Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

Chương Ba: Chúng Đệ Tử

CHƯƠNG BA

CHÚNG ĐỆ TỬ¹

1. Lúc bấy giờ, Duy-ma-cật trong lòng suy nghĩ, “Nay ta nằm bệnh; há đức Thế Tôn đại từ không rủ lòng thương tưởng?”

Phật biết ý tưởng đó, nói với Xá-lợi-phất:²

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

Xá-lợi-phất đáp:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Con nhớ lại, có lần, con đang ngồi tĩnh niệm ³ dưới tàn cây trong rừng,⁴ Duy-ma-cật đến đó, và bảo con rằng,⁵ ‘Kính thưa⁶

———

¹ Ckh. = Lth. Htr.: Thanh văn phẩm 聲 聞 品. VKN: Śrāvakabodhisattvavisarjanapraśno nāma tṛtīyaḥ parivartaḥ, phẩm III, Thanh văn và Bồ-tát thăm bệnh, gồm 2 phẩm III và IV của các bản Hán.

²Śāriputra

³Yến tọa 宴坐, Skt. pratisaṃlīna (Pali: paṭisallāna). độc cư tĩnh tọa, ẩn dật tư duy, thiền tứ. VCS nói “yến tọa” ở đây chỉ “diệt tận định.”

⁴Htr., “trong Đại lâm大林.” Khu rừng Mahāvana ở gần Tì-da-ly (Vaiśalya /Vesāli), chạy dài đến Himālaya.

⁵Htr.: “Sau khi cúi đầu lễ dưới chân con, rồi nói rằng…” Chỗ này, Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1041b9) chỉ trích La-thập vì nể nang Dao chúa, nên tránh chi tiết Duy-ma-cật cúi lạy

ngài Xá-lợi-phất, bất tất7 ngồi như vậy mới là ngồi tĩnh niệm. Không hiện thân và ý⁸ở trong ba cõi, ấy mới là tĩnh tọa.⁹ Hiện các oai nghi¹⁰ mà vẫn không xuất khỏi diệt tận định, ấy mới là tĩnh tọa. Hiện thân làm các việc phàm phu¹¹ mà không xả Đạo pháp, ¹²ấy mới là tĩnh tọa. Tâm không trụ trong, không trụ ngoài, ấy mới là tĩnh tọa. Không bị dao động trong các kiến chấp mà tu hành ba mươi bảy phẩm, ấy mới là tĩnh tọa. Không đoạn trừ phiền

———

sát chân ngài Xá-lợi-phất, lược bỏ chi tiết này trong nguyên bản tiếng Phạn. Nhưng VKN không có chi tiết này như Htr.

⁶ Hán: duy 唯, kính thưa; VCS: (T38n1782, tr. 1041b14) nhấn mạnh đặc biệt từ này để nói đến thái độ tôn kính của Duy-ma-cật đối với ngài Xá-lợi-phất. VKN: bhadanta śāriputra, thưa Đại đức Xá-lợi-phất.

⁷VCS: bất tất, chỉ ý vừa tán thành, vừa bác bỏ.

⁸ Lth.: thân và ý. Htr.: thân và tâm.

⁹ CDM, La-thập nói, “Thân Tử bấy giờ tuy nhập Diệt tận định khiến cho tâm ẩn, nhưng thân vẫn còn hiện, nên bị chỉ trích.”

¹⁰ Oai nghi, chỉ bốn cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi (Skt. īryā-patha). CDM và VCS đều giải là “phương tiện diệu dụng.”

¹¹ Lth.: phàm phu sự 凡夫事. Htr.: dị sinh chư pháp 異生諸 法 (Skt. pṛthagjanadharmā)

¹² Htr.: “Hiện hành các pháp của hết thảy dị sinh (phàm phu) mà không xả tướng của những gì đã chứng.” VKN: prāptilakṣaṇañca na vijahāsi pṛthagjanalakṣaṇeṣu ca saṃdṛśyase, không xả tướng sở đắc mà hiện thân trong các tướng phàm phu.

não mà nhập Niết-bàn,¹³ ấy mới là tĩnh tọa. Ngồi được như vậy, thì mới được Phật ấn khả.’

“Bấy giờ, bạch Thế tôn, khi nghe ông nói những lời này, con ngồi im lặng, không trả lời được. Cho nên con không đủ khả năng để đi thăm bệnh”.

2. Phật nói với Đại Mục-kiền-liên: ¹⁴

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”.

Mục-kiền-liên bạch Phật:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông¹⁵ ấy. Vì sao vậy? Con nhớ lại, có lần, khi con đang giảng pháp cho hàng tục gia đệ tử trên đường phố thành Tỳ-da-ly, Duy-ma-cật đến bảo con rằng, ‘Kính thưa ngài Đại Mục-liên, giảng pháp cho cư sỹ bạch y không phải như Nhân giả đang thuyết. Thưa ngài, khi thuyết pháp, hãy như pháp mà thuyết. Pháp không chúng sinh, vì xa lìa cáu bẩn của chúng sinh.¹⁶Pháp không thọ mạng, ¹⁷

———

¹³Htr.: “Không xả sinh tử mà không còn phiền não. Tuy chứng Niết-bàn mà vô sở trụ.” VKN: saṃsārīvacarāṃśca kleśān na prajahāsi nirvāṇasamavaśaraṇaśca bhavasi, đi trong sinh tử, không đoạn phiền não, mà y chỉ trong Niết-bàn.

¹⁴Mahāmaudgalyāna.

¹⁵ Các bản Hán giống nhau. VKN: tasya satpuruṣasya, “con người siêu việt ấy.” Trừ Xá-lợi-phất, tất cả Thanh văn và Bồ-tát đều gọi ông như vậy.

¹⁶Lth.: chúng sinh cấu 眾生垢, Thập nói: “Tức là hai mươi

vì xa lìa sinh tử. Pháp không có con người, ¹⁸ vì tiền tế và hậu tế đều cắt đứt. Pháp thường tịch nhiên, vì diệt các tướng. Pháp lìa ngoài tướng, vì không sở duyên. ¹⁹ Pháp không ngôn thuyết, vì lìa giác quán. ²⁰ Pháp không hình tướng, vì như hư

———

thân kiến (Skt. satkāyadṛṣṭi: tát-ca-da tà kiến = hữu thân kiến). Htr.: ngã cấu 我垢. VCS: cáu bẩn do ngã chấp hay của ngã chấp. VKN: sattvarajas.

¹⁷Lth.: thọ mạng 壽命; Htr.: mạng giả 命者; Skt. jīva, một khái niệm khác về ātman (ngã chấp, tự ngã hay linh hồn) trong một số học thuyết; tự ngã như là chủ thể của thọ mạng hay sinh tồn.

¹⁸Lth.: nhân 人. Htr.: bổ-đặc-già-la 補特伽羅; Skt. pudgala (nhân cách, nhân vị, cá thể ngã), một khái niệm về ātman của một số học thuyết; Hán dịch là số thủ thú 數取趣, chỉ chủ thể của luân hồi, tự ngã như là chủ thể trong luân chuyển tái sinh. Từ trên, bản của Huyền Trang đề cập bốn hình thái của ngã chấp (ātmagraha) hay khái niệm về tự ngã (ātmadṛṣṭi): ngã (ātman), hữu tình (= chúng sinh, Skt. sattva), sinh mạng (jīva) và nhân vị hay nhân cách (pudgala). Bản La-thập chỉ kể có ba: chúng sinh, thọ mạng

và con người. VKN, như Lth.

¹⁹Htr.: “Pháp lìa tham trước (chấp), vì không sở duyên. Sở duyên 所緣, Skt. ālambana, cái mà chủ thể (thức) bám vào để sinh khởi và hoạt động. VKN: vigataḥ, (pháp vốn) ly tham.

²⁰Giác quán 覺觀, Triệu nói: “Nhị Thiền trở lên không còn giác và quán, nên nói là sự im lặng của Hiền Thánh.” Theo đó, giác quán là hai thiền chi đầu của sơ thiền; cũng là hai trong bốn tâm sở bất định của Duy thức. Htr.: “Pháp không

n><không. ²¹ Pháp không hý luận vì rốt ráo không. ²²Pháp không ngã sở, vì lìa ngã sở. Pháp không phân biệt, vì lìa các thức.²³Pháp không so sánh, ²⁴ vì không tương đãi. ²⁵Pháp không thuộc nhân vì không ở trong duyên. Pháp đồng pháp tính, vì nhập vào các pháp. Pháp đi theo Như²⁶ vì không có gì để đi theo. Pháp trụ thực tế, vì không động các biên. ²⁷Pháp không động dao, vì không y sáu trần. Pháp không đến đi vì thường không trụ. Pháp thuận với Không, tùy theo vô tướng và ứng với vô

———

văn tự, vì ngôn ngữ bị cắt đứt; pháp không thí thuyết (diễn thuyết) vì viễn ly hết thảy tư duy sóng cuộn (ba lãng tư).” VKN: anakṣaraḥ sarvavākyacchedaḥ anudāhāraḥ sarvormivigataḥ, (pháp) không văn tự, đoạn tuyệt ngôn ngữ, không biện thuyết, vì đã vượt qua mọi sóng biển.

²¹ Hình, đây chỉ hình sắc (saṃsthāna). Tướng (liṅga), đây chỉ hình dạng hay dấu hiệu. Htr.: “Pháp không hiển sắc, không tướng dạng, không hình sắc, vì xa lìa hết thảy hành động sự.” VKN: avarṇaliṅgasaṃsthānaḥ.

²²Htr.: “Pháp phổ biến khắp cả vì như hư không.” VKN: sarvatrānugataḥ ākāśasamadṛśaḥ.

²³ Htr.: “Pháp không liễu biệt vì lìa tâm, ý, thức.” VKN: avijñaptiś cittamanovijñānavigataḥ.

²⁴ Vô hữu tỷ 無有比. VKN: asadṛśaḥ, không loại tợ.

²⁵ Tương đãi 相待 : đối đãi hay đối nghịch nhau. VKN: niṣpratipakṣatvāt, vì không đối nghịch (đối trị phần).

²⁶ VKN: tathānugata, đi theo Như, tùy thuận theo Như.

²⁷ Htr.: tất cánh bất động 畢 竟 不 動 .VKN.: atyantācaliyatvāt. vì tuyệt đối không dao động.

tác. ²⁸Pháp lìa đẹp xấu. Pháp không tăng giảm. Pháp không sinh diệt. ²⁹Pháp không chỗ về. Pháp vượt qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và tâm. ³⁰ Pháp không cao thấp; thường trụ, bất động. Pháp lìa hết thảy quán hạnh.³¹

“Kính thưa ngài Mục-liên, tướng của pháp như vậy, làm sao diễn giảng? Thưa ngài, người thuyết pháp thì không diễn thuyết, không khai thị. Người nghe thì không nghe, không sở đắc. ³² Như con

———

²⁸ Ba giải thoát môn: Không, vô tướng, vô tác (=vô nguyện). Htr.: “Pháp thuận Không, tùy Vô tướng, ứng Vô nguyện, vì xa lìa hết thảy tư duy tăng giảm.” VKN: śūnyatāsamāhitaḥ, ānimitta-prabhāvitaḥ apraṇihitalakṣanaḥ ūhāpohavigataḥ, “(pháp) tương hệ bởi tính Không, hiển thị bởi Vô tướng, có tướng là Vô nguyện, vì lìa tăng giảm.”

²⁹ Htr.: “Pháp không thủ xả, vì lìa sinh diệt.” VKN: anutkṣepo prakṣepaḥ utpādabhaṃgavigataḥ.

³⁰ Htr.: “Pháp không chấp tàng, vì lìa hết thảy con đường của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.” VKN: anālayaś cakṣuḥśrotraghāṇajihvā-kāyamanaḥpathasamatikrāntaḥ.

³¹ Htr.: “Pháp lìa hết thảy sở hành của phân biệt, vì hết thảy hý luận đều bị rốt ráo đoạn trừ.” VKN: prāptaḥ sarvapracāravigataḥ, (pháp) sở đắc, lìa tất cả sở hành.

³²Htr.: “Sự thuyết pháp là, tất cả đều là sự thêm bớt. Người nghe pháp tất cả cũng đều là sự thêm bớt. Nơi nào không có sự thêm bớt, nơi đó không có gì được thuyết, không có gì được nghe, không có gì được nhận thức.” VKN: dharmadeśaneti bhadanta mahā-maudgalyāyana samā-ropapadam etat. ye’pi sṛṇvanti te’pi samāro-peṇaiva, śṛṇvanti yatra bhadanta maudgalyāyana asamāropapadam

người huyễn³³ giảng pháp cho người huyễn nghe. Ngài nên xác lập tâm ý này mà giảng Pháp; cần phải hiểu rõ căn tính nhạy bén hay chậm lụt của chúng sinh; tri kiến thiện xảo không có gì ngăn ngại; bằng tâm đại bi mà tán dương Đại thừa; vì nhớ nghĩ báo đáp ân đức của Phật, không để Tam bảo đoạn tuyệt; vì như vậy mà thuyết pháp.’ “Nghe Duy-ma-cật nói pháp này xong, tám trăm cư sỹ đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Bạch Thế Tôn, con không có biện tài như vậy, nên không đủ khả năng đi thăm bệnh”.

