánh nghiệp. Có lẽ, Pali: sammāsaṅkappa (Skt.samyaksankalpa) được gọi là sammāsaṅkamma?

(5) Chánh hành, thường quen đọc là chánh nghiệp. Pali: sammākammanta/ Skt.samyakkarmānta.

(6) Nguyên trong bản: chánh phương tiện.

(7) Văn Hán thiếu đoạn trung chuyển.

(8) Nguyên trong bản: ngũ thạnh ấm khổ 五盛陰苦. Pāli: pañcupādānakkhandā dukkhā, năm thủ uẩn là khổ.

đã biết. Đây nên tu đạo tám chánh: chánh kiến, chánh nghiệp, chánh ngữ, chánh hành, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.

“Những gì là Khổ tập Thánh đế? Ái lạc vốn được phát sinh từ trước do duyên nơi ái,(1) và tương ưng với dục. (2) Đó là Khổ tập Thánh đế. Lại nữa, Khổ tập Thánh đế cần diệt thì Ta đã diệt và tác chứng. Đây nên tu tám chánh đạo: Chánh kiến, chánh nghiệp, chánh ngữ, chánh hành, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.

“Những gì là Khổ tận Thánh đế? Ái kia đã vĩnh viễn đoạn tận, vô dục, tịch diệt, xả, xuất ly, giải thoát, vĩnh viễn diệt tận, tĩnh chỉ, (3) không còn hang ổ.(4) Đó gọi là Khổ tận Thánh đế. Lại nữa, Khổ tận Thánh đế cần được chứng đắc, Ta đã tác chứng. Đây nên tu tám chánh đạo: Chánh kiến, chánh nghiệp, chánh ngữ, chánh hạnh, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định.

“Những gì là Khổ xuất yếu Thánh đế ? Con đường Hiền Thánh có tám chánh này, chánh kiến, chánh nghiệp, chánh ngữ, chánh hành,

———

(1) Duyên ái bản sở sanh 緣愛本所生. Pāli: taṇhā ponobhavikā, ái với khát vọng sự hữu tương lai. Nhưng bản Hán đọc (nhầm) là: taṇhā pubbabhavikā, ái liên hệ với hữu có từ trước. Tuy vậy, bản Việt tạm thời dịch sát y theo Hán. Xem thêm cht. tiếp theo.

(2) Pāli: nandīrāgasahagatā tatratatrabhinandinī, (ái) câu hành với hỉ tham, ước vọng (tái sinh) nơi này hay nơi kia. Pāli, nói thêm: (…) seyyathidaṃ kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā, đó là dục ái, hữu ái và phi hữu ái. Cf. Trung 3 (tr. 435c): thử ái thọ đương lai hữu, lạc dục cọng câu, cầu bĩ bĩ hữu 此愛受當來有

樂欲共俱求彼彼有, ái này đưa đến hữu đương lai câu hữu với lạc dục, mong cầu hiện hữu chỗ này chỗ kia.

(3)Vô dục, diệt, xả, xuất yếu, giải thoát, vĩnh tận, hưu tức: (tiếng hoa) tất cả các từ này đồng nghĩa với ái diệt. So sánh Pāli: asesavirāganirodho, cāgo, paṭinissago, mutti,…, hoàn toàn ly dục và diệt tận (đối với ái), xả bỏ và thoát ly và giải thoát (khỏi ái).

(4) Hán: vô hữu sào quật 無有樔窟. Pāli: anālayo, không còn sự chấp chứa. 1 trước, tr.1115

chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Đó là Khổ xuất yếu thánh đế. Lại nữa, Khổ xuất yếu Thánh đế này cần được tu tập thì Ta đã tu tập.

“Khổ thánh đế này, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, phát sinh trí, phát sinh giác, phát sinh minh, phát sinh [788b] thông, phát sinh huệ, đắc chứng.(1) Lại nữa, nên biết Khổ Thánh đế này mà, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ.

Lại nữa, Ta đã biết Khổ Thánh đế mà, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, phát sinh trí, phát sinh giác, phát sinh minh, phát sinh thông, phát sinh huệ. Đó gọi là Khổ Thánh đế.

“Khổ tập Thánh đế, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, phát sinh trí, phát sinh giác, phát sinh minh, phát sinh thông, phát sinh huệ. Lại nữa, nên diệt Khổ tập Thánh đế này mà, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ. Lại nữa Ta đã diệt Khổ tập Thánh đế nầy mà, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ. Đó gọi là Khổ tập Thánh đế.

“Khổ tận Thánh đế, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ.

Lại nữa, Khổ tận Thánh đế nầy cần tác chứng, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ. Lại nữa, ta đã tác chứng, Khổ tận Thánh đế này, đối với pháp

———

(1)Tham chiếu Pāli: …pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ…, paññā…, vijjā…, āloko udapādi, (Thánh đế) đã làm phát sinh con mắt

(để thấy) Pháp chưa từng được nghe từ trước; làm phát sinh trí, phát sinh huệ, phát sinh minh, phát sinh ánh sáng (để soi) trên các pháp vốn chưa từng được

nghe từ trước.

trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ.

“Khổ xuất yếu Thánh đế này, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ. Lại nữa, nên tu Khổ xuất yếu thánh đế, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ. Lại nữa, Ta đã tu Khổ xuất yếu Thánh đế, đối với pháp trước đây chưa từng được nghe, làm phát sinh con mắt, cho đến phát sinh huệ.

“Đó là bốn Thánh đế. Nếu Ta không tu bốn Thánh đế nầy, với ba lần chuyển thành nay Ta không thành đạo Vô thượng chánh chân. Song Ta đối với bốn Thánh đế, với ba lần chuyển thành mười hai hành tướng, như thật đã biết, nên nay Ta thành đạo Vô thượng chánh chân, không còn gì nghi ngờ.

“Như Lai nói bốn Thánh đế này mà trong chúng không có người giác ngộ thì Như Lai không chuyển pháp luân. Nếu Như Lai nói bốn Thánh đế nầy, mà trong chúng có người giác ngộ thì Như Lai vì họ chuyển pháp luân, là bánh xe mà Sa-môn, Bà-la-môn, Ma hoặc Thiên ma, trời và người trong thế gian, đều không thể vận chuyển được. Cho nên, hãy nỗ lực tinh tấn tu bốn Thánh đế: Khổ Thánh đế, Khổ tập Thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ xuất yếu Thánh đế. Hãy nên học như vậy.”

Khi đức Thế Tôn nói pháp này, năm tỳ-kheo, A-nhã Kiều-trần-như, dứt sạch các trần cấu, pháp nhãn được sanh. (1) Đức Thế Tôn biết sở đắc trong tâm A-nhã Kiều-trần-như, liền khen rằng:

“A-nhã Kiều-trần-như, đã biết! A-nhã Kiều-trần-như, đã biết!” (2) Từ đó về sau gọi là A-nhã Kiều-trần-như.

