Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

Chương Tám : Phật Đạo

CHƯƠNG TÁM

PHẬT ĐẠO¹

Văn Thù hỏi Duy-ma-cật:

“Bồ-tát làm sao để thông đạt Phật đạo?”

Duy-ma-cật nói:

“Bồ-tát đi trên phi đạo²là thông đạt Phật đạo”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Bồ-tát đi trên phi đạo là thế nào?”

Duy-ma-cật đáp:

“Bồ-tát hành năm vô gián mà không thù không

———

¹ Các bản Hán như nhau, phẩm VIII. Chi khiêm: phẩm “Như lai chủng 如來種.” Lth.: Phật đạo phẩm 佛道品. Htr.: Bồ đề phần phẩm 菩 提 分 品 . VKN: Tathāgatagotra parivarta, Chủng tính của Như lai.

²Phi đạo 非道; La-thập nói (ibid., tr. 390b27): “Có ba thứ phi đạo. 1. Quả báo dẫn đến cõi xấu ác. 2. Hành nghiệp dẫn đến cõi xấu ác. 3. Nghiệp thiện thế tục, và quả báo của nghiệp thiện.” Htr.: phi thú 非 趣 ; Khuy Cơ (ibid. tr.1086c10): “Chỗ mà phàm phu hướng đến để quay về gọi là thú 趣. Chỗ quay về của Thánh nhân không phải là chỗ quay về của phàm phu. Đi trên lối đi không thích hợp ấy gọi là hành phi thú 行非趣.” VKN: agatigamanaṃ gacchati, đi theo hướng phi định hướng.

hại;³ đi đến địa ngục mà không có cáu bẩn nào của tội lỗi; đi đến súc sinh mà không có các lỗi lầm của vô minh, kiêu, mạn; ⁴đi đến ngạ quỷ⁵mà vẫn đầy đủ công đức; đi lên các cõi Sắc và vô Sắc giới⁶mà không cho là hơn hết;⁷ thị hiện hành tham dục mà không nhiễm trước; thị hiện hành sân hận, thù nghịch, mà không có thù hận ác ý đối với các chúng sinh; thị hiện hành ngu si mà dùng trí tuệ để chế ngự tâm mình; thị hiện hành xan tham bủn xỉn mà không tiếc cái gì sở hữu trong ngoài, thân mạng; thị hiện hành phá giới mà an trụ trong tịnh giới, cho đến dù đối với tội nhỏ vẫn ôm lòng kinh sợ; thị hiện hành sân nhuế mà thường hành từ, nhẫn nhịn; thị hiện hành biếng nhác mà lại siêng năng tu tập công đức; thị hiện hành loạn ý mà

———

³Não nhuế 惱恚; Htr.: nhuế não, phẫn hại, độc tâm 恚惱忿 害毒心. VKN: vyāpādavihit(ṃ)sāpraduṣṭo, phẫn nộ, bạo ác,

độc hại.

⁴Có thể Lth.. nhảy sót; Htr.: “đi trên lối A-tố-lạc (āsura) mà không còn ngạo mạn, kiêu dật.” VKN như Htr.

⁵ Htr.: “Đi trên lối của Diệm-ma vương (Yamaloka) mà chứa nhóm rộng rãi vô lượng tư lương của phước và huệ.”

⁶Hành sắc vô sắc giới đạo 行色無色界道. Htr.: hành ư vô sắc định thú 無 色 定趣 . VKN: aneñjyarūpagatiṃ, định hướng sắc bất động. Đệ tứ thiền Sắc giới gọi là bất động. Cf. Câu-xá 27 (T 29, tr. 147c23).

⁷Htr.: “… mà không xu hướng cảm thọ lạc đối với định ấy.”

thường chính niệm, tâm định; thị hiện hành ngu si⁸mà thấu triệt tuệ thế gian và xuất thế gian; thị hiện hành siểm ngụy mà khéo phương tiện tùy theo nghĩa kinh; ⁹ thị hiện hành kiêu mạn¹⁰mà đối với chúng sinh thì như một chiếc cầu; ¹¹ thị hiện hành các phiền não mà tâm thường thanh tịnh; thị hiện nhập bọn với Ma nhưng thuận với trí tuệ của Phật chứ không theo giáo thuyết khác; ¹² thị hiện nhập vào hàng Thanh văn, nhưng thường nói pháp chưa từng nghe cho chúng sinh; thị hiện trong hàng Bích-chi-phật mà thành tựu đại bi giáo hóa chúng sinh; thị hiện hòa nhập trong giới cùng khổ nhưng

———

⁸Htr.: ác tuệ hành thú 惡 慧 行 趣 ; dauḥprajñāgatiṃ ca gacchati.

⁹ Kinh nghĩa 經義; La-thập dùng từ Hán thư, chỉ đạo lý ghi trong kinh điển. Htr.: thể hiện thành công phương tiện thiện xảo.

¹⁰ Htr.: mật ngữ phương tiện kiêu mạn 密語方便憍慢: kiêu mạn như là phương tiện của mật ngữ (VKN: sandhābhāṣyakuśalaḥ mānagatiṃ, hành kiêu mạn như là thiện xảo của mật ngôn). VCS (tr. 1087b11) giải thích: “Người đời chúc nhau ‘Không bệnh, sống lâu’; Bồ-tát cũng nói theo… như là phương tiện độ người.”

¹¹ La-thập (ibid. tr. 391a12): “Ý nói khiêm tốn như làm đồ vật cho người ta dẫm đạp lên mà vẫn nhẫn nhịn, không kiêu mạn.”

¹²Htr.: bất tùy tha duyên 不隨他緣, không lệ thuộc điều kiện của người.

có bàn tay châu báu với công đức vô tận;¹³ thị hiện làm người khuyết tật mà thân tự trang nghiêm các tướng tốt đẹp; thị hiện ở giữa giai cấp hạ tiện mà sinh vào chủng tính Phật, đủ các công đức; thị hiện ở giữa người gầy xấu ốm yếu mà được thân Na-la diên,¹⁴ hết thảy chúng sinh đều ưa nhìn ngắm; thị hiện người già yếu mà hoàn toàn cắt đứt gốc rễ của bệnh, vượt qua nỗi sợ hãi sự chết; thị hiện có mọi tiện nghi của cuộc sống¹⁵ vẫn luôn thấy rõ tính vô thường, không tham cầu gì; thị hiện có thê thiếp và nàng hầu mà vẫn thường xa rời vũng lầy ngũ dục; thị hiện người đần độn, nói lắp, nhưng lại thành tựu biện tài bằng lực tổng trì không hề quên lãng;¹⁶ thị hiện đi vào bến tà¹⁷nhưng vẫn đưa chúng sinh đi qua bằng bến chính; hiện vào khắp các đạo mà đoạn trừ nhân duyên của chúng; hiện ở Niết-bàn

———

¹³La-thập (ibid., tr. 391a25) nói: “bảo vật từ bàn tay tuôn ra bất tận.”

¹⁴ Na-la-diên thân 那羅延身; La-thập (ibid.) nói: “Thân thể đẹp đẽ, rắn chắc như lực sỹ nhà trời.” VKN: nārā(ya)ṇātmabhāva.

¹⁵Lth.: tư sinh 資 生 . Htr.: cầu tài vị 求財位. VKN: bhogagatiṃ.

¹⁶Tổng trì vô thất 總持無失. Htr.: đà-la-ni niệm tuệ vô thất 陀羅尼念慧無失.

¹⁷ Tà tế 邪濟. Htr.: tà đạo 邪 道.

vẫn không dứt lìa sinh tử. ¹⁸

“Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát đi trên phi đạo như vậy là Bồ-tát thông đạt Phật đạo”.

Đoạn Duy-ma-cật lại hỏi Văn-thù-sư-lợi:

“Thế nào là chủng tính của Như Lai?”¹⁹

Văn-thù-sư-lợi đáp:

“Hữu thân²⁰ là chủng tính; vô minh và hữu ái là chủng tính; tham, sân, si là chủng tính; bốn điên đảo là chủng tính; năm chướng cái²¹ là chủng tính;

———

¹⁸ Htr. thêm một đoạn: “Tuy thị hiện chứng đắc diệu bồ đề, chuyển đại pháp luân, nhập Niết-bàn nhưng vẫn tinh cần tu tập Bồ-tát hành, tiếp nối không dứt.”

¹⁹ Như lai chủng 如來種. La-thập (ibid., tr. 391b27) nói, “Chủng, và căn bản nhân duyên, cùng một nghĩa.” Đạo Sinh (ibid.) nói, “Mượn hạt giống lúa mà nói Như lai chủng.” Chủng ở đây được hiểu là bīja. Htr.: Như lai chủng tính 如 來種性; VCS (tr. 1087c22): “Chủng là nhân; tính là loại. Thể loại của nhân của Phật gọi là Phật chủng tính.” VKN: tathāgatānāṃ gotram: gia tộc hay dòng dõi của các Như lai. Cf. Du già sư địa 35 (T30n1579, tr. 478c12): “Có hai loại chủng tính: 1. Bản tính trụ (prakṛtistha-gotra), chủng tính tự nhiên có sẵn từ vô thủy của Bồ-tát. 2. Tập sở thành (samudānītagotra), do tu tập các thiện căn mà thành…

Chủng tính này cũng có nghĩa là chủng tử (gotra = bīja).”

²⁰Hữu thân 有身 (satkāya). La-thập, “Hữu thân, chỉ năm thọ ấm (=thủ uẩn, upādānaskandha) thuộc hữu lậu.” Htr.: ngụy thân chủng tính 偽身種性. Khuy Cơ (tr. 1088a19): “Tức thân năm uẩn làm đối tượng cho tát-ca-da kiến.”