3. Phật nói với Ma-ha Ca-diếp: ³⁴ “Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”. Ma-ha Ca-diếp bạch Phật: “Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Nhớ lại, có lần con đang khất thực nơi xóm nghèo, Duy-ma-cật đến nói: ‘Kính thưa ngài Ma-ha Ca-diếp, có tâm từ bi mà không rộng khắp, nên ngài bỏ nhà hào phú mà xin nhà bần hàn. “Thưa ngài Ca-diếp, an trụ nơi pháp bình đẳng thì nên hành khất thực theo thứ lớp. ³⁵Vì sự không

———

na tatra deśyate na śrūyate na vijñāyate.

³³ Huyễn sĩ 幻士; Skt. māyapuruṣa.

³⁴ Mahākāśyapa.

³⁵VKN: dharmasamatāpratiṣṭhitena te bhavitavyaṃ;

ăn,³⁶ cho nên cần phải hành khất thực. Vì để làm rã sự kết hợp³⁷mà cầm lấy nắm thức ăn.³⁸ Vì không thọ nhận³⁹mà nhận lấy thực phẩm của người kia.⁴⁰Bằng ấn tượng về xóm hoang⁴¹mà đi vào xóm.⁴² Nhìn sắc mà cũng đồng như mù. Nghe âm thanh cũng đồng như tiếng vọng. Ngửi mùi thơm cũng đồng như gió thoảng. Nếm vị thức ăn, mà không

———

sarvadā sarva-sattvasamanvāhāreṇa piṇḍapātaḥ paryeṣṭavyaḥ, “Ngài nên an trụ trong tính bình đẳng của pháp, hằng vì thương tưởng tất cả chúng sinh mà hành khất thực.”

³⁶Bất thực 不 食 ; Triệu nói: đây chỉ Niết-bàn. VKN: anāhāreṇa cāhāraḥ paryeṣṭavyaḥ, vì cái không phải thức ăn mà cầu xin thức ăn.

³⁷Lth.: hoại hòa hiệp tướng 壞和合相.

³⁸Xem cht. 40.

³⁹Bất thọ 不受;Triệu nói: “Bất thọ, tức là pháp Niết-bàn.”

⁴⁰ Htr.: “Vì để phá bỏ sự chấp trước thức ăn của kẻ kia mà hành khất thực.” VKN: parapiṇḍagrāhāpanayāya ca te piṇḍāya carita-vyaṃ. Xem thêm cht. 42 dưới.

⁴¹ Lth.: không tụ tưởng 空聚想. Htr.: không tụ tướng 空聚 相。

⁴²VKN, thêm: naranarīparipākāya ca te nagaraṃ praveṣṭavyaṃ buddhakulakulīnena ca te kulāny upa samkramitavayāni; aprati-grahaṇatayā ca piṇḍapātaḥ pratigrāhyaḥ, “Vì để thành thục kẻ nam người nữ mà ngài đi vào thị trấn, ngài hãy đi đến các gia đình với ý tưởng đến gia tộc cao quý của Phật. Vì sự không thọ nhận mà thọ nhận của bố thí. ” Htr. & Ckh. đồng; Lth. khuyết. Xem cht. 40 trên.

phân biệt. Tiếp thọ các xúc như trí chứng. 43 Biết các pháp đều là tướng như huyễn; không có tự tính, chẳng có tha tính; từ xưa tự nó vốn không bốc cháy thì nay không lặng tắt. ⁴⁴

“Ca-diếp nếu có thể không bỏ tám tà mà nhập tám pháp giải thoát; ⁴⁵bằng tà tướng mà nhập Chính pháp;⁴⁶ bằng một miếng ăn⁴⁷ mà bố thí tất cả; cúng dường chư Phật và Hiền Thánh Tăng. Được vậy mới nên ăn. Ăn như vậy không phải có phiền não⁴⁸

———

⁴³ Trí chứng 智證, La-thập: “Bằng trí mà xúc thật tướng.” Đạo Sinh nói: “Trong tiếng Phạn, xúc và trí chứng đối nghĩa nhau.” VKN: jñānāsparśanatayā ca sparśāḥ spraṣṭavyā, vì tính vô xúc của trí mà tiếp thọ xúc chạm.

⁴⁴ Lth.: bản bất nhiên 本不然. CDM, Triệu nói: “Như lửa, không cháy thì không tắt.” Htr.: vô xí nhiên, vô tịch diệt 無 熾 燃 無 寂 滅 . VKN: yo(‘)svabhāvo(’)parabhāva śuddh(ā)nujjvalitaṃ yad anujjva-litaṃ tan na śāmyati; “cái gì (không) tự tính, (không) tha tính, (cái ấy) thanh tịnh không bốc cháy. Cái gì không bốc cháy, cái ấy không bị dập tắt. Xem cht. 89 dưới.

⁴⁵ Tám tà, tức tám tà đạo, đối nghịch với tám chính đạo. VKN: (a)ṣṭau ca mithyātvāni samakrāmed aṣṭau ca vimokṣān samāpa-dyeta, “Nếu có thể siêu việt tám tà mà thành tựu tám giải thoát.”

⁴⁶Htr.: “Bằng bình đẳng của tà mà nhập bình đẳng của chính.” VKN: mithyāsamatayā ca samyaktvasamatām avatared.

⁴⁷ Lth.: nhất thực 一食. Htr.: nhất sủy thực 一揣食 (một nắm thức ăn).

⁴⁸ Htr.: tạp nhiễm 雜染; Skt. saṃkleśa. Khuy Cơ nói, cựu

cũng không lìa phiền não, không nhập định ý ⁴⁹cũng không xuất khỏi định ý; không phải trụ thế gian⁵⁰ cũng không phải trụ Niết-bàn; ai thí cho,⁵¹ công đức không nhiều cũng không ít, không vì thế mà thêm, không vì thế mà bớt. Đó là cách chân chính đi vào Phật đạo, không nương Thanh-văn. Thưa Ca-diếp, ăn như vậy mới là không ăn suông của người bố thí.’

“Bạch Thế tôn, khi nghe những lời này, được điều chưa từng có này, trong con khởi niềm tôn kính sâu sắc hết thảy chư Bồ-tát, và con nghĩ: ‘Con người có gia đình mà có thể có trí tuệ biện tài như vậy, ai nghe mà không khởi tâm cầu giác ngộ?’ Từ đó con thôi không khuyên người bằng Thanh-văn hay Bích-chi-phật. Vì vậy cho nên con biết mình không đủ khả năng đi thăm bệnh”.

4. Phật lại bảo Tu-bồ-đề:⁵²

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”.

Tu-bồ-đề bạch Phật:

———

dịch “phiền não” không chính xác.

⁴⁹Lth.: định ý 定意; Htr.: tĩnh định 靜定. VKN: samāhita

⁵⁰ Htr.: không phải trụ sinh tử. VKN: na saṃsārasthito.

⁵¹ Htr.: “Ai bố thí cho Tôn giả.”

⁵² Lth.: Tu-bồ-đề 須菩提. Htr.: Đại Thiện Hiện 大善現. VCS: Ma-ha Tô-bổ-để 摩訶蘇補底, đây nói là Đại Thiện Hiện. Skt. (Mahā)Subhūti.

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để đi thăm bệnh ông ấy. Vì sao vậy? Nhớ lại, có lần con đến nhà ông khất thực. Duy-ma-cật lấy bát⁵³ của con cho đầy cơm rồi bảo: ‘Thưa ngài Tu-bồ-đề, nếu đối với sự ăn mà bình đẳng, thì đối với các pháp cũng bình đẳng. Các pháp bình đẳng thì đối với sự ăn cũng bình đẳng. Hành khất thực như vậy mới đáng nhận thức ăn. ⁵⁴

“Thưa ngài Tu-bồ-đề, nếu có thể không dứt trừ dâm dục, sân nộ, ngu si, mà cũng không cộng tồn với chúng; không hoại nơi thân mà tùy nhất tướng; ⁵⁵ không diệt si và ái⁵⁶mà đạt được minh và giải thoát; ⁵⁷ bằng tướng của năm tội đại nghịch mà

———

⁵³Htr.: “Sau khi lễ, rồi đón lấy bình bát.”

⁵⁴ Htr.: “Nếu có thể bằng tính bình đẳng từ nơi sự ăn mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy pháp; bằng tính bình đẳng của hết thảy pháp mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy chư Phật. Được như vậy mới đáng nhận thức ăn.”

⁵⁵Htr.: “Không hoại tát-ca-da kiến mà nhập nhất thú đạo.” Khuy Cơ giải: Tát-ca-da kiến 薩迦耶見 (Skt. satkāyadṛṣṭi) là ngụy thân kiến (chấp thân hư ngụy này là thực hữu). Lý vô ngã được nói là nhất thú 一趣 (VKN: ekayāna, lối đi độc nhất). Vì đó là đích quay về của hành giả trong cả ba thừa. VKN: avikopya satkāyam ekāyaṃ mārgam anugato, không hoại hữu thân mà đi theo con đường nhất đạo.

⁵⁶Lth.: si và ái 癡愛. Htr.: vô minh và hữu ái 無明有愛; Skt.: avidyā bhavatṛṣṇā ca.

⁵⁷Lth.: minh thoát 明脫. Htr.: tuệ minh và giải thoát. Minh, chỉ ba minh (tisro vidyāḥ). Giải thoát, chỉ tám giải thoát

được giải thoát, không được cởi, không bị trói; ⁵⁸không thấy bốn Thánh đế, cũng không phải không thấy Thánh đế;⁵⁹ không phải đắc quả, không phải phàm phu, không phải lìa pháp phàm phu; không phải Thánh nhân, không phải phi Thánh nhân; tuy thành tựu hết thảy pháp mà vẫn xa lìa pháp tướng. ⁶⁰ Có như thế mới đáng nhận thức ăn.

“Nếu Tu-bồ-đề không thấy Phật cũng không nghe Pháp;⁶¹sáu đại sư ngoại đạo kia, là Phú-lan-na Ca diệp, Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử, San-xà-dạ Tỳ-la chi Tử, A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la, và Ni-kiền-đà

———

(aṣṭau vimokṣāḥ). VKN: na ca te avidyā bhavatṛṣṇā ca samudghātitā na ca vidyā vimuktī utpādite, vô minh và hữu ái không diệt trừ, minh và giải thoát cũng không phát sinh.

⁵⁸ Lth.: ngũ nghịch 五逆, năm tội đại nghịch; Skt. pañca ānantaryakarmāṇi. Htr.: “bằng pháp tính bình đẳng vô gián mà nhập pháp tính bình đẳng giải thoát, không được cởi, không bị trói.” Khuy Cơ giải: vô gián ở đây chỉ địa ngục vô gián, nêu chỗ cực khổ để đối nghịch đại lạc là Niết-bàn. VKN: ānantarya-samatayā ca te samādhivimkuktir na cāsi mukto na baddhaḥ, bằng tính bình đẳng vô gián mà ngài có chính định và giải thoát; ngài được cởi, không bị trói.

⁵⁹ Kiến đế 見諦 (Skt. satyadarśana), đây chỉ sự chứng đắc Thánh quả, đặc biệt Sơ quả.

⁶⁰ Htr.: “thành tựu tất cả pháp mà lìa tưởng các pháp 離諸法 想 .” VKN: na sarvadharmasamanvāgataśca sarva dharmasama-dhigataś-ca.

⁶¹ Htr. như VKN, thêm: “không phụng sự Tăng.”

Nhã-đề Tử,⁶² là Thầy của ngài; nhân họ mà ngài xuất gia. Nếu các vị Thầy ấy đọa lạc thì ngài cũng đọa lạc theo. Như vậy ngài mới nên nhận thức ăn. “Nếu Tu-bồ-đề đi vào các tà kiến, không sang bờ bên kia;⁶³trụ trong tám nạn chứ không thoát khỏi tám nạn; ⁶⁴ đồng với phiền não,⁶⁵ xa rời pháp thanh

———

⁶² Lth.: lục sư ngoại đạo 外道六師: Phú-lan-na Ca-diệp 富 蘭那迦葉, Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử 末伽梨拘賒梨子 , San xà-dạ Tỳ-la-chi Tử 刪闍夜毘羅胝子, A-kỳ-đa Sí-xá-khâm bà-la 阿耆多翅舍欽婆羅, Ca-la-cu-đà Ca-chiên-diên 迦羅 鳩馱迦旃延 và Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử 尼犍陀若提子. Htr., Ngoại đạo lục sư 外道六師: Mãn Ca-diếp-ba 滿迦葉波, Mạt-tát-yết-li Cù-xá-li Tử 末薩羯離瞿舍離子, Tưởng Phể đa Tử 想吠多子, Vô Thắng Phát Hạt 無勝髮[禾*曷 ], Phong Ca-diễn-na 犎 迦衍那, Ly hệ Tử 離繫親子. Skt.: Pūraṇa-Kāśyapa, Maskarī-Gosālīputra, Sañjaya Vairaṣṭrikaputra, Ajita-Keśakambala, Kakuda-Kātyāyana, Nirgrantha-Jñātiputra. Pali, Cf. Sāmañña-phala-sutta, D.i. 47tt.