———

(1) Có nghĩa là chứng đắc Sơ quả Dự lưu.

(2) Kiều-trần-như 憍陳如 (Pāli: Koṇḍañña; Skt. Kauṇḍinya) là tên thật. A-nhã 阿 若, là phiên âm từ añña (Pāli) hay ajña (Skt.), do bởi Phật khen (Pāli, Vin.i. 12): aññasi vata, bho koṇḍañño, aññasi vata, bho koṇḍañño, “Thật sự, ngươi đã biết, Koṇḍañña.”

Bấy giờ, các vị Địa thần đã nghe những gì đức Như Lai đã nói, bèn cùng bảo với nhau:

“Nay đức Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác, tại vườn Nai, trú xứ của Tiên nhân ở Ba-la-nại, đang chuyển [788c] pháp luân vô thượng, mà xưa nay vốn chưa từng được chuyển, mà Sa-môn, Bà- la-môn, Ma hoặc Thiên ma, trời và người đều không thể chuyển được.”

Tiếng của Địa thần xướng lên như vậy, được nghe lần lượt lên đến Tứ Thiên vương, Đao-lợi thiên, Diệm-ma thiên, Đâu-thuật-đà thiên, Hóa lạc thiên, Tha hoá thiên. Các chư thiên này lần lượt truyền nhau, nói rằng: “Nay đức Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác, tại vườn Nai, trú xứ của Tiên nhân ở Ba-la-nại, đang chuyển pháp luân vô thượng, mà xưa nay vốn chưa từng được chuyển, mà Sa-môn Bà-la-môn, Ma hoặc Thiên ma, trời và người đều không thể chuyển được.”

Chỉ trong khoảnh niệm, âm thanh ấy đã lên đến trời Phạm thiên.

Bấy giờ, Tôn giả A-nhã Kiều-trần-như thấy pháp, đắc pháp, thànhtựu các pháp, đã đạt quả chứng, bạch Phật rằng: “Nay, con ở trong giáo pháp của đức Như Lai tu phạm hạnh.”

Phật nói: “Hãy đến đây, tỳ-kheo!(1) Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.”

Tôn giả A-nhã Kiều-trần-như liền xuất gia, thọ giới cụ túc. Như vậy, trong hàng tỳ-kheo, người đầu tiên thọ giới cụ túc là A-nhã Kiều-trần-như.

Bấy giờ, Tôn giả A-nhã Kiều-trần-như thưa với đức Thế Tôn rằng: “Nay con muốn vào thành Ba-la-nại khất thực. Xin Thế Tôn cho

phép.”

Đức Phật dạy: “Tỳ-kheo, nên biết đúng lúc.”

———

(1) Lai, tỳ-kheo來比丘 (Pāli: ehi bhikkhu); Luật tạng nói đây là sự truyền cụ túc, đắc pháp tỳ-kheo đầu tiên. Các tỳ-kheo được Phật trực tiếp truyền cụ túc gọi là đắc pháp bằng “Thiện lai, tỳ-kheo.” (ehi-bhikkhu-upasampada).

Tôn giả A-nhã Kiều-trần-như rời chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ đức Thế Tôn rồi, khoác y bưng bát vào thành Ba-la-nại khất thực.

Bấy giờ, đức Thế Tôn nói pháp cho các Tôn giả A-thấp-ti, tỳ-kheo Ma-ha-ma-nam, khuyến khích, khiến cho hoan hỷ. Ngài nói pháp về bố thí, về trì giới, về sanh thiên. (1) Ngài chê trách dục là bất tịnh, là hữu lậu, là trói buộc. Ngài tán thán tịnh lạc của sự xuất ly. Các Tôn giả ngay trên chỗ ngồi sạch các trần cấu, được sự thanh tịnh của con mắt pháp, thấy pháp đắc pháp, đạt được quả chứng; rồi thưa với đức Như Lai: “Chúng con muốn ở trong pháp Như Lai xuất gia tu phạm hạnh.”

Đức Phật nói: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.”

Tôn giả liền xuất gia thọ giới cụ túc. Tỳ-kheo A-thấp-ti, Ma-ha-ma- nam (2) bạch Phật:

“Chúng con muốn vào thành Ba-la-nại khất thực.”

Đức Phật dạy: “Tỳ-kheo, nên biết đúng lúc.”

Các Tôn giả liền rời chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ sát chân đức ThếTôn, rồi khoác y bưng bát vào thành Ba-la-nại khất thực.

Bấy giờ, đức Thế Tôn nói pháp cho Bà-đề, Bà-phu,(3)khuyến khích, khiến cho hoan hỷ.

Ngài nói pháp về bố thí, về trì giới, về sanh thiên. Ngài chê trách dục là bất tịnh, là hữu lậu, là trói buộc. Ngài tán thán tịnh lạc của sự xuất ly. Các Tôn giả ngay trên chỗ ngồi sạch các trần cấu, [789a1]được sự thanh tịnh của con mắt pháp, thấy pháp đắc pháp, đạt đượcquả chứng; rồi thưa với đức Như Lai:

———

(1) Bố thí, trì giới, sanh thiên, là ba pháp tu chính của người tại gia, trước khi tu bốn Thánh đế. Thêm niệm Phật, Pháp, Tăng, thành pháp Sáu niệm của người tại

gia.

(2) A-thấp-ti , Pali: Assaji/Skt. Aśvajit; Ma-ha-nam , Pāli/ Skt. Mahānāma.

(3) Bà-đề , Pāli: Bhaddiya/Skt. Bhadrika; Bà-phu (tiếng hoa), Pali: Vappa/Skt Vāṣpa

“Chúng con muốn ở trong pháp Như Lai xuất gia tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.”

Đức Phật nói: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.”

Tôn giả liền xuất gia thọ giới cụ túc, rồi hai vị Bà-đề, Bà-phu bạch Phật: “Chúng con muốn vào thành Ba-la-nại khất thực.”

Đức Phật dạy: “Tỳ-kheo, nên biết đúng lúc.”

Các Tôn giả Bà-đề, Bà-phu liền rời chỗ ngồi đứng dậy đảnh lễ sát chân đức Thế Tôn rồi, khoác y bưng bát vào thành Ba-la-nại khất thực.

Khi đức Thế Tôn nói pháp cho ba người, thì hai người đi khất thực; hai người khất thực đủ cho sáu người cùng ăn. Nếu đức Thế Tôn nói pháp cho hai người trong năm người, thì ba người khất thực; ba người khất thực đủ cho sáu người cùng ăn. (1)

Bấy giờ, đức Thế Tôn khuyến hóa năm tỳ-kheo, tuần tự dạy dỗ, khiến cho tâm họ hoan hỷ.

