Duy-Ma-Cật Sở Thuyết

Chương Năm: Văn - Thù- Sư - Lợi Thăm Bệnh

CHƯƠNG NĂM

VĂN-THÙ-SƯ-LỢI THĂM BỆNH¹

Lúc ấy, Phật nói với Văn-thù-sư-lợi: ²

“Ông hãy đi thăm bệnh Duy-ma-cật“.

Văn-thù đáp:

“Bạch Thế tôn, với bậc Thượng nhân ấy, không dễ đối đáp. Vì ông đã thâm nhập thật tướng, thuyết giảng tài tình các yếu nghĩa của Phật Pháp. Tài biện thuyết của ông thông suốt, trí tuệ của ông vô ngại. Ông biết rõ tất cả pháp thức của Bồ-tát; đã bước vào kho tàng huyền nhiệm của chư Phật; hàng phục mọi thứ Ma bằng du hý thần thông;³ trí tuệ và phương tiện đều sở đắc vẹn toàn. ⁴ Tuy vậy

———

¹Các bản Hán, phẩm V. Ckh.: phẩm “Chư pháp ngôn” 諸法 言品 . VKN: Phẩm IV, Glānapratisaṃmodanā-parivarta,

phẩm Ủy lạo người bệnh.

² Văn-thù-sư-lợi 文殊師利. Htr.: Diệu Cát Tường 妙吉祥. Skt. Mañjuśrī-kumārabhūta.

³VKN: sarvamārasthānavivartanakuśalamahābhijñā-vikṝditaḥ, du hý bằng đại thần thông, khéo léo đẩy lui tất cả Ma.

⁴ Htr.: xảo tiện vô ngại 巧便無礙, vận dụng phương tiện khéo léo thông suốt. VKN: upāyakauśalya-gatiṃgataḥ.

con sẽ vâng Thánh chỉ đến thăm bệnh ông”.

Bấy giờ, trong chúng, các vị Bồ-tát, các đại đệ tử của Phật; Đế Thích, Phạm thiên, cùng bốn vị Thiên vương, thảy đều tự nghĩ: “Nay hai vị Đại sỹ Văn-thù và Duy-ma-cật gặp nhau, ắt sẽ nói pháp vi diệu”. Cho nên tám ngàn Bồ-tát, năm trăm Thanh văn, hàng trăm ngàn trời, người đều muốn đi theo Văn-thù-sư-lợi.

Rồi thì, Văn-thù-sư-lợi cùng với đoàn tùy tùng cung kính vây quanh gồm các Bồ-tát, chúng Đại Đệ tử, và các trời, người, cùng vào thành lớn Tỳ- da-ly.

Lúc bấy giờ, Trưởng giả Duy-ma-cật tâm niệm: “Văn-thù-sư-lợi và đoàn tùy tùng đang đến”. Ông bèn dùng thần lực khiến cho nội thất trống rỗng. Tất cả đồ đạc cho đến gia nhân đều biến mất hết; chỉ đặt mỗi cái giường bệnh để nằm mà thôi.

———

Tiếp theo, bản La-thập nhảy một đoạn; Htr.: “Sở hành pháp giới tối thắng không hai, không tạp, đã rốt ráo đến bờ bên kia; có thể ở nơi pháp giới của một tướng trang nghiêm (VKV: ekavyūhadharmadhātu: thể giới một yếu tính thẩm mỹ tuyệt đối) mà diễn thuyết pháp môn được trang nghiêm bằng vô hạn yếu tính; thấu triệt căn tính và hành vi của tất cả chúng sinh; khéo léo sử dụng thần thông tối thắng của sự du hý; đạt đến mức hoàn hảo phương tiện thiện xảo của đại trí tuệ; hoàn toàn tự tại vô ngại vô úy để quyết trạch mọi vấn đáp; các hạng thấp kém không thể đối đầu với mũi nhọn ngô

Văn-thù-sư-lợi đi vào nhà, thấy căn nhà trống không, không có gì cả, chỉ một mình Duy-ma-cật nằm trên giường bệnh. Duy-ma-cật nói: “Xin chào⁵ ngài Văn-thù-sư-lợi. Ngài bằng tướng không đến mà đến, tướng không thấy mà thấy⁶“. Văn-thù-sư-lợi đáp: “Thật như vậy, Cư sỹ, nếu đã đến thì không còn đến nữa. Nếu đã đi thì không còn đi nữa. ⁷ Vì sao? Đến, không từ đâu đến. Đi, không đi về đâu. ⁸Cái đã có thể bị thấy thì không còn bị thấy nữa. Nhưng

———

⁵Thành ngữ để chào, nguyên Phạn: svāgatam, Hán: thiện lai 善來, đến an lành. Về mặt từ nghĩa luận, lời chào này trở thành cảnh ngữ khơi dậy luận điểm triết học.

⁶ Htr. còn thêm: “Không nghe mà nghe.” VKN: svāgataṃ mañjuśriyo (a)svāgataṃ mañjuśriyaḥ anāgata syādṛṣṭaśrutapūrvasya darśanam, “Văn-thù khéo đến. Văn thù chưa đến mà đã khéo đến; trước khi nghe và không thấy mà thấy.”

⁷ VKN: āgato na sa bhūya āgamiṣyati yaś ca gato na bhūyo gamiṣyati, đã đến, thật vậy, nó sẽ không (bị) đến; cái gì đã đi, nó sẽ không (bị) đi.

⁸ Htr.: “Không phải do cái đã đến mà có khái niệm (thi thiết) về sự đến. Không phải do cái đã đi mà có khái niệm về sự đi.” Khuy Cơ, VCS (Đại 38, tr. 1069c24) lưu ý: “Chỗ này, bản La-thập và bản Huyền Trang không giống nhau.” VKN: na cāgatasyāgamanaṃ prajñāyate na ca gatasya gamanaṃ, cái đã đến không giả thiết khái niệm về sự đến; cái đã đi không giả thiết khái niệm về sự đi.

hãy gác việc này qua một bên. Cư sỹ, bệnh của ông, có kham nỗi không? Việc điều trị thế nào, có thuyên giảm chứ không tăng phải không? Thế tôn ân cần gởi lời hỏi thăm vô lượng. ⁹ Cư sỹ, bệnh này khởi lên bởi nguyên nhân nào? Bệnh phát sinh đã bao lâu? Dứt nó bằng cách nào?” Duy-ma-cật đáp: “Si và hữu ái là nguồn gốc của bệnh tôi.¹⁰ Vì hết thảy chúng sinh bệnh mà tôi bệnh. Bao giờ hết thảy chúng sinh đạt đến chỗ không bệnh, bệnh tôi sẽ hết. Vì sao? Bồ-tát, vì chúng sinh mà đi vào sinh tử. Có sinh tử thì có bệnh. Nếu hết thảy chúng sinh được thoát ly bệnh khổ thì Bồ-tát không còn bệnh. Ví như, vị trưởng giả chỉ có đứa con một; khi người con ấy bị bệnh, cha mẹ nó cũng bị bệnh. Nếu nó bình phục thì cha mẹ nó khỏe. Cũng vậy, Bồ-tát yêu thương chúng sinh như cha mẹ yêu con, nên chúng còn bệnh thì Bồ-tát còn bệnh; khi chúng hết bệnh, Bồ-tát lành bệnh. Câu hỏi tiếp theo là, bệnh của Bồ-tát từ đâu phát sinh? Bệnh của Bồ-tát xuất phát từ tâm đại bi”. Văn-thù-sư-lợi hỏi: “Sao thất này trống không và

———

⁹Hán: trí vấn vô lượng 致問無量. VCS: “Lời nhắn gởi thì ngắn gọn; nhưng thâm ý hỏi thăm thì vô lượng.”

¹⁰Htr.: “Cũng như vô minh (avidyā) và hữu ái (bhavatṛṣṇā) của chúng sinh sinh khởi đã từ lâu đời; bệnh của tôi cũng phát từ lâu như vậy.”

chẳng có người hầu?”11

Duy-ma-cật đáp:

“Hết thảy quốc độ của chư Phật đều không, thưa ngài Văn-thù”.

Lại hỏi: “Quốc độ của chư Phật do cái gì mà không?”¹²

Lại đáp: “Vì Không nên không”. ¹³

Lại hỏi: “Đã Không, cần gì Không nữa?”¹⁴

Lại đáp: “Vì vô phân biệt Không, cho nên Không”. ¹⁵

Lại hỏi: “Không, ¹⁶ có thể phân biệt ư?”

———

¹¹VCS, Đại 38, tr. 1070b22, “Hỏi thất không, là hỏi về pháp không. Hỏi thị giả không, là hỏi về nhân không.”

¹²CDM, Đại 38, tr. 372c11, “Thập nói, căn nhà do không có vật gì cả nên trống không. Cõi Phật do bởi lý gì mà không?”

¹³CDM, “Thập nói, không có (vô 無, Skt. abhava) vì không có vật gì. Rỗng không (không 空, Skt. śūnya), vì quốc độ tính Không. Triệu nói, không đầu là trí không; không sau là pháp không.” VKN: śūnyatayā śūnyāni, (chúng là) Không bởi tính Không.

¹⁴Lth.: hà dụng không 何用空. Htr.: vi thị thùy không 為是 誰空, là cái không của ai (= của cái gì)?” VKN: śūnyatāyāḥ kā śūnyatā? Cái gì là tính Không của tính Không (Của tính Không là tính Không gì)?

¹⁵ Htr.: “Không này là Không của vô phân biệt.” VKN: apari-kapanāś ca śūnyatāyāḥ śūnyātāḥ, vô phân biệt là tính không của tính Không.

¹⁶ Htr.: Không tính 空性.

Lại đáp: “Mọi phân biệt cũng Không”. ¹⁷

Lại hỏi: “Phải tìm Không ở đâu?”

Lại đáp: “Phải tìm trong sáu mươi hai kiến chấp“. ¹⁸

Lại hỏi: “Sáu mươi hai kiến chấp phải tìm ở đâu?”

Lại đáp: “Nên tìm trong giải thoát của chư Phật”.

Lại hỏi: “Tìm sự giải thoát của chư Phật ở đâu?”

Lại đáp: “Nên tìm trong tâm hành của hết thảy chúng sinh”.

Và ông tiếp: “Ngài có hỏi, sao tôi chẳng có gia nhân. Vâng, bọn Ma và các Ngoại đạo là gia nhân của tôi. Vì sao? Vì bọn Ma ưa sinh tử mà Bồ-tát chẳng xả bỏ sinh tử. Ngoại đạo ham kiến chấp mà Bồ-tát bất động trong mọi kiến chấp”.

Lại hỏi: “Bệnh của cư sỹ thuộc tướng gì?”

Lại đáp: “Bệnh tôi vô hình, không thể thấy”. ¹⁹

Lại hỏi: “Bệnh này hiệp với thân hay hiệp với

———

¹⁷Htr.: “Cái hay phân biệt này cũng không. Vì sao? Tính Không không thể phân biệt thành Không.” VKN: yenāpi parikalpyeta tad śūnya na ca śūnyatā śūnyatām parikalpayati, cái do bởi nó mà phân biệt, cái đó là Không; không phải tính Không phân biệt thành Không.

¹⁸Trường A-hàm 14, kinh 21. Phạm động, Đại 1, tr. 89c23. Cf. Pali, Brahmajāla-sutta, D.i. tr. 44.

¹⁹Htr.: vô sắc tướng 無色相.

tâm?”²⁰ Lại đáp: “Nó không phải thân hiệp vì nằm ngoài thân. Cũng không phải tâm hiệp vì tâm vốn như huyễn. ²¹” Lại hỏi: “Trong bốn đại²², đất, nước, lửa, gió, bệnh thuộc đại nào?” Lại đáp: “Bệnh ấy không phải địa đại cũng không lìa địa đại. Thủy, hỏa, phong đại cũng vậy. Nhưng bệnh của chúng sinh phát sinh từ bốn đại. Vì chúng sinh ấy có bệnh, nên tôi bệnh”. Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi hỏi Duy-ma-cật²³: “Bồ-tát nên vấn an một Bồ-tát đang thọ bệnh như thế nào?” Duy-ma-cật nói: “Nói về sự vô thường của thân mà chớ nói ghê tởm và từ bỏ thân. Nên nói về thân khổ đau mà không nói hỷ lạc của Niết-bàn. Nói về

———

²⁰ Lth.: thân hiệp 身合, tâm hiệp 心合. Htr.: thân tương ưng 身相應, tâm tương ưng 心相應.

²¹Htr.: tâm như huyễn hóa 如幻化.

²²Tứ đại 四大, Skt. catvāri mahābhūāni. Htr.: tứ giới 四界; Skt. dhātavaś cavāri.