⁶³ Ckh.: “Hoặc trụ trong các kiến chấp, hoặc rơi vào biên chấp mà không đến chỗ Phật…” Htr.: “Rơi vào các kiến thú (Skt. dṛṣṭigati: xu hướng kiến chấp tà vạy) mà không đi đến trung biên (Skt. madhyānta: trung đạo và hai biên chấp hay cực đoan).” VKN: sarvadṛṣṭigateṣu cāryaman antargato na cāntamadhyaprāptā., đi giữa các xu hướng tà kiến mà không rơi vào biên chấp hay trung đạo.

⁶⁴ Htr.: bát vô hạ 八無暇, tám hoàn cảnh không thuận lợi cho sự tu tập chính pháp. Skt. aṣṭāv akṣaṇāḥ; Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. 287, aṭṭh’ akkhaṇā asamayā brahmacariya

tịnh; nếu ngài chứng đắc Vô tránh tam-muội⁶⁶ thì hết thảy chúng sinh cũng chứng đắc định ấy; những ai bố thí ngài, không nói là gieo vào ruộng phước; những ai cúng dường ngài sẽ rơi vào cõi dữ; ngài cùng bọn Ma nắm tay nhau làm bạn lữ trong trần lao; ⁶⁷ ngài cùng với bọn Ma và các trần

———

vāsāya.

⁶⁵Lth.: phiền não 煩 惱 ; Htr.: tạp nhiễm 雜 染 ; Skt. saṃkleśa.

⁶⁶ Vô tránh tam-muội/định, Skt. araṇā-samādhi; cf. Câu-xá 27 (Đại 29, tr. 141c24): “Nói vô tránh tam muội, nghĩa là, A-la-hán quán sát sự khổ của chúng sinh do bởi phiền não. Tự biết thân của mình là ruộng phước bậc nhất, nhưng ngại rằng phiền não của người khác lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi, cho nên ngài dẫn phát tướng trí như vậy. Do phương tiện này khiến cho các chúng sinh khác không lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi tham, sân, các thứ….” Cf. Vajracchedikā §9: aham asmi bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena araṇāvihāriṇām agrayo nirdiṣṭaḥ, Thế Tôn, con được Như

Lai xác nhận là đệ nhất trong các vị sống với hạnh vô tránh. Cf. Pali, A.i. 24: etad aggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti…dakkhineyyānaṃ yadidaṃ subhūti, “Trong các Tỳ kheo đệ tử của ta, đệ nhất trong những vị sống vô tránh là Subhūti; đệ nhất trong những vị đáng cúng dường là Subhūti.”

⁶⁷Lth.: lao lữ 勞侶. Htr.: bạn lữ 伴侶. VCS: “Cựu dịch là lao lữ; ý nói, làm bầu bạn để đưa nhau vào chốn khổ nhọc của sinh tử.” VKN: sarvamāraiśca te ekahastaḥ kṛtaḥ, sarvakleśāś ca te sahāyāḥ, cùng với hết thảy Ma kết thành

lao giống nhau không khác; 68 đối với hết thảy chúng sinh mà có tâm oán hận; báng bổ chư Phật, hủy hoại chánh pháp, không nhập tăng số,⁶⁹không được diệt độ. ⁷⁰Nếu được như vậy, ngài mới đáng nhận thức ăn.’

“Bạch Thế Tôn, nghe những lời này mà con hoang mang; không biết đó là ngôn ngữ gì; không biết phải trả lời thế nào. Con bèn bỏ lại bình bát, định ra khỏi nhà. Duy-ma-cật kêu lại: ‘Thưa ngài Tu bồ-đề, hãy nhận lấy bình bát, chớ có sợ hãi. ⁷¹ Ngài nghĩ sao, nếu Như Lai khiến một hóa nhân⁷² đến nạn vấn, khi ấy ngài có sợ chăng?’ Con đáp, ‘Không sợ.’ Duy-ma-cật tiếp, ‘Hết thảy pháp đều là tướng như huyễn hóa. ⁷³ Cho nên ở đây ngài không nên sợ hãi. Vì sao? Vì hết thảy ngôn thuyết

———

một cánh tay; hết thảy phiền não là đồng bạn.

⁶⁸ Htr. thêm: “Tự tính của hết thảy phiền não cũng chính là tự tính của Tôn giả.”

⁶⁹ VKN: na cāsi saṃghapratisaraṇo, không tùy thuận y chỉ Tăng.

⁷⁰ Htr.; “Rốt ráo không có Bát-niết-bàn.” VKN: na ca jāto na parinirvāsyasi, không tái sinh mà cũng không nhập Niết-bàn.

⁷¹ Các bản Hán giống nhau. VKN: akṣarebhyaḥ utrasīḥ pratigṛhāṇedaṃ pātram; đừng sợ văn tự; hãy cầm lấy bình bát này.

⁷² Hóa nhân 化人; Skt. nirmita(ka), người hay vật được biến hóa ra do pháp thuật hay ảo thuật.

⁷³Htr.: “Tính tướng của các pháp đều như huyễn hóa.”

đều không xa lìa tướng ấy. ⁷⁴ Cho đến, bậc trí không dính mắc văn tự, vì vậy chẳng có gì để sợ. Tại sao? Tại vì lìa tự tính của văn tự, không có văn tự, đó là giải thoát. Tướng của giải thoát, đó là các pháp.’ ⁷⁵

“Khi Duy-ma-cật nói xong pháp này, hai trăm người con của chư thiên chứng được sự minh tịnh của pháp nhãn.⁷⁶

Vì thế con biết mình chưa đủ khả năng đi thăm ông”.

5. Phật lại bảo Phú-lâu-na Di-đa-la-ni-tử: ⁷⁷

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”.

Phú-lâu-na thưa với Phật:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Là vì, một hôm, trong rừng Đại

———

⁷⁴ Htr.: “Tính và tướng của hết thảy hữu tình cùng mọi ngôn thuyết cũng như vậy.”

⁷⁵ VKN: sarvāṇi tāny akṣarāṇy anakṣarāṇi sthāpayitvā vimuktim vimuktilakṣanāṃś ca sarvadharmān, tất cả văn tự này đều phi văn tự, ngoại trừ giải thoát; yếu tính của giải thoát là tất cả các pháp.

⁷⁶ VKN: pañcānāṃ ca devaputraśatānām ānulomikyāḥ kṣanteḥ pratilambho’bhūt, 500 Thiên tử chứng đắc thuận pháp nhẫn. Htr. đồng. Lth. & Ckh. khuyết.

⁷⁷ Lth.: Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử 富樓那 彌多羅 尼 子 ; Ckh.: Bân-nậu Văn-đà-ni Tử 頒耨文陀尼子. Htr.: Mãn Từ Tử 滿慈子. Skt., Pūrṇa-Maitrāyaṇi-putra.

lâm, ⁷⁸con đang thuyết pháp cho các Tỳ kheo mới thọ giới, Duy-ma-cật chợt đến và nói: ‘Thưa ngài Phú-lâu-na, trước tiên ngài nên nhập định để quán sát tâm tính người này rồi mới nên giảng Pháp. Chớ để đồ ôi thiu trong bát quí. Ngài nên hiểu rõ tâm niệm⁷⁹ của các tỳ kheo này chứ đừng nhầm lẫn pha lê với thủy tinh. ⁸⁰Nếu ngài chưa rõ căn nguyên của chúng sinh thì đừng nên phát khởi chúng bằng pháp Tiểu thừa. Kia chưa bị lở lói, chớ làm họ trầy xước. Với người muốn đi trên đường lớn đừng chỉ họ lối hẹp. Đừng trút biển cả trong dấu lõm chân trâu; đừng ví ánh mặt trời với lửa đom đóm. ⁸¹

“Phú-lâu-na, các tỳ kheo này đã phát tâm Đại thừa từ lâu nhưng nửa chừng quên mất. Sao ngài lại hướng dẫn họ bằng pháp Tiểu thừa? Tôi thấy trí của Tiểu thừa nông cạn, như người mù, không thể phân biệt căn tính bén nhạy hay chậm lụt của chúng sinh.’
“Liền đó, Duy-ma-cật nhập tam-muội khiến các Tỳ

———

⁷⁸Xem cht. 3 ở trên.

⁷⁹ Lth.: tâm chi sở niệm. Htr.: ý lạc (chí hướng); Skt. āśaya.

⁸⁰Htr.: “Chớ nhầm lẫn phệ-lưu-ly (Skt.vaidūryaratna) với thủy tinh (kācamaṇika) thấp kém, dòn, dễ vỡ.”

⁸¹ Htr. thêm: “Đừng nhét Diệu cao (núi Tu-di) vào trong hạt cải. Đừng nhầm tiếng gầm của sư tử với tiếng tru của chó sói.” VKN: mā siṃhanādasaṃprasthitān sṛgālanāhe niyojaya.

kheo nhớ lại các đời trước, họ đã từng gặp năm trăm vị Phật, gieo trồng gốc rễ công đức, hồi hướng tâm giác ngộ tối thượng; khiến họ bỗng nhớ lại bản tâm. Khi ấy các Tỳ kheo liền cúi đầu lễ dưới chân Duy-ma-cật. Nhân đó Duy-ma-cật thuyết pháp cho họ, khiến không còn thối chuyển đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề. “Con nghĩ, hàng Thanh-văn chưa quán sát rõ căn tính của người nghe⁸² thì không nên thuyết Pháp.⁸³ Nên con thấy mình chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông.”
6. Phật bảo Ma-ha Ca-chiên-diên: ⁸⁴
“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”
Ma-ha Ca-chiên-diên thưa:
“Bạch đức Thế Tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì có lần, sau khi Phật giảng các yếu nghĩa của pháp cho các Tỳ kheo, con đã theo đó giải thích cho các Tỳ kheo nghĩa vô thường, nghĩa khổ, nghĩa không, nghĩa vô ngã, và nghĩa tịch diệt.

———

⁸²Htr. thêm “Vì họ không thường xuyên tại định như Phật.”

⁸³Các bản Hán đồng. VKN khuyết.

⁸⁴Ma-ha Ca-chiên-diên 摩訶迦旃延. Htr.: Ma-ha Ca-đa diễn-na 摩訶迦多衍那. VCS: Hán dịch là Đại Tiển Thế Nam 大 剪剃 男(Con trai người thợ cạo). Skt. Mahā-Kātyāyana.

“Bấy giờ Duy-ma-cật đi đến và bảo con rằng: ‘Thưa ngài Ma-ha Ca-chiên-diên, đừng lấy tâm hành sinh diệt mà giải nghĩa pháp thật tướng. Ma ha Ca-chiên-diên, các pháp rốt ráo không sinh không diệt; ⁸⁵ đó là nghĩa vô thường. Năm thủ uẩn rỗng suốt, trống không, không có gì sinh khởi; là nghĩa của khổ. Các pháp rốt ráo không có gì; là nghĩa của Không. Ngã và vô ngã không hai; là nghĩa vô ngã. Các pháp nguyên lai không bùng cháy, nay chẳng có gì là dập tắt;86 đó là nghĩa tịch diệt.’
“Duy-ma-cật nói xong, các Tỳ kheo hiện diện tâm được giải thoát.⁸⁷ Cho nên con thấy mình chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông”.
7. Phật bèn nói với A-na-luật:⁸⁸
“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”
A-na-luật thưa:

———

⁸⁵Htr.: “không phải đã sinh, đang sinh, sẽ sinh; không phải đã diệt, đang diệt, sẽ diệt.”

⁸⁶ VKN: yo’svabhāvo’parabhāvaḥ tad anujjvaltaṃ yad anujjvalitaṃ na tac chāmyati, cái gì không tự tính, không tha tính, cái đó không bùng cháy. Cái không bùng cháy thì không bị dập tắt.

⁸⁷ Htr.: “vô lậu vĩnh viễn dứt sạch, tâm được giải thoát.” VKN: anupādāyāśravebhyaś cittāni vimuktāni, tâm giải thoát với vô lậu không chấp thủ.

⁸⁸ Lth.: A-na-luật 阿那律; Htr.: Đại Vô Diệt 大無滅. Skt. Aniruddha.

“Bạch Thế Tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì có lần con đang đi kinh hành,⁸⁹một Phạm vương tên là Nghiêm Tịnh, ⁹⁰cùng mười ngàn chư thiên, hào quang chiếu rọi, đến gặp con, cúi chào và hỏi: ‘Thiên nhãn của ngài nhìn xa đến đâu?’ Con đáp: ‘Thưa Nhân giả, tôi nhìn thấy ba nghìn đại thiên quốc độ của Phật Thích-ca-mâu-ni như trái am-ma-lặc ⁹¹ trong lòng bàn tay.’ Khi ấy Duy-ma-cật xuất hiện, nói rằng: ‘Thưa ngài A-na luật, cái thấy bằng thiên nhãn của ngài là có tướng tác hành hay không có tướng tác hành?⁹²Giả sử có tướng tác hành, thì chẳng hơn hàng ngoại đạo đã tập thành năm phép thần thông. Nếu không có tướng tác hành, thì đó là vô vi, không có sự thấy.’