2.3. Vô ngã tướng kinh

Sau bữa ăn, đức Thế Tôn bảo năm tỳ-kheo: “Sắc là vô ngã. Nếu sắc là ngã, thì sắc không suy lão (2) để cho ngã thọ khổ. Nếu sắc là ngã thì phải được tự tại mà muốn rằng ‘sắc phải là như vậy’, hay ‘sắc không nên là như vậy’. Vì sắc vô ngã nên sắc tăng trưởng, khiến cho thọ các khổ, và cũng không thể tuỳ ý muốn mà được rằng, ‘sắc phải là như vậy’, hay ‘sắc không nên là như vậy’.

“Thọ tưởng, hành, thức cũng lại như vậy.

———

(1)Vin. ibid., chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm ba vị: Koṇḍañña, vappa và bhaddiya. Nhóm thứ hai gồm Assaji và Mahānāma.

(2) Nguyên Hán: bất tăng ích 不增益; các đoạn dưới: (bất) tăng trưởng 增長. Tham chiếu Pāli: (…) nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, “(Nếu…) Sắc này

sẽ không đưa đến bệnh khổ.” Có lẽ bản Hán hiểu saṃvatteyya (Skt. saṃvarteya) là tăng thịnh, thay vì dẫn khởi hay dẫn đến. Đây cố dịch sát bản Hán

“Thế nào, các tỳ-kheo, sắc là thường hay sắc là vô thường?”

Các tỳ-kheo bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, sắc là vô thường.”

Đức Phật dạy: “Nếu sắc là vô thường, vậy sắc là khổ hay là lạc?”

Các tỳ-kheo bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, sắc là khổ.”

Đức Phật dạy: “Nếu sắc là vô thường, khổ, thì nó là pháp biến dịch. Các ngươi nghĩ sao, có phải sắc là ta, là cái kia, là cái kia; ta là sắc, là cái kia, là cái kia chăng?”(1)

Thưa rằng: “Chẳng phải như vậy.”

“Thọ tưởng hành thức cũng lại như vậy.

“Cho nên, các tỳ-kheo, tất cả sắc, sắc quá khứ, vị lai, hiện tại, tất cả sắc hoặc ở trong hoặc ở ngoài, hoặc tế hoặc thô, hoặc tốt hoặc xấu, hoặc xa hoặc gần. Tất cả sắc chẳng phải là ta, là cái kia, chẳng phải sở hữu của cái kia, chẳng phải sở hữu của ta. Hãy dùng trí tuệ mà chánh quán như thực như vậy.

“Thọ tưởng hành thức lại cũng như vậy.

“Này các tỳ-kheo, Thánh đệ tử(2) quán như vậy rồi, nhàm tởm sắc. Khi đã nhàm chán thì không đắm trước. Không đắm trước thì được giải thoát. Khi đã giải thoát rồi, thì biết là đã giải thoát; biết rằng

‘Sự sanh đã dứt; phạm hạnh đã vững; điều cần làm đã làm xong; không còn tái sinh đời sau nữa.’

[789b] “Thọ tưởng hành thức lại cũng như vậy.”

Khi đức Thế Tôn nói pháp này, năm tỳ-kheo, tâm giải thoát khỏi tất cả hữu lậu, được vô ngại giải thoát, chánh trí phát sanh.

Bấy giờ, trong thế gian có sáu vị A-la-hán. Năm vị đệ tử, và đức Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác là sáu.

———

(1) Hán tối nghĩa: sắc thị ngã thị bỉ thị bỉ sắc thị ngã thị bỉ thị bỉ 色是我是彼是彼 色 是我是彼是彼. Tham chiếu Pāli, ibid., etaṃ mama eso’ham asmi eso me attā,“cái này là của tôi; tôi là cái này; cái này là tự ngã của tôi.”

(2) Hiền thánh đệ tử (tiếng hoa). Pali: sutavā ariyasāvaka, vị Thánh đệ tử đa văn.

3. Da-xá

3.1. Thiện lai Tỳ-kheo

Bấy giờ, đức Thế Tôn du hóa tại nước Ba-la-nại. Tại đây, có người thiện gia nam tử(1) tên là Da-thâu-già.(2) Cha mẹ chỉ có một người con cho nên rất thương yêu quí mến, chăm sóc trông nom, không bao giờ không để ý đến. Cha mẹ cho xây cất ba cung điện mùa, để cho Da-thâu-già ở theo thời tiết ba mùa, xuân hạ và đông, khiến cho con mình vui chơi theo năm thứ dục lạc.

Một thời, cậu con trai say đắm mình trong năm thứ dục lạc đến cực độ, quá mệt mỏi nên ngủ. Khi thức dậy, cậu thấy ở cung điện thứ nhất các nhạc cụ mà các kỹ nữ đã sử dụng, giờ bỏ dọc ngang, bừa bãi; bọn chúng gối đầu lên nhau, tóc rối bời, nằm loạn xạ; ngáy, nghiến răng, nói mớ. Thấy vậy, cậu hoảng sợ, lông trong người dựng ngược lên, sanh tâm nhàm tởm, không còn một chút ý muốn tụ hội, tự than: “Khổ thay! Có gì đáng ham muốn ở đây?”

Cậu liền bỏ cung điện này, đến nơi cung điện giữa. Tại đây, cậu nhìn thấy điện đài, cùng các kỹ nữ, giống như chỗ kia không khác. Cậu lại hoảng sợ gấp bội, lông trong người dựng đứng lên, sanh tâm nhàm tởm, xa lánh, không muốn tụ hội. Cậu tự than: “Khổ thay! Có gì đáng để ham muốn?” Cậu liền bỏ đi, đến cung điện thứ ba, lại cũng như trên, hoảng sợ gấp bội lần, lông trong người dựng đứng lên, sanh tâm nhàm tởm, xa lánh, không muốn tụ hội, cũng như trên.

Công tử liền ra khỏi cung điện, đi đến cổng thành Thi-khư. (3) Bấy giờ, vị thần giữ cửa thành Thi-khư, từ xa trông thấy cậu đến, bèn nghĩ: “Công tử này đến, chắc muốn yết kiến đức Như Lai, chứ không có đường nào khác. Ta nên mở cửa cho đi.” Nghĩ xong vị'

———

(1) Nguyên Hán: tộc tánh tử 族姓子. Pāli: kulaputta.

(2) Da-thâu-già 耶輸伽; Ngũ phần 15: Da-xá 耶舍. Pāli: Yasa, con trai một thương gia rất giàu có. Vin. i. 15ff.