²³ Trong bản dịch Huyền Trang thì ngược lại: Duy-ma-cật hỏi Văn-thù. Khuy Cơ (Đại 38, tr. 1071c21) cho rằng, xét theo ý nghĩa, La-thập đã dịch không đúng. Triệu nói (Đại

38, tr. 374c9), theo lẽ thì Duy-ma-cật hỏi. Nhưng để khiến những vị hiện diện chú tâm, và để chính người bệnh tự nói, nêu rõ ý nghĩa vô chứng của Đại thừa. Ckh., VKN, như bản Huyền Trang.

vô ngã của thân mà vẫn nói về sự giảng dạy và hướng dẫn chúng sinh²⁴. Nói về thân Không tịch²⁵mà không nói rốt ráo tịch diệt. Nói về sám hối tội lỗi trong quá khứ nhưng không nói nhập vào quá khứ. ²⁶ Vì đã bệnh nên thương cảm người đang mắc bệnh kia. Biết rằng mình đã chịu đau khổ từ vô số kiếp đời trước; nên hãy làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh. Nên nghĩ nhớ phước mà mình đã tu; hãy suy niệm về mạng thanh tịnh. ²⁷Chớ sinh buồn phiền bức rức; hãy thường xuyên phát khởi tinh tấn. ²⁸ Nên hành động như bậc y vương để cứu chữa bệnh người. ²⁹ Bồ-tát nên an ủi một Bồ-tát

———

²⁴Lth.: giáo đạo chúng sinh 教導眾生. Htr.: khuyến thành thục hữu tình 勸成熟有情. VKN: sattvaparipācanatayā.

²⁵ VKN: kāyaśāntā, sự tịch tĩnh của thân.

²⁶ Htr.: “Không nói tội có di chuyển.” VCS (tr.1072a14): “Nhị thừa quan niệm ba đời thực hữu. Tội đã được làm trong hiện tại đi vào quá khứ nên nói là di chuyển. Quá khứ có thực thể dẫn đến sự cảm quả trong tương lai.” VKN: sarvaduścaritadeśanatayā na ca sakrāntayā, (nói về) sự phát lộ tất cả hành vi xấu nhưng không nói có sự việt pháp.

²⁷Tịnh mạng 淨命; Thập nói: tức là chính mạng. VCS: “Tịnh mạng là gốc rễ thiện.” VKN: ādiviśuddhatayā, bản lai thanh tịnh. Các bản Hán đều đọc ājīvaśuddhatayā.

²⁸Htr.: “Khuyên chớ kinh sợ (vaiśāradya?) mà hãy tinh cần dũng mãnh.” VKN: sadāvīryārambhāc ca vaidyarājo bhaviṣyasi, hãy luôn luôn phát khởi tinh tấn để trở thành y vương.

²⁹Xem cht. trên.

đang bệnh như vậy để khiến cho hoan hỷ”. Văn-thù-sư-lợi hỏi: “Làm sao Bồ-tát đang bệnh chế ngự được tâm mình?” Duy-ma-cật đáp: “Bồ-tát đang bệnh nên nghĩ rằng: bệnh này đến từ những phiền não và vọng tưởng điên đảo của nhiều đời trước, không có pháp nào là thật, vậy thì ai đang thọ bệnh?³⁰Tại sao vậy? Do bốn đại hòa hợp mà giả danh là thân. Bốn đại vô chủ, thân cũng vô ngã. Vả chăng, bệnh khởi đều do bám chấp tự ngã.³¹Vì vậy không nên bám chấp tự ngã này. ³² “Khi đã tỏ tường nguồn căn của bệnh, Bồ-tát liền loại trừ tưởng về ngã và tưởng về chúng sinh, và tưởng ³³ về pháp sẽ hiện khởi. ³⁴ Bồ-tát nên nghĩ

———

³⁰VKN: parikalpakleśasamutthito na punar atra kaścit paramārtha-to dharma upalabhyate yasyaiṣa vyādhiḥ, bệnh này xuất phát từ phiền não vọng tưởng, mà từ chân lý tuyệt đối, không có bất cứ pháp nào là khả đắc như là bệnh.

³¹ Lth.: trước ngã 著我; Htr.: chấp ngã 執我.

³² Htr.: “Không nên ở trong thân này mà vọng tưởng sinh ra chấp ngã.”

³³ Lth.: ngã tưởng chúng sinh tưởng 我想眾生想, khái niệm về một tự ngã hay linh hồn (ātmasaṃjñā), khái niệm về một chúng sinh hay một hiện tồn thể (sattvā-sajñā). Htr.: hữu tình ngã tưởng 有情我想 . Cf., Vajracchedika, bốn khái niệm về ngã: ātmasaṃjñā (ngã tưởng), sattvāsaṃjñā (chúng sinh tưởng), jīvasaṃjñā (thọ tưởng), pudgalasaṃjñā (nhân tưởng).

như vầy: Thân được hợp thành do bởi nhiều pháp. Khởi, chỉ là sự sinh khởi của pháp. Diệt, chỉ là sự hủy diệt của pháp. ³⁵Vả lại, các pháp này không nhận biết lẫn nhau. Khi sinh khởi, nó không nói, ‘Ta khởi.’ Khi diệt, nó không nói, ‘Ta diệt.’ Để diệt trừ tưởng về pháp này, Bồ-tát đang bệnh nên nghĩ: ‘Tưởng về pháp này cũng là một thứ đảo điên. Cái gì điên đảo, cái đó là đại hoạn. Ta phải rời xa nó.’³⁶ Thế nào là rời xa? Rời xa ngã và ngã sở. ³⁷Rời xa ngã và ngã sở nghĩa là sao? Rời xa pháp hai. ³⁸Pháp hai nghĩa là sao? Là không nghĩ

———

³⁴ Lth.: đương khởi pháp tưởng 當起法想. CDM: “Triệu nói, để trừ ngã tưởng mà khởi lên pháp này.” Htr.: an trụ pháp tưởng 安住法想. khái niệm về pháp an trụ hay thường trụ. Htr.: “An trụ nơi pháp tưởng mà quán pháp do nhân duyên để phá trừ ngã chấp.” (= Skt. dharmasaṃjñā pratiṣṭhitavyā).

³⁵ VKN: dharmā evotpadyamānā utpadyante dharmā eva nirudhya-mānāirudhyate, chính pháp đang sinh ấy sinh; chính pháp đang diệt ấy diệt.

³⁶ Htr.: “Ta phải nên trừ diệt nó và cũng tức là trừ diệt hết thảy tai hoạn như vậy của hữu tình.”

³⁷VKN: ahaṃkāramamakāraprahāṇaṃ, loại trừ nhân tố tác thành ý niệm về tự ngã và nhân tố tác thành ý niệm về sở hữu của tự ngã.

³⁸Pháp hai 二法; chỉ pháp còn tính nhị nguyên đối đãi, hai mặt đối lập. VCS: “Pháp hai tức là pháp mà nội tại và ngoại tại đều tuyệt đối không hiện hành.” Xem phẩm ix, “Pháp môn bất nhị.”

đến pháp trong thân lẫn pháp ngoài thân, ³⁹ mà hành nơi bình đẳng.⁴⁰ Bình đẳng là gì? Đồng đẳng ngã, đồng đẳng Niết-bàn. ⁴¹ Tại sao như vậy? Vì ngã và Niết-bàn đều không. Tại sao cả hai đều không? Vì chỉ là danh tự, cho nên là không. Hai pháp này như vậy không có quyết định tính.⁴²

“Đạt được tính bình đẳng này rồi thì không còn bệnh nào khác ngoại trừ còn có cái bệnh của không. Cái bệnh của không cũng là không.⁴³

“Bồ-tát đang bệnh ấy cảm nghiệm các cảm thọ bằng cái không được cảm nghiệm. Khi chưa viên

———

³⁹VCS: “Quán sự bình đẳng, không di động, không dao động, không có cái được quan sát.”

⁴⁰ Lth.. (行心平等): hành tâm bình đẳng, Triệu nói, “thể hiện sự bình đẳng của tâm.” Htr.: quán bình đẳng… VCS (T38n1782, tr. 1073a24 ): “quán sự bình đẳng của pháp, không động dao…”

⁴¹ Htr.: “ngã và Niết-bàn, cả hai đều bình đẳng.” VKN: ātmasamayatayā ca nirvāṇasamatā, do bởi tính bình đẳng của tự ngã mà có tính bình đẳng của Niết-bàn.

⁴²Htr.: “Hai pháp này đã không tồn tại, thì còn pháp nào khác hơn nữa là không? Ấy là chỉ bằng vào quy ước của ngôn ngữ (danh tự giả thuyết) mà nói là không.”

⁴³VKN: ubhāv apy etāv apariniṣpannau yad utātmā nirvāṇaṃ ca tena samadarśinā nānyo vyādhiḥ nānyā śūnytatā kartavyā vyādhir eva śūnyatā, chính cả hai cái này, tự ngã và Niết bàn, cũng không chân thật. Bằng quán sát bình đẳng như vậy, kkông có bệnh nào khác, ngoại trừ tính Không. Chính bệnh cũng là tính Không.

mãn Phật pháp, thì không thủ chứng sự diệt tận của thọ.⁴⁴“Biết thân là đối tượng của khổ đau, ông nên nghĩ đến chúng sinh ở những cõi thấp kém hơn mà khởi lòng đại bi, rằng ‘Ta đã được điều trị.⁴⁵ Ta cũng sẽ điều trị hết thảy chúng sinh.’ Chỉ trừ bệnh chứ không trừ pháp. ⁴⁶ Chỉ dẫn chúng cắt đứt gốc rễ bệnh. Gốc rễ của bệnh là gì? Đó là có vin níu.⁴⁷Từ chỗ có vin níu mà phát sinh gốc rễ của bệnh. Vin níu vào cái gì? Đó là ba cõi. Thế nào là cắt đứt⁴⁸sự vin níu? Bằng vô sở đắc. Nếu là vô sở đắc, thì không có sự vin níu. Cái gì là vô sở đắc? Là rời xa hai kiến. Hai kiến là gì? Nội kiến, và ngoại kiến.⁴⁹

———

⁴⁴ Triệu nói, “Phật pháp chưa được viên mãn, chúng sinh chưa được cứu độ, không riêng mình diệt trừ các cảm thọ để thủ chứng.”

⁴⁵ Lth.: điều phục 調伏. Htr.: trừ tật 除疾.

⁴⁶ Htr.: “Khi điều trị cho mình và cho người, không thấy có một cái gì gọi là được điều trị.”

⁴⁷ Lth.: hữu phan duyên 有攀緣. Htr.: hữu duyên lự 有緣慮. Skt. sālambhana, cái luôn luôn cần điểm tựa để hiện hành; cái không bao giờ rời khỏi điểm tựa. VCS (T38n1782, tr. 1073c29): “Duyên lự, là tâm, tâm sở có tính phân biệt, thuộc hữu lậu.”

⁴⁸ Lth.: đoạn 斷. Htr.: ưng tri. Skt. parijñātavya 應知, cần biến tri (=cần triệt để đoạn trừ).

⁴⁹ VKN: yad idam ātmadṛṣṭiṃ paradṛṣṭiṃ ca, tự ngã và tha nhân.

”Đó là vô sở đắc.⁵⁰

“Văn-thù-sư-lợi, đó là cách Bồ-tát đang bệnh chế ngự tâm mình. Vì để cắt đứt cái khổ già, bệnh, chết, là bồ-đề của Bồ-tát. Không làm được điều này thì sự tu trị của ông không có sự sắc bén của tuệ. ⁵¹ Cũng như, thắng kẻ địch mới gọi là dũng; cũng vậy, dứt trừ cùng lúc già, bệnh, chết, ấy mới là Bồ-tát.

“Bồ-tát đang bệnh lại nên suy ngẫm: ‘Bệnh ta không thực cũng không tự hữu. Bệnh của hết thảy chúng sinh cũng không thực và không tự hữu.’ Nhưng khi quán như vậy, đối với các chúng sinh mà khởi đại bi từ ái kiến,⁵² thì nên xả ly ngay. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát đoạn trừ khách trần phiền não⁵³ mà khởi đại bi. Bi do ái kiến tức là có tâm mệt mỏi, chán chường sinh tử. Xả ly được điều đó mới không có sự mệt mỏi chán chường, để dù tái sinh ở

———

⁵⁰Htr.: Nếu không có hai kiến, đó là không có gì sở đắc.

⁵¹Lth.: vô tuệ lợi 無慧利. Htr.: hư khí, bõ công vô ích 虛棄.

⁵² CDM: “Khởi ái kiến đại bi…, Triệu nói: (…) Nếu quán ấy chưa thuần, thấy chúng sinh mà thương yêu, rồi từ đó mà khởi tâm đại bi.” Htr.: “Với tâm bị quấn chặt bởi ái và kiến ấy mà khởi tâm đại bi đối với chúng sinh.” VKN: nānuśaṃsadṛṣṭipatitā sattveṣu mahā-karuṇotpadyate, không do quan điểm phúc lợi trong các chúng sinh mà khởi tâm đại bi.