“Bạch Thế tôn, lúc ấy con lặng thinh không trả lời được. Các Phạm thiên khi nghe những điều chưa từng nghe, liền làm lễ rồi cung kính hỏi: ‘Vậy trên thế gian này ai có chân thiên nhãn?’ Ông đáp:

———

⁸⁹Htr.: “trong Đại lâm.”

⁹⁰ Lth., Htr. đồng: Nghiêm Tịnh 嚴淨. Ckh.: Tịnh Phục Tịnh 淨復淨. VKN: Śubhavyūha.

⁹¹ Am-ma-lặc quả 菴摩勒果; Htr.: a-ma-lạc quả 阿摩洛果. Triệu (Đại 38, tr. 354c20) nói: “… hình dáng như quả cau. Ăn vào, trừ phong lãnh.” Skt. āmalaka, dịch là dư cam tử 餘甘子 (Mahāvyut-patti).

⁹²Lth.: tác tướng 作 相 ; Htr.: hành tướng 行 相 . VKN: abhisaṃskāralakṣaṇa.

‘Phật Thế Tôn có chân thiên nhãn, vì thường trụ trong tam-muội, ⁹³nhìn thấy hết thảy cõi Phật không do bởi hai tướng.’⁹⁴ “Ngay lúc ấy, Phạm vương Nghiêm Tịnh và năm trăm chư thiên quyến thuộc đã phát tâm vô thượng chính đẳng chính giác. Họ cung kính đảnh lễ dưới chân Duy-ma-cật rồi biến mất. Đó là lý do con nói mình chưa đủ khả năng để thăm bệnh ông”.
8. Phật bảo Ưu-ba-li: ⁹⁵
“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”
Ưu-ba-li thưa:
“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì sao? Con nhớ lại, xưa kia có hai Tỳ kheo phạm giới, xấu hổ không dám đến hỏi Phật, đến nói với con: ‘Thưa ngài Ưu-ba-li, chúng tôi đã phạm luật và rất hổ thẹn vì tội này, không dám đến hỏi Phật, xin hỏi ông cách sám hối để giũ sạch tội lỗi.’ Con bèn theo như pháp mà giảng giải

———

⁹³ Htr.: không xả tịch định 不捨寂定

⁹⁴Htr.: nhị tướng 二相, chủng chủng tướng 種種相; hình thái nhị nguyên đối đãi, và hình thái đa thù sai biệt. VKN: dvayaprabhāvita.

⁹⁵ CDM, Triệu nói, “Ưu-ba-li 優波離 , tiếng Tần nói là Thượng Thủ 上首. Trì luật đệ nhất trong các đệ tử Phật.” VCS: “Ưu-ba-li, đây nói là Cận Chấp 近執 . Khi Phật còn là Thái tử, … Ông là quan giữ kho.” Skt. Upāli.<

cho họ.
“Lúc ấy Duy-ma-cật đến nói với con: ‘Thưa ngài Ưu-ba-li, đừng làm nặng thêm tội của hai Tỳ kheo này mà hãy ngay thẳng trừ diệt, chớ làm rối loạn tâm của họ. Vì sao? Vì bản chất tội không ở trong không ở ngoài, ⁹⁶cũng không ở giữa. Như Phật đã dạy, chúng sinh cáu bẩn vì tâm cáu bẩn; nếu tâm trong sạch hết thảy đều trong sạch. Tâm cũng không ở trong không ở ngoài, không ở giữa. Tâm như nhiên, tội cũng như nhiên; các pháp cũng như nhiên, không vượt ngoài Như. Như ngài Ưu-ba-li, nếu tâm tướng⁹⁷ được giải thoát, há có cáu bẩn chăng?’ Con đáp: ‘Không.’ Ông ấy nói: ‘Cũng vậy, tâm tướng của chúng sinh thảy đều vô cấu. Thưa ngài Ưu-ba-li, vọng tưởng là cáu bẩn; không vọng tưởng là thanh tịnh. ⁹⁸ Điên đảo là cáu bẩn; không còn điên đảo là thanh tịnh. Chấp ngã là cáu bẩn; không chấp ngã là thanh tịnh. Ưu-ba-li, hết thảy pháp khởi và diệt không đình trú, như huyễn, như tia chớp. Các pháp không đối đãi nhau,⁹⁹

———

⁹⁶ Htr.: “không an trụ bên trong, cũng không xuất hiện ra ngoài.”

⁹⁷ Lth.: tâm tướng 心相, Htr.: tâm bản tịnh 心本淨. VKN: cittasya prakṛti, bản tính tự nhiên của tâm.

⁹⁸ Htr.: “Có phân biệt, có dị phân biệt, là phiền não.” VKN: saṃkalpe bhadantopāle kleśa akalpāvikalpā ca prakṛti.

⁹⁹ Lth.: tương đãi 相待; Htr.: tương cố đãi 相顧待, quan hệ,

không đình trú trong mỗi tâm niệm. Chúng đến từ những cái thấy nhầm lẫn, như chiêm bao, như quáng nắng, như trăng trong đáy nước, như bóng trong gương, vì chúng sinh ra từ vọng tưởng. ¹⁰⁰Hiểu được như vậy là người phụng trì giới luật. Hiểu như vậy là hiểu biết thiện xảo.’ ¹⁰¹
“Ngay lúc ấy, hai vị Tỳ kheo thán phục: ‘Siêu việt thay trí tuệ, mà ngài Ưu-ba-li không thể sánh bằng. Tuy là bậc trì luật đệ nhất nhưng không thể nói được như vậy.’ Con mới nói: ¹⁰² ‘Duy trừ Phật ra, chưa từng có một Thanh văn hay Bồ-tát nào vượt hơn biện tài vô ngại ¹⁰³ của người này vì trí tuệ minh đạt của ông thù thắng như vậy.’
“Hai vị Tỳ kheo nhờ đó đã dứt đoạn nghi tình và hối hận, phát tâm cầu giác ngộ tối thượng và lập nguyện cho hết thảy chúng sinh đều được biện tài như vậy. Cho nên con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy”.

———

chiếu cố lẫn nhau. Skt. āpekṣika.

¹⁰⁰ VKN: sarvadharmāḥ cittaparikalpenotpadyante, tất cả các pháp sinh khởi bởi sự phân biệt vọng tưởng của tâm.

¹⁰¹Lth.: thiện giải 善解. Htr.: thiện điều phục 善調伏 (khéo tự chế ngự). VKN: ye evaṃ vinītāḥ te suvinītāḥ, những ai được chế ngự như vậy là khéo được chế ngự.

¹⁰² Htr. có thêm: “Các Thầy chớ nghĩ tưởng vị này là Cư sỹ.”

¹⁰³ Nhạo thuyết biện tài 樂說之辯, khả năng biện luận lưu loát. VKN: pratibhāna.

9. Phật bèn nói với La-hầu-la:¹⁰⁴

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

La-hầu-la thưa:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm ông ấy. Vì nhớ lại, có lần các con trai nhà trưởng giả thành Tỳ-da-ly¹⁰⁵ đến gặp con, cúi chào và hỏi: ‘La-hầu-la, ông là con của Phật, đã bỏ ngôi vị Chuyển luân vương mà xuất gia học đạo. Xuất gia như vậy được lợi ích gì?’ Con bèn như pháp mà nói các lợi ích của công đức xuất gia, thì Duy-ma cật bỗng đến, nói: ‘Thưa ngài La-hầu-la, ông chớ nên nói về các lợi ích của công đức xuất gia. Vì sao? Vì không lợi ích, không công đức; đó là xuất gia. Chỉ pháp hữu vi mới nói đến lợi ích và công đức. Xuất gia là pháp vô vi. Trong pháp vô vi, không có lợi ích, không có công đức. La-hầu-la, xuất gia là vượt khỏi cái sự chỗ này, chỗ kia, hay ở giữa; ¹⁰⁶là vượt khỏi sáu mươi hai kiến chấp, an trú Niết-bàn,¹⁰⁷ được người trí lãnh thọ, là lối đi của

———

¹⁰⁴ DM: La-hầu-la 羅睺羅. Ckh.: La-vân 羅云. Htr.: La-hỗ-la 羅怙羅. Skt. Rāhula.

¹⁰⁵ Lth.: Tì-da-li chư trưởng giả tử 毘耶離諸長者子; Htr.: Các công tử dòng họ Licchavī 諸童子離呫毘種.

¹⁰⁶ Các bản Hán đồng. VKN: khuyết.

¹⁰⁷ Lth.: lục thập nhị kiến 六十二見, Xem Trường A-hàm 14, kinh Phạm động (Đại 1, tr. 88), Cf. D.1 Brahmajāla. VCS (Đại 38, tr.1055a17): “Các kiến chấp, ở đây bao gồm

bậc Thánh,¹⁰⁸ hàng phục các ma, thoát ngoài năm đạo, thanh tịnh năm con mắt, thành tựu năm lực, xác lập năm căn, không gây não hại cho đời, xa lìa mọi điều xấu, đẩy lui ngoại đạo, siêu việt giả danh tự, ra khỏi vũng sình, ¹⁰⁹ không bị ràng buộc, không ngã sở; không có gì để chấp thủ, không bị nhiễu loạn, nội tâm hoan hỷ, hộ trì tâm ý kẻ khác, ¹¹⁰tùy thuận thiền định,¹¹¹ và thoát khỏi mọi sai lầm. Làm được như vậy mới là đích thực xuất gia.’

“Đoạn Duy-ma-cật nói với những người con của các trưởng giả: ‘Các chú nên xuất gia trong Chính Pháp. Vì sao? Vì không dễ gì được sống cùng thời với Phật.’ ¹¹² Các người này nói: ‘Thưa Cư sỹ tôn

———

cả năm kiến, trong khi Cựu dịch nêu 62 kiến chỉ thuộc biên kiến, nghĩa rất hạn hẹp.” Htr.: “(xuất gia) là con đường Niết-bàn.” VKN thay thế câu này bằng: arūpiṇī rūpavigatā yathā nirvāṇasya, phi sắc, viễn ly sắc, như Niết-bàn.

¹⁰⁸ VKN: praśāntā paṇḍitaiḥ parigṛhītā āryaiḥ, được kẻ trí tán thán, được Thánh giả nhiếp thọ.

¹⁰⁹ Htr.: “vũng sình dục vọng.”

¹¹⁰ CDM, Thập nói: “tùy thuận chúng sinh, không trái nghịch tâm tư của chúng.” VKN: paracittasaṃrakṣaṇī, thủ hộ tâm kẻ khác.

¹¹¹ Htr.: “tùy thuận tịch chỉ, cần tu thắng quán.” Tức tu chỉ và quán. VKN: śamathānukūlā.

¹¹²Htr.: “Khó thay, Phật xuất thế. Khó thay, lìa vô hà nạn (bát nạn). Khó thay, được thân người.” VKN: durllabho hi buddhotpādo durllabhā kṣaṇasampat durlabho manuṣyapratilambhaḥ.

kính, chúng tôi có nghe Phật dạy, nếu cha mẹ chưa cho phép thì con không được xuất gia.’ Duy-ma cật bảo: ‘Đúng vậy. Nhưng khi phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác, là các chú đã xuất gia.’

“Bấy giờ, ba mươi hai người con của các trưởng giả đã phát tâm vô thượng chính đẳng chính giác. Vì vậy con chưa đủ khả năng đến thăm bệnh ông”.

9. Phật bèn bảo A-nan: ¹¹³

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

A-nan nói:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì nhớ lại, có lần khi thân Thế Tôn có chút bệnh, cần sữa bò, con lấy bát đến đứng trước cửa nhà người Bà-la-môn¹¹⁴. Khi ấy Duy ma-cật đi đến¹¹⁵bảo con rằng: ‘Thưa ngài A-nan, có chuyện gì mà cầm bát đứng đây sớm thế?’ Con đáp: ‘Cư sỹ, đức Thế Tôn thân có chút bệnh, cần sữa bò, vì vậy tôi mới đến đây.’ Duy-ma-cật chặn lại: ‘Thôi im đi, ngài A-nan. Chớ nói những lời

———

113 Ānanda.