(3) Thi-khư thành 尸佉城. Có lẽ Skt. śikhi-diś, góc thành đông nam.

thần liền mở cửa thành. Cậu ra khỏi thành, đến bên bờ sông Bà-la. (1)

Khi đến trên bờ sông, cậu cởi bỏ guốc bằng vàng, lội qua sông Bà- la, đến vườn Nai chỗ Tiên nhân ở.

Bấy giờ, đức Thế Tôn đang đi kinh hành nơi đất trống, từ xa thấy cậu đến, Ngài liền trải chỗ ngồi mà ngồi. Như thường pháp của chư Phật, thân Ngài tỏa ánh sáng tròn đầy chiếu khắp. Da-thâu-già từ xa trông thấy đức Như Lai, tướng mạo đoan chánh, sanh tâm vui kính, tiến đến trước Thế Tôn bạch: “Nay con khốn khổ, không có nơi nương tựa. Cúi xin Ngài cứu vớt giúp con.”

Đức Phật bảo cậu đồng tử: “Hãy đến đây! Chỗ này là vô vi. Chỗ này là nơi không nguy khốn. Chỗ này là nơi an ổn; là nơi dục vọng đã được đoạn tận, vĩnh viễn tĩnh chỉ, vô vi; là chỗ ái không còn, diệt tận, là Niết-bàn.”

Khi ấy [789c] cậu công tử Da-thâu-già đảnh lễ đức Thế Tôn rồi ngồi qua một bên. Đức Thế Tôn nói pháp, khuyên dạy, khiến phát tâm hoan hỷ. Ngài nói về pháp bố thí, pháp trì giới, và pháp sanh thiên. Ngài chỉ trích dục là bất tịnh. Ngài khen ngợi tịnh lạc của xuất ly. Cậu công tử ngay trên chỗ ngồi dứt sạch các trần cấu, đắc pháp nhãn tịnh, thấy pháp, đắc pháp, thành tựu các pháp, tự thân đạt được quả chứng, liền bạch Phật rằng:

“Con muốn tu phạm hạnh trong pháp của đức Như Lai.”

Đức Phật dạy: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.” Ngay lúc ấy, Da-thâu-già liền thọ giới cụ túc.

Bấy giờ, cung nhân và kỹ nữ trong cung điện thứ nhất thức dậy, tìm Da-thâu-già không thấy. Đến cung điện giữa để tìm, cũng không có. Chúng lại đến tìm nơi cung điện thứ ba, cũng không có. Khi ấy,cung nhân và kỹ nữ đến chỗ bà mẹ cậu, báo rằng:

———

(1) Bà-la hà (tiếng hoa), có lẽ do Sa-la (tiếng hoa) chép nhầm, tức đồng nhất với Pāli Sarabhū, một trong năm sông lớn của Ấn độ, liệt kê trong Trường 21(tr.137c), Thập tụng 33. Nhưng chưa thấy đâu nói sông này chảy ngang qua Bārāṇasi.

“Thưa đại gia! Da-thâu-già hiện nay không biết đi đâu!”

Bà mẹ được tin báo liền tức tốc đến tin cho cha cậu: “Hiện không biết đứa con cưng của mình ở đâu?”

Lúc ấy người cha đang tắm gội trong cung điện giữa. Nghe tin, ông liền vội vàng chải tóc, cấp tốc ra lệnh cho người hầu rằng:

“Chận tất cả các nẻo đường nơi nước Ba-la-nại.”

Tự thân ông đi ra cửa thành Thi-khư, đến sông Bà-la. Ở đây ông bắt gặp đôi guốc bằng vàng của cậu con trai bỏ bên bờ sông. Người cha liền nghĩ: “Con ta chắc đã qua sông.” Ông liền tìm theo dấu qua sông, đến mãi trong vườn Nai của Tiên nhân.

3.2. Ba quy y

Bấy giờ, đức Như Lai từ xa trông thấy cha của Da-thâu-già đến, liền dùng thần lực khiến cho cha của Da-thâu-già thấy Phật mà không thấy con của mình. Ông đến chỗ Phật, thưa rằng:

“Thưa Đại Sa-môn, Ngài có gặp đứa con của tôi tên là Da-thâu-già không?”

Đức Phật nói rằng: “Bây giờ ông hãy ngồi xuống, không chừng sẽ thấy con của ông.”

Cha của Da-thâu-già nghĩ rằng: “Đại Sa-môn nầy rất là kỳ lạ, nên mới có lời an ủi mời ta như vậy.” Bấy giờ, cha của Da-thâu-già đảnh lễ sát chân Phật, rồi ngồi qua một bên.

Đức Thế Tôn tuần tự nói pháp, khiến ông phát tâm hoan hỷ. Ngài chê trách dục là bất tịnh, khen ngợi sự xuất yếu là an lạc. Cha của Da-thâu-già liền ngay trên chỗ ngồi dứt nhãn tịnh, thấy pháp, đắc pháp, thành tựu các pháp, tự xét(1) đã đạt được quả chứng; ông bạch Phật: “Nay con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Cúi xin đức Thế Tôn nhận con làm ưu-bà-tắc.

———

(1) Tự thẩm 自審; như tự tri 自知. Nhưng có thể có sự nhầm lẫn trong bản Hán. Xem cht. 1 sau, tr. 1145.

Từ nay về sau trọn đời không sát sanh, cho đến không uống rượu.” Như vậy cha của Da-thâu-già là vị ưu-ba-tắc đầu tiên thọ ba quy y.

Khi đức Thế Tôn [790a1] vì cha Da-thâu-già nói pháp, trong lúc ấy Da-thâu-già, với thoát khỏi hữu lậu,(1)đắc trí vô ngại giải thoát. Hiện trong thế gian có bảy vị A-la-hán, gồm sáu vị đệ tử và Phật là bảy. Đức Thế Tôn liền thâu nhiếp thần túc, khiến cho cha của Da-thâu-già thấy con mình, đang ngồi cách Phật không xa. Ông liền đến chỗ Da-thâu-già nói rằng:“Mẹ con đang chờ. Mất con, không biết con đi dâu, bà hết sức sầu ưu, muốn tự tử. Con nên về thăm mẹ. Chớ để mẹ con tự hại.”

Bấy giờ, Da-thâu-già nhìn lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn bảo cha của Da-thâu-già rằng: “Thiện gia nam tử học trí, học đạo, đã sạch hết trần cấu, được pháp nhãn tịnh, sau khi đã quán như vậy rồi tâm giải thoát khỏi hữu lậu. Thế nào, trưởng giả, khi người đã bỏ dục, lại có thể thân cận dục trở lại được chăng?”