⁵³Bụi như người khách chợt đến. (Skt. āgantuka). CDM (Đại 38, tr. 378b09): “Triệu nói, tâm gặp ngoại duyên, phiền não chợt dấy lên, cho nên nói là khách trần.

đâu cũng không còn bị ái kiến che lấp. Tái sinh ở đâu, đều không bị trói buộc để có thể giảng pháp và cởi trói cho hết thảy chúng sinh. Như đức Phật đã nói: ‘Không thể có việc tự mình bị trói mà có thể cởi trói cho người. Chỉ khi tự mình không bị trói khi ấy mới có thể cởi trói cho người.’

“Cho nên Bồ-tát chớ tự trói buộc mình. Thế nào là trói buộc? Thế nào là cởi mở?⁵⁴ Tham đắm vị ngọt của thiền là trói buộc của Bồ-tát. Bằng phương tiện mà tái sinh, ⁵⁵ đó là Bồ-tát cởi trói. Lại nữa, không có phương tiện huệ ⁵⁶ là trói buộc; có phương tiện huệ là cởi trói. Không có huệ phương tiện⁵⁷ là trói buộc; có huệ phương tiện là cởi trói.

———

⁵⁴ Tiếp theo, đoạn thiếu trong các bản Hán, VKN: anupāyād bhava-gatiparigraho bodhisattvasya bandhaḥ upāyād bhava-gatigamanaṃ mokṣaḥ, không do phương tiện mà dấn thân vào định hướng tái sinh, đó là hệ phược của Bồ-tát. Do phương tiện mà đi vào định hướng tái sinh, đó là giải thoát của Bồ-tát.

⁵⁵Htr.: “Bằng phương tiện thiện xảo và tái sinh trong các hiện hữu, hoàn toàn không có tham đắm.”

⁵⁶Phương tiện tuệ 方 便 慧 , (Skt. upāyajñāna, tuệ của phương tiện, hay tuệ do bởi phương tiện). Htr.: phương tiện thiện nhiếp diệu tuệ 方便善攝妙慧 tuệ siêu việt được thể hiện khéo léo bằng phương tiện (upāsaṃgṛhītā prajñā).

⁵⁷Tuệ phương tiện 慧方便; (Skt. prajñāsaṃgṛhīta upayo, phương tiện của trí tuệ hay do bởi trí tuệ).

“Không có phương tiện huệ⁵⁸là trói buộc, nghĩa là thế nào? Đó là với tâm ái kiến mà Bồ-tát trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sinh; tự điều phục mình trong pháp Không, Vô tướng và Vô tác. ⁵⁹ Như vậy gọi không có phương tiện huệ là trói buộc.

“Có phương tiện huệ là cởi trói, là nghĩa thế nào? Đó là không đem tâm ái kiến mà trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sinh; tự điều phục mình trong pháp Không, Vô tướng và Vô tác mà không mệt mỏi chán chường. Đó gọi là có phương tiện huệ là cởi trói.

“Không có tuệ phương tiện là trói buộc, là nghĩa thế nào? Bồ-tát trụ tham dục, sân nhuế, tà kiến, các thứ phiền não, mà vun trồng gốc rễ các công đức. Đó gọi là không có tuệ phương tiện là trói buộc.⁶⁰

———

⁵⁸CDM (Đại 38, tr. 378c26): “Thập nói, quán Không mà không thủ; lội hữu mà không dính; đó là xảo phương tiện… Trong đây chỉ lấy sự lội hữu không dính làm phương tiện, nên nói rằng có tuệ mà không có phương tiện. Từ trụ thứ bảy trở lên, tâm thường định, động và tĩnh không khác, cho nên nói là phương tiện tuệ.”

⁵⁹Htr.: “Tự điều phục bằng… nhưng không trang điểm thân bằng các tướng hảo… cho nên, không có phương tiện…”

⁶⁰Htr.: “Bồ-tát an trụ các kiến, tất cả phiền não, triền phược, tùy miên, tu các gốc rễ thiện mà không hồi hướng vô thượng chính đẳng bồ-đề, chấp trước sâu dày, đó là Bồ-tát không có diệu tuệ được nhiếp bởi phương tiện thiện xảo, được gọi là bị trói buộc.”

“Có Tuệ phương tiện là cởi trói, là nghĩa thế nào? Bồ-tát đã xa lìa trụ tham dục, sân nhuế, tà kiến, các thứ phiền não, mà vun trồng gốc rễ các công đức, rồi hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ- đề. Đó gọi là có Tuệ phương tiện là cởi trói.

“Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát bệnh nên quán các pháp như vậy. Rồi lại quán thêm nữa. Quán thân này⁶¹vô thường, khổ, không, phi ngã; đó gọi là tuệ. Mà dù thân đang bệnh ông vẫn ở lại cõi sinh tử vì lợi ích của chúng sinh, không thấy mệt mỏi; đó gọi là phương tiện.

“Rồi lại quán thân. Thân không lìa bệnh, bệnh không lìa thân. Ấy là bệnh, ấy cũng là thân; không phải mới, không phải cũ. Đó gọi là tuệ. ⁶² Giả sử thân mang bệnh, mà không cần dứt trừ nó vĩnh viễn. Đó gọi là phương tiện.

“Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát bệnh nên chế ngự tâm⁶³ mình như vậy. Không trụ trong đó⁶⁴; cũng không trụ nơi tâm không được chế ngự. Vì sao vậy? Vì trụ ở tâm không được chế ngự, là pháp của người ngu. Nếu trụ nơi tâm đã được chế ngự, đó là pháp

———

⁶¹ Htr.: “Quán thân cùng với bệnh đều là vô thường…”

⁶² Htr.: “Thân, tâm và các thứ tật bệnh, lệ thuộc lẫn nhau, lưu chuyển từ vô thủy, sinh diệt không gián đoạn, không phải mới, không phải cũ. Đó gọi là tuệ.”

⁶³ VKN: cittam nidhyapayitavyaṃ.

⁶⁴ Tức trong tâm đã được chế ngự.<

của Thanh văn. Vì vậy Bồ-tát chẳng trụ ở tâm được chế ngự hay không được chế ngự. Xa lìa cả hai; đó là hành của Bồ-tát. ⁶⁵Khi ở sinh tử vẫn không hành ô uế; ⁶⁶ trụ nơi Niết-bàn mà không vĩnh viễn diệt độ; đó là hành của Bồ-tát.⁶⁷ Không theo hành phàm phu cũng không phải hành Hiền Thánh; đó là hành của Bồ-tát. Hạnh không nhơ cũng không tịnh; đó là hành của Bồ-tát. Dù siêu quá hành của Ma vẫn thị hiện để khuất phục bầy Ma; ⁶⁸ đó là hành của Bồ-tát. ⁶⁹Cầu nhất thiết trí

———

⁶⁵VKN: yad atrāsthānam ayaṃ bodhisatvasya gocaraḥ, nơi nào không có điểm đứng (trú xứ), nơi đó là hoạt trường (sở

hành cảnh giới) của Bồ-tát.

⁶⁶Htr.: “Ở nơi sở hành quán sát sinh tử, mà không có sở hành của hết thảy phiền não.”

⁶⁷Hình như Lth. có nhảy sót; Htr.: “Nơi nào được quán sát là sở hành của sinh tử nhưng nơi đó không có sở hành của phiền não, đó là sở hành của Bồ-tát. Nơi nào được quán sát là sở hành của Niết-bàn nhưng nơi đó không phải là sở hành của tuyệt đối tịch diệt, đó là sở hành của Bồ-tát.” VKN, như Htr.

⁶⁸Htr.: “Ở nơi sở hành của bốn thứ Ma mà siêu việt sở hành của hết thảy Ma.” Bốn Ma: uẩn ma, phiền não ma, tử ma,

thiên ma.

⁶⁹VKN: yac caturmārasaṃdarśanagocaraśca sarvanāraviṣayāti-krāntagacaraś cāyaṃ bodhisattvasya gocaraḥ, nơi nào là hiện trường cho bốn loại Ma xuất hiện nhưng nơi đó cũng là hiện trường siêu việt cảnh giới của Ma, đó là hoạt trường của Bồ-tát.

nhưng không cầu phi thời; 70 đó là hành của Bồ- tát. ⁷¹ Tuy quán các pháp bất sinh, vẫn không vào chính vị; ⁷²đó là Bồ-tát hạnh. Dù quán mười hai duyên khởi, vẫn hội nhập mọi tà kiến;⁷³ đó là hành của Bồ-tát. Dù che chở hết thảy chúng sinh, vẫn không hệ lụy bởi ái; đó là hành của Bồ-tát.⁷⁴ Tuy

———

⁷⁰ Phi thời cầu 非時求. CDM (Đại 38, tr.380a20): “Thập nói, công hành chưa đủ mà cầu cho được kết quả đầy đủ, gọi là phi thời cầu. Htr.: “Nơi nào là sở hành để cầu trí nhất thiết trí (VKN: sarva-jñajñānaparyeṣṭigocara), nhưng không phải là sở hành cho chứng đắc trí tuệ phi thời (VKN: akālajñānaprāptigocaro).” VCS (T38n1782. tr. 1076a5): “Bồ-tát chứng trí, bên ngoài thích ứng với mọi cơ duyên để có thể cứu vớt chúng sinh, thì nói là không phải phi thời.”

⁷¹ Nhảy một đoạn trong bản La-thập; Htr.: “Nơi nào là sở hành để cầu diệu trí về bốn Thánh đế, nhưng nơi đó không phải là sở hành để chứng nghiệm Thánh đế phi thời; đó là sở hành của Bồ-tát. Nơi nào là sở hành cho chứng nghiệm nội tại do chính quán sát, mà nơi đó cũng là sở hành nhiếp thọ sinh tử; đó là sở hành của Bồ-tát.” VKN, như Htr.

⁷²Htr.: “Nơi nào là sở hành để chính quán sát vô sinh, mà không phải là sở hành để rơi vào chính tính của Thanh văn.”

⁷³Trái nghĩa với Htr.: “Nơi nào sở hành để hành tất cả duyên khởi, nhưng đó cũng là sở hành xa lìa mọi xu hướng kiến chấp.” VKN, như Htr.

⁷⁴ VKN: yat sarvasattvasaṃgaṇikāgocaraśa na ca kleśānuśaya-gocaro ‘yaṃ bodhisattvasya gocaraḥ, nơi nào là hoạt trường quần tụ của tất cả chúng sinh nhưng không phải là hoạt trường của ô nhiễm tiềm phục, nơi đó là hoạt trường của Bồ-tát.

vui với sự viễn ly,⁷⁵ mà không y tựa vào sự diệt tận của thân và tâm; đó là hành của Bồ-tát. Dù đi qua ba cõi vẫn không hư hoại pháp tính;⁷⁶ đó là hành của Bồ-tát. Dù hành nơi Không, vẫn gieo trồng mọi công đức; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành Vô tướng vẫn cứu độ chúng sinh; đó là hành của Bồ- tát. Tuy hành Vô tác vẫn thị hiện thọ thân; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành vô khởi,⁷⁷ vẫn khởi làm các hành thiện; đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành sáu hạnh Ba-la-mật vẫn biến tri tâm và tâm sở pháp của chúng sinh; ⁷⁸đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành sáu thần thông mà không đoạn tận các lậu; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành bốn vô lượng tâm, vẫn không tham đắm cầu tái sinh cung trời Phạm thiên; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành trì thiền định, giải thoát và tam muội, mà không tùy thiền

———

⁷⁵CDM: “Triệu nói, viễn ly nhỏ thì xa lìa chỗ náo nhiệt. Viễn ly lớn thì dứt hẵn thân tâm.”

⁷⁶Htr.: “Không hoại loạn pháp giới.” VKN: na ca dharmadhātu-sambhedagacaraḥ, không phải là sở hành phá hoại pháp giới.

⁷⁷ Htr.: sở hành vô tác. VKN: anabhisaṃskāragocara, sở hành không tạo tác.

⁷⁸ Htr.: “… mà không hướng đến sở hành bờ bên kia của tâm hành diệu trí của hết thảy chúng sinh…” VKN: ṣaṭpāramitāgocaraś ca sarvasattvacittacaritapāragamanagocaraśca, sở hành của sáu ba-la-mật thấu đạt bờ bên kia, cũng là sở hành thấu đạt bờ bên này của tâm hành của hết thảy chúng sinh.

mà tái sinh;⁷⁹ đó là hành của Bồ-tát. Dù⁸⁰hành trì bốn niệm xứ, mà không hoàn toàn rốt ráo xa lìa thân, thọ, tâm, pháp;⁸¹ đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành trì bốn chính cần mà không xả thân tâm tinh tấn;⁸² đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành trì bốn như ý túc, mà đạt tự tại thần thông; ⁸³đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành năm căn mà phân biệt căn tính nhạy bén hay trì độn của hết thảy chúng sinh;⁸⁴ đó là hành của Bồ-tát. Tuy hành năm lực mà mong cầu mười lực vô úy của Phật; đó là hành của Bồ- tát. Tuy hành bảy giác phần mà phân biệt trí tuệ của Phật; ⁸⁵ đó là hành của Bồ-tát. Dù hành tám chính đạo vẫn thích đi trên vô lượng Phật đạo⁸⁶; đó

———

⁷⁹Htr.: “Không tái sinh theo thế lực của các Thiền.”