114 Htr.: “Đi vào thành Quảng nghiêm, trước cửa cổng nhà một người Bà-la-môn.”

115 VKN: sa māṃ vantitvaivam āha, ông ấy sau khi đảnh lễ con rồi nói như vầy. Htr. như VKN.

như vậy. Thân Như Lai là thể kim cương. 116 Mọi điều xấu¹¹⁷ đã bị đoạn trừ; mọi điều thiện hội đủ; làm gì có bệnh? Làm gì có não? Ngài hãy im lặng mà đi. Chớ phỉ báng Như Lai. Đừng để người khác nghe được lời thô tháo đó. Chớ để chư thiên có uy đức và Bồ-tát đến từ các quốc độ thanh tịnh nghe thấy. Thưa ngài A-nan, Chuyển luân thánh vương mới chỉ tích góp vài công đức nhỏ đã không còn bệnh não. Huống chi Như Lai đã hội đủ vô lượng phước đức thù thắng lại còn bệnh sao? Nhất định không có chuyện đó. Hãy đi đi, thưa ngài A-nan, đừng làm xấu hết cả chúng tôi. Nếu người Bà-la môn ngoại đạo nghe lời này, họ sẽ nghĩ: Sao đáng gọi là Tôn Sư? Người này cứu được ai khi ông chưa cứu nỗi thân mình? Hãy âm thầm mà đi nhanh đi, đừng để ai nghe lời ngài nói. A-nan, nên biết, thân Như Lai là Pháp thân, không phải do tâm tư dục vọng.¹¹⁸Phật là đức Thế tôn, vượt ngoài ba cõi. Thân Phật là vô lậu, vì các lậu đã dứt sạch. Thân Phật là vô vi không thể gọi tên. ¹¹⁹Thân như

———

¹¹⁶VKN: vajrasaṃhatana, kim cang bất hoại. Htr.: kim cang hợp thành 金剛合成.

¹¹⁷ VKN: akuśalavāsaṇa, tập khí bất thiện. Htr.: các ác pháp cùng với tập khí.

¹¹⁸Lth. & Ckh.: tư dục thân. Htr.: tạp uế thân. VKN: āmiṣakāya, nhục thân, thân do bởi ham muốn xác thịt.

¹¹⁹Lth.: bất đọa chư số 不墮諸數. Htr.: “Thân Phật là vô vi, lìa các hữu vi; vượt qua các số, vì các số vĩnh viễn tĩnh

vậy làm sao có bệnh?’
“Bạch Thế Tôn, nghe ông nói con ngập tràn hổ thẹn, tự hỏi phải chăng con tuy gần Phật nhưng đã nghe nhầm chăng? Nhưng lúc ấy, con nghe một tiếng nói từ không trung vọng xuống: ‘A-nan, Cư sỹ nói đúng, nhưng vì Phật hiện thân trong đời năm trược ác, hiện hành pháp này để cứu độ chúng sinh. ¹²⁰A-nan, cứ đi xin sữa, chớ hổ thẹn.’
“Bạch Thế tôn, trí tuệ và tài biện thuyết của Duy ma-cật như vậy, con quả thật không đủ khả năng đến thăm bệnh ông”.
Như vậy năm trăm đại đệ tử đều kể lại với những cuộc gặp gỡ Duy-ma-cật và những điều ông ấy đã nói, đều nói không đủ khả năng đi thăm bệnh ông.

———

lặng.” CDM (Đại 38, tr.360a15): Triệu nói, “… số, tức hữu số 有數 (số loại hữu vi).” VCS (Đại 38, tr. 1056c17): “… số, tức sinh số 生 數 (= số loại thọ sinh).” VKN: saṃkhyāviga(ta).

¹²⁰ VKN: te nānārthalūhadaridracaryayā sattvā vinetavyāḥ, vì để hóa độ vô số chúng sinh vốn là những kẻ cùng khổ. Htr. đồng.

Chương Bốn: Bồ Tát

CHƯƠNG BỐN

BỒ TÁT¹

1. Rồi thì, Phật nói với Bồ-tát Di-lặc: ²

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”.

Di-lặc đáp:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông ấy. Vì sao? Nhớ lại xưa kia, có lần con đang giảng cho Thiên vương Đâu-suất³ và quyến thuộc về sự thực hành ở địa vị bất thối chuyển,⁴

———

¹ VKN: phần sau của phẩm III. xem cht.1 chương III trên.

² Lth.: Di-lặc 彌勒. Htr.: Tiếng phạn là Mỗi-đát-lị-da 梅呾 利耶, dịch là Từ Thị 慈氏. Xưa phiên là Xưng (Di?)-đế-lệ 稱帝麗 hay Di-lặc 彌勒, thảy đều nhầm. Skt. Maitreya.

³ Đâu suất Thiên vương 兜率天王. Htr.: Đổ-sử-đa Thiên vương 睹史多天王. VCS: “Tầng thứ tư trong sáu tầng trời Dục giới. Đây dịch là Tri túc. Nghĩa là, hưởng thụ các dục lạc nhưng biết đủ một cách sâu xa.” VKN: Saṃtuṣita devaputra.

⁴CDM (Đại 38, tr.360c20), Thập nói: “Tức là vô sinh pháp nhẫn.” VCS: “… Hoặc đây chỉ Pháp yếu thuộc giai đoạn của pháp luân bất thối ở địa thứ tám (Bất động địa).” VKN: kathāṃ kathayāmi yad idaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām avaivartyāṃ bhūmim ārabhya, giảng pháp thoại về việc làm thế nào để Bồ-tát đạt đến địa vị bất thối

Duy-ma-cật bỗng đến và nói với con: ‘Thưa Di lặc, khi đức Thế tôn thọ ký Nhân giả còn một đời nữa⁵ sẽ chứng đắc A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ- đề. Sự thọ ký ấy nhắm vào đời nào? Đời quá khứ chăng? Đời vị lai chăng? Đời hiện tại chăng? Nếu là đời quá khứ, thì đời quá khứ đã diệt. Nếu là đời vị lai thì đời vị lai chưa đến. Nếu ở đời hiện tại, thì đời hiện tại không đình trú. Như Phật đã nói: Này Tỳ kheo, ngươi nay tức thời⁶vừa sinh, vừa già, vừa diệt. Nếu bằng vô sinh⁷ mà được thọ ký, thì vô sinh là chính vị. ⁸Mà trong chính vị thì không có thọ ký, cũng không có sự chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề.⁹
Vậy làm sao Di-lặc được thọ ký còn một lần tái

———

chuyển.

⁵ Htr.: nhất sinh sở hệ. VKN: ekajātipratibaddha.

⁶ VKN: kṣaṇe kṣaṇe, trong từng sát na.

⁷VKN: ajāti, vô sinh, chỉ sự không tái sinh, không có đời sống nào cả.

⁸CDM, Thập nói: “Thật tướng thường định, nên nói là chính vị.” Htr.: sở nhập chính tính 所入正性. VCS: “Nhập tức là chứng. Chính tính, là chân tính của pháp.” Câu-xá 23 (Đại 29, tr. 121b4); “Kinh nói, chính tính là Niết-bàn.” Chỉ trạng thái từ địa vị phàm phu bước vào địa vị Thánh giả. VKN: niyāmāvakrānti.

⁹ VKN: na cājātir vyākriyate nāpy ajātir abhisaṃbudhyate, vô sinh (không tái sinh) thì không được thọ ký, cũng không chứng đắc giác ngộ.

sinh¹⁰? Ấy là bằng Như sinh¹¹ mà được thọ ký, hay bằng Như diệt mà được thọ ký? Nếu bằng Như sinh mà được thọ ký, thì Như vốn không sinh. Nếu bằng Như diệt mà được thọ ký, thì Như vốn không diệt. Vì hết thảy chúng sinh đều là Như tính vậy. Hết thảy pháp cũng là Như tính vậy. Các Hiền Thánh cũng là Như tính vậy. Di-lặc cũng là Như tính vậy. ¹² Như vậy, nếu Di-lặc được thọ ký, thì hết thảy chúng sinh cũng đều được thọ ký. Vì sao? Vì Như vốn không hai, không khác. ¹³ Nếu Di-lặc chứng đắc giác ngộ tối thượng, thì hết thảy chúng sinh cũng chứng đắc giác ngộ tối thượng. Vì sao?

———

¹⁰Lth.: nhất sinh 一 生. Htr.: nhất sinh sở hệ. Skt. ekajātibaddha.

¹¹Như sinh 如生… Như diệt 如滅. VKN: tathatotpadena …tathatānirodhena, (được thọ ký) bằng sự sinh khởi của Như tính, bằng sự tịch diệt của Như tính.

¹²Cf. Đại Bát-nhã 447 (Đại 7, tr. 252a7): “Hoặc Chân như của sắc, hoặc Chân như của Trí nhất thiết trí, hoặc Chân như của tất cả pháp; thảy đều là một Chân như, không hai, không khác, cũng không cùng tận ...” Cf. Tiểu phẩm Bát nhã 5 (Đại 8, tr. 558b13): “Tu-bồ-đề, ..., Như (tính) của năm uẩn tức thị Như (tính) của hết thảy pháp. Như của hết thảy pháp tức thị Như của Tu-đà-hoàn. Như của Tu-đà-hoàn là Như của Tư-đà-hàm... Như của Bích-chi-phật đạo là Như của Như Lai. Các Như ấy đều là một Như, không hai, không khác, vô tận, vô lượng.”

¹³VKN: na hi tathatā dvayaprabhāvitā nānātvaprabhāvitā, thật vậy, Chân như không hiển hiện bởi nhị nguyên tính, không hiển hiện bởi đa thù tính.

Vì hết thảy chúng sinh tức là tướng của Bồ-đề.¹⁴ Nếu Di-lặc mà diệt độ, thì hết thảy chúng sinh cũng diệt độ. ¹⁵ Vì sao? Chư Phật biết rõ hết thảy chúng sinh rốt ráo tịch diệt, tức là tướng bồ-đề, không còn gì để diệt nữa.¹⁶Thưa Di-lặc, vì thế không nên dụ¹⁷ chư Thiên bằng pháp này.

“Thật sự không có người phát tâm vô thượng bồ- đề¹⁸ cũng chẳng có người thối lui. Di-lặc hãy nên khiến cho các thiên tử này xả bỏ những quan niệm phân biệt về bồ-đề. Vì sao? Vì bồ-đề không thể được chứng đắc bằng thân, không thể được chứng đắc bằng tâm. Tịch diệt là bồ-đề, vì diệt các tướng. ¹⁹ Không có quán là bồ-đề vì nó lìa ngoài

———

¹⁴ Bồ-đề tướng 菩提相. Htr.: “Bồ đề (bodhi), là điều được giác tri (anubuddha) một cách đồng đẳng bởi tất cả hữu tình.” VKN., sarvasattvānubodho hi bodhiḥ, bồ đề là sự chứng giác của tất cả chúng sinh.

¹⁵Htr.: Bát-niết-bàn.

¹⁶ Htr.: “Tính tịch tĩnh tự bản chất của hết thảy hữu tình tức là yếu tính của Niết-bàn, vì vậy Phật nói Chân như là Bát-niết-bàn.” VKN: tathāgatāḥ… te sattvāni paśyanti nirvāṇaprakṛtikāni, các Như Lai thấy mọi chúng sinh đều có bản tính tự nhiên là Niết-bàn.

¹⁷ CDM, Thập nói: “Dụ, bản Phạn nói là cuống 誑 (dối gạt).” VKN: mā … ullāpaya mā visaṃvādaya, đừng dụ dỗ, đừng dối gạt. Htr.: dụ 誘… trệ 滯.

¹⁸VKN: na bodhau pratiṣṭhate, không có ai an trụ trong bồ-đề.

¹⁹ Htr.: “Vì tướng của hết thảy hữu tình, hết thảy pháp thảy

nhân duyên.²⁰ Không hành là bồ-đề vì nó dứt tuyệt nghĩ tưởng.²¹ Đoạn là bồ-đề, vì xả ly các kiến. ²²Xả ly là Bồ-đề, vì xả ly vọng tưởng. ²³ Chướng là Bồ- đề, vì chướng các nguyện. ²⁴Không nhập là Bồ-đề vì không tham trước. ²⁵ Tùy thuận 26 là bồ-đề vì

———

đều tịch diệt.”

²⁰ Htr.: “Không tăng (gia) là bồ-đề, vì hết thảy sở duyên (đối tượng) vốn không tăng ích.” Khuy Cơ (VCS) giải thích : “Cựu dịch bất quán 不觀, vì không thể quán sát bằng tâm biến kế.” VKN: asamāropo bodhiḥ sarvāramvaṇānām.

²¹ Bất hành … vô ức niệm 不行 … 無憶念. Htr.: “Vì hết thảy hý luận, hết thảy tác ý đều không (hiện) hành.” VKN: apracāro bodhiḥ sarvamanaskārāṇām, bồ-đề là không sở hành của tất cả mọi tác ý.

²² Htr.: xả ly các thủ trước. VKN: paricchedo bodhiḥ sarvadṛṣṭigatānām, bồ đề là sự đoạn tuyệt tất cả mọi kiến chấp.

²³ Htr.: ly hệ (=diệt trừ kết sử phiền não) là bồ đề, vì vĩnh viễn xa lìa tất cả pháp động loạn. VKN: visaṃyogo bodhiḥ sarveñjita-manyayasyanditānām.

²⁴ CDM, Triệu nói: “Đạo chân chính là vô dục, vì ngăn cản các nguyện cầu.” Bản La-thập hình như có nhảy sót, so sánh Htr.: “ly hệ 離繫 là bồ đề vì vĩnh viễn dứt lìa hết thảy các pháp động loạn. Tịch tĩnh là bồ đề vì hết thảy phân biệt hoàn toàn vắng bặt. Quảng đại là bồ đề, vì hết thảy hoằng nguyện đều không thể trắc lượng.” VKN gần với Lth.: adhiṣṭhānaṃ bodhiḥ sarvapraṇidhānānām, bồ đề là y xứ, vì là y xứ của tất cả các nguyện.