Trả lời: “Thưa, không. Đúng vậy, Thiện gia nam tử Da-thâu-già này đã học trí, học đạo, đã sạch hết trần cấu, được pháp nhãn tịnh, sau khi đã quán như vậy rồi tâm giải thoát khỏi hữu lậu, không bao giờ thân cận dục trở lại như trước khi còn ở thế tục. Nay, Thiện gia nam tử Da-thâu-già này đã khéo đạt được lợi lớn, học trí, học đạo được tâm giải thoát vô lậu, dứt sạch các trần cấu, đặng sự trong sạch của con mắt pháp. Sau khi quán như vậy, tâm giải thoát khỏi hữu lậu. Cúi xin Thế Tôn nhận lời thỉnh của con; cùng với Da-thâu-già và tỳ-kheo thị giả.”(2)

Bấy giờ, đức Thế Tôn im lặng nhận lời. Nhưng Da-thâu-già không nhận thọ biệt thỉnh vì chưa được đức Thế Tôn cho phép thọ biệt thỉnh. Đức Phật dạy: “Từ nay về sau, cho phép thọ biệt thỉnh.”

———

(1) Nguyên trong bản: thân lậu tận, ý giải 身漏盡意解. Có lẽ chép nhầm: hữu lậu ý giải (=tâm giải thoát). Đoạn dưới, bản Hán, tr. 790b27: đắc tận hữu lậu, tâm đắc giải thoát, vô ngại giải thoát trí sanh 得盡有漏心得解脫無礙解脫智生

(2) Vin.i.17:Yasena kulaputtena pacchāsmaṇena, Phật với thị giả là Yasa

Thỉnh có hai cách: thỉnh Tăng rồi Tăng sai đi và thỉnh riêng.(1)

Bấy giờ, cha của Da-thâu-già biết đức Như Lai nhận lời bằng cách im lặng rồi, liền rời chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ sát chân đức Phật, rồi cáo lui.

Về đến nhà, ông nói với mẹ của Da-thâu-già và vợ của con mình rằng: “Các người nay có biết chăng? Da-thâu-già hiện ở tại chỗ Đại Sa-môn, tu phạm hạnh. Hôm nay ta thỉnh Đại Sa-môn và Da-thâu- già, cùng vị thị giả đến đây thọ thực. Các người hãy biết thời, sửa soạn tất cả mọi thứ cần dùng.”

Mẹ và vợ của Da-thâu-già liền sắm sửa đủ các thứ cần dùng và thức ăn, rồi đến mời đức Phật quang lâm thọ thực.

Bấy giờ đã đến giờ, đức Thế Tôn khoác y, bưng bát, Da-thâu-già theo hầu, đồng đến nhà của cha Da-thâu-già, an tọa trên chỗ ngồi dọn sẵn. Mẹ và vợ của Da-thâu-già dâng thức ăn và các thứ cần dùng lên đức Thế Tôn. Ngài thọ thực xong, dọn bát rồi, hai người dọn chỗ ngồi nhỏ, ngồi trước đức Thế Tôn. Đức Phật vì họ tuần tự nói pháp vi diệu, khuyến khích, khiến họ phát [790b] tâm hoan hỷ, liền từ trên chỗ ngồi dứt sạch các trần cấu, đặng sự trong sạch con mắt pháp, thấy pháp, đắc pháp, thành tựu các pháp. Họ bạch đức Phật rằng: “Kính bạch đức Thế Tôn, từ nay về sau, con xin quy y Phật, Pháp, Tăng. Xin nhận con làm người ưu-bà-di. Từ nay về sau trọn đời con không sát sanh, cho đến không uống rượu.”

Như vậy, người thọ ba tự quy, làm người ưu-bà-di đầu tiên là mẹ và vợ của Da-thâu-già. Đức Thế Tôn vì mẹ và vợ của Da-thâu-già nói pháp rồi, Ngài rời chỗ ngồi ra về.

3.3. Những người bạn

Một thời, đức Thế Tôn du hóa nước Ba-la-nại. Nơi đây có bốn người bạn lúc nhỏ của Da-thâu-già. Một người tên là Vô Cấu.

———

(1) Tăng thứ thỉnh 僧次請, ( Pali: uddesabhatta), và biệt thỉnh 別請 (Pali: nimantanabhatta). Xem phần I, Chương V, ba-dật-đề 32.

Người thứ hai tên là Thiện Tý. Người thứ ba tên là Mãn Nguyện.

Người thứ tư tên là Già- phạm-bà-đề. (1) Nghe Da-thâu-già tu phạm hạnh tại chỗ Đại Sa-môn, mỗi người tự nghĩ rằng: “Giới đức nầy chắc chắn không hư dối. Pháp tu phạm hạnh của Sa-môn cũng không hư dối. Tại sao vậy? Vì nó đã khiến cho con nhà tộc tánh

này chấp nhận tu và học phạm hạnh theo nó. Con nhà tộc tánh kia đã đối với giới đức kia tu phạm hạnh, thì chúng ta nên đến chỗ Đại Sa-môn tu phạm hạnh.”

Rồi bốn người bạn liền đến chỗ Da-thâu-già, nói rằng:

“Sự tu phạm hạnh của bạn nơi Đại Sa-môn có phải là rất đặc biệt?”

Da-thâu-già trả lời: “Sự tu phạm hạnh của nơi Đại Sa-môn thật là rất vi diệu.”

Bốn người bạn nói với Da-thâu-già: “Chúng tôi cũng muốn xuất gia tu phạm hạnh nơi Đại Sa-môn.”

Da-thâu-già liền dẫn họ đến chỗ đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân Ngài, rồi ngồi qua một bên, bạch: “Đây là bốn người bạn của con, ở Ba-la-nại, nay muốn xuất gia tu phạm hạnh trong giáo pháp của Như Lai. Cúi xin Thế Tôn rủ lòng thương cho phép các bạn của con xuất gia tu phạm hạnh.”

Đức Thế Tôn thuận ý và tuần tự giảng cho họ pháp thù thắng. Pháp thù thắng là bố thí, trì giới, sanh thiên; chê trách dục là bất tịnh, là hữu lậu, là trói buộc. Ngài tán thán tịnh lạc của sự xuất ly. Tức thì, ngay trên chỗ ngồi mà họ sạch các trần cấu, được sự thanh tịnh của con mắt pháp, thấy pháp đắc pháp, đạt được quả chứng; họ liền bạch Phật: “Chúng con muốn tu phạm hạnh trong giáo pháp Như Lai.”

Đức Phật nói: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.” Đó gọi là xuất gia thọ giới cụ túc.

———

(1) Bốn người bạn của Da-xá: Vô Cấu 無垢, Thiện Tý 善臂, Mãn Nguyện 滿願, Già-phạm-bà-đề 伽梵婆提. Pāli: Vimala, Subāhu, Puṇṇaji, Gavampati.