⁸⁰Từ đây trở xuống, 37 bồ-đề phần, thiếu hẵn trong bản Ckh.

⁸¹Htr.: “Mà không vui cầu viễn ly thân, thọ, tâm, pháp.”

⁸²Htr.: “Sở hành không thấy có hai thứ thiện và bất thiện.” VKN: na ca kuśalākuśaladvayopalaṃbha, không phải là sở hành của hai phân biệt thiện và bất thiện.

⁸³ Htr.: vô công dụng biến hiện tự tại thần túc. VKN: anābhogarṣi-pādavaśavarti, biến hóa tự tại không cần dụng công.

⁸⁴ Htr.: “… mà không phân biệt…” VKN, như Lth.

⁸⁵ Htr.: “… mà không cầu thiện xả của diệu trí để biết sai biệt của Phật pháp.” VKN, như Lth.

⁸⁶ Htr.: “… mà không chán bỏ tà đạo…” VKN: kumārga(a)nadhyā-lambanagocaraś ca, mà cũng là sở hành duyên đối tượng tà đạo.

là Bồ-tát hạnh. Dù hành pháp trợ đạo chỉ và quán mà rốt ráo không rơi vào tịch diệt; đó là hành của Bồ-tát. Dù hành các pháp bất sinh bất diệt vẫn trang điểm tự thân bằng các tướng hảo; đó là hành của Bồ-tát. Dù thị hiện oai nghi của Thanh văn hay Phật Duyên giác vẫn không xả pháp của Phật; đó là hành của Bồ-tát. Tuy tùy theo tướng tịnh rốt ráo của hết thảy pháp mà vẫn tùy chỗ thích hợp thị hiện tự thân; đó là hành của Bồ-tát. Dù nhìn thấu hết thảy cõi Phật luôn tĩnh lặng như hư không,⁸⁷ vẫn làm hiển hiện các loại cõi Phật thanh tịnh; đó là hành của Bồ-tát. Dù đã đạt quả vị Phật, có thể chuyển Pháp luân, và vào Niết-bàn,⁸⁸ vẫn không từ bỏ Bồ-tát đạo;⁸⁹ đó là hành của Bồ-tát”.

Duy-ma-cật giảng xong pháp này, ⁹⁰ hết thảy tám ngàn chư thiên đi theo Văn-thù-sư-lợi đều phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác.

———

⁸⁷ Htr.: “… cõi Phật, mà tự tính là không, tịch diệt, không thành không hoại, như hư không…”

⁸⁸VKN: dharmacakrapravarttanamahāparinirvāṇasaṃdarśaṇ-agocaraḥ, thị hiện chuyển pháp luân, nhập Đại bát-niết-bàn.

⁸⁹Htr.: “nhưng không phải không tu hành các sai biệt của Bồ-tát hành.” VKN, như Lth.

⁹⁰Htr.: “… sở hành hy hữu sự của hết thảy Bồ-tát…”

Chương Sáu: Bất Tư Nghị

CHƯƠNG SÁU

BẤT TƯ NGHỊ¹

Bấy giờ, khi Xá-lợi-phất thấy trong thất này không có giường ghế gì, bèn nghĩ: “Các Bồ-tát và Đại Đệ tử sẽ ngồi ở đâu?”. Trưởng giả Duy-ma-cật biết được ý nghĩ ấy, bèn hỏi Xá-lợi-phất:

“Thưa Nhân giả, ngài đến đây để cầu pháp, hay vì đi tìm giường ghế?”

Xá-lợi-phất đáp:

“Tôi đến đây vì pháp, chẳng vì giường ghế”.

Duy-ma-cật nói:

“Thưa ngài Xá-lợi-phất, người cầu pháp ngay đến thân mạng còn không tham tiếc, huống hồ giường ghế. Vì rằng, cầu pháp không phải tìm cầu những gì là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; không phải tìm cầu những gì là giới, xứ; không phải tìm cầu

———

¹ Bản Hán, Chi Khiêm, gồm hai phẩm; nửa sau phẩm V, “Chư pháp ngôn 諸法言” và phẩm VI “Bất tư nghị 不思議” La-thập, “Bất tư nghị phẩm đệ lục 不思議品第六” (tr. 81a28); Huyền Trang, quyển 3, “Bất tư nghị phẩm đệ lục 不 思議品第六” (tr. 570a28). VKN, phẩm v, acintyavimokṣa saṃdarśana-parvarta, thị hiện giải thoát bất tư nghị.

những gì thuộc dục, sắc, vô sắc.

“Thưa Xá-lợi-phất, người cầu pháp không bám chấp Phật mà cầu, không bám chấp Pháp mà cầu, không bám chấp Tăng mà cầu. Người cầu pháp không phải để thấy khổ mà cầu, không vì đoạn trừ tập mà cầu, không vì chứng diệt mà cầu, không vì tu đạo mà cầu. Vì sao vậy? Vì pháp không có hý luận. Vì nếu nói: ‘Tôi thấy khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo,’ thì chỉ là hý luận, không phải tầm cầu pháp.

“Thưa Xá-lợi-phất, pháp được gọi là tịch diệt. ² Nếu hành nơi sinh diệt, đó là đi tìm cầu sự sinh diệt chứ không phải tìm cầu pháp.

Pháp được gọi là vô nhiễm. Nếu tham nhiễm pháp, cho đến tham nhiễm Niết-bàn, đó là nhiễm trước chứ không phải tìm pháp. Pháp không hành xứ.³ Nếu hành nơi pháp, đó là hành xứ chứ không phải là sự cầu pháp.⁴ Pháp không thủ xả. ⁵Nếu có thủ xả

———

² Htr.: “Pháp được gọi là tịch tĩnh (Skt. śānta) và cận tịch tĩnh (upaśānta). VCS: “Tịch tĩnh, chỉ chân như. Cận tịch tĩnh, chỉ các pháp vô lậu khác.”

³ Hành xứ 行處 . Htr.: “pháp không phải là cảnh giới.” VKN: dharmo hy aviṣayo, pháp là phi cảnh giới (đối tượng của thức).

⁴Htr.: “Nếu tư duy trên tất cả cảnh giới sở hành, đó là cầu cảnh giới chứ không phải cầu pháp.”

⁵ Thủ xả 取捨; VCS: “Thủ, tức nhiếp thủ 攝取. Xả, tức khí

nơi pháp, đó là thủ xả chứ chẳng phải tìm Pháp. Pháp không xứ sở.⁶Nếu dính mắc xứ sở,⁷ đó là sự dính mắc xứ sở⁸ chứ không phải tìm Pháp. Pháp được gọi là vô tướng. Nếu tùy theo tướng mà nhận thức, đó là đi tìm cầu tướng chớ chẳng phải tìm

———

xả 棄 捨 .” Chấp nhận hay loại bỏ. VKN: dharmo nāyūhoniryūhaḥ, pháp không phải là sự mang đến hay lấy đi.

⁶Ckh. pháp vô sào quật 法無巢窟, pháp không có hang ổ. Lth.: pháp vô xứ sở 法無處所, pháp không có nơi chốn. Htr.: pháp vô nhiếp tàng 法無攝藏, pháp không có sự tích chứa. VCS: “Cái tích chứa (năng nhiếp tàng) là ái. Cái được tích chứa (sở nhiếp tàng) là đối tượng (sở duyên) của ái.” VKN: dharmo’nālayo ye ālayārāmāḥ na te dharmārthikāḥ, pháp không phải là nơi tích chứa. Ai hân hoan với sự tích chứa, người ấy không phải cầu pháp. Cf. Nhiếp Đại thừa luận bản 1 (T31n1594, tr. 134a18) dẫn Tăng nhất: “Thế gian chúng sinh yêu a-lại-da (ālaya)…” Trong đó (T31n1594, tr. 133b18) A-lại-da được định nghĩa: “Do tích chứa các pháp…由攝藏諸法.” Cf. Pali, Saṃyutta, S.i. 136: ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasamudditā,

“Chúng sinh này say đắm, thích thú, vui sướng với những gì được tích chứa.” Nghĩa cụ thể của ālaya là “cái nhà, chỗ cư ngụ”; do đó, Lth. dịch là xứ sở, Ckh. dịch là sào quật.

⁷Lth.: trước xứ 著處. Htr.: lạc nhiếp tàng 樂攝藏. Skt. ālayarāma; xem cht. 14 trên.

⁸ VKN: ye viṣayasaṃkhyātāḥ na te dharmārthikā viṣayārthikās te, những ai tư duy về các đối tượng, người đó không phải cầu pháp mà cầu các cảnh giới đối tượng.

cầu Pháp. Pháp không thể trụ. ⁹Nếu trụ nơi pháp, đó là cầu trụ pháp chớ chẳng phải cầu pháp.¹⁰ Pháp không thể được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết.¹¹ Nếu hành nơi sự thấy, nghe, cảm, biết; đó chỉ là thấy, nghe, cảm, biết chứ chẳng phải tìm cầu pháp. Pháp là vô vi. Nếu hành nơi hữu vi, đó là cầu hữu vi chớ chẳng phải cầu pháp.

“Cho nên, thưa ngài Xá-lợi-phất, cầu pháp là không sở cầu đối với tất cả pháp”.

Khi nói xong lời này, năm trăm chư thiên được con mắt pháp thanh tịnh ở trong các pháp.¹²

Rồi trưởng giả Duy-ma-cật lại hỏi Văn-thù-sư-lợi: “Nhân giả đã chu du qua vô lượng a-tăng-kỳ quốc độ; ở cõi Phật nào có tòa sư tử được thành tựu với công đức vi diệu tối thượng tuyệt đẹp?” Văn-thù-sư-lợi đáp:

———

⁹ VKN: dharmo’savāsaḥ, pháp không phải là trú xứ.

¹⁰ Htr.: “Nếu cùng trụ với pháp; đó là cầu trụ chứ không phải cầu pháp.”

¹¹ Kiến văn giác tri 見聞覺知. Skt. dṛṣṭa-śruta-mata-jñāta. VCS dẫn Đối pháp luận: Được tiếp nhận bởi mắt là thấy (kiến, dṛṣṭa ); bởi tai là nghe (văn, śruta); bởi tri giác tự nhiên mà biết như vậy như vậy là cảm nhận (giác, mata); nhận thức nội tại là nhận biết (tri, jñāta).

¹² Htr.: “xa lìa trần cấu, được sự thanh tịnh…” CDM: “Triệu nói, được pháp nhãn tịnh của Đại thừa.” VCS: chứng quả Dự lưu. Bản Ckh., hết phẩm v.

.“Cư sỹ, ở phương đông có cõi Phật cách đây vô lượng nghìn vạn ức a-tăng-kỳ thế giới bằng số cát của ba mươi sáu sông Hằng. Đó là cõi Tu-di tướng. ¹³Có Phật Tu-di Đăng Vương¹⁴ hiện ở đó. Đức Phật ấy cao 84.000 do-tuần và bảo tòa sư tử của ngài cũng cao 84.000 do-tuần, được trang sức bậc nhất”.

Lúc ấy, trưởng giả Duy-ma-cật hiển hiện khả năng thần thông, tức thì đức Phật kia khiến 32.000 tòa sư tử cao lớn, oai nghiêm, đến thẳng vào thất của Duy-ma-cật. Chư Bồ-tát, đại đệ tử Phật, các Phạm thiên và bốn vị Thiên vương đều thấy điều chưa từng trông thấy. Thất ấy trở nên rộng rãi, chứa hết 32.000 bảo tòa không khuất lấp cái nào và cũng không làm chật hẹp thêm thành Tỳ-da-ly, cõi Diêm-phù-đề và bốn thiên hạ.

Đoạn Duy-ma-cật nói với Văn-thù-sư-lợi:

“Xin mời chư vị ngồi vào tòa sư tử. Hãy cùng ngồi với các Bồ-tát Thượng nhân. Các vị hãy tự lập thân mình tương xứng với tầm cỡ của tòa”.

Các vị Bồ-tát đã đắc thần thông lực liền tự biến hình cao lớn 4 vạn 2 nghìn do-tuần để ngồi vào tòa sư tử. Nhưng các Bồ-tát sơ tâm và chúng Đại đệ tử

———

¹³ Tu-di tướng 須彌相. Ckh. Tu di phan 須彌幡. Htr.: Sơn tràng 山幢. VKN: Merudhvaja.

