Số 1 (1974)

4. Vấn Đề Trắc Nghiệm Triết Trong Kì Thi Tú Tài Phổ Thông

VẤN ĐỀ TRẮC NGHIỆM TRIẾT

TRONG KỲ THI TÚ TÀI PHỔ THÔNG

★ CAO GIA

Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên vừa hoàn tất một cải tổ quan trọng trong ngành giáo dục khi tổ chức hai kỳ thi Tú tài phổ thông ngày 26-06-1974 và 28-08-74, lần đầu tiên thi bằng phương pháp « TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN ».

Lối thi mới nầy liệu có đáp ứng ba mục tiêu của thi cử là kiểm soát, tuyển chọn và hướng học chăng ? Ở đây chúng ta không đề cập đến ưu khuyết điểm của nó cũng như không so sánh với lối thi cử để bênh vực hay chống đối, mà chỉ tìm hiểu lối thi Trắc nghiệm với môn học liên hệ với chúng ta là TRIẾT HỌC trong viễn tượng giáo dục.

Do đó, cẩn phải trở lại nguồn gốc của TRẮC NGHIỆM để tìm hiểu bản chất của phương pháp nầy, ý hướng nền tảng trong việc áp dụng thì mới rõ được nó phù hợp hay không với những lãnh vực nào và trong những giới hạn nào.

I. — NGUỒN GỐC TÂM LÝ HỌC CỦA TRẮC NGHIỆM

Trắc nghiệm (test) vốn bắt nguồn từ một bộ môn của TRIẾT là Tâm lý học nhằm phát hiện hay đo lường một trắc diện nào đó của tâm linh con người.

Đầu tiên là công trình cùa BINET khi ông lãnh công tác của Bộ Giáo dục Pháp để phân biệt những trẻ bất thường và bình thường (1905). Ông quan niệm nếu trí khôn phát triển theo thời gian thì có những trẻ phát triển nhanh, chậm hay không phát triển. Trình độ phát triển trí khôn của một người trong

một giai đoạn nào đó gọi là Tuổi trí tuệ (âge mental). Và để biết trình độ hiểu biết trung bình trong cùng một lứa tuổi. BINET đặt một số vấn đề cho từng lứa tuổi và khi 75% đứa trẻ cùng lứa giải quyết được một số vấn đề thì những vấn đề đó được xem là thích hợp cho lứa tuổi đó. Đó là những bộ trắc nghiệm (batterie de tests) đầu tiên. Nhưng khi BINET công bố công trình Tâm lý học của ông vào năm 1905 thì chẳng mấy ai để ý ở Pháp, trái lại được đón tiếp nồng hậu ở Mỹ. Được đề cao trong Tâm lý học thực nghiệm, Trắc nghiệm được dùng để quan sát, thí nghiệm và nhất là đo lường các biểu lộ tâm lý qua thân xác như phản ứng, cử chỉ, thái độ. Lượng tính của những sự kiện thể lý giúp các nhà tâm lý học suy diễn ra lượng tính của một số khả năng tâm linh như ký ức, chú ý, tưởng tượng. Và căn cứ trên một số tiêu chuẩn xác định, người ta dùng Trắc nghiệm khả năng hay Trắc nghiệm định lượng để thẩm định một độ tâm linh nào đó cho một cá nhân như độ thông minh với hệ số của DUBOIS K-E/P.O, 56 hay thương số của BINET QX-AM/AR.

Như vậy thì theo một định nghĩa của PIÉRON, « Trắc nghiệm là một khảo sát nhằm thẩm lượng một cá nhân về một phương diện xác định. » Do đó mà Trắc nghiệm dùng để thử (vérifier) để nhận biết (reconnaitre) để so sánh (comparer) một khía cạnh nào đó của một cá nhân. Nhưng con người được thẩm lượng như vậy không phải là con người sống trong hoàn cảnh cụ thể của mình mà là sản phẩm của phòng thí nghiệm nên các nhà Tâm lý học về sau (nhất là theo khuynh huớng Hiện tượng luận) đã cố gắng tìm hiểu con người toàn diện và trung thực, vừa thể chất vừa tinh thần, vừa cá nhân vừa xã hội. Tâm lý học hiện đại cũng sử dụng phương thức trắc nghiệm trong phương pháp liên chủ thể nhưng chủ đích là mô tà để thông hiểu và lý hội những phẩm tính của tâm linh hơn là cân đo tính toán những trắc diện lượng tính máy móc giả tạo của con người. Đó là công trình nghiên cứu của RORSCHACH, MURRAY, DUSS và SZONDI về trắc nghiệm cá tính hay trắc nghiệm định phẩm còn gọi là trắc nghiệm nhân cách hay phóng ngoại, kết