²¹ Ngũ cái 五 蓋 . Skt. pañca nīvaraṇāni, ngăn che và

sáu nhập²² là chủng tính; bảy thức xứ²³ là chủng tính; tám tà pháp²⁴ là chủng tính; chín não xứ²⁵ là chủng tính; mười bất thiện nghiệp đạo là chủng tính. Nói tóm, sáu mươi hai kiến và hết thảy phiền não đều là chủng tính Phật”. Duy-ma-cật hỏi Văn-thù-sư-lợi: “Sao lại như vậy?” Văn-thù-sư-lợi đáp: “Vì người thấy pháp vô vi²⁶ rồi vào chính vị27 thì

———

chướng ngại.

²²Htr.: lục xứ chủng tính 六處種性. Skt. ṣaḍ āyatanāni, sáu nội xứ hay sáu căn.

²³Thất thức trụ 七識住. Skt. vijñānasthiti, bảy chỗ an trụ của thức. Cf. Câu-xá 8 (Đại 29, 42c)

²⁴Tám tà pháp 八邪法; trái với tám chính đạo.

²⁵Chín não xứ (Skt. navāghātavastūni); chín trường hợp thù oán: 1. oan gia của người mà ta thương; 2. thân hữu của người mà ta ghét; 3. gây phiền cho bản thân ta. Nhân với ba thời thành chín. Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii.262, nava āghātapaṭivinayā.

²⁶Kiến vô vi 見無為. La-thập nói (Đại 38, tr. 0392b01): “Vô vi, tức tận đế (= diệt đế; Skt. nirodhasatya).”

²⁷Chính vị 正位 (niyāma). La-thập (ibid.) nói: “Từ khổ pháp nhẫn cho đến vô sinh A-la-hán, cho đến Phật vị, đều gọi là chính vị.” Htr.: chính tính ly sinh vị 正性離生位. Khuy Cơ (T38n1782 tr. 1088b26): “Chính tính chỉ chân lý Thánh đế. Sinh, chỉ dị sinh (Skt. pṛthagjana: phàm phu). Ly sinh, tức vượt ngoài địa vị phàm phu… Đây chỉ địa vị Dự

không còn phát tâm cầu vô thượng chính đẳng chính giác. Cũng như trên gò đất cao thì làm sao nảy nở hoa sen; chỉ nơi chỗ đầm lầy mới mọc hoa này. Cũng vậy, người thấy pháp vô vi rồi vào chính vị thì cuối cùng không còn sinh nơi Phật Pháp. Chỉ có chúng sinh ở chốn bùn lầy phiền não mới có thể phát khởi Phật pháp. Cũng như hạt giống đem bỏ giữa hư không không bao giờ có thể nảy mầm; đem vùi trong đất phân mới có thể tươi tốt. Do đó, người vào chính vị vô vi²⁸ không phát sinh Pháp Phật; trong khi người khởi lên ngã kiến²⁹ lớn như núi Tu-di còn có thể phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác mà phát huy Pháp Phật.

“Cho nên, nên biết hết thảy phiền não đều là chủng tính của Như Lai. Cũng như người không lặn xuống biển sâu thì không tìm được ngọc trai vô giá; cũng vậy người không lặn xuống biển phiền não sẽ không tìm được ngọc Nhất thiết trí“.

Lúc ấy Ma-ha Ca-diếp tán thán:

“Lành thay, Văn-thù-sư-lợi, lành thay, lời ông nói

———

lưu trở lên.”

²⁸ Lth., nhập vô vi chính vị 入無為正位. Htr., thấy vô vi rồi nhập chính tính ly sinh vị 見無為已入正性離生位. VKN: asaṃskṛta-niyāmaprāpta/ avakrānti.

²⁹ Htr.: khởi thân kiến 身見. (Skt. satkāyadṛṣṭi: hữu thân kiến).

thật tuyệt. Đúng như những điều được nói, những đám trần lao đều là chủng tính Như Lai. Chúng tôi nay thật chẳng thể phát tâm cầu vô thượng chính đẳng chính giác. ³⁰Cho đến người phạm năm tội vô gián cũng còn có thể phát ý sinh nơi Phật pháp nhưng chúng tôi thì vĩnh viễn không thể phát. Cũng như người mà căn đã hư hoại thì chẳng còn hưởng lợi được gì nơi ngũ dục. Cũng vậy, hàng Thanh-văn đã đoạn các kết sử chẳng còn thu hoạch gì thêm nơi Phật pháp, vĩnh viễn không có chí nguyện. Cho nên, Văn-thù-sư-lợi, phàm phu còn quay trở lại với Phật pháp chứ Thanh văn thì không. Vì sao? Vì phàm phu khi nghe Pháp thì có thể phát khởi đạo tâm³¹ vô thượng, để cho Tam bảo không gián đoạn. Giả sử Thanh văn trọn đời nghe pháp và thấy lực, vô úy của Phật, v.v… nhưng vĩnh viễn không thể phát đạo tâm vô thượng”.

Lúc ấy, trong hội chúng có Bồ-tát tên Phổ Hiện Sắc Thân³² hỏi Duy-ma-cật:

“Cư sỹ, ai là cha mẹ, vợ con, thân bằng quyến

———

³⁰ Htr.: “Chúng tôi, trong dòng tương tục của tâm, hạt giống sinh tử đã mục nát, không còn cơ hội để phát tâm…”

³¹ Đạo ý 道意: bồ đề tâm.

³² Phổ Hiện Sắc Thân 普現色身. Ckh.: Chúng Tượng Kiến 眾像見 Htr.: Phổ Hiện Nhất Thiết Sắc Thân 普現一切色身. VKN: Sarva-rūpasandarśana.

thuộc của ngài? Gia nhân tôi tớ của ngài, voi ngựa xe cộ của ngài ở đâu?”

Bấy giờ Duy-ma-cật trả lời bằng bài kệ:

Trí độ,³³mẹ Bồ-tát.

Phương tiện, ³⁴đó là cha.

Hết thảy bậc Đạo sư

Đều từ đấy mà sinh.

Lấy pháp hỷ³⁵ làm vợ;

Con gái: Từ và Bi;³⁶Trai:

Thiện tâm, Thành thật. ³⁷

Nhà: rốt ráo không-tịch; ³⁸

———

³³Giải thích của Khuy Cơ: trong bản Huyền Trang, chỉ ba-la-mật thứ sáu tức Bát-nhã ba-la-mật (Skt. prajñāpāramitā) vốn là trí vô phân biệt (Skt. nirvikalpajñāna); trong bản La thập, trí độ chỉ ba-la-mật thứ mười (jñānapāramitā). VKN: prajñāpāramitā bodhi-sattvānaṃ ārṣa (=ārṣī) pitā copāyakauśalyaṃ, Bát-nhã ba-la-mật là người Mẹ dòng họ tôn quý của các Bồ-tát, và Phương tiện thiện xảo là Cha.

³⁴Khuy Cơ, đây chỉ ba-la-mật thứ bảy, mà tự thể là hậu đắc trí (pṛṣṭhalabdhajñāna).

³⁵ Pháp hỷ 法 喜 . Htr., diệu pháp lạc 妙 法 樂 . VKN: dharmaratis.

³⁶VKN: maitrīkaruṇā ca duhitarau, có hai người con gái là Từ và Bi.

³⁷Thiện tâm Thành thật 善心誠實. Htr., Chân thật Đế pháp 真實諦法. VKN: satyadharmav ubhau putrau, hai người con trai là Đế (chân thật) và Pháp.

³⁸Tất cánh không tịch 畢竟空寂. Htr.: tư Không thắng

;Đệ tử là trần lao,³⁹

Tùy nghi mà sai sử.

Đạo phẩm, ⁴⁰ là bạn hữu

Nhờ đây thành chính giác.

Các độ, bạn đồng hành;⁴¹

Bốn nhiếp là kỹ nữ;

Ca vịnh, tụng pháp ngôn,

Lấy đó làm âm nhạc.

Tổng trì là vườn hoa,

Vô lậu là rừng cây.

Giác ý,⁴²hoa tươi đẹp

Quả, trí tuệ, giải thoát.

———

nghĩa 思 空 勝 義 . VKN: śūnyārthacintā, tư duy nghĩa Không.

³⁹Htr.: “Lấy phiền não nô lệ hèn mọn.” VKN: sarvakleśās śiṣyā, tất cả phiền não là học trò.

⁴⁰Đạo phẩm, La-thập nói: 37 phẩm chung cho cả ba thừa. Đạo phẩm của Bồ-tát kiêm cả sáu ba-la-mật. Htr.: Giác phần 覺分. Khuy Cơ: Nhân tố của bồ đề nên gọi là giác phần, chứ không phải là 37 phần bồ đề. VKN: bodhyaṅgāḥ, các giác chi.

⁴¹ Htr.: sáu độ là quyến thuộc. VKN: sahāyāś cānubaddhā hi ṣaḍ imāḥ pāramitā sadā, sáu ba-la-mật này luôn luôn là bạn đồng hành và thuộc hạ.

⁴²Giác ý 覺意, Đạo Sinh: chỉ bảy giác ý; Skt. bodhyaṅga. Htr.: giác phẩm 覺品; Khuy Cơ: chỉ 37 giác phẩm hay trợ đạo; Skt. bodhyaṅga.

Tám giải⁴³ là hồ tắm;

Nước định lắng trong, đầy.

Rải bằng bảy hoa tịnh,⁴⁴

Tắm gội người vô nhiễm.

Voi, ngựa: năm thần thông,

Kéo cỗ xe Đại thừa;

Nhất tâm: ⁴⁵người đánh xe,

Dong ruổi tám chính đạo.

Tướng tốt để nghiêm thân,

Vẻ đẹp chuốt tư thái.