¹⁴Ckh., Lth.: Tu-di Đăng Vương 須彌燈王. Htr.: Sơn Đăng Vương 山燈王. VKN: Merupradīparāja

không thể trèo lên những bảo tòa cao rộng như vậy được.

Duy-ma-cật mới nói với Xá-lợi-phất:

“Mời tôn giả ngồi lên tòa sư tử”.

Xá-lợi-phất đáp:

“Cư sỹ, tòa này cao rộng, tôi không thể lên được”.

Duy-ma-cật bảo:

“Thưa ngài Xá-lợi-phất, hãy đảnh lễ đức Như Lai Tu-di Đăng Vương thì sẽ ngồi lên được”.

Lúc ấy hết thảy chư Bồ-tát sơ tâm và Đại đệ tử đều cung kính đảnh lễ đức Như Lai Tu-di Đăng Vương và ngồi lên được các tòa sư tử.

Xá-lợi-phất nói với Duy-ma-cật:

“Cư sỹ, thật là chưa từng có. Căn phòng nhỏ như vầy có thể chứa đủ các tòa cao rộng như vậy mà không che lấp thứ gì ở thành Tỳ-da-ly, cũng không làm chật hẹp lại các thị trấn, làng mạc của cõi Diêm-phù-đề, bốn thiên hạ, cũng như các cung điện của chư thiên, long vương và các quỷ thần”.¹⁵

Duy-ma-cật đáp:

“Vâng, thưa ngài Xá-lợi-phất, chư Phật và Bồ-tát có môn giải thoát được gọi là ‘Bất khả tư nghị.’¹⁶

———

¹⁵Htr.: “Tất cả đều vẫn thấy như cũ, không có gì đổi khác.” VKN: tathaiva saṃdṛśyante yathā pūrvan tathā paścāt.

¹⁶ VKN: acintyo nāma vimokṣaḥ.

Bồ-tát trụ nơi giải thoát này có thể đặt ngọn Tu-di to lớn hùng vĩ trong một hạt cải mà không hề thay đổi kích thước của hạt cải. Tướng trạng nguyên thủy của núi chúa Tu-di vẫn như cũ. Bốn vị Thiên vương cùng với chư thiên Đao-lị¹⁷ cũng không biết mình đã được đặt trong một hạt cải. Chỉ những ai cần được độ mới thấy Tu-di lọt vào trong hạt cải. ¹⁸ Đó là pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị. ¹⁹

“Lại nữa, đem nước trong bốn đại dương đặt vào một lỗ chân lông mà chẳng khuấy động các thủy tộc, tôm, cua, rùa, cá, mà bốn đại dương cũng y nguyên trạng, khiến các rồng, quỷ thần, A-tu-la cũng chẳng biết mình đã được đặt vào đâu. Chúng

———

¹⁷Tứ Thiên vương 四天王 và Đao-lị chư thiên 忉利諸天 (antarmahārājakāyikā devās trayastriṃśato vā). Cf. Câu-xá 11 (Đại 29 tr. 59c14): núi Tu-di phân thành bốn tầng cấp. Tầng thứ tư là chỗ của Tứ đại thiên vương cùng quyến thuộc. Trên chóp đỉnh là chỗ của thiên chúng Tam thập tam thiên. Vì vậy, nếu di chuyển Tu-di, thì các chư thiên này cũng bị di chuyển.

¹⁸ Htr.: “Chỉ những ai cần chứng kiến thần thông lực để có thể được điều phục, những người ấy mới thấy…”

¹⁹Riêng Htr. thêm một đoạn, không thấy trong các bản khác: “Bồ-tát an trụ giải thoát bất khả tư nghị như vậy, được dẫn vào bằng năng lực trí tuệ của phương tiện thiện xảo. Cảnh giới giải thoát bất khả tư nghị này không phải là cảnh giới mà các Thanh văn và Bích-chi-phật có thể ước lượng được

sinh ở đó cũng không ai thấy mình bị quấy nhiễu.²⁰ “Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể đặt trong lòng bàn tay phải cả thế giới ba nghìn đại thiên, như người thợ gốm cầm cái bàn xoay, và ném nó vượt qua Hằng hà sa số thế giới mà chúng sinh trong đó không hay, không biết mình đang đi đâu; rồi thu về đặt lại chỗ cũ mà không khiến cho bất cứ ai có cảm tưởng đi và về. ²¹

“Lại nữa, Xá-lợi-phất, hoặc có chúng sinh có thể độ được nhưng chúng thích tồn tại lâu dài trong thế gian này,²²Bồ-tát này có thể dùng thần lực của ngài kéo dài bảy ngày thành một kiếp khiến cho họ thấy đó là một kiếp. Hoặc có chúng sinh đáng được cứu độ nhưng chúng không thích tồn tại lâu dài, Bồ-tát có thể rút ngắn một kiếp thành bảy

———

²⁰VKN: na ca kaścit sattvo vihitsito (= vihiṃsito) viheṭhito vā bhaved, không chúng sinh nào thấy bị phương hại, tổn thương. Htr. còn thêm đoạn kết luận như thí dụ Tu-di và hạt cải.

²¹Htr., thêm đoạn kết luận.

²² Htr.: “Hoặc có các hữu tình cần phải thấy sự tiếp nối của sinh tử thật là lâu dài mới có thể được điều phục; hoặc có các hữu tình cần thấy sự tiếp nối của sinh tử chỉ trong thời gian ngắn ngủi mới có thể được điều phục.” VKN: santi sattvā aparamāṇasaṃsāra-vainayikāḥ santi saṃkṣiptasaṃsāravainayikāḥ, có những chúng sinh cần được hóa độ bằng sinh tử vô lượng; có những chúng sinh cần được hóa độ bằng sinh tử ngắn ngủi.

ngày khiến cho chúng sinh ấy thấy đó chỉ là bảy ngày.

“Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể tập họp tất cả mọi sự trang nghiêm trong các cõi Phật vào một quốc độ để mọi chúng sinh có thể nhìn thấy.

“Lại nữa, ngài có thể đặt hết thảy chúng sinh từ mọi cõi Phật trong lòng tay phải, rồi bay lượn²³ khắp mười phương cho mọi nơi đều được thấy mà không hề xao động bản xứ.

“Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát này có thể chỉ trong một lỗ chân lông cho thấy hết thảy phẩm vật của chúng sinh trong mười phương quốc độ cúng dường chư Phật.

“Lại nữa, ngài có thể chỉ trong một lỗ chân lông cho thấy tất cả mặt trời, mặt trăng, tinh tú của hết thảy thế giới khắp mười phương.

“Lại nữa, ngài có thể hít một hơi hết thảy gió²⁴ của

———

²³Htr.: thừa ý thế thông 乘意勢通, nương theo năng lực thần thông được thực hiện bằng thế lực của ý chí. VCS (tr. 1080a16): “Có hai giải thích về ý thế thông. 1. Không phải du hành bằng tự thân, mà bằng thế lực của ý… 2. Sự vận dụng hoạt động của thân tùy theo thế lực của ý, cho nên cực kỳ nhanh chóng, trong một sát na mà đi khắp mười phương…” VKN: cittajādhikayā ṛdhyā, bằng thần thông siêu việt do bởi tâm sinh.

²⁴ Htr.: đại phong luân 大風輪. VKN: vātamaṇḍalyaḥ.

mười phương quốc độ mà bên trong không suy suyễn thân mình, bên ngoài cũng chẳng rung gãy một cành cây.

“Lại nữa, khi mười phương thế giới bị thiêu đốt bởi kiếp tận,²⁵Bồ-tát này có thể hít hết lửa vào bụng mình mà không bị tổn hại và lửa vẫn cháy.

“Lại nữa, Bồ-tát này có thể lấy một cõi Phật từ phương dưới cách xa ngài Hằng hà sa số thế giới rồi ném nó lên cao ở phương trên cách xa ngài Hằng hà sa số thế giới nữa dễ dàng như người ta dùng đầu mũi kim nâng một chiếc lá táo mà không làm cho lá táo hư hại.

“Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có thể dùng thần lực hiện thân là Phật, Bích-chi-phật, Thanh-văn, Đế Thích, Phạm-thiên, hay Thế chủ, hoặc hiện thân Chuyển luân Thánh vương.

“Lại nữa, Ngài cũng có thể khiến mọi âm thanh trong mười phương quốc độ, âm cao, trung, thấp, đều biến thành tiếng Phật, giảng pháp vô thường, khổ, không, vô ngã, và đủ các pháp khác nhau được thuyết bởi chư Phật khắp mười phương; tất cả đều được nghe cùng khắp trong đó.

———

²⁵ VKN: daśasu dikṣu buddhakṣetrāṇy uddahyante kalpoddāhena, các quốc độ Phật trong mười phương bị đốt cháy bởi ngọn lửa kiếp tận.

“Thưa ngài Xá-lợi-phất, tôi chỉ nói vắn tắt năng lực của giải thoát Bất khả tư nghị của Bồ-tát. Nếu kể cho đủ thì trong một kiếp cũng chưa nói hết”.

Lúc bấy giờ, Đại Ca-diếp nghe pháp môn Giải thoát bất khả tư nghị này liền tán thán là chưa từng có, rồi nói với Xá-lợi-phất:

“Giống như có người trình bày các thứ sắc tượng trước mặt người mù, nhưng người mù không thể thấy. Hết thảy Thanh-văn dù được nghe pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này, nhưng không thể hiểu vì sao như vậy. Những người có trí nghe pháp này ai mà không phát tâm cầu giác ngộ tối thượng? Chúng ta vì sao để cho vĩnh viễn đoạn tuyệt gốc rễ mà ở trong pháp Đại thừa này thì như hạt giống đã mục. Hết thảy Thanh-văn khi nghe pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này phải khóc than, âm thanh chấn động cả thế giới ba nghìn đại thiên. Hết thảy Bồ-tát thì nên hết sức hân hoan, đội lên đầu mà thọ nhận pháp này. ²⁶ Bồ-tát nào tin hiểu trì pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này, hết thảy bọn Ma không thể làm gì được”.

Khi Đại Ca-diếp nói điều này, 32.000 chư thiên phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác.

Bấy giờ Duy-ma-cật nói với Đại Ca-diếp:

———

²⁶Htr. thêm: “Như Vương Thái tử đăng quang nhận ngôi vị Quán đỉnh.”

“Thưa Nhân giả, những ai hiện thân là Ma vương trong vô lượng a-tăng-kỳ thế giới khắp mười phương phần lớn đều là Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị. Bằng phương tiện lực để nhằm hóa độ chúng sinh nên hiện thân như vậy.

“Lại nữa, Đại Ca-diếp, vô lượng Bồ-tát khắp mười phương khi có người đến xin cho tay, chân, tai, mũi, đầu, mắt, tủy, não, máu, thịt, da, xương, chòm xóm, thành ấp, nàng hầu hay vợ con, nô tỳ, voi, ngựa, xe cộ, vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não, hổ phách, trân châu, võ sò, quần áo, đồ ăn thức uống; những người đến xin như vậy phần lớn đều là Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị; dùng phương tiện lực để thử khiến cho chí nguyện được kiên cố. Vì Bồ-tát đã trụ giải thoát Bất khả tư nghị có đại uy lực để thúc ép Bồ-tát và cho chúng sinh thấy những việc khó làm như vậy. ²⁷Phàm căn trí thấp kém thì không có uy lực đó để thúc ép Bồ-tát làm như vậy²⁸. Cũng như²⁹cái đạp³⁰ của voi chúa

———

²⁷Htr.: “Vì muốn sự lợi ích cho các hữu tình nên thị hiện những sự nghiệp lớn khó làm như vậy.”

²⁸ Htr.: “không thể thực hiện sự ăn xin bằng cách thúc ép người cho như vậy.”

²⁹ Trước đó, Htr. có thêm thí dụ: “Như lửa đom đóm không thể che ánh mặt trời…”

³⁰ Thứu đạp 蹴蹋. Htr.: “như sự chiến đấu uy mãnh của voi chúa…”

không phải là điều mà con lừa có thể kham. ³¹ Đó chính là cánh cửa dẫn vào phương tiện của trí tuệ của Bồ-tát đã trụ giải thoát bất khả tư nghị“.32 *

———

³¹Htr. thêm: “… chỉ có voi chúa mới cỏ thể chiến đấu với voi chúa. Cũng vậy, phàm phu ở địa vị thấp kém không đủ để bức bách Bồ-tát (phải cho). Duy chỉ Bồ-tát mới có khả năng bức bách Bồ-tát (bố thí).”

³²Htr. thêm kết luận: “Khi pháp này được thuyết giảng, tám nghìn Bồ-tát chứng nhập cảnh giới giải thoát bất tư nghị vốn chỉ có thể được chứng nhập bằng trí lực của phương tiện thiện xảo của Bồ-tát.”

* Ckh., hết quyển thượng. Htr., hết quyển 3.