hợp với các thí nghiệm của nhóm WURZBOURC về xã hội, các phân tích của nhóm GRONINGUE về tính tình và các khám phá của Phân tâm học về vô thức.

Ngày nay, phương thức trắc nghiệm hầu như xâm nhập các ngành hoạt động trong xã hội tiền tiến vì có thể khám phá và thẩm lượng cá tính hay khả năng của một người về một phạm vi riêng biệt. Mà mỗi ngành kỹ thuật với mục đích, nguvên tắc và điều kiện riêng lại thích hợp với sở trường và bản chất của trắc nghiệm để xác định các tiêu chuẩn hầu gia tăng độ hữu hiệu chuyên khoa. Thành thử trắc nghiệm kỹ thuật ngày càng được tín nhiệm và đề cao trong việc hướng dẫn và tuyển chọn : Trắc nghiệm hướng nghiệp có vai trò khám phá cá tính sở thích, đo lường khả năng và tài khéo léo để giúp cá nhân lựa chọn ngành thích hợp. Trắc nghiệm tuyển chọn dùng để tuyển lựa một số người thích hợp hoặc có năng suất cao với ngành hoạt động lại đắc dụng ngày nay. Đó là xét về nội dung. Về hình thức, người ta phân biệt trắc nghiệm cá nhân với trắc nghiệm tập thể, trắc nghiệm tạo tác với trắc nghiệm vấn đáp, trắc nghiệm với thời gian ấn định hay không. Trắc nghiệm tập thể thường được sử dụng vì tiết kiệm được thời gian, phương tiện điều hành trong khi Trắc nghiệm cá nhân có giá trị hơn vì xác định được trình độ kỹ thuật của từng người nhờ đó vừa có tính cách hướng nghiệp cho cá nhân vừa có thể tuyển chọn bằng cách so sánh trình độ của nhiều cá nhân khác nhau, về phương thức thì cũng vì lý do tiết kiệm thời gian và phương tiện, người ta ưa dùng Trắc nghiệm vấn đáp : khẩu vấn, bút vấn, tự do trả lời, nhưng thể thức giản dị hơn cả là chọn những câu đáp sẵn (Forced choice). Do đó, Trắc nghiệm tạo tác có giá trị hơn vì khi đòi hỏi cá nhân làm một công việc hay sử dụng một khí cụ, phương thức nầy có thể khám phá và thẩm lượng rất nhiều trắc diện của con ngưòi, từ cá tính đến sở thích, từ khả năng đến tài khéo léo, từ những kinh nghiệm thu thập được đến những sáng kiến độc đáo của cá nhân.

Như vậy thì thể thức trắc nghiệm khách quan của kỳ thi Tú tài phổ thông là trắc nghiệm tuyển chọn, tập thể, vấn đáp,

theo thời gian ấn định. Mà chính ra Trắc nghiệm hướng dẫn, cá nhân, tạo tác, tùy thời gian mới là những phương thức được sử dụng trong Sư phạm giáo dục. Thực ra thì trong lãnh vực giáo dục, cần phải dùng tất cả phương thức trắc nghiệm cũng như Tâm lý kỹ thuật để hỗ trợ việc tìm hiểu giảng dạy, kiểm soát và hướng dẫn học sinh. Nhưng mục đích việc sử dụng ở đây là tìm hiểu, và chuẩn bị việc giáo dục chứ không phải dùng trắc nghiệm để thẩm định cái giá trị, các thành quả của công cuộc giáo huấn đó. Thành thử các quốc gia Âu Mỹ đã tận dụng trắc nghiệm trong việc học hành chứ không phải trong việc thi cử. Vì trắc nghiệm giúp học sinh hiểu thấu đáo bài học, biết kiểm soát mức độ hiểu biết và tập áp dụng những điều đã học, chứ không thể chỉ cần nêu ra một câu hỏi và đề nghị 5 câu trả lời : 1 đúng, 1 có thể đúng trong vài trường hợp, 3 câu vớ vẩn nào đó mà có thể thẩm lượng giá trị của công việc giáo huấn suốt 12 năm trời. ¹

II.— TRIẾT HỌC VÀ TRẮC NGHIỆM.