Tàm quý là trang phục

Thâm tâm⁴⁶là tràng hoa.

Giàu có bảy tài bảo⁴⁷

———

⁴³ Tám giải thoát 八解脫(Skt. aṣṭau vimokṣāḥ).

⁴⁴ Bảy thanh tịnh 七淨: 1. giới tịnh; 2. tâm tịnh; 3. kiến tịnh; 4. độ nghi tịnh; 5. phân biệt đoạn tịnh; 6. hành trí kiến tịnh; 7. hành đoạn trí kiến tịnh.

⁴⁵La-thập: “Nhất tâm, trong bản Phạn là hòa hiệp 和合 (Skt.?). Trong đạo phẩm có ba tướng: phát động, nhiếp tâm và xả. Phát động quá thì tâm tán; do đó cần thâu nhiếp lại. Nhiếp quá thì chìm nên cần tinh tấn… Động tĩnh thích hợp, khoan thai xử trung; đó là xả. Xả là đã được điều khiển (điều ngự 調御). Được điều khiển, là hòa hiệp.” Ckh.: đạo ý 道 意 . Htr.: bồ-đề tâm (Stk. bodhicitta). VKN: sārathir bodhicittam.

⁴⁶Htr.: thắng ý lạc 勝意樂 . adhyāśaya. Tràng hoa, Skt. mālya, VKN chép là kalyāṇa: thiện xảo.

Giáo thọ để thêm lời;

Theo giáo thuyết tu hành,

Hồi hướng làm đại lợi.⁴⁸

Bốn thiền là giường chõng

Phát sinh từ tịnh mạng. ⁴⁹

Nghe nhiều, tăng trí tuệ,⁵⁰

Làm âm thanh thức tỉnh. ⁵¹

Cam lộ là thức ăn;

Vị giải thoát là tương; ⁵²

———

⁴⁷Chỉ 7 Thánh tài 七聖財 (Skt. sapta dhanāni): tín, giới, tàm, quý, đa văn, xả, tuệ.

⁴⁸La-thập nói: “Lấy thất tài làm vốn, ta và người đều có lời. Rồi lấy phước đó đầu tư (hồi hướng) vào Phật đạo.” Htr.: hồi hướng đại bồ đề.

⁴⁹Tùng ư tịnh mạng sinh 從於淨命生; Khuy Cơ cho là văn dịch này hơi tối nghĩa. Htr.: lấy tịnh mạng làm chăn đệm. VKN: śayanaṃ caturo dhyānāḥ śuddhājīvena saṃstrītāḥ, bốn thiền là giường nằm được trải lên bằng mạng thanh tịnh.

⁵⁰Htr.: “Niệm, trí thường đánh thức, vì luôn luôn tại định.” VKN: prajñā vibodhanaṃ teṣāṃ nityaṃ śrutasamāhitā, được đánh thức bằng trí vì thường xuyên định tâm với sở học. Giải thích của Tăng Triệu nhấn mạnh trên sự đa văn (śruta). Giải thích của Khuy Cơ nhấn mạnh trên tại định (samāhitā).

⁵¹ La-thập: “Người sang quý ngoại quốc (chỉ Ấn độ) sai người tấu nhạc khi mặt trời mọc để đánh thức.” Htr.: “Niệm, trí thường giác ngộ; tâm luôn luôn tại định.”

Tịnh tâm là tắm gội; ⁵³

Giới phẩm là hương thoa.

Diệt trừ giặc phiền não,

Dũng mãnh không ai hơn.

Hàng phục bốn thứ ma,

Cờ thắng dựng Đạo tràng.⁵⁴

Dù biết không khởi, diệt

Vẫn thị hiện tái sinh

Trên khắp các quốc độ

Như mặt trời rọi khắp.

Cúng dường vô lượng

Phật Khắp mười phương thế giới

Mà không hề phân biệt

Có Phật và có ta.

Dù biết các cõi Phật

Cùng chúng sinh là Không,⁵⁵

———

⁵²Tương 漿, đây chỉ thức uống. VKN: amṛtaṃ bhojanaṃ teṣāṃ vimuktirasapānakam, thức ăn là vị bất tử (cam lộ), thức uống là vị giải thoát.

⁵³VKN: viśuddhāśayatā snānaṃ, tắm gội bằng tịnh ý lạc (chí thượng thanh tịnh).

⁵⁴ Htr.: “dựng cờ diệu bồ đề.” VKN: bodhi maṇḍadhvajāśritāḥ, cắm cờ chiến thắng nơi Bồ-đề đạo tràng

⁵⁵VKN: yathā ākāśakṣetrānuprāptā na sattve sattva saṃjñinaḥ, đi đến các quốc độ (nhiều) như hư không, nhưng không có ý tưởng chúng sinh nơi chúng sinh.

Vẫn thường tu tịnh độ

Để giáo hóa chúng sinh.

Chúng sinh vô số loại,

Sắc, thanh, và oai nghi;

Bồ-tát lực, vô úy,⁵⁶

Khoảnh khắc thảy

Biết rõ việc chúng ma

Vẫn thị hiện hành theo,

Rồi bằng phương tiện trí,

Tùy ý mà thể hiện. ⁵⁷

Hoặc hiện già, bệnh, chết,

Để thành tựu chúng sinh;

Biết rõ là huyễn hóa,

Thông suốt không chướng ngại. ⁵⁸

Hoặc hiện lửa tận thế

Đốt cháy rực cõi đất;

Khiến ai tưởng thường hằng

Hiểu rõ pháp vô thường.

———

⁵⁶Chỉ 10 lực và 4 vô úy của Bồ-tát.

⁵⁷Khuy Cơ diễn ý: “Tuy biết rõ các nghiệp của Ma, nhưng thị hiện như là hành động theo chúng. Cho đến giai đoạn cứu cánh, bằng vào Tuệ phương tiện (VKN: upāya pāramitaprāptāḥ, bằng sự đạt được phương tiện ba-la-mật) mà dứt sạch tất cả.”

⁵⁸Htr.: như du hý huyễn pháp. VKN: māyādharma vihāriṇaḥ, an trú trong pháp như huyễn.

Vô số ức chúng sinh

Cùng đến thỉnh Bồ-tát;

Một lúc chúng đến nhà,

Chỉ cho hướng Phật đạo.

Kinh sách và chú thuật,

Kỹ, mỹ nghệ đều tinh;

Lấy đó mà thị hiện,

Làm lợi ích quần sinh.

Xuất gia khắp các đạo,

Đạo pháp của thế gian;

Nhân đó trừ mê hoặc,

Chứ không đọa tà kiến.

Làm Vua Mặt Trời, Trăng,

Phạm thiên, Thế giới chủ,

Có khi là đất, nước,⁵⁹

Hoặc gió, hoặc là lửa.

Hoặc tai kiếp tật dịch,⁶⁰

Thị hiện cây cỏ thuốc,

Để cho người được uống,

———

⁵⁹La-thập (Đại 38, tr. 395c14): “Hoặc khi thấy có người ra biển mà thuyền sắp bị chìm, Bồ-tát biến mình thành đất liền để làm chỗ trú ẩn…”

⁶⁰ Trung kiếp 劫中. VKN: roga-antarakalpa, thời trung kiếp đặc trưng bằng bệnh tật. Cf. Câu-xá 12 (Đại 29, tr.65c25).

Trị dứt các dịch bệnh.

Hoặc tai kiếp đói kém; ⁶¹

Hiện thân làm thức ăn;

Trước cứu người đói khát

Sau dạy pháp giải thoát.

Hoặc tai kiếp đao binh;⁶²

Khơi dậy tâm từ bi

Giáo hóa chúng sinh kia

Để sống không tranh chấp.

Hoặc khi gặp đại chiến,

Khiến thế lực cân bằng,

Rồi dùng lực oai nghiêm

Làm họ giảng hòa nhau.

Trong khắp mọi quốc độ,

Chỗ nào còn địa ngục,

Liền thị hiện chỗ ấy

Giúp chúng giảm bớt khổ.

Trong khắp mọi quốc độ,

Súc sinh ăn thịt nhau;

Người thị hiện chỗ đó

Làm lợi ích cho chúng. ⁶³

———

⁶¹VKN: durbhikṣāntarakalpa, trung kiếp cơ cẩn, đặc trưng bằng sự đói kém.

⁶²VKN: śastra-antarakalpa, trung kiếp đao binh, đặc trưng bằng chiến tranh.

Thị hiện thọ ngũ dục

Mà vẫn hiện hành thiền,

Làm rối loạn các ma

Không cho chúng tự tiện.

Hy hữu như trong lửa

Nở một đóa sen hồng;

Hành thiền trong ngũ dục

Cũng hy hữu như vậy.

Hoặc hiện làm dâm nữ

Dẫn dụ người háo sắc;

Trước lấy dục câu móc,

Sau hướng về Phật trí.

Hoặc là chủ thành ấp;

Hoặc làm chủ thương buôn;

Làm quốc sư, đại thần;

Cũng vì lợi chúng sinh.

Có người nghèo, đói rách,

Hiện làm kho vô tận;

Rồi nhân đó khuyên dẫn,

Khiến phát Bồ-đề tâm.

Với kẻ tâm kiêu mạn,

———

⁶³ Htr.: “Làm lợi lạc, đó gọi là bản sinh.” Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1090c14): “Những việc làm lợi lạc như vậy, khi đã thành Phật được gọi là bản sinh. Đó chính là Bản sinh sự của Bồ-tát.”

Hiện làm đại lực sỹ⁶⁴

Khuất phục các kiêu mạn,

Đưa về vô thượng đạo.⁶⁵

Hoặc đám người kinh sợ,

Liền đến mà an ủi.

Trước làm cho hết sợ;

Sau khiến phát đạo tâm.