Chương Bảy: Quán Chúng Sinh

CHƯƠNG BẢY

QUÁN CHÚNG SINH¹

Văn Thù hỏi Duy-ma-cật: “Bồ-tát nên quán sát chúng sinh như thế nào?” Duy-ma-cật đáp: “Như nhà ảo thuật quán sát ảo vật mình tạo ra;² Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy. Cũng như bậc trí giả nhìn trăng nơi đáy nước; nhìn mặt mình trong gương; nhìn quáng nắng khi nhiệt bốc;³ như đồng vọng của tiếng gọi; như mây nổi trong bầu trời;⁴ như đống bọt nước; ⁵ như bong

———

¹ Các bản Hán Phẩm VII. Ckh.: “Quán nhân vật 觀人物.” Lth.: “Quán chúng sinh 觀眾生.” Htr.: “Quán hữu tình 觀有 情.” VKN, phẩm vi: devatāparivartaḥ, “Chư thiên.”

² Lth.: sở huyễn nhân 所幻人, con người được biến ra bằng ảo thuật. Htr.: sở huyễn sự 所幻事. VKN không có thí dụ này.

³ Nhiệt thời viêm 熱時炎. Htr.: dương diệm thủy 陽焰水, nước trong quáng nắng. VKN: marīcikāyām udakam.

⁴ Không trung vân 空中雲. Htr.: hư không trung vân thành đài các 虛空中雲城臺閣, thành quách, đài các trong mây trong bầu trời; Skt. gandharvanagara, thành phố gandharva, thành phố càn-thát-bà, chỉ thành phố nhìn thấy trong biển do phản chiếu của mây và hơi nước bốc từ biển.

bóng trên mặt nước;⁶như lõi chuối rỗng; như ánh chớp kéo dài;⁷như đại thứ năm;⁸ như uẩn thứ sáu; ⁹như tình thứ bảy¹⁰ như nhập thứ mười ba; ¹¹ như giới thứ mười chín;¹² Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy. “Cũng như sắc trong vô sắc giới; như mầm của hạt giống hư;¹³ như thân kiến¹⁴ của Tu-đà-hoàn;¹⁵ như

———

⁵Lth.: thủy tụ mạt 水聚沫. (Skt. phenapiṇḍa). Htr.: thủy tụ mạt sở hữu tiền tế 水聚沫所有前 際, tiền tế của đám bọt nước; VCS giải thích: “tiền tế vốn không hiện hữu, vì nguyên lai là không.” Nghĩa là, không thể xác định điểm xuất phát của bọt nước. VKN: phenapiṇḍasya pūrvāntaḥ.

⁶ Lth.: thủy thượng bào 水上泡; (Skt. udakabudbuda). Htr.: thủy phù bào hoặc khởi hoặc diệt 水浮泡或起或滅. bong bóng trên mặt nước chợt nổi chợt chìm. Cf. Trung A-hàm 12 (Đại 1, tr. 503b).

⁷ Điện cửu trú 電久住. Htr. không có thí dụ này. VKN: vidyutaḥ saṃkrāntiḥ, như sự di chuyển của ánh chớp.

⁸ Phật thuyết chỉ có 4 đại.

⁹ Lth.: ấm. Phật thuyết chỉ có 5 uẩn.

¹⁰Tình 情. Htr.: căn 根. Phật thuyết chỉ có sáu căn. Skt. (ṣaṭindriyāṇi). VCS (tr. 1081b24): “Tiếng phạn tát-đỏa 薩 埵 (sattva), đây nói là hữu tình, tức là sáu căn. Bản dịch cũ vì vậy nói là như tình thứ bảy.” VKN: saptamam āyatanam, xứ (nội) thứ bảy.

¹¹ Lth.: nhập 入. Htr.: xứ 處. Phật thuyết chỉ có 12 xứ (Skt. dvādaśa āyatanāni).

¹² Phật thuyết chỉ có 18 giới 界. Skt. aṣṭadaśadhātu.

¹³ Htr. thêm hai thí dụ: y phục được dệt bằng lông rùa

sự nhập thai của A-na-hàm; ¹⁶ như ba độc của La hán; như tham, sân, phá giới của Bồ-tát đã chứng đắc pháp nhẫn;¹⁷như tập khí phiền não nơi Phật.¹⁸ “Như sắc được thấy bởi người mù; ¹⁹như hơi thở ra vào của vị đang nhập diệt tận định;²⁰ như dấu chân

———

(VKN: maṇḍūkaromapracāra, -cīvara?); sự hưởng thụ dục lạc của trẻ sơ sinh mà yểu mạng (VKN: mṛtyasya kāmakrīḍāratiḥ).

¹⁴Thân kiến; Htr.: tát-ca-da kiến (= hữu thân kiến). VKN: srotāpannasya satkāyadṛṣṭiḥ.

¹⁵ Htr.: “như sự tái sinh lần thứ ba của Nhất lai.” VKN: sakṛdāgāminas tṛtīyo bhavaḥ. Vị Nhất lai (một lần tái sinh thiên giới và một lần tái sinh nhân gian rồi nhập Niết-bàn, không có tái sinh lần thứ ba). Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 123c21, 124a19.

¹⁶A-na-hàm, hay Bất lai (Skt. anāgāmin) không còn tái sinh Dục giới nên không nhập thai (Skt. garbhāvakrānti). Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 124b1.

¹⁷ Đắc nhẫn Bồ-tát 得 忍 菩 薩 . (kṣāntipratilabdhabodhisattva). CDM (tr. 384a13) Triệu nói, “Trụ (= Bồ-tát địa) thứ bảy chứng đắc pháp nhẫn vô sinh, vĩnh viễn đoạn trừ các kết sử của tâm.” VCS (tr. 1081c4), “Bồ-tát địa thứ tám trở lên gọi là đắc nhẫn.”

¹⁸Phật phiền não tập 佛煩惱習 , tàn dư của phiền não còn tiềm phục (tathāgatasya kleśavāsanā) Htr.: Như lai tập khí tương tục 如來習氣相續.

¹⁹ VKN: jātyandha, mù từ khi sinh.

²⁰ VCS: “Tứ thiền trở lên không còn hơi thở ra vào nữa, huống là nhập diệt tận định.”

chim trong hư không; ²¹ như đứa con của người đàn bà vô sinh;²² như phiền não của người được biến hóa;²³ như những điều thấy trong chiêm bao khi đã thức; như sự thọ thân của vị đã diệt độ; ²⁴ như ngọn lửa không khói; ²⁵ Bồ-tát nên quán sát chúng sinh cũng như vậy”. Văn-thù-sư-lợi hỏi: “Bồ-tát quán như thế thì làm thế nào để hành từ tâm?”

———

²¹ Htr. thêm: “Như căn của bán-trạch-ca 半擇迦mà có thế dụng.” Skt. paṇḍaka, bất năng nam, đàn ông bất lực hay bị thiến.

²² Hán: thạch nữ 石女. Htr.: “như hành vi của con của thạch nữ.” VKN: bandhyāyāḥ putrapratilambhaḥ.

²³ Hóa nhân 化人. Htr.: “Như sự trói buộc của người được Phật biến hóa ra.” Và thêm một thí dụ nữa: “Như phiền não tuyệt đối không còn sinh khởi.” Giải thích, VCS: “Địa thứ tám trở lên, tuy hạt giống của phiền não chưa hoàn toàn bị tiêu diệt nhưng do tác động liên tục của vô lậu khiến cho chúng không có điều kiện để sinh khởi nên nói là phiền não tuyệt đối không còn sinh khởi.” VKN: tathāgatasyānutpannāḥ kleśāḥ, phiền não không sinh khởi của hóa nhân được biến hóa bởi Như lai.

²⁴ Htr.: “Như thân đời sau (hậu hữu tương tục) của A-la-hán.” VKN: parinirvṛtasya pratisandhiḥ, kết sinh (thức) của vị đã nhập Niết-bàn.

²⁵ Htr.: “Như sự thiêu đốt của ngọn lửa không sinh.” VKN: anupādānasyāgneḥ sambhavaḥ, sự xuất hiện của ngọn lửa không có nhiên liệu.

Duy-ma-cật đáp:

“Bồ-tát sau khi quán như vậy, lại suy nghĩ, ‘Ta sẽ thuyết pháp như vậy cho chúng sinh.’ Đó chính là lòng từ chân chính. Ngài nên tu hành từ tịch diệt, ²⁶ vì không có gì sinh; ²⁷ hành từ không nóng bức,²⁸ vì không có phiền não; hành từ bình đẳng, ²⁹ vì bình đẳng với ba thời; hành từ vô tranh, vì không có gì khởi;³⁰hành từ bất nhị, vì trong ngoài không kết hợp; hành từ bất hoại, vì rốt ráo diệt tận;³¹ hành từ

———

²⁶ Hành tịch diệt từ 行寂滅慈. CDM, “Thập nói: biết các pháp vốn vắng lặng (tịch diệt, upaśānta) và vô sinh (anutpanna), nhân đó mà khởi từ tâm nhưng vẫn không mất tịch diệt.”

²⁷Htr.: “vì không có các thủ.” VKN: sattvatrāṇamaitrī sarva-sattveṣūtpadyate nārambaṇatayā, upaśamamaitrī anutpāda-natayā, hành từ cứu hộ tất cả chúng sinh vì không có sự vin nắm. Hành từ tịch tĩnh vì vô sinh.

²⁸ Bất nhiệt từ 不熱慈. CDM (tr. 384b23), “Triệu nói: phiền não khởi từ ái và kiến; từ tâm mà không ái và kiến, cho nên không nóng bức (nhiệt não).” VKN: niṣparidāhamaitrī niḥkleṣatayā, từ không nóng bức vì không còn phiền não.

²⁹Htr.: “tu từ tâm như thực 如實慈, vì bình đẳng suốt cả ba đời.” VKN: yathāvat(a)maitrīardhvasamatayā, hành từ như thực vì tính bình đẳng của thời gian.

³⁰Vô sở khởi 無所起. Htr.: hành bất vi từ vô đẳng khởi cố. 修 不 違 慈 無 等 起 故 . VKN: avirodhamaitrī aparyupasthānatayā, hành từ không vi nghịch, vì không có gì là thân cận.

³¹Ckh.: hành bất nộ từ 行不怒慈, vì hoàn toàn thành tựu.

kiên cố, vì tâm không hủy;³² hành từ thanh tịnh, vì các pháp tính tịnh;³³ hành từ vô biên,³⁴vì như hư không; hành từ của A-la-hán, vì diệt giặc kết sử; ³⁵ hành từ của Bồ-tát,³⁶vì an ổn chúng sinh; ³⁷ hành từ của Như Lai, vì được như tướng;³⁸hành từ của Phật, vì thức tỉnh chúng sinh;³⁹hành từ tự nhiên, ⁴⁰

———

Htr.: tất cánh trụ 畢 竟 住 . VKN: akopyamaitrī atyantaniṣṭhatayā, hành từ không bị kích động vì đạt đến cứu cánh.

³²Htr.: “vì tăng thượng ý lạc (Skt. adhyāśaya: ý hướng hay nguyện vọng) như kim cang.”

³³ Htr.: “vì bản tính vốn tịnh (Skt. prakṛtiśuddhatā).”

³⁴平等慈Vô biên từ (Skt). 無邊ama慈ma(itrSkī)t. anantamaitrī). Htr.: bình đẳng từ

³⁵Kết tặc 結賊. VKN: a(r)hanmaitrī arinirghātayā, hành từ A-la-hán vì đã tiêu diệt kẻ thù. Cf. Đại tỳ-bà-sa 94 (T27n1545, tr. 487c3): “A-la 阿羅 (Skt. ar) chỉ cho tất cả phiền não; hán 漢 (Skt. han) nghĩa là sát hại. Dùng gươm trí tuệ mà sát hại hết thảy phiền não nên gọi là A-la-hán (Skt. arhan= ari+han).” Cf., Pali, A. iv. 145, arīhatattā ariyo hoti, phá diệt kẻ thù là Thánh.

³⁶Htr.: “Tu từ tâm của Độc giác (Pratyekabuddha), vì không cần thầy dạy.” Lth và VKN đều không có đoạn này.

³⁷ Htr.: “Tu từ tâm của Bồ-tát, vì không nghỉ ngơi trong sự giáo hóa chúng sinh.”

³⁸Htr.: “Vì chứng ngộ tính chân như của các pháp (tathātānu-bodhanatayā).”

³⁹ Htr.: “Vì đánh thức các chúng sinh đang ngủ say.”