Như những gì đã thấy, bốn người quán sát trở lại, liền đoạn tận hữu lậu, tâm chứng đắc giải thoát, và phát sanh trí vô ngại giải thoát.

Bấy giờ, trong thế gian có mười vị A-la-hán; các đệ tử và đức Như Lai là mười một.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn [790c] du hóa nơi nước Ba-la-nại. Khi ấy, có năm mươi người bạn thiếu thời của Da-thâu-già cư trú bên ngoài thành, nghe Da-thâu-già tu phạm hạnh trong pháp của Đại Sa-môn đều nghĩ rằng: “Tu phạm hạnh trong giới này hẳn không hư dối. Tại sao vậy? Bởi vì con nhà tộc tánh ấy đã tu phạm hạnh trong pháp của Đại Sa-môn này. Con nhà tộc tánh ấy đã tu phạm hạnh, nay chúng ta nên đến chỗ Sa-môn để tu phạm hạnh được chăng?”

Bấy giờ, năm mươi người đồng bạn đều đến chỗ Da-thâu-già hỏi:

“Chỗ này tối thắng chăng? Tu phạm hạnh vi diệu không?”

Da-thâu-già trả lời: “Đây là chỗ tối thắng và tu phạm hạnh cũng vi diệu.”

Năm mươi người nầy đều nói với Da-thâu-già: “Chúng tôi cũng muốn xuất gia tu phạm hạnh trong pháp của Đại Sa-môn.”

Da-thâu-già dẫn họ đến chỗ đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân Ngài, rồi ngồi qua một bên, bạch: “Kính bạch đức Thế Tôn, năm mươi người đồng bạn của con đây, cư trú bên ngoài thành Ba-la-nại, nay nuốn xuất gia tu phạm hạnh trong giáo pháp của đức Như Lai. Cúi xin đức Thế Tôn rủ lòng thương cho phép họ xuất gia tu phạm

hạnh.”

Đức Thế Tôn liền cho phép và tuần tự vì họ nói pháp thù thắng. Ngài nói pháp về bố thí, về trì giới, về sanh thiên. Ngài chê trách dục là bất tịnh, là hữu lậu, là trói buộc. Ngài tán thán tịnh lạc của sự xuất ly. Tức thì, ngay trên chỗ ngồi sạch các trần cấu, họ được sự thanh tịnh của con mắt pháp, thấy pháp đắc pháp, đạt được quả chứng. Họ liền thưa rằng: “Kính bạch đức Thế Tôn, chúng con muốn xuất gia tu phạm hạnh trong pháp của Như Lai.”

Đức Phật dạy: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.” Đó gọi là thọ giới cụ túc.

Như những gì đã thấy, họ lại quán sát thêm nữa, liền đoạn tận hữu lậu, tâm chứng đắc giải thoát, phát sanh trí vô ngại giải thoát. Bấy giờ, trong thế gian có sáu mươi vị A-la-hán đệ tử và đức Như Lai là sáu mươi mốt.

Bấy giờ Thế Tôn du hóa nơi nước Ba-la-nại. Khi ấy có nhóm năm mươi người đồng bạn đến nước Ba-la-nại, thành hôn nhân tại nước Ba-la-nại. Họ đi du ngoạn khắp nơi ngoài thành, lần hồi đến chỗ vườn Nai của Tiên nhân. Năm mươi người từ xa trông thấy đức Thế Tôn tướng mạo đoan chánh, đặc biệt, liền phát tâm hoan hỷ, đến chỗ Ngài, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi qua một bên. Đức Thế Tôn vì họ nói pháp tối thắng, khiến họ phát tâm hoan hỷ. Pháp tối thắng được Ngài dạy là bố thí, trì giới, phước báo sanh thiên. Ngài chê trách dục là bất tịnh, là hữu lậu, là trói buộc. Ngài tán thán tịnh lạc của sự xuất ly. Tức thì, ngay trên chỗ ngồi sạch các trần cấu, được sự thanh tịnh của [791a1] con mắt pháp, thấy pháp đắc pháp, đạt được quả chứng, họ liền thưa: “Kính bạch đức Thế Tôn, chúng con muốn xuất gia tu phạm hạnh trong giáo pháp của Như Lai.”

Đức Phật dạy: “Hãy đến đây, tỳ-kheo! Hãy ở trong pháp của Ta, tự chứng nghiệm, tu phạm hạnh, để đoạn tận nguồn khổ.” Đó gọi là thọ giới cụ túc.

Như những gì đã thấy, quán sát trở lại, liền đoạn tận hữu lậu, tâm đặng giải thoát, và phát sanh trí vô ngại giải thoát.

Bấy giờ, trong thế gian có một trăm mười vị A-la-hán; các đệ tử, và đức Phật là một trăm mười một (1).

4. Long vương Y-la-bát-la

Bấy giờ, Thế Tôn du hóa tại nước Ba-la-nại. Khi ấy có Long vương

———

(1) Pāli không có chuyện kể về 50 người đồng bạn này.

Y-la-bát-la,(1) vào những ngày mồng tám, mười bốn và rằm, (2) tự ra khỏi cung điện của mình nơi sông Hằng, tay bưng bát bằng vàng đựng đầy thóc bằng bạc, bát bằng bạc đựng đầy thóc bằng vàng, dẫn các long nữ đi theo, nói bài kệ như sau:

Vua gì vua lớn nhất?

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng;

Làm sao được vô cấu?

Thế nào là người ngu? (3)

Người nào bị nước cuốn?

Được gì gọi là trí?

Tại sao dòng không chảy?

Mà gọi là giải thoát? (4)

Long vương nói tiếp: “Người nào giải bày được nghĩa bài kệ này, ta sẽ đem bát bằng vàng đựng đầy thóc bạc, bát bằng bạc đựng đầy thóc bằng vàng và dẫn các long nữ tặng thưởng người ấy. Ta cầu tìm đức Như Lai, Đẳng chánh giác.”

Bấy giờ, mọi người tụ tập thành đám đông rất lớn. Có người đến để xem bát vàng thóc bạc, bát bạc thóc vàng; có người đến để xem

———

(1) Y-la-bát-la Long vương 伊羅缽羅龍王. Skt.: Elāpatra (Pāli: Erāpatha). Đại trí độ (T25n1509, tr.242c18): Y-la-bát-đa-la Long vương 伊羅缽多羅. Truyện kể chi tiết, Căn bản Tạp sự 21 (T24n1451, tr.303a6): Hê-la-bát long 醯羅缽龍.

(2) Đây kể tháng 15 ngày. Nếu kể tháng 30 ngày, thêm các ngày 23, 19 và 30.