²⁵ Htr.: “Không tranh (bất tránh 不諍; Khuy Cơ đọc là bất chứng 不證); vì hết thảy thủ trước, hết thảy tranh luận đều xa lìa.” VKN: asaṃpraveśo bodhiḥ sarvo(pa)dhiḥ

thuận với Như²⁷. Trụ là Bồ-đề vì trụ pháp tính.²⁸ Đến là bồ-đề, vì đi đến thực tế.²⁹Bất nhị là bồ-đề, vì nó xa lìa ý và pháp.³⁰Bình đẳng là bồ-đề, vì đồng đẳng với hư không.³¹ Vô vi là bồ-đề vì không sinh, trụ, diệt.³² Tri³³ là bồ-đề, vì liễu tri tâm hành của hết thảy chúng sinh. Không hội³⁴ là bồ-đề vì các nhập³⁵không hội. ³⁶ Không hiệp37 là bồ-đề, vì

———

sarvodgrahavigatā, không (chứng) nhập là bồ-đề, vì không nhập tất cả chấp thủ, xả ly tất cả tham chấp.

²⁶ Htr.: tùy chí 隨至, đến theo sau; VKN: anugata.

²⁷ Htr.: chân như. Skt. tathatā.

²⁸ Htr.: trụ pháp giới . VKN: sthitā bodhiḥ dharmadhātusthāne, bồ đề là sự an trụ trong bản xứ của pháp giới.

²⁹ Htr.: “kiến lập là bồ đề vì kiến lập (trong) thật tế.” VKN: pratiṣṭhitā bodhiḥ bhūtakoṭyām.

³⁰ Htr.: “vì xa lìa pháp tính sai biệt.” VKN: manodharmavigatā, xả ly ý và pháp.

³¹Htr.: “vì con mắt và sắc, cho đến ý và pháp, thảy đều bình đẳng như hư không.” VKN: samā bodhiḥ ākaśasamatayā.

³² Htr.: sinh, trụ, dị, diệt.

³³Htr.: biến tri. Skt. parijñā, nhận thức toàn diện hay tường tận. Cf. Câu-xá 22 (Đại 29, tr. 112a17): “biến tri có hai: trí biến tri (jñānaparijñā) và đoạn biến tri (prahānaparijñā). Trí biến tri (nhận thức toàn diện bằng trí tuệ) tức là trí vô lậu (anāsrava jñāna).”

³⁴ Bất hội 不會. Htr.: vô gián 無間. VKN: dvārā, không có cửa.

³⁵ Các nhập; Htr.: sáu nội xứ (Skt. saḍ adhyāmikāny āyatanāni).

lìa tập quán phiền não.³⁸ Không xứ sở³⁹ là bồ-đề, vì không hình sắc. ⁴⁰Giả danh⁴¹là bồ-đề, vì tên gọi vốn rỗng không. ⁴² Như hóa⁴³ là bồ-đề, vì không thủ xả. Không loạn là bồ-đề, vì thường tịch tĩnh. Thiện tịch⁴⁴ là bồ-đề vì tự tính thuần tịnh. Vô thủ là bồ-đề không thể vin nắm. ⁴⁵Vô dị⁴⁶ là bồ đề, vì

———

³⁶VKN: advārā bodhiḥ āyatanānām, bồ đề là lối vào không cửa của xứ.

³⁷Bất hiệp 不合. Htr.: vô tạp 無雜. VKN: asaṃsṛṣṭa, không hỗn tạp.

³⁸Phiền não tập. Htr.: tập khí của tương tục phiền não. VKN: vāsanānusandhikleśa.

³⁹ Vô xứ. VKN: na deśasthā na pradeśasthā, không phương vị, không xứ sở.

⁴⁰ Htr.: “vì trong Chân như, hết thảy phương vị, xứ sở đều xa lìa.“ Htr. còn thêm: „ Vô trụ là bồ đề, vì không thể thấy trong tất cả xứ.“ tathatāpratiṣṭhitā bodhiḥ sartodṛṣyā, bồ đề là vô trụ chân như, không được nhìn thấy từ tất cả mọi phía. Htr. đọc tathatā lên cụm từ trên.

⁴¹ Giả danh 假 名 . Htr.: duy danh 唯 名 . VKN: nāmadheyamātraṃ.

⁴²Htr.: “vì danh vốn không hoạt dụng.” VKN: tac ca nāma nirīhakaṃ.

⁴³ Như hóa 如化. CDM: Triệu nói, như cái vô tâm của con người huyễn hóa. Htr.: vô lãng 無 浪 , không gợn sóng. VKN: nirātimkā bodhiḥ āyūhaniryūhavigatā, bồ đề là không tự ngã, vì không mang đến cũng không lấy đi.

⁴⁴ Thiện tịch 善寂; Skt. suśānta, hoàn toàn (phi thường) tĩnh lặng.

⁴⁵Phan duyên 攀緣; Skt. ālamba.

bình đẳng các pháp vốn bình đẳng. ⁴⁷ Không so sánh⁴⁸ là bồ-đề, vì không thể thí dụ. Vi diệu là bồ- đề, vì các pháp khó biết.’ ⁴⁹

“Bạch Thế tôn, Duy-ma-cật giảng xong pháp này, hai trăm thiên tử chứng vô sinh pháp nhẫn. Vì vậy con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông”.

2. Phật nói với Quang Nghiêm Đồng tử:⁵⁰

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật”.

Quang-nghiêm đáp:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đến thăm ông. Vì, nhớ lại, có lần con đang trong thành Tỳ- da-ly đi ra, gặp Duy-ma-cật vừa ở ngoài đi vào.

———

⁴⁶ Vô dị, không dị biệt, đây chỉ phi đa thù. VKN: nirnānātvā.

⁴⁷Htr.: “Vì tính bình đẳng của các pháp được chứng giác.”

⁴⁸ Vô tỷ 無比. Htr.: vô dụ 無喻. VKN: anupama, không có thí dụ.

⁴⁹Htr. còn thêm một đoạn nữa: “Biến hành (phổ biến, phổ quát) là bồ đề, vì tự tính phổ biến như hư không. Lên đến đỉnh cao là bồ đề, vì là tối thượng thủ của tất cả pháp. Vô nhiễm là bồ đề, vì hết thảy thế pháp không thể làm cho nhiễm ô. Như vậy, bồ đề không được chứng bởi thân, không được chứng bởi tâm.” VKN: sarvatrānugatā bodhir ākāśasvabhāvatvāt; sā na śakyā kāyena vācā cittenābhisam-bodhuṃ.

⁵⁰ Ckh.: Quang Tịnh Đồng tử 光淨童子. Lth. = Htr. VKN: Prabhāvyūha. Cf. Lalitavistara.

Con cúi chào51 ông và hỏi: ‘Quý cư sỹ đi đâu về?’ Ông đáp: ‘Từ đạo tràng⁵²về.’ Con mới hỏi ông: ‘Đạo tràng này ở đâu?’ Ông đáp: ‘Tâm chính trực⁵³ là đạo tràng, vì không giả dối. Phát hành⁵⁴ là đạo tràng, vì có khả năng hoàn tất mọi sự. Thâm tâm⁵⁵ là đạo tràng, vì tăng ích công đức.⁵⁶Tâm bồ- đề là đạo tràng, vì không thể sai lầm. ⁵⁷

“Bố thí58 là đạo tràng, vì không cầu đáp trả.⁵⁹ Trì giới là đạo tràng, vì giúp hoàn thành tâm nguyện. Nhẫn nhục là đạo tràng, vì tâm vô ngại⁶⁰ đối với

———

⁵¹Tác lễ. Khuy Cơ (VCS, Đại 38, tr. 1060c8): “Đoạn trên, Duy-ma-cật cúi chào Di-lặc; vì Di-lặc hiện thân tướng xuất gia. Ở đây, Thiếu niên Quang Nghiêm cúi chào Duy-ma-cật; vì Quang Nghiêm hiện thân tướng thế tục. Người nhỏ tuổi cúi chào người lớn tuổi hơn.”

⁵²Đạo tràng 道 場 ; Htr.: diệu bồ đề 妙 菩 提 . VKN. bodhimaṇḍa.

⁵³ Trực tâm 直心. Htr.: thuần trực ý lạc 淳直意樂. VKN: bodhimaṇḍa iti … āśāyamaṇḍa, trường bồ-đề là trường chí hướng.

⁵⁴Htr.: phát khởi gia hành 發起加行. VKN: prayoga.

⁵⁵ Htr.: tăng thượng ý lạc 增上意樂. VKN: adhyāśaya.

⁵⁶Htr.: “Vì rốt ráo chứng hội pháp thù thắng.” VKN: eṣa viśeṣāvigamatayā, vì không hề xa rời mục đích siêu việt.

⁵⁷Htr.: không quên lãng hết thảy pháp. VKN: apramoṣaṇatā.

⁵⁸Htr.: thanh tịnh bố thí.

⁵⁹Htr.: không cầu dị thục quả.

⁶⁰Htr.: tâm không sân nhuế. VKN: sarvasattvāpratihatacitta, không có tâm gia hại đối với hết

hết thảy chúng sinh. Tinh tấn là đạo tràng, vì lìa xa biếng nhác. Thiền định là đạo tràng, vì là tâm điều thuận nhu hòa.⁶¹ Trí tuệ là đạo tràng, vì trực kiến các pháp.

“Từ là đạo tràng, vì đối xử bình đẳng với tất cả chúng sinh. Bi là đạo tràng, vì nhẫn nại các khổ nhọc. Hỷ là đạo tràng, vì là pháp an vui khoái lạc. Xả là đạo tràng, vì dứt bỏ yêu hay ghét.

“Thần thông là đạo tràng, vì thành tựu sáu thần thông. Giải thoát là đạo tràng, vì hay dứt bỏ. ⁶² Phương tiện là đạo tràng, vì giáo hóa chúng sinh. Bốn nhiếp pháp là đạo tràng, vì nhiếp chúng sinh. Đa văn là đạo tràng, vì y như điều đã nghe mà thực hành. Tâm được chế ngự là đạo tràng, vì chính quán các pháp. Ba mươi bảy phẩm là đạo tràng, vì xả bỏ các pháp hữu vi. Chân đế⁶³ là đạo tràng, vì không dối gạt thế gian. Duyên khởi⁶⁴ là đạo tràng,

———

thảy chúng sinh.

⁶¹VKN: cittakarmaṇyatayā, vì tâm thiện xảo sự nghiệp.

⁶² Bội xả 背捨. CDM: giải thoát ở đây chỉ tám giải thoát, cũng gọi là tám bối xả (Skt. aṣṭau vimokṣāḥ), xem Trường A-hàm 10 (Kinh Chúng tập, Đại 1, tr. 52b12); Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. tr.261: aṭṭha vimokkhā. Htr.: vì lìa vọng động do phân biệt 分別動. VKN: akalpanatā.

⁶³ CDM: đế 諦, trong Tiểu thừa là bốn Thánh đế. Trong Đại thừa, là một đế, tức Thật tướng. VKN. satyamaṇḍa.

⁶⁴Htr.: mười hai duyên khởi.

vì từ vô minh cho đến già-chết, thảy đều không bị diệt tận. ⁶⁵ Phiền não là đạo tràng, ⁶⁶vì biết như thật.⁶⁷Chúng sinh là đạo tràng, vì biết vô ngã. ⁶⁸ Tất cả pháp là đạo tràng, vì biết các pháp vốn không. Hàng phục chúng ma là đạo tràng, vì không khuynh động. Ba cõi ⁶⁹ là đạo tràng, vì không định hướng phải đến.⁷⁰ Tiếng sư tử hống là đạo tràng, vì là không có gì để sợ. Lực, bốn vô sở úy, bất cộng⁷¹ là đạo tràng, vì không khuyết điểm. Ba minh là đạo tràng, vì vô ngại. ⁷²Một niệm⁷³biết

———

⁶⁵Các bản Hán giống nhau. VKN: eṣa avidyāsrava(ā?)kṣayatayā, vì vô minh lậu đã (không?) bị diệt tận.

⁶⁶Htr.: Dứt hết các phiền não là diệu bồ đề. VKN: sarvakleśpraśamanamaṇḍa.

⁶⁷Tri như thật 知如實. Htr.: như thực hiện chứng chân pháp tính 如 實 現 證 真 法 性 . VKN: yathābhūtābhi saṃbodhanatayā.

⁶⁸ Htr.: vì dụng tự tính làm vô ngã. VKN: sattvāsvabhāvatayā, vì chúng sinh vốn không tự tính.

⁶⁹Htr.: “Không lìa ngoài ba cõi (Dục, Sắc và Vô sắc giới).”

⁷⁰Vô sở thú 無所趣. Htr.: viễn ly nhất thiết phát thú sự 發 趣事, xa rời tất cả mục đích hướng đến.