⁴⁰ VKN: svayaṃbhumaitrī, hành tự nhiên, tự lập, không thầy.

vì không do nhân mà được;⁴¹ hành từ bồ-đề, vì một vị bình đẳng; hành từ không thể sánh, vì đã đoạn trừ các ái;⁴²hành từ của đại bi, vì hướng dẫn bởi Đại thừa; hành từ không mệt mỏi vì quán không, vô ngã; ⁴³hành từ của pháp thí không còn nuối tiếc; ⁴⁴hành từ của trì giới, vì chuyển hóa người phạm giới; hành từ⁴⁵ nhẫn nhục, vì hộ vệ mình lẫn người; hành từ của tinh tấn, vì gánh vác chúng sinh; hành từ của thiền định, vì không cảm thọ vị ngọt; hành từ của trí huệ, vì mọi sự đều đúng thời;⁴⁶ hành từ của phương tiện, vì thị hiện tất cả; hành từ không ẩn dấu, vì trực tâm thanh tịnh; hành

———

⁴¹Htr.: “Vì thể nghiệm pháp tính một cách tự nhiên.”

⁴² Vô đẳng từ 無等. Htr.: “Tu từ tâm không thiên lệch, vì đã đoạn trừ yêu và ghét.” VKN: asamāropamaitrī anunayaprati-ghaprahāna-tayā, hành từ không tăng gia (không thêm thắt) vì đoạn trừ thân sai và đối nghịch.

⁴³Htr.: hành từ vô tránh vì quán vô ngã; hành từ không chán vì quán tính Không. VKN: aparikhedamaitrī śūnyanairātmyapraty-avekṣaṇatayā, hành từ không mệt mỏi vì quán không và vô ngã.

⁴⁴Di tích 遺惜. Htr.: sư quyển 師捲 (Skt. ācārya muṣṭitā), làm thầy mà dấu diếm, không truyền dạy hết. Cf., Pali, D.ii.

100: na tattha … tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi, “ở đây, trong các pháp, Như lai không có bàn tay nắm chặt của người thầy.”

⁴⁵慈Ctrhoún cgủđaâyL,ak-hônthậpg c(tór. t38ron5ga b17ả)n: Ph“chạữn.”hành 行trên chữ từ

⁴⁶Htr.: “Hiện thực biết pháp trong mọi thời.”

từ của thâm tâm, vì không tạp hành; ⁴⁷ hành từ không dối trá⁴⁸ vì chẳng còn việc hư giả; hành từ an lạc, vì khiến cho đạt được an lạc của Phật.⁴⁹

“Đó là những hạnh từ của Bồ-tát”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Bồ-tát hành bi như thế nào?”

Duy-ma-cật đáp:

“Tất cả công đức mà Bồ-tát làm đều được chia sẻ cho cho hết thảy chúng sinh”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Thế nào là hỷ?”

Duy-ma-cật đáp:

“Hoan hỷ không hối tiếc những lợi ích đã làm”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Thế nào là xả?”

Duy-ma-cật đáp:

———

⁴⁷Sáu phương tiện, Htr. đề cập các ba-la-mật tiếp: nguyện, lực, trí; đủ mười ba-la-mật trong mười địa Bồ-tát. Tiếp theo, tu thần thông, tu nhiếp sự, tu vô trước, đoạn này không tương đương Lth. và VKN.

⁴⁸Vô cuống 無誑, không lường gạt. Htr. tách thành hai: vô trá 無詐, không trá ngụy, vì ý lạc (Skt. āśaya: xu hướng hay ý nguyện) thanh tịnh; vô siểm 無詐, không dua nịnh, vì không còn giả dối.

⁴⁹CDM, “Thập nói: trong Phạn bản, trú Niết-bàn lạc.” Nghĩa là, La-thập dịch thoát ý. Htr.: “Thiết lập cơ sở an lạc của chư Phật.” VKN: buddhasaukhyapratiṣṭhāpanatayā.

“Gia ân mà không mong cầu tri đáp trả”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Kinh sợ sinh tử, Bồ-tát nên nương tựa vào đâu?”

Duy-ma-cật đáp:

“Bồ-tát trong khi sợ hãi sinh tử nương tựa vào sức mạnh của công đức Như Lai”. ⁵⁰

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Bồ-tát muốn nương nhờ sức mạnh của công đức Như Lai thì cần phải an trụ ở đâu?”

Duy-ma-cật đáp:

“Bồ-tát muốn nương nhờ sức mạnh của công đức Như Lai thì cần phải an trụ nơi chỗ độ thoát hết thảy chúng sinh”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi

“Bồ-tát nên tiêu trừ cái gì để độ thoát chúng sinh?”

Duy-ma-cật đáp:

“Muốn độ thoát chúng sinh phải tiêu trừ phiền não của họ”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Làm sao để tiêu trừ phiền não?”

Duy-ma-cật đáp:

“Nên thực hành chính niệm”.⁵¹

———

⁵⁰Htr.: “Nương tựa và an trú nơi Đại ngã của chư Phật.” VKN: buddhamahātmya.

⁵¹ Hành chính niệm 行正念. Htr.: tu tập tác ý quán sát một

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Làm sao để thực hành chính niệm?”

Duy-ma-cật đáp:

“Hãy hành bất sinh và bất diệt”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Pháp gì bất sinh? Pháp gì bất diệt?”

Duy-ma-cật đáp:

“Bất thiện thì bất sinh; pháp thiện thì bất diệt”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của thiện và bất thiện?”

Duy-ma-cật đáp:

“Thân⁵² là nguồn gốc của thiện và bất thiện”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của thân?”

Duy-ma-cật đáp:

“Dục tham⁵³là gốc”.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của dục tham?”

Duy-ma-cật đáp:

“Hư vọng phân biệt là gốc”. ⁵⁴

———

cách như lý. VKN: yoniśaḥ prayukto bhavati.

⁵²VKN: satkāya, hữu thân

⁵³ Dục tham; VKN: icchālobha, ham muốn và tham lam.

⁵⁴ Hư vọng phân biệt; VKN: abhūtaparikalpa.

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của hư vọng phân biệt?”

Duy-ma-cật đáp:

“Tưởng đảo điên là gốc”. ⁵⁵

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của tưởng đảo điên?”

Duy-ma-cật đáp:

“Vô-trụ là gốc”. ⁵⁶

Văn-thù-sư-lợi hỏi:

“Đâu là nguồn gốc của vô- trụ?”

Duy-ma-cật đáp:

“Vô-trụ chẳng có gốc. Thưa ngài Văn-thù-sư-lợi, từ gốc vô-trụ này mà các pháp được kiến lập”. ⁵⁷

Bấy giờ trong thất của Duy-ma-cật có một thiên nữ⁵⁸thấy các trời, người đến nghe pháp, liền hiện thân xuống rải hoa trời lên các Bồ-tát và Đại đệ tử.⁵⁹Hoa rắc trên thân các Bồ-tát tức thì rơi xuống đất, nhưng rắc trên thân các Đệ tử thì bám vào. Tất cả các vị Đệ tử dùng thần lực phủi hoa, nhưng hoa

———

⁵⁵ Điên đảo tưởng; VKN: viparyastā saṃjñā.

⁵⁶Vô trụ; VKN: apratiṣṭhā.

⁵⁷ Htr.: “Câu hỏi này phi lý. Vô trụ tức là không có gốc…do gốc vô sở trụ mà các pháp được kiến lập.”

⁵⁸ Htr.: “Thiên nữ sống ở đây từ trước.” VCS (tr. 1083b13): “Thiên nữ này là Bồ-tát ở địa thứ tám.”

⁵⁹ Tức các Đại Thanh văn (Skt. Mahāśrāvaka).

không rơi đi.

Thấy vậy, Thiên nữ hỏi Xá-lợi-phất:

“Sao ngài phủi hoa đi?”

Xá-lợi-phất đáp:

“Hoa này không như pháp, nên phải phủi đi”.

Thiên nữ nói:

“Đừng bảo hoa này không như pháp. Vì sao? Vì chúng không có gì phân biệt,⁶⁰ mà chính ngài đang khởi tâm phân biệt. Nếu người xuất gia trong Phật pháp mà còn có cái phân biệt, cái đó mới là không như pháp. Nếu không khởi phân biệt nữa, đó là như pháp. Ngài hãy nhìn chư Bồ-tát xem, hoa không bám được vào thân vì các ngài đã đoạn trừ hết thảy tưởng phân biệt. Cũng như người khi đang run sợ thì bị ma quỷ⁶¹lung lạc. Đệ tử vì sợ

———

⁶⁰ Vô sở phân biệt 無所分別. Htr.: vô phân biệt, vô dị phân biệt 無分別無異分別, không phân biệt, cũng không phân biệt dị biệt. Trong đối thoại này, Phạn văn sử dụng nghĩa đôi của từ kalpa: quy tắc và phân biệt (=làm cho hợp quy tắc tư duy), Xá-lợi-phất nói: akalpikāni devate etāni puṣpāṇi, hoa này không hợp cách (đúng pháp). Thiên nữ nói, etāni puṣpāṇi kalpikāni, hoa này hợp cách. Vì sao? na kalpayanti na vikalpayanti, chúng không phân biệt, không chi tiết phân biệt.

⁶¹ Htr.: bị loài phi nhân. La-thập (ibid., tr. 387b16) dẫn chuyện: Một con quỷ la-sát biến làm con ngựa. Một người đàn ông cỡi mà không nghi ngờ. Giữa đường, con quỷ hỏi,

sinh tử ⁶² nên bị sắc, thinh, hương, vị, xúc lung lạc. Người không còn sợ hãi, thì tất cả năm dục không làm gì được. Vì tập khí của kết sử ⁶³vẫn còn nên hoa bám được thân đó thôi. Nếu tập khí của kết sử trừ sạch, hoa không bám được”.

Xá-lợi-phất hỏi:

“Cô ở nhà này bao lâu rồi?”

Thiên nữ đáp:

“Tôi ở đây cũng lâu như sự giải thoát của Kỳ niên”.⁶⁴

Xá-lợi-phất hỏi:

“Ở đây lâu chừng ấy sao?”

Thiên nữ hỏi lại:

“Giải thoát của Kỳ niên thì lâu bằng chừng nào?”

———

“Ngựa tốt không?” Người đàn ông rút gươm ra hỏi, “Gươm này có tốt không?” Quỷ biết người này không sợ, nên không

làm hại được.

⁶² Htr.: “Sợ sinh tử, nghiệp, phiền não.”

⁶³Kết tập 結習 . La-thập (ibid.) giải thích: “Có hai loại tập khí. Tập khí kết sử (= phiền não) và tập khí của sự thiên ái Phật pháp (dharmatṛṣṇāvāsana). Khi chứng vô sinh nhẫn thì hết thảy tập khí phiền não đều trừ sạch; nhưng tập khí thiên ái Phật pháp vẫn còn.” (Skt. vāsana) Htr.: phiền não tập 煩惱習. Skt. kleśavāsana.

⁶⁴Kỳ niên giải thoát 耆年解脫, chỉ vị Trưởng lão lớn tuổi; đây xưng hô ngài Xá-lợi-phất. Htr.: “Như giải thoát mà Xá- lợi Tử an trú.” VKN: sthavira, thượng tọa, trưởng lão.

Xá-lợi-phất lặng im không đáp.

Thiên nữ lại hỏi:

“Sao bậc Đại trí kỳ cựu⁶⁵ im lặng?”

Xá-lợi-phất nói:

“Sự giải thoát không thể diễn giải bằng lời, vì vậy tôi không biết nói gì”.

Thiên nữ nói:

“Ngôn thuyết và văn tự đều là tướng của giải thoát. ⁶⁶Vì sao? Vì giải thoát không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa; văn tự cũng không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa. Vì vậy, thưa ngài Xá-lợi-phất, không có việc lìa văn tự mà diễn thuyết giải thoát. Tại sao? Tất cả pháp đều là tướng của giải thoát”. ⁶⁷

Xá-lợi-phất hỏi:

“Vậy cô há không muốn nói rằng dâm, nộ, si cũng là giải thoát?”⁶⁸

Thiên nữ đáp:

———

6⁵VKN: mahāprajñānām agryaḥ, đệ nhất đại trí.

⁶⁶ Giải thoát tướng 解脫相. VKN: vimuktilakṣaṇa, yếu tính của giải thoát.

⁶⁷VKN: sarvadharmasamatā hi vimuktiḥ, tính bình đẳng của tất cả pháp là giải thoát. Htr., như VKN.

⁶⁸Câu hỏi của Lth. ngược với Htr. và VKN: na nu devate rāgadoṣamohavigamād vimuktiḥ, há không phải rằng giải thoát là xả ly tham, sân, si?