(3) Pāli, DhA.iii 231: kiṃsu adhippatiī rājā, kiṃsu rājā rajjissaro; kathaṃsu viajo hoti, kathaṃ bāloti vuccati; làm chủ cái gì gọi là vua? vua gì nhiễm tự tại? làm sao để ly nhiễm? vì sao gọi là ngu?

(4) Căn bản tạp sự, ibid., (tiếng hoa), Ở đâu vua trên hết? Nơi nhiễm mà nhiễm trước? Không nhiễm mà có nhiễm? Vì là người ngu? Ở đâu người ngu lo? Ở đâu bậc trí vui? Ai hòa hiệp ly biệt? Được gọi là an lạc? Pali, bài kệ thứ hai: kenassu vuyhati bālo, kathaṃ nudati paṇḍito; yogakkhemī kathaṃ honti, taṃ me akkhāti pucchito. Ngu bị cuốn bởi cái gì? Trí giả loại trừ cái gì? Làm sao được an ổn? Xin trả lời câu hỏi này.

long nữ; có người muốn đến để cùng Long vương phân biệt nghĩa của bài kệ.

Lúc đó, có một phạm-chí tên là Na-la-đà(1) ở bên cạnh thành Ba-la- nại, ít cấu bẩn, lợi căn, nhiều trí thông minh. Na-la-đà ra khỏi thành Ba-la-nại, đến chỗ Long vương, nói rằng:

“Tôi muốn giải nghĩa bài kệ đó.”

Long vương Y-la-bát-la hướng về Na-la-đà nói lại bài kệ:

Vua gì vua lớn nhất?

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng;

Làm sao được vô cấu?

Thế nào là người ngu?

Người nào bị nước cuốn?

Được gì gọi là trí?

Tại sao dòng không chảy?

Mà gọi là giải thoát?

Long vương nói:“Người nào giải bày được nghĩa bài kệ này, ta sẽ đem bát bằng vàng đựng đầy lúa bạc, bát bằng bạc đựng đầy lúa bằng vàng và dẫn long nữ [791b] tặng thưởng người ấy. Ta cầu tìm đức Như Lai, đẳng chánh giác.”

Phạm-chí Na-la-đà nói với Long vương Y-la-bát-la rằng:

“Sau đây bảy ngày tôi sẽ giải bày nghĩa bài kệ này.”

Phạm-chí Na-la-đà đọc tụng thuộc lòng bài kệ này rồi trở lại thành Ba-la-nại. Ông suy nghĩ: “Ở đây sa-môn, bà-la-môn nào tài cao đức cả, để ta hỏi nghĩa của bài kệ này?” phạm-chí lại nghĩ: “Bất-lan Ca- diếp(2) là người trưởng thượng trong mọi người, là bậc thầy của

———

(1) Căn bản tạp sự 21: Na-lặc-đà 那剌陀. Pali, Uttara

(2)Sáu tôn sư ngoại đạo: Bất-lan Ca-diếp 不蘭迦葉 (Pāli: Pūraṇo Kassapo), Mạt-khư-lê-cù-xa-li 末佉梨劬奢離 (Pāli: Makkhali-Gosāla), A-di-đầu-sí-sá-khâm-

bà-la 阿夷頭翅舍欽婆羅 (Pāli: Ajito Kesa-kambalo), Mâu-đề-xỉ Bà-hưu-ca-chiên-diên 牟提侈婆休迦栴延 (Pāli: Pakudho Kaccāyano), San-nhã-tỳ-la-tra-tử

người, mọi người đều tôn ngưỡng, danh tiếng khắp nơi. Sở tri của ông như biển, được nhiều người cúng dường. Nay ta nên hỏi vị ấy nghĩa của bài kệ này được chăng?”

Bấy giờ, phạm-chí Na-la-đà đến chỗ Ca-diếp hỏi nghĩa bài kệ. Bất- lan Ca-diếp nghe bài kệ xong, thật sự không biết nghĩa của nó, nên không trả lời được, liền cau mày, trợn mắt, giọng nói hung dữ, nổi gân cổ, cơn giận bừng bừng. Phạm-chí liền bỏ đi và nghĩ: “Ta sẽ đến đâu để tìm sa-môn, bà-la-môn nào để hỏi nghĩa của bài kệ này.” Đi giữa đường, phạm-chí lại nghĩ: “Mạt-khư-lê-cù-xa-li, A- di-đầu-sí-sá-khâm-bà-la, Mâu-đề-xỉ-bà-hưu-ca-chiên-diên, San- nhã-tỳ-la-tra-tử, Ni-kiền Tử, (1) hiện là bậc thầy ở trong mọi người được mọi người đều tôn ngưỡng, xa gần ai cũng biết, sở tri như biển, nhiều người cúng dường. Nay ta nên đến đó để hỏi nghĩa bài kệ nầy.” Bấy giờ, phạm-chí Na-la-đà đến nơi Mạt-khư-lê-cù-xa-li, cho đến, Ni-kiền Tử. Đem bài kệ này nói cho họ nghe. Nghe xong, vị ấy thật sự không biết nghĩa của nó, nên không trả lời được, liền cau mày, trợn mắt, giọng nói hung dữ, nổi gân cổ, cơn giận bừng bừng. Phạm-chí liền bỏ đi và nghĩ: “Ta sẽ đến đâu để tìm sa-môn, bà-la- môn nào để hỏi nghĩa của bài kệ này.” phạm-chí nghĩ tiếp: “Đại Sa- môn Cù-đàm là bậc thầy trong đại chúng, được mọi người tôn ngưỡng, tiếng đồn khắp nơi. Sở tri rộng như biển, được nhiều người cúng dường. Nay ta nên đến đó để hỏi nghĩa bài kệ này.” Nhưng rồi phạm-chí lại nghĩ: “Những vị sa-môn, bà-la-môn kia lớn tuổi, xuất gia đã lâu, còn không thể giải thích được bài kệ này, huống là Sa-môn Cù-đàm tuổi còn non trẻ, lại mới xuất gia, làm sao giải thích được?” Tuy nhiên, phạm-chí nghĩ lại: “Tuy tuổi nhỏ ấu trĩ, nhưng không thể khinh. Cũng có người xuất gia tuổi nhỏ, học đạo đắc A-la-hán, thần túc tự tại. Nay ta nên đến đó để hỏi nghĩa bài kệ này.”

———

訕若毘羅吒子 (Pāli: Sañjayo Belaṭṭhi-putto), Ni-kiền Tử 尼揵子(Pāli: Nigaṇṭho Nāta-putto).

(1) Xem cht. trước.