⁷¹ Đây chỉ mười lực, bốn vô sở úy và mười tám pháp bất cộng của Phật. Skt. balavaiśāradyāveṇikasarvabuddha dharmamaṇḍa.

⁷² Htr.: “Vì xa lìa phiền não, đạt được trí cứu cánh vô dư.” VKN: niravaśeṣatvāt kleṣānām, vì đã hoàn toàn diệt tận các phiền não.

⁷³Htr.: một sát-na tâm.

tất cả pháp là đạo tràng, vì thành nhất thiết trí.

“Như vậy, này Thiện nam tử, Bồ-tát thích ứng theo các Ba-la-mật mà giáo hóa chúng sinh, thì mọi hành vi, cho đến từng bước chân đi, nên biết, đều từ đạo tràng mà đến;⁷⁴ an trú trong Pháp Phật vậy.’

“Duy-ma-cật giảng Pháp như vậy, bạch Thế tôn, năm trăm trời và người đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Vì thế con không đủ khả năng đến thăm bệnh ông”.

3. Phật bảo Bồ-tát Trì Thế:⁷⁵

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

Trì Thế đáp:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng để thăm bệnh ông. Con nhớ, có lần đang ở trong tĩnh thất,⁷⁶ khi ấy Ma Ba-tuần⁷⁷ hình trạng như Đế Thích xuất

———

⁷⁴ Htr.: “Mọi cử chỉ tới lui, đi đến, dở chân, hạ chân, thảy đều tương ưng với chân thật phát thú, với ba-la-mật-đa, với sự thành thục hết thảy chúng sinh, với sự nhiếp thọ Chính pháp, với sự cúng dường Như Lai.”

⁷⁵Bồ-tát Trì Thế 持 世 . Ckh.: Trì Nhân 持 人 . VKN: Jagatindhara; Cf. Rāṣṭrapālaparipṛccha, Mahāvyutpatti.

⁷⁶ Htr.: tại tự trú xứ 在自 住處. VKN: vihāre viharāmi, đang ở trong một tinh xá.

⁷⁷Ma Ba-tuần 魔波旬 . CDM, Triệu nói: “Ba-tuần, tiếng Tần gọi là Sát giả hay Cực ác, vì là nguyên nhân đoạn thiện căn, và tội lớn nhất là chống Phật, nhiễu loạn Tăng.” Htr.:

hiện cùng với mười hai ngàn thiên nữ theo sau đàn hát, đi đến chỗ con. Sau khi cúi đầu đảnh lễ dưới chân con, họ chắp tay đứng sang một bên. Con tưởng đó là Đế Thích nên nói: ‘Xin chào Kiều-thi ca. ⁷⁸ Dù ông đã thành tựu nhiều phước báo, nhưng không nên phóng túng. Ông nên quán ngũ dục là vô thường để tìm cầu gốc rễ thiện. Hãy tìm cầu pháp chắc thật cho thân thể, sinh mạng và tài sản này.’ Ma liền nói: ‘Thưa Đại Chính sỹ, xin ngài nhận lấy mười hai ngàn thiên nữ này để hầu hạ ngài, lo việc quét dọn. ’ Con bảo: ‘Này Kiều-thi-ca, chớ đem cho Sa-môn họ Thích món quà phi pháp như vậy. Nó không thích hợp với tôi.’

“Con chưa dứt lời thì Duy-ma-cật chợt đến và nói: ‘Nó đâu phải là Đế Thích. Nó là Ma đến quấy nhiễu ngài đấy.’ Rồi ông quay sang bảo Ma: ‘Hãy cho ta các cô gái này. Như ta thì có thể nhận.’ Ma kinh sợ, nghĩ rằng, ‘Duy-ma-cật có thể gây hại ta chăng?’ Nó bèn muốn ẩn hình nhưng không được. Nó vận dụng hết thần lực cũng không thể bỏ đi được. Chợt trên không có tiếng vọng xuống: ‘Này Ba-tuần, hãy cho ông ấy các thiên nữ thì mới có thể đi được.’ Sợ quá, Ma đành dâng hết các thiên nữ cho Duy-ma-cật. Ông mới nói với các người

———

ác ma oán 惡魔怨. Skt. Māra-Pāpīyas.

⁷⁸Kiều-thi-ca 憍尸迦; Skt. Kauśika. CDM, Thập nói: Kiều thi là họ, tên chữ là Ma-ca-đà.

nữ: ‘Ma đã đem các cô cho ta. Bây giờ các cô hãy phát tâm cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề.’ “Đoạn ông tùy chỗ thích hợp giảng pháp cho họ nghe, giúp họ phát đạo ý.⁷⁹Ông bảo: ‘Các cô đã phát đạo ý,⁸⁰ có thể tìm thấy niềm vui nơi pháp⁸¹ thay vì nơi ngũ dục thế gian.’ “Các Thiên nữ liền hỏi ông: ‘Vui nơi pháp là thế nào?’ “Ông đáp: ‘Là vui thường tin Phật; vui muốn được nghe Pháp; vui cúng dường Tăng; và vui dứt bỏ năm dục; ⁸² vui quán sát năm uẩn là kẻ thù, vui quán sát bốn đại⁸³như rắn độc, vui quán sát các nội xứ như xóm hoang; vui tùy thuận hộ trì đạo

———

⁷⁹Htr.: “Khiến họ phát tâm hướng đến chính đẳng bồ-đề.”

⁸⁰Đạo ý 道意. Htr.: vô thượng chính đẳng giác tâm 無上正 等覺心. VKN: bodhicitta.

⁸¹ Pháp lạc 法樂. Htr.: đại pháp uyển lạc 大法苑樂, lạc thú trong vườn Chính pháp. VCS (Đại 38, tr.1062c29): “Đó là Chính thanh tịnh. Nhân bởi pháp này mà sinh lạc, nên nói là đại uyển pháp lạc.” VKN: dharmārāmarati.

⁸²Htr. có thêm hai lạc: “vui vì vĩnh viễn xuất ly ba cõi; vui vì không còn y trú nơi các sở duyên (không còn lệ thuộc các đối tượng ngoại giới).” VKN: traidhātukān nissaraṇaratiḥ viṣayeṣv aniśritaratiḥ.

⁸³ Htr.: Đối với các giới 界; Khuy Cơ (VCS), đây chỉ 18 giới (dhātu), phù hợp ngữ cảnh (uẩn, xứ, giới).

ý⁸⁴; vui thấy mình lợi ích cho chúng sinh; vui kính dưỡng Thầy; vui rộng rãi thực hành bố thí; ⁸⁵vui kiên trì tịnh giới;⁸⁶ vui nhẫn nhục khoan hòa; vui siêng tu thiện căn; vui thiền định không loạn tưởng; vui có tuệ sáng suốt sạch không cáu bẩn;⁸⁷ vui trải rộng tâm bồ-đề; vui vượt thắng tà ma; vui nhổ gốc phiền não; vui làm thanh tịnh cõi đất Phật; vui tu tập các công đức để thành tựu thân tướng tốt đẹp; vui làm đẹp đạo tràng; vui nghe Pháp thậm thâm mà không sợ hãi; vui trong ba cửa giải thoát; ⁸⁸ không vui với phi thời tiết; vui gần gũi đồng học, ⁸⁹ vui tâm không hận thù ác hại giữa những người phi đồng học; vui ngăn ngừa⁹⁰bằng

———

⁸⁴Đạo ý 道意. Htr.: bồ đề tâm菩提心.

⁸⁵ Htr.: “Vui lìa keo kiệt trong sự bố thí.” VKN: dāne saṃvibhāgaratiḥ.

⁸⁶Htr.: “Vui không khinh nhờn trong sự trì giới.” VKN: śīleṣv aśaithilyaratiḥ.

⁸⁷ VKN: prajñāyām apagatakleśāvabhāsaratiḥ, vui với sự chói sáng không ô nhiễm trong trí Bát-nhã.

⁸⁸Htr.: “Vui hiện tiền quán sát trong ba cửa giải thoát. Vui hiện tiền vươn đến bát-niết-bàn. Vui không phải phi thời mà quán sát.” VKN: trivimokṣamukhaparijayaratiḥ nirvāṇārambaṇaratiḥ bodhi-maṇḍalāṃkāraratiḥ na cākālaprāptiratiḥ.”

⁸⁹ Htr.: đồng loại sinh 同類生. VCS giải thích: “đồng loại với những người tu phạm hạnh xuất thế.” VKN: sabhāgajana, hạng người cùng loại, cùng tính khí.

⁹⁰ Hán: tương hộ 將護. VKN: visarjana, xa lánh.

hữu tri thức xấu; vui khi ở gần thiện tri thức;⁹¹ vui vì tâm hoan hỷ thanh tịnh; ⁹² vui thực hành vô lượng pháp đạo phẩm. Đó là những niềm vui nơi Pháp của Bồ-tát.’

“Nghe vậy, Ma bảo các thiên nữ: ‘Ta muốn các ngươi cùng ta trở về Thiên cung.’

“Các thiên nữ nói: ‘Ông đã đem chúng tôi cho cư sỹ. Chúng tôi thấy vui nơi Chính Pháp, chẳng còn ham muốn thú vui nơi năm dục.’

“Ma nói với Duy-ma-cật: ‘Cư sỹ hãy buông thả những thiên nữ này. Vì Bồ-tát là người sẵn lòng ban cho tất cả những gì mình có.’

“Duy-ma-cật nói: ‘Ta đã buông bỏ rồi. Ngươi có thể mang họ đi để hết thảy chúng sinh có thể thành tựu ước nguyện như pháp.’

“Các thiên nữ quay hỏi Duy-ma-cật: ‘Ở Ma cung chúng tôi phải sống như thế nào?’

“Duy-ma-cật đáp: ‘Này các cô, có Pháp môn được gọi là Ngọn đèn vô tận;⁹³các cô nên học. Ví như,

———

91 Bản La-thập nhảy một đoạn, Htr.: “Vui vì khéo nhiếp thọ trong phương tiện thiện xảo.” VKN: upāye saṃgraharatiḥ.

92 Htr.: “Vui vì ở nơi các pháp mà hoan hỷ tín thọ.” VKN: dharmaprītiprāmodyaratiḥ.

93 Vô tận đăng 無盡燈. VCS: “Vì để sự lưu truyền Chính pháp không bị gián đoạn mà nói Vô tận đăng.” VKN:

akṣayapradīpa. Ckh.: “Có vị Thiên tên là Vô Tận, thường

một ngọn đèn có thể được dùng để mồi sáng hàng trăm ngàn ngọn đèn khác, do đó bóng tối sẽ được soi sáng và ánh sáng này sẽ không bao giờ tắt. Cũng vậy, các cô, một Bồ-tát dẫn đường hàng trăm ngàn chúng sinh khiến cho họ phát tâm cầu giác ngộ tối thượng; mà Đạo ý của Bồ-tát không hề tắt ngúm.Cứ mỗi lần thuyết pháp là mỗi lần tăng thêm tất cả pháp thiện cho mình. Cho nên gọi là Vô tận đăng. Dù các cô có ở nơi cung điện của Ma, các cô hãy nên dùng Pháp Vô tận đăng này để dẫn dắt vô lượng con trai, con gái của Trời khiến phát tâm cầu giác ngộ, vừa để báo Phật ân vừa làm lợi chúng sinh.’

“Khi ấy các thiên nữ cúi đầu lễ dưới chân Duy-ma cật rồi theo Ma về cung điện. Trong phút chốc họ biến mất cả. Bạch Thế tôn, Duy-ma-cật thần thông siêu việt, biện tài và trí tuệ như vậy, con không đủ khả năng viếng thăm người”.

4. Phật bảo một người con trai của trưởng giả tên

Thiện Đức: ⁹⁴

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

———

mở cửa Pháp.” Có lẽ đọc là deva (thiên), thay vì dīpa (đèn).

⁹⁴Trưởng giả tử Thiện Đức 長者子善德. Htr.: Tô-đạt-đa 蘇 達多. Ckh.: Thiện Kiến 善見. VKN: Sudatta-śreṣṭhiputra. Cùng tên với Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍada). VCS: “Tô-đạt-đa, đây nói là Thiện Thí 善施, vì hay giúp đỡ những người cùng khổ

Thiện Đức đáp:

“Bạch Thế tôn, con không đủ khả năng đi thăm bệnh ông ấy. Vì nhớ lại có lần con tổ chức một đại hội bố thí⁹⁵ tại nhà thân phụ để cúng dường hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn, các ngoại đạo, các người bần cùng, hạ tiện, cho đến cả ăn mày. Đại hội kéo dài đến bảy ngày, và khi kết thúc Duy-ma-cật đã đến nói với con: ‘Ồ, con trai nhà trưởng giả! Đại hội bố thí không phải như ông đã tổ chức. Nó phải là đại hội bố thí pháp. ⁹⁶ Đại hội bố thí vật chất⁹⁷như vậy có ích gì.’

“Con hỏi: ‘Thưa Cư sỹ, thế nào là Hội Pháp thí?’