Hoặc hiện lìa dâm dục,⁶⁶

Làm tiên nhân năm thông⁶⁷

Để dắt dẫn quần sinh,

Trụ ở giới, nhẫn, từ.

Với người cần phục dịch,

Hiện thân làm tôi tớ

Khiến cho chủ hài lòng

Mà phát khởi Đạo tâm.

Tùy theo người nhu cầu,

Mà đưa vào Phật đạo;

Liền dụng lực phương tiện

Cấp cho đủ thứ cần.

Như thế, đạo vô lượng,

———

⁶⁴VKN: mahānāga, đại long tượng.

⁶⁵Htr.: khiến phát bồ đề nguyện.

⁶⁶ Htr.: thanh tịnh tu phạm hạnh. VKN: brahmacāriṇaḥ.

⁶⁷Ngũ thông tiên nhân 五通仙人 (Skt. pañcābhijña ṛṣi).

Và sở hành không bờ;

Trí tuệ không biên tế,

Người độ vô số chúng.

Dù hết thảy chư Phật

Trải qua vô lượng kiếp

Tán thán công đức này

Cũng không thể nói hết.

Pháp như vậy, ai nghe

Mà không phát bồ-đề?

Chỉ trừ kẻ vô dụng,

Hoặc si ám, vô tri.

Chương Chín: Pháp Môn Bất Nhị

CHƯƠNG CHÍN

PHÁP MÔN BẤT NHỊ1

Bấy giờ, Duy-ma-cật nói với các Bồ-tát hiện diện: “Thưa các nhân giả, thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị? ²Mong các vị hãy tùy chỗ sở thích của mình mà trình bày”.

1. Trong hội có Bồ-tát Pháp Tự Tại ³ nói: “Thưa chư nhân giả, sinh và diệt là hai.⁴ Pháp trước vốn không sinh, nay tất không diệt. Lãnh hội pháp nhẫn vô sinh này là vào cửa pháp bất nhị“.

2. Bồ-tát Đức Thủ⁵nói: “Ngã và ngã sở là hai.⁶

———

¹ Ckh., phẩm “Bất nhị nhập 不二入.” Lt., “Nhập bất nhị pháp môn 入不二法門.” Htr., “Bất nhị pháp môn 不二法門 .” VKN, phẩm ix advayadharmamukhapraveśaparivarta.

² VKN: advayadharmamukhapraveśaḥ, đi vào cửa khẩu của pháp không hai.

³ Pháp Tự Tại 法自 在 . Ckh., Pháp Tác 法作 . VKN: Dharma-vikurvaṇa; cf. Śikṣasamuccaya.

⁴ VKN: utpādabhaṅgau dvayam, xuất hiện và tan vỡ là hai.

⁵ Đức Thủ 德守. Htr., Thắng Mật 勝密. Ckh., Thủ Bế 首閉. Skt. Śrīgupta.

⁶ VKN: aham mameti dvayam, tôi (là) và của tôi là hai.

Nhân bởi có ngã nên có ngã sở. ⁷ Nếu không có ngã thì không có ngã sở. Đó là vào cửa pháp bất nhị“.

3. Bồ-tát Bất Huyến⁸nói: “Thọ và bất thọ⁹ là hai. Nếu không thọ các pháp thì không khả đắc.¹⁰ Vì không khả đắc cho nên không thủ, không xả, không tác, không hành. Đó là vào cửa pháp bất nhị“.

4. Bồ-tát Đức Đỉnh¹¹nói: “Cáu bẩn và thanh tịnh là hai. Thấy được tính của cáu bẩn thì không còn tướng tịnh, thuận theo tướng tịch diệt. Đó là vào cửa pháp bất nhị“.

5. Bồ-tát Thiện Tú¹² nói: “Động và niệm¹³ là

———

⁷VKN: ātmāsamāropān mameti na bhavati, không có sự tăng thịnh của tự ngã thì không tồn tại cái của tôi.

⁸ Lth., Ckh., Bất Huyến 不眴. Htr., Vô Thuấn 無瞬. VKN: Animisa. Nhảy xuống hàng thứ sáu so với các bản Hán.

⁹ Thọ bất thọ 受不受. Htr.. hữu thủ vô thủ 有取無取. La thập: “Thọ và bất thọ, tức chấp thủ tướng và không chấp thủ tướng.” VKN: upādānaṃ anupādānam.

¹⁰ Htr.: “Không chấp thủ thì không có gì là sở đắc. Không sở đắc nên không tăng không giảm” VKN: yatropādadāti tan nopalabhate, không tiếp nhận thì không thủ đắc.

¹¹ Đức Đỉnh 德頂; Htr.: Thắng Phong 勝峰. Ckh. Thủ Lập 首立. VKN: Śrīkuṭa.

¹² Ckh., Lth., Thiện Tú 善宿; Htr.: Diệu Tinh 妙星. VKN: Sunakṣatra.

¹³ La-thập: “Tâm mê hoặc chớm khởi là động. Nắm bắt tướng một cách dính sâu, đó là niệm.” Htr.: tán động và tư

hai. Không động thì không niệm. Không niệm thì không phân biệt. ¹⁴Đạt đến chỗ này là vào cửa pháp bất nhị“.

6. Bồ-tát Thiện Nhãn¹⁵ nói: “Nhất tướng với vô tướng là hai. Hiểu được nhất tướng rốt ráo là vô tướng, không chấp vào vô tướng để thể nhập bình đẳng, đó là vào cửa pháp bất nhị“.

7. Bồ-tát Diệu Tý¹⁶ nói: “Tâm Bồ-tát với tâm Thanh văn là hai. Quán tướng của tâm vốn rỗng không, hư ảo, thì chẳng có tâm nào là tâm Bồ-tát hay tâm Thanh văn. Đó là vào cửa pháp bất nhị“.

8. Bồ-tát Phất-sa¹⁷ nói: “Thiện và bất thiện là hai. Nếu không khởi thiện hay bất thiện là nhập

———

duy 散動思惟. Khuy Cơ: “Tâm dong ruổi ngoại cảnh là tán động. Niệm thâu vào nội duyên là tư duy.” VKN: iñjanā maneti dvayam, động và ý, đây là hai.

¹⁴VKN: yat punar neñjate na manasikaroty iti anadhikāraḥ adhi-kāraviharahito ‘yam advapraveśaḥ, không động thì không tác ý, đó là không có lực ưu thắng. Loại trừ lực ưu thắng, đây là vào chỗ không hai.

¹⁵Lth., Ckh., Thiện Nhãn 善眼; Htr.: Diệu Nhãn 妙眼. Skt. Sunetra; nhảy xuống hàng thứ bảy so các bản Hán.

¹⁶Lth., Htr., Diệu Tý 妙臂. Ckh., Thiện Đa 善多(Subahu, a ngắn). VKN. Subāhu (ā dài).

¹⁷ Phất-sa 弗沙; La-thập nói: Đây là sao Quỷ 鬼星 trong 28 tinh tú, tức Skt. Puṣya(nakṣatra). Ckh., Phụng Dưỡng 奉養. Htr.: Dục Dưỡng 育養; theo đây thì Skt. là Puṣa (nuôi lớn). VKN: Puṣya.

thật tế của vô tướng. Thông suốt như vậy là vào cửa pháp bất nhị“.

9. Bồ-tát Sư Tử ¹⁸nói: “Tội, phước ¹⁹ là hai. Hiểu được tính của tội chẳng khác tính của phước. Lấy trí huệ kim cang mà quyết rõ tướng này, không ràng buộc, chẳng giải mở; đó là vào cửa pháp bất nhị“.

10. Bồ-tát Sư Tử ݲ⁰ nói: “Hữu lậu và vô lậu là hai. Nếu chứng các pháp là bình đẳng thì chẳng khởi tưởng hữu lậu hay vô lậu, không vướng vào tướng, không trụ vô tướng, đó là vào cửa pháp bất nhị“.

11. Bồ-tát Tịnh Giải²¹nói: “Hữu vi, vô vi là hai. ²²Nhưng nếu lìa các số²³ thì tâm như hư

———

¹⁸Lth., Htr., Sư Tử 師子. Ckh., Sư Tử Ý 師子意. VKN: Siṃha.

¹⁹Htr.: “Có tội và không tội.” VKN: avadyānavadyatā.

²⁰Sư Tử Ý 師子意; Htr.: Sư Tử Tuệ 師子慧. Ckh., Dũng Ý 勇意. VKN: Siṃhamati.

²¹Lth., Ckh. Tịnh Giải 淨解; Htr.: Tịnh Thắng Giải 淨勝解 (Skt. Śuddhādhimukta trong các bản Hán). VKN Sukhādhimukta (Lạc Thắng Giải).

²²VKN: idaṃ sukham idam asukham iti dvayam, đây là lạc, đây là không lạc, là hai. Ckh.: “Đây là có số (saṃkhyā, thay cho saṃskṛta), đây là không có số, là hai.”

²³ Ly nhất thiết số 離一切數. Htr.: viễn ly các hành 遠離諸行. Trong bản La-thập, Skt. đọc là saṃkhyā, con số, sự tính

không, ²⁴trí huệ thanh tịnh chẳng còn chỗ trở ngại, đó là vào cửa pháp bất nhị“.
12. Bồ-tát Na-la-diên²⁵ nói: “Thế gian và xuất thế gian là hai nhưng tính của thế gian là không thì cũng là xuất thế gian. Ở trong đó không vào, không ra, không đầy,²⁶không tan, đó là vào cửa pháp bất nhị“.
13. Bồ-tát Thiện ݲ⁷ nói: “Sinh tử và Niết-bàn là hai. Nếu thấy được tính của sinh tử thì chẳng còn sinh tử, không trói buộc không cởi mở, không sinh, không diệt. ²⁸Hiểu được vậy là vào cửa pháp bất nhị“.