Bấy giờ, [791c] phạm-chí Na-la-đà ra khỏi thành Ba-la-nại, đến chỗ vườn Nai nơi ở Tiên nhân, đưa tay chào đức Như Lai. Hai bên thăm hỏi xong, ông ngồi qua một bên, thưa đức Thế Tôn rằng:

“Tôi có điều muốn hỏi. Sa-môn Cù-đàm cho phép tôi được hỏi hay không?”

Đức Phật nói: “Nầy phạm-chí, ông muốn hỏi điều chi cứ tùy ý hỏi.”

Bấy giờ Na-la-đà nghĩ:

“Các sa-môn, bà-la-môn kia không có được nhan sắc như vậy. Không cởi mở cho ta. Không nói rằng, ‘Tùy ý cứ hỏi.’ Vị Sa-môn Cù-đàm này rất là kỳ lạ, hy hữu.”

Phạm-chí liền đọc bài kệ:

Vua gì vua lớn nhất?

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng;

Làm sao được vô cấu?

Thế nào là người ngu?

Người nào bị nước cuốn?

Được gì gọi là trí?

Tại sao dòng không chảy?

Mà gọi là giải thoát?

Đức Thế Tôn trả lời cho phạm-chí Na-la-đà bằng bài kệ:

Thứ sáu (1) vua lớn nhất.

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng. (2)

Không nhiễm thì vô cấu.

Người nhiễm là người ngu.(3)

Người ngu bị nước cuốn.

———

(1) Đệ lục 第六; chỉ ý thức. Pāli: chadvārā: sáu cửa, tức sáu căn

(2) Căn bản tạp sự, đã dẫn: “Nơi chỗ nhiễm ô mà sinh dính trước.”

(3)Pāli. , op.cit., chadvārādhippatī rājā, rajjamāno rajjissaro, arajjaṃ virajo hoti, rajjaṃ bāloti vuccati. Làm chủ sáu cửa là vua. Nhiễm tự tại là bị tham nhiễm. Ly nhiễm là sạch bụi. Bị nhiễm là kẻ ngu.

Người hay diệt là trí.(1)

Hay xả tất cả dòng.

Trời cho đến thế gian.

Không cùng dòng tương ưng.

Không bị chết mê hoặc.

Hay lấy niệm làm chủ.

Các dòng đều giải thoát.

Na-la-đà sau khi nghe đức Như Lai nói bài kệ này, ông đọc tụng thuộc lòng xong, liền rời chỗ ngồi đứng dậy, kính lễ sát chân đức Thế Tôn, nhiễu ba vòng, rồi trở về thành Ba-la-nại. Sau bảy ngày, Y-la-bát-la Long vương ra khỏi long cung, dẫn các long nữ, đem bát vàng đựng đầy lúa bạc, bát bạc đựng đầy lúa vàng đến nói kệ:

Vua gì vua lớn nhất?

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng;

Làm sao được vô cấu?

Thế nào là người ngu?

Người nào bị nước cuốn?

Được gì gọi là trí?

Tại sao dòng không chảy?

Mà gọi là giải thoát?

Long vương nói: “Ai có thể diễn nói nghĩa của bài kệ này, tôi sẽ dùng bát bằng vàng đựng đầy [792a1] lúa bạc, bát bằng bạc đựng đầy lúa bằng vàng và đem các long nữ tặng thưởng vị ấy. Vì muốn cầu tìm Vô thượng, Chánh chân, Đẳng chánh giác.”

Bấy giờ, có nhiều người tập hợp, hoặc để xem bát vàng đựng lúa

———

(1) Căn bản tạp sự, ibid., . Thứ sáu là vua trên hết . Ở nơi nhiễm mà đắm đuối. Không nhiễm mà nổi nhiễm, gọi là đó kẻ ngu. Kẻ ngu vì thế lo. Bậc trí do vậy vui. Nơi ái mà rời xa, ấy gọi là an lạc. Pāli, op.cit., oghena vuyhati bālo, yogā nudati paṇḍito; sabbayogavisaṃyutto, yogakkhemīti vuccati. Người ngu bị thác cuốn. Bậc trí đoạn trừ do tụ tập. Bứt bỏ mọi kết sử, gọi là an.

bạc, hay bát bạc đựng lúa vàng; hoặc có người đến để xem long nữ; hoặc có người đến để nghe phạm-chí Na-la-đà giải thích nghĩa của bài kệ. Phạm-chí Na-la-đà ra khỏi thành Ba-la-nại, đến chỗ long cung của Long vương Y-la-bát, nói với Long vương: “Tôi sẽ vì người phân biệt luận giải từng câu một của bài kệ ấy.”

Long vương liền hướng về Na-la-đà nói kệ:

Vua gì vua lớn nhất?

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng;

Làm sao được vô cấu?

Thế nào là người ngu?

Người nào bị nước cuốn?

Được gì gọi là trí?

Tại sao dòng không chảy?

Mà gọi là giải thoát?

Na-la-đà dùng bài kệ trả lời Long vương:

Thứ sáu, vua lớn nhất.

Cái nhiễm cùng nhiễm bằng.

Không nhiễm thì vô cấu.

Người nhiễm là người ngu.

Người ngu bị nước cuốn.

Người hay diệt là trí.

Hay xả tất cả giòng.

Trời cho đến thế gian.

Không cùng giòng tương ưng.

Không bị chết mê hoặc.

Hay lấy niệm làm chủ.

Các giòng đều giải thoát.

Bấy giờ, Long vương Y-la-bát hỏi phạm-chí:“Tự ông có đủ trí để nói bài kệ này hay là ông được nghe từ sa-môn, bà-la-môn nào rồi nói lại?”

Phạm-chí trả lời Long vương:“Tôi không đủ trí để nói; mà là được nghe từ Sa-môn Cù-đàm Thích tử, xuất gia học đạo thành Vô

thượng Chánh chân, Chánh đẳng giác, rồi nói lại mà thôi.”

Long vương liền nghĩ: “Thích-ca Văn Như Lai, Chí chân, Chánh đẳng giác đã xuất hiện ở đời chăng? Đã xuất hiện ở đời chăng?”

Long vương liền hỏi phạm-chí:

“Hiện đức Như Lai đang ở chỗ nào?”

Phạm-chí nói:“Hiện Như Lai đang ở gần đây, tại vườn Nai của Tiên nhân.”

Long vương nói với Na-la-đà:

“Ông có thể cùng tôi đến đó để kính lễ đức Như Lai, Chí chân, Đẳng chánh giác chăng?”

Bấy giờ, Na-la-đà và Long vương dẫn theo tám vạn bốn ngàn đồ chúng nhân vây quanh trước sau, đi đến vườn Nai Tiên nhân, [792b] đến chỗ đức Thế Tôn. Sau khi kính lễ sát chân Ngài, Long vương đứng qua một bên. Na-la-đà cùng chào hỏi, rồi ngồi qua một bên.