“Ông đáp: ‘Pháp thí không có trước cũng không có sau. ⁹⁸ Trong một lúc mà cúng dường hết thảy

———

⁹⁵ Đại thí hội 大施會. Htr.: Đại tự hội 大祠會. CDM, “Thập nói, Đại thí hội có hai loại: 1. Chỉ bố thí chứ không dùng lễ pháp. 2. Tổ chức tế tự theo nghi thức ghi trong các sách ngoại đạo, kiêm cả việc bố thí.” Skt. mahāyajña, đại tế đàn, có 5 loại: bhūtayajña (cúng thức ăn cho mọi loài sinh vật), manuṣyayajña (tế tự cho loài người), pitṛyajña (tế tự tổ tiên), devayajña (tế tự chư thiên), brahmayajña (tế tự Phạm thiên). Đề cập ở đây là loại thứ ba, tế tự để dâng cúng các Tổ phụ.

⁹⁶Pháp thí hội 法施之會. Ckh.: Tự pháp từ 祀法祠. Htr.: pháp thí từ hội. VKN: dharmayajña.

⁹⁷Tài thí hội 財施會. Ckh.: tư dục từ 欲祠. Htr.: tài thí từ 財施祠. VKN: āmiṣayajña.

⁹⁸ CDM, Thập nói: “Sự phân phát tài vật phải theo thứ tự kẻ trước người sau. Không thể phát một lần cho tất cả.”

chúng sinh. Đó là Đại hội Pháp thí.’

“ ‘Nghĩa là sao?’ - Con hỏi.

“Ông mới đáp: ‘Nghĩa là, bằng bồ-đề mà phát khởi từ tâm; ⁹⁹bằng sự cứu độ chúng sinh mà khởi bi tâm; ¹⁰⁰ bằng sự duy trì Chính pháp mà khởi hỷ tâm; ¹⁰¹bằng sự nhiếp thủ trí tuệ¹⁰²mà hành xả tâm.

“Bằng sự vượt thắng lòng tham lam bủn xỉn¹⁰³ mà khởi bố thí ba-la-mật; bằng sự giáo hóa người phạm giới mà tu giới ba-la-mật; bằng vô ngã mà khởi nhẫn nhục ba-la-mật; bằng sự lìa tướng thân tâm mà khởi tinh tấn ba-la-mật; ¹⁰⁴ bằng bồ-đề tướng ¹⁰⁵mà khởi thiền ba-la-mật; ¹⁰⁶bằng nhất

———

⁹⁹Htr.: “Bằng hành tướng của Vô thượng bồ-đề mà dẫn phát đại từ.” VKN: bodhyākārābhinirhṛtā mahāmaitrī.

¹⁰⁰ Htr.: “Bằng hành tướng giải thoát của các hữu tình mà dẫn phát đại bi.” VKN: saddharmasaṃgrahābhinirhṛtā mahākaruṇā, đại bi được dẫn phát bởi sự nhiếp thọ Chính pháp.”

¹⁰¹Htr.: “Bằng hành tướng tùy hỷ của các hữu tình mà dẫn phát đại hỷ.”

¹⁰² Htr.: “Bằng hành tướng nhiếp thủ của trí mà nhiếp thọ Chính pháp.”

¹⁰³Htr.: “Bằng hành tướng tịch tĩnh điều phục…” VKN: śāntadāntābhinirhṛtā dānapāramitā.

¹⁰⁴Lth. & Htr. giống nhau. Xem cht. dưới.

¹⁰⁵Htr.: “Vì hành tướng của giác chi tối thắng… ”

¹⁰⁶Lth. & Htr., đồng. VKN: bodhyaṅgābhinirhṛtā vīryapāramitā; kāyacittavivekābhinirhṛtā dhyānapāramitā, hành giác chi dẫn phát tinh tấn ba-la-mật; viễn ly thân tâm

thiết trí¹⁰⁷mà khởi bát-nhã ba-la-mật.

“Bằng sự giáo hóa chúng sinh mà khởi Không; bằng sự không xả hữu vi ¹⁰⁸mà phát khởi Vô tướng; bằng sự thị hiện thọ sinh¹⁰⁹ mà khởi Vô tác. ¹¹⁰

“Bằng sự hộ trì chính Pháp mà khởi phương tiện lực; vì để cứu độ chúng sinh mà khởi bốn nhiếp pháp; ¹¹¹ bằng sự kính thờ tất cả¹¹²mà quyết tâm quét sạch kiêu mạn; ở nơi thân, mạng, tài sản mà khởi ba pháp chắc thật;¹¹³ở trong sáu niệm¹¹⁴ mà

———

dẫn phát thiền ba-la-mật.

¹⁰⁷ Htr.: “Bằng hành tướng của sự nghe trí nhất thiết trí.”

¹⁰⁸Htr.: “Bằng hành tướng sửa trị hết thảy hữu vi.” VKN: saṃskṛtaparikarmābhinirhṛtā.

¹⁰⁹Htr.: “Bằng hành tướng của sự thọ sinh do cố tác ý… ” VKN: saṃcintyopapattyabhinirhṛtā, được dẫn phát bởi sự biến hóa sinh bằng cố ý. Tức Bồ-tát thọ sinh do ý nguyện chứ không do nghiệp lực

¹¹⁰ Htr.: vô nguyện.

¹¹¹ Htr.: “Bằng hành tướng của sự khéo léo tu tập bốn nhiếp sự mà dẫn phát mạng căn.” VKN: saṃgraha vastvabhinirhṛtaṃ jīvendri-yaṃ.

¹¹²Htr.: “Bằng hành tướng kính thờ như tôi tớ đối với hết thảy chúng sinh.”

¹¹³ Htr.: “Bằng hành tướng đem những gì không bền chắc mà đổi lấy tất cả những gì bền chắc.” VCS (tr.66c28): “Tài sản thuộc sinh tử hữu lậu là thứ không bền chắc mà đổi lấy (mậu dịch) tài sản bền chắc là xuất thế vô lậu.”

¹¹⁴Htr.: sáu tùy niệm (Skt. saḍ anusmṛtayaḥ). Tức niệm

khởi pháp tư niệm; ở nơi sáu điểm hòa kính mà khởi tâm chất trực; ¹¹⁵vì chân chính tu hành pháp thiện mà khởi tịnh mạng; ¹¹⁶ vì sự hoan hỷ thanh tịnh của tâm¹¹⁷ mà khởi lên sự gần gũi Hiền Thánh trí; bằng sự không ghét bỏ người xấu mà khởi lên sự chế ngự tâm; ¹¹⁸ vì pháp xuất gia mà khởi thâm tâm; ¹¹⁹ bằng như thuyết mà hành ¹²⁰ mà khởi đa văn; vì pháp vô tránh ¹²¹ mà phát khởi đời sống nhàn tĩnh; ¹²²bằng thú hướng Phật đạo mà phát

———

Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí, niệm giới và niệm chư thiên.

¹¹⁵ Htr.: “Bằng hành tướng của sự tu tập các pháp tịnh diệu mà dẫn phát ý lạc.” VKN: saṃrañjanīyadharmā bhinirhṛto’dhyāśaḥ, bằng pháp hòa kính mà dẫn phát ý chí hướng thượng (tăng thượng ý lạc).

¹¹⁶Tịnh mạng 淨命. VKN: ājīvapariśuddha, sự trong sạch trong cuộc sống (mưu sinh).

¹¹⁷ VKN: prasādaprāmodyasevana, thân cận với niềm hoan hỷ của tâm tịnh tín.

¹¹⁸VKN: anāryeṣu pratighātābhinirhṛtā cittanidhyapti, bằng sự ức chế giữa những hạng phi thánh mà dẫn phát tâm tư quyết trạch.

¹¹⁹ VKN: pravrajyābhinirhṛto ‘dhyāśayaḥ, bằng sự xuất gia mà dẫn phát ý chí hướng thượng.

¹²⁰Htr.: “Vì hành tướng của sự thường tu tập trung đạo…”

¹²¹ Vô tránh pháp. Skt. araṇadharma. La-thập: “Với vật không nghịch; với pháp không trái, gọi là vô tránh.”

¹²² Không nhàn xứ 空閑處. Htr.: a-luyện-nhã xứ 阿練若處. VKN: araṇyavāsa, lâm cư, sống ẩn dật trong rừng.

khởi đời sống độc cư; 123 vì để cởi trói chúng sinh mà phát khởi các giai đoạn tu hành;¹²⁴ vì để được các hình tướng tốt đẹp và làm thanh tịnh đất Phật mà phát khởi nghiệp phước đức;¹²⁵vì để biết tâm niệm hết thảy chúng sinh để tùy nghi nói Pháp mà phát khởi nghiệp của trí; ¹²⁶vì để hiểu rõ các pháp vốn không thủ cũng không xả, thâm nhập cánh cửa nhất tướng, ¹²⁷mà phát khởi nghiệp của tuệ; ¹²⁸ vì để tận diệt mọi phiền não, mọi chướng ngại và bất thiện pháp, mà phát khởi tất thảy thiện nghiệp; vì để chứng nghiệm tất cả trí tuệ và tất cả thiện pháp mà phát khởi các pháp trợ Phật đạo.¹²⁹

“Hết thảy những điều trên, này Thiện nam tử, là Đại hội Pháp thí. Nếu Bồ-tát an trú nơi Đại hội

———

¹²³ Hán: yển tọa 宴坐. Skt. pratisaṃlayana.

¹²⁴ Tu hành địa 修行地. Htr.: du-già sư địa 瑜伽師地, chỉ trình độ tu tập. VKN. yogācārabhūmi.

¹²⁵ Htr.: quảng đại diệu phước tư lương 廣大妙福資糧. VKN: puṇyasaṃbhāraḥ, tư lương của phước.

¹²⁶Trí nghiệp 智業. Htr.: quảng đại diệu trí tư lương 廣大妙 智 資 糧 (chất liệu cho trí quảng đại). VKN: jñānasaṃbhāraḥ, tư lương của trí.

¹²⁷Nhập nhất tướng môn . Htr.: nhất chính lý môn ngộ nhập 一正理門悟

¹²⁸Tuệ nghiệp 慧業. Htr.: quảng đại diệu trí tư lương 廣大 妙 慧 資 糧 (chất liệu cho tuệ quảng đại). VKN: prajñānasaṃbhāraḥ, tư lương của bát-nhã.

¹²⁹Tức các bồ đề phần, Skt. bodhipakṣyadharma.

Pháp thí, thì đó là Đại thí chủ, và cũng là ruộng phước cho hết thảy thế gian.’

“Bạch Thế tôn, khi Duy-ma-cật giảng Pháp này xong, trong chúng Bà-la-môn có hai trăm người lắng nghe đã phát tâm tầm cầu giác ngộ tối thượng. Bản thân con lúc đó cảm thấy tâm lắng đọng, thanh tịnh, tán thán là chưa từng có. Con bèn làm lễ bái tạ dưới chân ông và cởi ra vòng trân châu vô giá dâng tặng ông. Nhưng ông không nhận. Con nói: ‘Thưa Cư sỹ, xin ngài nhận lấy tặng phẩm này rồi muốn sử dụng sao tùy ý.’ Ông lấy vòng trân châu, chia ra hai phần, cho người ăn xin tồi tàn nhất một phần trong hội này; phần kia cho đức Nan Thắng Như Lai. ¹³⁰Hết thảy chúng hội hiện diện đều có thể nhìn thấy Nan Thắng Như Lai trong quốc độ Quang minh. ¹³¹ Lúc ấy họ cũng thấy phía trên đức Phật kia nửa vòng trân châu ấy biến thành đài báu trang nghiêm trên bốn cột trụ, bốn mặt đều được trang nghiêm, rõ ràng không che khuất nhau.

———

¹³⁰Nan Thắng Như Lai 難勝如來. Ckh.: Đầu-ba-biến (Hán dịch Cố Thọ) 頭波變 (漢言固 受 ). VKN: Duṣprasaha

tathāgata.

¹³¹Quang minh quốc độ 光明國土. Ckh.: Viêm khí 炎氣. Htr.: Dương diệm thế giới 陽焰世界. VCS: “Thế giới hư huyễn, cho nên nói là Dương diệm.” VKN: Marīci lokadhātu.

“Sau thị hiện biến hóa thần kỳ này, Duy-ma-cật nói: ‘Ai bố thí cho người hành khất nghèo hèn nhất với tâm bình đẳng, là hành động không khác với phước báo của Như Lai, vì nó xuất phát từ lòng đại bi không mong đáp trả. Đó chính là viên mãn Pháp thí vậy.’

“Sau khi chứng kiến thần lực và nghe giảng pháp của Duy-ma-cật, người hành khất thấp hèn nhất trong thành cũng đã phát tâm cầu giác ngộ tối thượng. Cho nên con không đủ khả năng đi thăm bệnh Duy-ma-cật.”

Các Bồ-tát từng mỗi vị trình bày những lần gặp Duy-ma-cật như vậy, đều nói không có khả năng đi thăm bệnh ông. *

———

* Bản Lth., hết quyết thượng. Htr., hết quyển 2.