———

đếm, hay tư duy. Trong bản Htr., Skt. saṃskāra, hành, tác hành. VKN: yat punar sarvasaukhyāpagato gaganasamabuddhiḥ, lìa bỏ tất cả những gì là lạc, trí giác như hư không.

²⁴Htr.: giác tuệ như không 覺慧如空. VCS (tr. 1092a11): “Khởi giác tuệ, tức trí quán vô vi như không.”

²⁵ Lth., Htr., Na-la-diên 那羅延. Ckh., Nhân Thừa 人乘. VKN. Nārāyaṇa.

²⁶ Bất dật 不 溢 . La-thập: “Bản Phạn nói là lưu 流 (sāryate).” Htr.: vô lưu 無流. VCS (tr. 1092a16): “Cựu dịch là dật, có nghĩa là lưu dật 流溢 (chảy tràn).”

²⁷ Thiện Ý 善意 . Htr.: Điều Thuận Tuệ 調順慧 . Ckh., khuyết. VKN: Dāntamati.

²⁸ Htr.: “Liễu tri sinh tử, tự tính vốn không; không lưu chuyển, cũng không tịch diệt.”

14. Bồ-tát Hiện Kiến²⁹ nói: “Tận và bất tận là hai. Trong cứu cánh, pháp tận cũng như bất tận đều chính là tướng vô tận. ³⁰ Tướng vô tận tức là Không. ³¹ Không thì không có tướng tận hay bất tận. Vào chỗ đó là vào cửa pháp bất nhị“.

15. Bồ-tát Phổ Thủ³² nói: “Ngã và vô ngã là hai. Ngã còn không thể nắm bắt được, phi ngã làm sao nắm bắt? Nhìn ra thật tính này của ngã thì không khởi nhị nguyên nữa; đó là vào cửa pháp bất nhị“.

16. Bồ-tát Điện Thiên³³ nói: “Minh, vô minh là hai. Nhưng thật tính của vô minh chính là minh.

———

²⁹Lth., Htr., Hiện Kiến 現見. Ckh., Mục Kiến 目 見. VKN: Pratyakṣadarśī.

³⁰ La-thập: “Pháp bị hủy diệt mà không hoàn toàn diệt tận, nên nói là bất tận.” Khuy Cơ (tr. 1092b02): “Cựu dịch... không còn cái gì để có thể tận cùng hơn nữa, cho nên cái hữu tận chính là cái vô tận.”

³¹ Đoạn không có trong bản của La-thập, Htr.: “Lại nữa, hữu tận là thuộc một sát na. Trong một sát na, không có cái hữu tận, thì đó là vô tận. Không có cái hữu tận, nên cái vô tận cũng không. Thấu hiểu tự tính của hữu tận và vô tận vốn không, đó là nhập bất nhị pháp môn.”

³²Phổ Thủ 普守. Htr.: Phổ Mật 普密. Ckh., Phổ Bế 普閉. Skt. Samantagupta.

³³Lth., Htr., Điện Thiên 電天. Ckh., Minh Thiên 明天. VKN: Vidyuddeva.

Minh cũng không thể thủ, lìa hết thảy số.³⁴Ở trong đó mà bình đẳng không hai, đó là vào cửa pháp bất nhị“.

17. Bồ-tát Hỷ Kiến³⁵ nói: “Sắc và Sắc Không là hai. ³⁶ Sắc chính là Không, không phải do sắc diệt mà Không, nhưng tính của Sắc tự nó là Không. Thọ, Tưởng, Hành và Thức cũng vậy. Thức và Không là hai. Thức cũng chính là Không, không phải do Thức diệt mà Không, vì tính của Thức chính là Không vậy. Thông đạt chỗ này là vào cửa pháp bất nhị“.

18. Bồ-tát Minh Tướng³⁷ nói: “Bốn đại chủng và không đại chủng ³⁸là hai. Tính của bốn đại chủng chính là không đại chủng. Cũng như tiền tế và hậu tế đều là không, cho nên trung tế cũng là không. Thấu suốt tính này của bốn đại chủng là vào cửa pháp bất nhị“.

———

³⁴ Htr.: “Minh và vô minh đều bất khả đắc. Không thể tính toán; siêu việt con đường tính toán.”

³⁵Lth., Htr., Hỷ Kiến 喜見 . Ckh., Ái Cẩn 愛覲. VKN: Priyadarāno.

³⁶ VKN: rūpaṃ śūnyam iti dvayam, sắc là Không, là hai.

³⁷ Lth., Minh Tướng 明相. Htr.: Quang Tràng 光幢. Ckh., Quang Tạo 光造. VKN: Prabhāketu.

³⁸Tứ chủng 四種. La-thập, đây chỉ tứ đại tức bốn đại chủng (mahābhūtāni). Htr.: “Bốn giới (dhātu) và không giới (ākāśadhātu) là hai.”

19. Bồ-tát Diệu ݳ⁹nói: “Con mắt, và sắc là hai. Nếu biết tính của con mắt, thì ở nơi sắc chẳng khởi tham, sân, si, đó là tịch diệt. Cũng vậy, tai với âm thanh, mũi với mùi, lưỡi với vị, thân với xúc, ý với các pháp là hai. Nếu biết thật tính của ý, thì ở nơi pháp chẳng khởi tham, sân, si, đó là tịch diệt. An trụ trong đây là vào cửa pháp bất nhị“.

20. Bồ-tát Vô Tận Ý ⁴⁰ nói: “Bố thí và hồi hướng đến Nhất thiết trí là hai. Nhưng tính của bố thí chính là sự hồi hướng đến Nhất thiết trí. Cũng vậy, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ với hồi hướng Nhất thiết trí là hai. Nhưng tính của trí tuệ là tính của hồi hướng Nhất thiết trí. Ở trong đây mà thâm nhập nhất tướng, là vào cửa pháp bất nhị“.

21. Bồ-tát Thâm Huệ ⁴¹ nói: “Đây là Không, đây là Vô tướng, đây là Vô tác, là hai. Nhưng Không tức là Vô tướng. Vô tướng tức là Vô tác. Không, Vô tướng, Vô tác tức không tâm, không ý, cũng không thức. Ở trong một giải thoát môn cũng chính cả ba giải thoát môn. Đó là vào cửa pháp bất

———

³⁹ Lth., Diệu Ý 妙意. Htr.: Diệu Huệ 妙慧. Ckh., Thiện Ý 善意. VKN: Sumati.

⁴⁰Lth., Ckh., Vô Tận Ý 無盡意. Htr.: Vô Tận Tuệ 無盡慧. VKN: Akṣayamati.

⁴¹Lth., Thâm Tuệ 深慧. Htr.: Thậm Thâm Giác 甚深覺. Ckh., Thâm Diệu 深妙. VKN: Gambīrabuddhi.

nhị“.

22. Bồ-tát Tịch Căn⁴² nói: “Phật, Pháp, Chúng là hai. Phật tức là Pháp. Pháp tức là Chúng. Tam bảo này tướng vô vi, bình đẳng với hư không, hết thảy các pháp cũng vậy. Thấu suốt pháp này là vào cửa pháp bất nhị“.

23. Bồ-tát Tâm Vô Ngại⁴³ nói: “Thân với thân diệt⁴⁴ là hai. Thân cũng chính là thân diệt. Vì sao? Vì thấu rõ thật tính của thân thì không còn khởi ý niệm về thân hay thân diệt, vì cả hai rốt ráo là bất nhị, không khác. Ở trong đó mà không kinh, không sợ, là vào cửa pháp bất nhị“.

24. Bồ-tát Thượng Thiện⁴⁵ nói: “Thân, khẩu, ý thiện⁴⁶ là hai. Tướng của ba nghiệp này là vô tác. Tướng vô tác của thân tức là tướng vô tác của miệng. Tướng vô tác của miệng tức là tướng vô tác của ý. Tướng vô tác của ba nghiệp này tức là

———

⁴²Lth., Ckh., Tịch Căn 寂根. Htr.: Tịch tĩnh căn 寂靜根. VKN: Śāntendriya (Cf. Gaṇḍ., Rāstr. , Śikṣ. )

⁴³ Tâm Vô Ngại 心無閡. Htr.: Vô Ngại Nhãn 無礙眼. Ckh., Bất Hủy Căn 不毀根. Apraticakṣu.

⁴⁴La-thập: “Thân là năm thủ uẩn. Thân diệt là Niết bàn.” Htr.: tát-ca-da 薩 迦 耶 , tát-ca-da diệt 薩 迦 耶 滅 ; Skt. satkāya, satkāya-nirodha.

⁴⁵Thượng Thiện 上善. Htr.: Thiện Điều Thuận 善調順. Ckh., Thiện Đoạn 善斷. VKN: Suvinīta.

⁴⁶Htr.: ba luật nghi. VKN: kāyavāṅmanaḥsaṃvara, ba luật nghi thân, ngữ, ý.

tướng vô tác của hết thảy pháp. Nếu có thể tùy theo trí huệ vô tác như vậy là vào cửa pháp bất nhị“.

25. Bồ-tát Phước Điền⁴⁷ nói: “Phước hành, tội hành và bất động hành⁴⁸ là hai. Thật tính của ba hành là không. Không thì không phước hành, không tội hành, không bất động hành. Không khởi ba hành này là vào cửa pháp bất nhị“.

26. Bồ-tát Hoa Nghiêm⁴⁹ nói: “Từ ngã mà khởi nhị nguyên,⁵⁰ đó là hai. Thấy thật tướng của ngã, nhị nguyên này sẽ không khởi. Nếu không trụ nơi pháp nhị nguyên thì không có thức. Không có gì được nhận thức, đó là vào cửa pháp bất nhị“.