“Phật vì người tăng thượng mạn ⁶⁹mà nói rằng xa lìa dâm, nộ, si là giải thoát đó thôi. Với người không còn tăng thượng mạn, Phật nói tự tính của dâm, nộ, si tức thị là giải thoát”.⁷⁰
Xá-lợi-phất ca ngợi:
“Lành thay, lành thay, Thiên nữ! Cô đã sở đắc gì, chứng nghiệm cái gì mà biện tài xuất chúng như vậy?”
Thiên nữ đáp:
“Tôi không sở đắc gì cũng không chứng nghiệm gì mà được biện tài như vậy. Vì sao? Nếu có sở đắc, sở chứng, thì trong Phật pháp⁷¹ đó là tăng thượng mạn“.
Xá-lợi-phất hỏi:
“Trong ba thừa, cô chí hướng thừa nào?”
Thiên nữ đáp: ‘
“Khi cần giảng pháp Thanh-văn để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Thanh-văn. Khi cần giảng pháp

———

⁶⁹CDM (tr. 388b11), Triệu nói: “Coi rẻ sinh tử, đề cao con đường của mình, đó là người tăng thượng mạn.” VCS (tr.1084b15), “Chưa chứng quả Phật, mà cho sở chứng của mình là cao nhất, không mong cầu tu chứng thêm nữa; đó là người tăng thượng mạn.” VKN: abhimānikā.

⁷⁰ VKN: rāgadoṣamohaprakṛtr eva vimuktiḥ, chính tự tính bản hữu của tham, sân, si là giải thoát.

⁷¹ Htr.: “Trong Pháp và Luật (Tỳ-nại-da) được khéo thuyết (của Phật).” VKN: svākhyāte dharmavanaye.

nhân duyên để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Bích chi-phật. Khi cần pháp đại bi để chuyển hóa chúng sinh, tôi là Đại thừa. Thưa Xá-lợi-phất, như người bước vào rừng hoa chiêm-bặc chỉ ngửi thấy mùi hương chiêm-bặc ⁷² thơm át hẳn các mùi khác; cũng vậy, người bước vào nhà này chỉ ngửi thấy mùi hương công đức Phật và chẳng còn thiết mùi hương Thanh-văn hay Bích-chi-phật. Thưa Xá-lợi phất, khi mà Đế Thích, Phạm thiên, Tứ thiên vương, các trời, rồng, quỷ thần vào nhà này và được nghe vị Thượng nhân này giảng thuyết Chính Pháp, hết thảy đều hâm mộ mùi hương công đức Phật mà phát tâm Đại thừa trước khi ra khỏi nhà này. Thưa Xá-lợi-phất, tôi ở đây mười hai năm,⁷³ chưa từng nghe pháp của Thanh văn hay Bích-chi phật, mà chỉ nghe pháp của chư Phật bất khả tư nghị, đại từ, đại bi.
“Thưa Xá-lợi-phất, nhà này luôn hiện tám pháp chưa từng có, rất khó gặp. Những gì là tám?
“Thứ nhất, nhà này được rọi sáng bằng ánh kim quang suốt cả ngày đêm không khác nhau; chẳng

———

⁷² Chiêm-bặc 瞻蔔. Htr.: chiêm-bác-ca 瞻博迦. Khuy Cơ nói: Trung quốc không có loại hoa này. Skt. campaka, loại hoa vàng, tên khoa học Michellia Campaka.

⁷³ Khuy Cơ (ibid., tr. 1084c27): 12 năm, chỉ 12 hai trụ của Bồ-tát (Bodghisattvavihāra). Cf. Du-già sư-địa 47 (T30n1579, tr. 552c25).

cần đến mặt trời hay mặt trăng mới sáng.

“Thứ hai, những ai bước vào nhà này không bị bức rức bởi những cáu bẩn. ⁷⁴”

“Thứ ba, nhà này thường có Đế Thích, Phạm thiên, Tứ Thiên vương và các Bồ-tát ở phương khác đến đây hội họp không dứt.

“Thứ tư, sáu Ba-la-mật và các pháp bất thối chuyển luôn được giảng dạy trong nhà này.

“Thứ năm, trong nhà này thường được nghe nhạc trời huyền diệu tấu diễn vô lượng âm thanh của sự giáo hóa bằng chính pháp.

“Thứ sáu, nhà này chứa bốn kho tàng tích trữ đầy tràn nhiều bảo vật chu cấp cho người cùng khổ mà không hề kiệt tận.

“Thứ bảy, khi vị Thượng nhân nhà này nghĩ tưởng đến Phật Thích-ca, Phật A-di-đà, Phật A-súc, Bảo đức, Bảo-viêm, Bảo-nguyệt, Bảo-nghiêm, Nan thắng, Sư tử hống, Nhất-thiết-lợi-thành,⁷⁵ cùng vô

———

⁷⁴Htr.: “Không bị gây hại bởi phiền não.” VKN: sarvakleśā na bādhante.

⁷⁵Phật Thích-ca 釋迦牟尼佛, Phật A-di-đà 阿彌陀佛, Phật A-súc 阿閦佛, Bảo-đức 寶德, Bảo-viêm 寶炎, Bảo-nguyệt 寶月 , Bảo-nghiêm, Nan-thắng 難勝寶嚴, Sư tử hưởng 師子 響 , Nhất-thiết-lợi-thành 一切利成. Htr.: Thích-ca-mâu-ni Như lai 釋迦牟尼如來, Vô Lượng Thọ Như lai 無量壽如 來, Nan Thắng Như lai 難勝如來, Bất Động Như lai 不動

lượng chư Phật khắp mười phương thế giới, thì các Ngài liền đến giảng thuyết rộng rãi pháp tạng bí yếu của chư Phật. Thuyết xong rồi mới trở về.

“Thứ tám, hết thảy mọi thiên cung trang nghiêm và cõi Phật thanh tịnh đều ánh hiện trong nhà này.

“Thưa ngài Xá-lợi-phất, nhà này thường hiện tám pháp chưa từng có, rất khó gặp này. Khi đã chứng kiến tám sự kiện bất khả tư nghị như vậy, ai còn vui thích nơi pháp Thanh-văn nữa sao?”

Xá-lợi-phất hỏi:

“Sao cô không chuyển đổi thân nữ này đi?”

Thiên nữ đáp:

“Mười hai năm nay tôi tìm kiếm tướng người nữ, ⁷⁶ mà không thể tìm thấy được. Vậy tôi phải chuyển cái gì đổi cái gì? Cũng như nhà ảo thuật làm trò tạo nên một thân nữ huyễn. Nếu có người hỏi, ‘Sao không chuyển đổi thân nữ?’ Người này hỏi có

———

如來, Bảo Diệm Như lai 寶焰如來, Bảo Nguyệt Như lai 寶 月 如來, Bảo Nghiêm Như lai 寶嚴如來, Bảo Âm Thanh Như lai 寶音聲如來, Sư Tử Hống Như lai 師子吼如來, Nhất Thiết Nghĩa Thành Như lai 一切義成如來. VKN: Śākamuni, Amitābha, Akṣobhya, Ratnaṣrī, Ratnārci, Ratnacandra, Ratnavyūha, Dūḥprasaha, Sarvasiddha, Prabhūtaratna, Siṃhāsanādī, Siṃhghoṣa.

⁷⁶ Nữ nhân tướng 女人相. Htr.: nữ nhân tính 女人性. VKN: strībhāva, bản thể nữ.

chính xác không?”

Xá-lợi-phất đáp:

“Không chính xác. Sự huyễn không có tướng cố định, làm sao chuyển?”

Thiên nữ nói:

“Hết thảy các pháp cũng đều như thế, không có tướng cố định, ⁷⁷sao ngài hỏi tôi không chuyển đổi nữ thân?”

Nói đoạn, thiên nữ dùng thần lực biến Xá-lợi-phất thành như Thiên nữ và nàng tự hóa thân thành như Xá-lợi-phất, rồi hỏi: “Sao ngài không chuyển đổi thân nữ đó đi?”

Xá-lợi-phất, trong hình tượng Thiên nữ, đáp:

“Tôi ở đây không biết do chuyển cái gì mà thành thân nữ”.

Thiên nữ đáp:

“Thưa Xá-lợi-phất, nếu ngài có thể chuyển đổi thân nữ đó, thì hết thảy người nữ cũng có thể chuyển. Cũng như Xá-lợi-phất chẳng phải nữ mà hiện thân nữ. Tất cả người nữ cũng vậy, dù họ hiện thân nữ nhưng không phải nữ. Cho nên Phật dạy: ‘Hết thảy pháp đều phi nam phi nữ.’”

———

⁷⁷ Chư pháp … vô hữu định tướng 諸法 無有定相. Htr.: “Tính và tướng của các pháp đều không phải là chân thật.” VKN: apariniṣpanneṣu sarvadharmeṣu, tất cả các pháp vốn không phải hoàn chỉnh (không phải chân thật định dạng).

Nói xong, Thiên nữ rút lại dùng phép thần thông khiến Xá-lợi-phất trở lại tướng ban đầu, và hỏi:

“Sắc tướng thân nữ nay đâu rồi?”

Xá-lợi-phất đáp:

“Sắc tướng thân nữ không tại đó, cũng không không tại đó”. ⁷⁸

Thiên nữ mới nói:

“Cũng vậy, hết thảy pháp không ở tại đó, nhưng không hề không ở tại đó. Và này, không tại đó, cũng không không tại đó, đó là Phật thuyết vậy”.

Xá-lợi-phất hỏi:

“Chết ở đây, cô sẽ sinh về đâu?”

Thiên nữ đáp:

“Hóa thân bởi Phật⁷⁹ sinh như thế nào, tôi cũng sẽ

———

⁷⁸Vô tại vô bất tại 無在無不在; CDM (tr. 389c18), “Triệu nói: muốn nói có ở đó thì nay thấy là vô tướng. Muốn nói không có ở đó thì lại thấy ngay là hữu tướng.” Htr.: vô tại vô biến 無在無變. VCS (tr. 1085c18), “Y theo lý mà ứng đối, tướng nữ vốn không có, cho nên là bất tại. Nguyên lai thật không có nữ, thì cái gì được biến? Vả, pháp tính vốn không, cái gì tại, cái gì biến? Bản dịch cũ nói vô tại vô bất tại. Không thật có nữ mà xưa tại đó, nay không tại đó. Cũng không có nữ thật, thì cái gì tại, cái gì không tại?” VKN: na tat kṛtaṃ na vikṛtam, cái đó không bị tạo ra, không bị biến cải.

⁷⁹ Phật hóa 佛化. Htr.: Như lai sở hóa 如來所化; VCS: con người được Phật biến hóa ra. Skt. buddha/tathāgatanirmāṇa.

sinh như vậy”.

Xá-lợi-phất nói:

“Hóa thân bởi Phật không chết, không sinh”.

Thiên nữ đáp:

“Chúng sinh cũng vậy, không chết, cũng không sinh”.

Xá-lợi-phất hỏi:

“Chừng bao lâu cô sẽ chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác?”

Thiên nữ đáp:

“Chừng nào Xá-lợi-phất trở lại làm phàm phu, ⁸⁰ khi ấy tôi sẽ chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác“. Xá-lợi-phất nói:

“Tôi trở thành phàm phu; không có trường hợp đó”.

Thiên nữ nói:

“Cũng không có chuyện tôi chứng đắc giác ngộ vô thượng chính đẳng chính giác. Vì sao? Vì bồ-đề không có trú xứ, nên không có người chứng đắc”.

Xá-lợi-phất nói:

“Có vô lượng chư Phật nhiều như số cát sông Hằng nay đang chứng đắc vô thượng chính đẳng

———

⁸⁰Htr.: “Trở lại dị sinh (pṛthagjana) với tất cả tính chất của dị sinh (pṛthagjanadharmasamanvāgato).”

chính giác; đã chứng đắc, sẽ chứng đắc; thế là nghĩa thế nào?”

Thiên nữ đáp:

“Do văn tự thế tục mà nói có ba đời, chứ không phải bồ-đề có quá khứ, hiện tại, hay vị lai”.

Thiên nữ lại nói:

“Thưa Xá-lợi-phất, ngài có chứng A-la-hán đạo chăng?”⁸¹

Xá-lợi-phất đáp:

“Không có gì chứng đắc nên chứng đắc”.

Thiên nữ nói:

“Cũng vậy, chư Phật và đại Bồ-tát do không có gì chứng đắc nên chứng đắc”.

Bấy giờ, Duy-ma-cật nói với Xá-lợi-phất:

“Thiên nữ này đã cúng dường chín mươi hai ức Phật.⁸²Nàng có thể du hý với thần thông lực của Bồ-tát, đã hoàn thành mọi ước nguyện, đã chứng vô sinh pháp nhẫn và đắc pháp Bồ-tát bất thối chuyển. Do bản nguyện mà nàng tùy thời hiển hiện

———

⁸¹ A-la-hán đạo 阿 羅 漢 道 . Cf. Vajracchedikā: tat kiṃ manyase subhūte api nu arhata evaṃ bhavati – mayā arhattvaṃ prāptam iti? “Này Subhūti, A-la-hán có nghĩ rằng, ‘Ta chứng đắc quả vị A-la-hán’ chăng?”

⁸² Htr.: 92 câu-chi na-dữu-đa 俱胝那庾多; Skt. koṭinayuta (~10 000 000 x 100 000 000= 1015)

để giáo hóa chúng sinh”.