27. Bồ-tát Đức Tạng⁵¹ nói: “Tướng của hữu sở đắc

———

⁴⁷Lth., Htr. Phước Điền 福田. Ckh., Phước Thổ 福土 . VKN: Puṇyakṣetra.

⁴⁸Tội hành 罪行, chỉ các nghiệp bất thiện. Phước hành 福 行: nghiệp thiện Dục giới. Bất động hành 不動行; nghiệp thuộc Sắc và Vô sắc giới.

⁴⁹Lth., Htr., Hoa Nghiêm 華 嚴. Ckh., khuyết. VKN: Padmavyūha.

⁵⁰VKN: ātmasamutthānasamutthitaṃ dvayaṃ, đẳng khởi (nguyên khởi) và sở đẳng khởi (cái được phát khởi của ngã là hai. Htr.: “Tất cả pháp hai đều sinh khởi từ ngã.”

⁵¹Đức Tạng 德藏. Htr.: Thắng Tạng 勝藏. Ckh., khuyết. VKN: Śrīgarbha (Cf. Saddh., Mvyut.)

là phân hai. ⁵²Nếu không sở đắc thì không thủ cũng không xả. Không thủ, không xả là vào cửa pháp bất nhị“.

28. Bồ-tát Nguyệt Thượng nói: ⁵³ “Tối, sáng là hai. Không tối, không sáng thì không hai. Vì sao? Như nhập diệt thọ tưởng định thì chẳng còn tối hay sáng. Tướng của hết thảy các pháp cũng như vậy. Ở trong đó bình đẳng mà vào, đó là vào cửa pháp bất nhị“.

29. Bồ-tát Bảo Ấn Thủ⁵⁴ nói: “Vui thích Niết bàn, không vui thích thế gian là sự hai. Nếu không vui thích Niết-bàn, không chán ghét thế gian, thế thì không có hai. Vì sao? Nếu có buộc mới có cởi. Nhưng nếu chẳng có buộc ràng thì ai mong cầu cởi trói? Không ràng buộc, không cởi mở, tức không thích cũng không chán; đó là vào cửa pháp bất nhị“.

30. Bồ-tát Châu Đỉnh Vương⁵⁵nói: “Chính đạo

———

⁵²Hữu sở đắc tướng 有所得相. Htr.: hữu sở đắc khởi 有所 得起. VKN: upalambhaprabhāvitaṃ dvayam, cái được hiển thị như là sở đắc, là hai (vật nhị nguyên được hiển thị bằng sự thủ đắc).

⁵³Lth., Htr.: Nguyệt Thượng 月上. Ckh.: Nguyệt Thạnh 月 盛. VKN: Candrottara.

⁵⁴Cả ba bản: Bảo Ấn Thủ 寶印手. VKN: Ratnamudrāhasta.

⁵⁵Châu Đỉnh Vương 珠頂王. Htr.: Châu Kế Vương 珠髻王. Ckh., Tâm Châu Lập 心珠立. VKN: Maṇikūṭarāja.

và tà đạo là hai. Người trụ ở chính đạo tất không phân biệt chính, tà. ⁵⁶ Lìa hai thái cực này là vào cửa pháp bất nhị“.
31. Bồ-tát Lạc Thật⁵⁷ nói: “Thật, bất thật là hai. Người thấy sự thật còn không cho đó là thật, huống gì là cái bất thật. Vì sao? Đó là cái mà mắt thịt không thể thấy, chỉ có con mắt huệ mới nhìn ra. Nhưng con mắt huệ thì không có sự thấy, cũng không có sự không thấy. Đó là vào cửa pháp bất nhị“.
32. Chư Bồ-tát đã lần lượt từng vị trình bày xong, liền hỏi Văn-thù-sư-lợi: “Thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị?” Văn-thù-sư-lợi nói: “Theo ý tôi, đối với hết thảy pháp không nói, không thuyết, không chỉ thị, không nhận thức; ⁵⁸vượt ngoài vấn đáp. Đó là vào bất nhị pháp môn”.
33. Đoạn Văn-thù hỏi Duy-ma-cật: “Chúng tôi

———

⁵⁶ Htr.: “Người an trụ Chánh đạo thì cứu cánh không hành tà đạo. Vì không hành (không đi) cho nên không có hai tướng tà đạo và chính đạo.”

⁵⁷Lạc Thật 樂實. Htr.: Đế Thật 諦實. Ckh., Thành Lạc Ngưỡng 誠樂仰. VKN: Satyanandī.

⁵⁸ La-thập: vô ngôn 無言, vô thuyết 無說, vô thị 無示, vô thức 無識. Htr.: vô ngôn, vô thuyết, vô biểu, vô thị 無表無 示.

mỗi người đã nói rồi, xin Nhân giả cho biết thế nào là Bồ-tát vào cửa pháp bất nhị?”

Bấy giờ, Duy-ma-cật lặng im không nói.

Văn-thù-sư-lợi tán thán: “Lành thay, lành thay! Cho đến không còn văn tự và ngôn thuyết, ấy mới thật là vào cửa pháp bất nhị“.

Khi thuyết phẩm vào cửa pháp bất nhị này, năm ngàn Bồ-tát trong hội đều vào cửa pháp bất nhị, đắc vô sinh pháp nhẫn. *

———

* Bản Hán, Lth. hết quyển trung; Htr. hết quyển 4.

Chương Mười: Phật Hương Tích

CHƯƠNG MƯỜI

PHẬT HƯƠNG TÍCH¹

Lúc bấy giờ Xá-lợi-phất tâm niệm, “Sắp đến giờ ăn. Các Bồ-tát này sẽ ăn gì đây?” Duy-ma-cật biết ý đó, bèn nói: “Phật đã dạy tám pháp giải thoát. ²Nhân giả đã thọ hành. Há lẫn lộn giữa sự muốn ăn và nghe pháp sao? Nếu ngài muốn ăn, xin chờ giây lát, sẽ được bữa ăn hiếm có”. Tức thì, Duy-ma-cật nhập tam-muội và dùng thần thông lực chỉ cho hội chúng thấy ở phương trên, cách thế giới này vượt qua bốn mươi hai Hằng hà sa số cõi Phật, có một nước tên là Chúng hương,³

———

¹Các bản Hán, phẩm x. Ckh., Lth., phẩm “Hương Tích Phật.” Htr. “Hương Đài Phật.” 香 臺 佛 . VKN: Nirmitabhojanānayana-parivarta, đón nhận thực phẩm biến hóa.

²VCS (tr. 1094a04): “Tiểu thừa tám giải thoát trừ tham dục. Đại thừa tám giải thoát trừ định chướng.”

³Lth., Ckh., Chúng hương 眾 香 . Htr.: Nhất thiết diệu hương 一切妙 香 . VKN: Sarvagandhasugandha (hương

thơm của tất cả hương).

có Phật hiệu Hương Tích⁴ hiện nay đang tại thế. Hương thơm của quốc độ này át hẳn mọi hương thơm của chư thiên trong các quốc độ khắp mười phương. Trong quốc độ đó không có danh từ Thanh văn và Bích-chi-phật mà chỉ có chúng Đại Bồ-tát thanh tịnh nghe Phật giảng pháp. Ở đó hương thơm tạo ra mọi thứ như lầu các, đất đai, vườn tược và hoa viên khiến chúng tỏa mùi thơm ngát. Còn thực phẩm thì có mùi thơm lan tỏa đến vô lượng thế giới khắp mười phương. Ngay lúc bấy giờ Phật và chư Bồ-tát ở đó vừa cùng ngồi lại để thọ thực được dâng cúng bởi những người con của chư thiên thảy đều có tên là Hương Nghiêm,⁵ đều đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Hết thảy hội chúng đều trông thấy cảnh này.

Duy-ma-cật nói với hội chúng: “Trong chư tôn giả, ai có thể đến đó để xin phẩm thực của đức Thế tôn?”

Nhưng do oai thần của Văn-thù-sư-lợi nên hết thảy chư Bồ-tát đều im lặng. Thấy vậy, Duy-ma-cật

———

⁴Lth., Ckh., Hương Tích 香積. Htr.: Tối Thượng Hương Đài 最 上 香 臺 . VKN: Gandhottamakūṭa (tầng cao tối

thượng hương thơm).

⁵Lth., Htr., Hương Nghiêm 香嚴. Ckh., Hương Tịnh 香淨. Khuy Cơ lưu ý, trong bản Htr., chỉ một vị trời tên này; trong khi bản Lth. có nhiều vị trời cùng tên. VKN cũng nói đây là nhiều vị cùng tên: Gandhavyūhāḥārā nāma devaputrā.

nói: “Nhân giả, đại chúng này há không thấy hỗ thẹn sao?”⁶

Văn-thù-sư-lợi đáp lại: “Phật có dạy, không nên khinh thường người chưa từng học”.

Khi ấy, Duy-ma-cật vẫn không rời chỗ ngồi, ở ngay trước đại chúng, dùng thần lực tạo ra một vị hóa Bồ-tát có thân tướng sáng ngời, oai nghiêm thù thắng bao trùm cả chúng hội, rồi nói với vị này:

“Ông hãy đi lên phương trên, vượt qua bốn mươi hai Hằng hà sa cõi Phật, có quốc độ tên gọi là Chúng Hương, có Phật hiệu Hương Tích, cùng với các Bồ-tát vừa mới ngồi lại để thọ thực. Ông hãy đến chỗ đó, mang lời tôi mà thưa rằng, ‘Duy-ma cật cúi đầu kính lễ dưới chân Thế Tôn, vô vàn tôn kính, và thăm hỏi sức khỏe Thế Tôn, ít bệnh, ít não, khí lực an ổn chăng? Nguyện xin chút thức ăn dư của Thế Tôn, mang về thế giới Ta-bà⁷để làm Phật sự; để cho những ai hâm mộ Pháp nhỏ⁸được

———

⁶Vấn đáp tế nhị, nên văn bất đồng giữa các bản. Htr.: Duy ma-cật nói với Văn-thù, “Sao ngài không gia hộ đại chúng này, khiến cho phải như vậy?” (để cho đại chúng phải im lặng). VKN: na tvaṃ maṃjuśrīḥ paryatrapase īdṝśyā parṣadā, “Văn-thù, ngài không cảm thấy hỗ thẹn với một đại chúng như vậy sao?”

⁷ Ta-bà thế giới 娑婆世界 . Ckh., Nhẫn giới 忍 界 .Htr.: Kham nhẫn thế giới 堪忍世界. Skt. Saha-loka-dhātu.

⁸Lạc tiểu pháp giả 樂小法者; CDM: “Biệt bản nói, lạc

mở rộng sang đường lớn, và cũng để cho cho danh hiệu Như Lai được lan truyền khắp nơi.”

Sau đó hết thảy hội chúng đều nhìn thấy vị hóa Bồ-tát ngay trước đại chúng bay lên phương trên, đến cõi Chúng hương, quỳ lạy dưới chân Phật ở đó, và lại nghe tiếng của hóa Bồ-tát ấy nói, “Duy ma-cật cúi đầu kính lễ dưới chân Thế Tôn, vô vàn tôn kính, và thăm hỏi sức khỏe Thế Tôn, ít bệnh, ít não, khí lực an ổn chăng? Nguyện xin chút thức ăn dư của Thế Tôn, mang về thế giới Ta-bà để làm Phật sự; để cho những ai hâm mộ Pháp nhỏ được mở rộng sang Đường lớn, và cũng để cho danh hiệu Như lai được lan truyền khắp nơi”.

Chư Bồ-tát ở cõi đó trông thấy vị hóa Bồ-tát này, tán thán là chưa từng có, tự hỏi không biết vị Thượng nhân này từ đâu đến? Thế giới Ta-bà ở chỗ nào? Thế nào gọi là những người hâm mộ pháp nhỏ? Các ngài liền hỏi Phật. Phật nói:

“Có một thế giới tên là Ta-bà, nằm ở phương dưới cách đây vô số quốc độ bằng số cát của bốn mươi hai sông Hằng. Ở đó có đức Phật hiệu Thích-ca Mâu-ni hiện đang ở giữa cõi đời xấu xa đầy năm

———

thiểu chi nhân 樂少之人, người thích ít.” La-thập nói: “Ý thích không vượt ra xa đều nói là nhỏ, chứ không chỉ riêng Tiểu thừa mà nói.” VKN: hīnādhimuktānāṃ sattvānām, đối với những chúng sinh có khuynh hướng hạ liệt.

điều uế trược⁹ mà phô diễn đạo giáo cho chúng sinh ưa thích pháp nhỏ. Ở đó còn có vị Bồ-tát tên là Duy-ma-cật đã an trụ giải thoát Bất khả tư nghì đang giảng pháp cho chư vị Bồ-tát. Cho nên ông ấy đã tạo ra một vị hóa sứ giả để tán dương danh xưng và quốc độ này của Ta khiến các Bồ-tát kia thêm phần công đức”.

Chư Bồ-tát lại hỏi:

“Vị đó là ai mà có thể biến hóa như vậy, có đức lực, vô úy và thần túc lớn đến vậy?”

Đức Thế tôn đáp:

“Lớn lao thay! Ông ấy thường gởi các hóa sứ giả đến khắp mười phương quốc độ để thi hành Phật sự vì lợi ích của chúng sinh”. Nói xong, đức Hương Tích Như lai lấy một cái bát làm bằng các loại hương chứa đầy cơm thơm rồi trao cho vị hóa Bồ-tát. Khi ấy, chín triệu Bồ-tát ở đó đều lên tiếng nói:

“Chúng con muốn đến thế giới Ta-bà để đảnh lễ Phật Thích-ca, thăm Duy-ma-cật cùng chư vị Bồ- tát ở đó”.

———

9 Ngũ trược ác thế 五 濁 惡 世 . VKN: pañcakaṣaye buddhakṣetre (trong quốc độ Phật mà ở đó có năm điều suy thoái): āyuskaṣāyaḥ (mạng trược), dṛṣṭikaṣāyaḥ (kiến trược), kleśakaṣāyaḥ (phiền não trược), sattvakaṣāyaḥ (chúng sinh trược), kalpakaṣāyaḥ (kiếp trược).

Phật Hương Tích dạy:
“Có thể đi. Nhưng hãy thu lại mùi hương nơi thân của các ông để chúng sinh ở đó không sinh mê hoặc tham đắm. Các ông cũng nên thay đổi hình tướng mình, chớ để cho những người cầu đạo Bồ- tát ở quốc độ đó xấu hổ, tự ty. Các ông cũng chớ có ý nghĩ khinh thường họ mà có ý tưởng đối ngại.¹⁰Vì sao? Vì mười phương quốc độ đều như hư không. Vả lại, hết thảy chư Phật vì muốn giáo hóa người hâm mộ pháp nhỏ nên chưa hoàn toàn hiển bày quốc độ thanh tịnh đó thôi”.
Lúc ấy, vị hóa Bồ-tát nhận bát cơm thơm rồi cùng chín triệu Bồ-tát kia, nương theo thần lực của Phật và của Duy-ma-cật, biến mất khỏi cõi thế giới ấy, trong phút chốc đều về đến nhà Duy-ma-cật.
Duy-ma-cật dùng thần lực biến hóa nên chín triệu tòa sư tử, trang nghiêm như đã nói trước. Các Bồ- tát đều ngồi lên đó.
Bấy giờ hóa Bồ-tát trao cho Duy-ma-cật bát cơm thơm mà mùi hương lan tỏa khắp thành Tỳ-da-ly, rồi lan khắp thế giới ba nghìn đại thiên.
Các Bà-la-môn, cư sỹ trong thành Tỳ-da-ly ngửi được mùi hương ấy đều thấy thân ý thơ thới, đồng ca ngợi sự hiếm có này. Lúc ấy, vị đứng đầu các

———

¹⁰Skt., pratisaṃjñā, ấn tượng đối nghịch.

trưởng giả tên là Nguyệt Cái¹¹liền dẫn tám mươi bốn ngàn người đến nhà Duy-ma-cật. Thấy có rất nhiều Bồ-tát ngự trên các tòa sư tử trang nghiêm, họ mừng rỡ, cung kính đảnh lễ chư Bồ-tát và các vị đại đệ tử của Phật, rồi đứng sang một bên. Chúng quỷ thần và chư thiên khắp các cõi trời thuộc Dục giới và Sắc giới¹² ngửi được mùi hương cũng tìm đến.
Lúc ấy, Duy-ma-cật mới nói với Xá-lợi-phất và các vị Thanh-văn:
“Các Nhân giả, nay mời các vị dùng món cơm có hương vị cam lộ. Cơm này được xông ướp bằng hương Đại bi của Như lai. Đừng ăn cơm bằng ý hữu hạn,¹³ vì như vậy sẽ khó thể tiêu hóa được”.

———

¹¹Trưởng giả chủ Nguyệt Cái 長者主月 蓋. La-thập: “Nước này không có Vua. Chỉ có 500 cư sỹ cùng trị nước.” Theo tài liệu Pali, bộ tộc Licchavī, mà thủ phủ là Vesāli (Tỳ-da ly), tổ chức chính quyền của họ theo chế độ Cộng hòa thị tộc. Các thủ lĩnh của họ đều được gọi là rājā (vương). Htr.: Ly-chiêm-tỳ vương Nguyệt Cái 離 呫 毘 王 月 蓋 . VKN: śomacchatraś ca nāma licchavīnām adhipatiḥ, quân trưởng của những người Licchavi tên là Śomacchatra.

¹²Khuy Cơ: “Sắc giới không có tỉ thức. Nhưng Thánh căn hỗ dụng, nên có thể ngửi được mùi hương. Đây tất nhiên do định lực mà ngửi được.”

¹³ Hạn ý 限意. Htr.: hạ liệt tâm hành 下劣心行, tâm tư thấp kém. Khuy Cơ: “Chớ có ăn cơm này với tâm hạ liệt, cục bộ, tự lợi của sinh tử.” VKN: mā ca pradeśacaryāyāṃ cittam upanibandhata, chớ hạn cuộc tâm trong phạm vi phương

Có một vị Thanh văn nghĩ rằng, “Cơm này ít; mà đại chúng thì đông. Mỗi người đều ăn, làm sao đủ?” Vị hóa Bồ-tát liền nói:
“Đừng lấy đức nhỏ và trí nhỏ của Thanh văn đo lường phước huệ vô lượng của Như lai. Nước của bốn đại dương còn có thể cạn, chứ cơm này vô tận. Nếu mọi người¹⁴đều vo cơm thành viên lớn như núi Tu-di, ăn cho đến một kiếp ¹⁵ vẫn chưa hết cơm. Tại sao? Vì đó là thức ăn còn dư của người đã thành tựu công đức của vô tận giới, định, huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến; do vậy, không bao giờ cùng tận”.
Bấy giờ, bát cơm này khiến cho cả đại chúng đều no đủ mà vẫn không vơi. Các Bồ-tát, Thanh-văn, trời và người, những ai dùng cơm này đều cảm thấy an lạc như chư Bồ-tát ở quốc độ Nhất thiết lạc trang nghiêm. ¹⁶ Từ chân lông họ tỏa ra mùi thơm

———

vực.

¹⁴Htr.: “Nếu hết thảy hữu tình trong vô lượng đại thiên thế giới.”

¹⁵Htr.: “Một kiếp hoặc một trăm kiếp.”

¹⁶ Nhất thiết lạc trang nghiêm quốc 一切樂莊嚴國. Ckh., Nhất thiết an dưỡng quốc 一切安養國. Htr., Nhất thiết an lạc trang nghiêm thế giới 一切安樂莊嚴世界. VCS (tr.1096a27): “Đây không chỉ riêng thế giới Cực lạc ở Tây phương, mà chỉ tất cả thế giới an lạc trong mười phương.” Khuy Cơ hiểu từ “nhất thiết” như là quán từ toàn xưng.

vi diệu như mùi thơm các loài cây trên cõi Chúng hương.

Bấy giờ Duy-ma-cật hỏi các Bồ-tát từ Chúng hương đến:

“Hương Tích Như lai giảng dạy bằng pháp gì?”

Họ đáp: “Như lai ở quốc độ chúng tôi không dùng ngôn tự để giảng thuyết mà chỉ dùng các hương thơm khiến cho trời và người có thể thâm nhập luật hành. ¹⁷Mỗi mỗi Bồ-tát ngồi dưới những cội cây hương, cảm nhận mùi hương vi diệu của cây mà chứng tam-muội Nhất thiết đức tạng. ¹⁸Ai chứng được tam-muội này tất đầy đủ các công đức mà Bồ-tát có.”

Đoạn các Bồ-tát lại hỏi Duy-ma-cật:

“Đức Thế tôn Thích-ca-mâu-ni Phật giảng pháp như thế nào?”

———

VKN: Sarvasukhapratimaṇḍita (được trang nghiêm bằng tất mọi sự an lạc).

¹⁷Đắc nhập luật hành 得入律行. Htr.: giai tất điều phục, thẩy đều được chế ngự 皆悉調伏. VKN: vinayaṃ gacchati, hành theo Luật.

¹⁸Nhất thiết đức tạng tam muội 一切德藏三昧. Htr.: Nhất thiết đức trang nghiêm định. Ckh.: Nhất thiết hương đức định 一切香德定. Htr.: Nhất thiết công đức trang nghiêm định 一切 德莊嚴 定 . VKN: Sarvabodhisattvaguṇākaraṃ nāma samādhi, môn định có tên là Tất cả Kho tàng của tất cả phẩm tính của Bồ-tát.

Duy-ma-cật đáp:

“Chúng sinh trên cõi này cang cường, khó chuyển hóa, nên Phật thuyết bằng ngôn ngữ cứng rắn để điều phục họ. Ngài nói rằng, ‘Đây là địa ngục. Đây là súc sinh. Đây là ngạ quỷ. Đây là các nạn xứ.¹⁹ Đây là những nơi tái sinh cho kẻ ngu muội. Đây là tà hành của thân; đây là quả báo cho tà hành của thân. Đây là tà hành của miệng; đây là quả báo cho tà hành của miệng. Đây là tà hành của ý; đây là quả báo cho tà hành của ý. Đây là sát sinh; đây là quả báo của sát sinh. Đây là sự lấy của không được cho; đây là quả báo của sự lấy của không được cho. Đây là tà dâm; đây là quả báo của tà dâm. Đây là vọng ngữ; đây là quả báo của vọng ngữ. Đây là nói hai lưỡi; đây là quả báo của sự nói hai lưỡi. Đây là ác khẩu; đây là quả báo của ác khẩu. Đây là sự nói lời vô nghĩa; đây là quả báo của sự nói lời vô nghĩa. Đây là tham lam; đây là quả báo của sự tham lam. Đây là thù hận; đây là quả báo của sự thù hận. Đây là tà kiến; đây là quả báo của tà kiến. Đây là sự keo kiệt; đây là quả báo của sự keo kiệt. Đây là sự hủy giới; đây là quả báo của sự hủy giới. Đây là sự sân hận; đây là quả báo của sự sân hận. Đây là sự lười biếng; đây là quả báo của

———

¹⁹Nạn xứ 難處. Htr.: Vô hà sinh 無暇生. Đây chỉ tám trường hợp không sinh gặp thời có Phật, không thể tu tập phạm hạnh. VKN: ākṣaṇā

sự lười biếng. Đây là loạn ý; đây là quả báo của sự loạn ý. Đây là sự ngu si; đây là quả báo của sự ngu si. Đây là kết giới; đây là quả báo của kết giới. Đây là trì giới;²⁰ đây là phạm giới²¹. Đây là điều không nên làm²². Đây là sự chướng ngại; đây là sự không chướng ngại. Đây là đắc tội; đây là không đắc tội; đây là dứt tội. Đây là tịnh; đây là cấu uế. Đây là hữu lậu; đây là vô lậu. Đây là tà đạo; đây là chính đạo. Đây là hữu vi; đây là vô vi. Đây là thế gian; đây là Niết-bàn. Vì tâm tính người khó chuyển hóa giống như vượn khỉ nên phải bằng nhiều phương cách giáo hóa để điều phục họ. Cũng như voi ngựa nếu không đánh đau thì không chế ngự được; những người mê muội trong thế gian này chỉ có thể thâm nhập luật bằng tất cả những lời gay gắt”. Nghe xong, các Bồ-tát đều khen:

“Thật chưa từng nghe. Đức Thế tôn Thích-ca Mâu ni Phật đã ẩn đi vô lượng khả năng tự tại, hóa độ chúng sinh bằng pháp mà người nghèo ưa thích. Các Bồ-tát ở đây cũng nhẫn nại những khó nhọc, bằng vô lượng đại bi mà sinh nơi cõi Phật này”.

———

²⁰Htr.: trì biệt giải thoát.

²¹ Htr.: phạm biệt giải thoát.

²²Có nhảy sót trong bản La-thập; Htr.: “Đây là du-già; đây là phi du-già; đây là sự vĩnh viễn đoạn trừ; đây là phi vĩnh viễn đoạn trừ.”

Duy-ma-cật nói: “Thật đúng như vậy. Chư Bồ-tát ở cõi này có tâm đại bi kiên cố đối với chúng sinh. Việc làm lợi ích hết thảy chúng sinh của họ trong một đời hơn cả những vị ở cõi kia²³đã làm trong hàng trăm ngàn kiếp. Vì sao vậy? Thế giới Ta-bà này có mười sự pháp thiện²⁴ mà các cõi Tịnh độ khác không có. Mười thiện pháp đó là gì? Đó là: 1. Lấy huệ thí đối trị bần cùng. 2. Lấy trì giới đối trị phạm giới. 3. Lấy nhẫn nhục đối trị sân nhuế. 4. Lấy tinh tấn đối trị giải đãi. 5. Lấy thiền định khắc phục loạn ý. 6. Lấy trí huệ dẹp tan vô minh. 7. Nói pháp trừ nạn để vượt qua tám nạn. 8. Dạy pháp Đại thừa cho người còn chấp pháp Tiểu thừa. 9. Lấy các thiện căn giúp người vô đức. 10. Thường dùng bốn nhiếp pháp để thành tựu chúng sinh. Đó chính là mười thiện pháp”.

Chư Bồ-tát lại hỏi:

“Bồ-tát thành tựu bao nhiêu pháp để ở trong thế giới này tu hành mà không ung nhọt, ²⁵ tái sinh tịnh độ?”

Duy-ma-cật đáp:

“Bồ-tát thành tựu tám pháp để ở

———

²³Htr., “hơn các Bồ-tát đã hành qua trăm nghìn đại kiếp trong thế giới Nhất thiết Diệu hương.”

²⁴Thập sự thiện pháp 十事善法. VKN: daśa kuśaloccayā dharmā, mười pháp tích lũy các điều thiện.

²⁵ VKN: akṣato ‘nupahataḥ, không bị thương tích, không bị tổn hại.

trong thế giới này tu hành mà không ung nhọt, tái sinh tịnh độ. Đó là: 1. Làm lợi ích chúng sinh không cầu báo đáp. 2. Chịu thay chúng sinh hết thảy khổ não, và hồi hướng công đức đã làm cho chúng sinh. 3. Tâm bình đẳng với chúng sinh, khiêm hạ, vô ngại. ²⁶ 4. Tôn kính chư Bồ-tát như đối với chư Phật. ²⁷ 5. Khi nghe kinh chưa từng nghe cũng không khởi nghi hoặc. 6. Không đối nghịch với pháp của hàng Thanh văn. ²⁸ 7. Không ganh tị vì người được cúng dường, không tự cao lợi đắc của mình, trái lại ở đó tự chế ngự tâm mình. 8. Thường tự xét lỗi mình, ²⁹không tranh tụng sở đoản của người, nhất tâm cầu thành tựu mọi công đức. Đó chính là tám pháp.
Sau khi Duy-ma-cật và Văn-thù-sư-lợi thuyết các pháp như vậy, hàng trăm ngàn chư thiên đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng, và mười ngàn vị Bồ- tát đắc vô sinh pháp nhẫn.

———

²⁶ VKN: apratighata, không đối nghịch, không phương hại.

²⁷Htr.: “Tự chế ngự tâm kiêu mạn, kính trọng chúng sinh như kính trọng Phật.”

²⁸VKN: śravaṇād apratikṣepaḥ, không bài bác sự nghe. Trong bản Lth., śravaka (Thanh văn) thay vì śravaṇa (sự nghe).

²⁹Htr.: Điều 7: Bồ-tát chế ngự tự tâm, thường xét lỗi mình, không chê bai vi phạm của người. Điều 8: Bồ-tát luôn luôn không buông lung ở trong pháp thiện; thường vui thú tầm cầu tinh tấn tu hành pháp bồ đề phần.