Việc áp dụng trắc nghiệm khách quan, tập thể vào việc thi cử đã trái với nguyên tắc sư phạm, đường hướng giáo dục như thế liệu có phù hợp với Triết học là môn học đã khai sinh ra phương thức đó chăng ?

Chúng ta chưa có thể trả lời ngay. Nhưng nếu đặt lại câu hỏi là Trắc nghiệm hiểu theo nghĩa rộng có thể sử dụng trong Triết học được không ? thì chúng ta trả lời : Được. Vì nếu hiểu Trắc nghiệm là phương thức dùng để thử, để nhận biết, để so sánh thì phương pháp giáo dục của SOCRATE cũng là trắc nghiệm các môn đệ để nhận biết tìm hiểu, so sánh, thử thách về một vấn đề đặt ra trong các đối thoại. Nhưng nếu trắc nghiệm khách quan đã đề nghị 5 câu trả lời sẵn tức là đã biết trả lời thì thái độ của SOCRATE đi vào Triết học là không biết gì cả. Thái độ khiêm tốn ấy trái ngược với Ngụy luận gia (les sophistes)

———

1) Những ý kiến xác đáng về Trắc nghiệm và Giáo dục này của Ông NGÔ TÔN LONG, Đalat.

là biết trả lời tất cả câu hỏi. Ngày nay người ta trắc nghiệm không những biết trả lời tất cả vấn đề triết học của chương trình mà còn biết trả lời bằng năm cách khác nhau !

Đã không đề nghị câu trả lời mà SOCRATE còn có một phương thức trắc nghiệm đặc biệt mệnh danh là « thuật sản ỷ» (Maieutique) hướng dẫn môn đệ tự mình chính mình khám phá những chân lý mà họ vẫn tự mang trong mình. Như vậy không những SOCRATE xem người đối thoại bình đẳng với mình về phương diện tri thức mà còn có thái độ tự do cởi mở với người đối thoại. Ngày nay trước một câu hỏi khách quan, thí sinh phải trả lời bằng một trong năm câu đã chọn sẵn, năm câu thật khách quan, hoàn toàn xa lạ với chủ thể tính người trả lời. Và hình thức trắc nghiệm đã tuyển (Multiple choice) cũng đồng nghĩa với cưõng bách chọn lựa (Forced choice) bỏ buộc phải chấp nhận quan điểm của người ra câu hỏi.

Ví dụ câu hỏi về Đạo đức trong kỳ thi Tú tài cho cả bốn ban A, B, c, D vừa qua : Quyền được quan niệm như là một :

A.— Cưỡng bách xã hội,

B.— Ý muốn cá nhân,

C.— Năng lực tinh thần,

D.— Sức mạnh thể chất.

Câu đáp đúng phải là « Quyền là năng lực tinh thần » chúng ta cũng công nhận đúng. Nhưng đúng với một xã hội lý tưởng duy lý kiểu LEIBNIZ trong khi thí sinh sống giữa « loài lang sói của HOBBES » và làm sao thoát được cưỡng bách xã hội !

Và như vậy cũng là đưa ra một định nghĩa về Quyền theo quan niệm duy lý mà bó buộc thí sinh Tú tài phải chấp nhận. Trong những đối thoại của SOCRATE, dù cố gắng đi đến một ý niệm tổng quát, chúng ta có thấy bao giờ SOCRATE đạt được một định nghĩa hoàn tất chăng ? Điều chắc chắn là ở đây luôn luôn lúc nào chúng ta cũng tìm thấy nỗ lực suy tư của mọi người cả thầy lẫn trò.

Vì theo KANT thì trong Triết học, « nhiệm vụ của ông thầy không phải là dạy những tư tưởng mà dạy cách suy tưởng. » Cho nên điều quan trọng cho học sinh là không phải biết thật nhiều triết thuyết, học kỹ càng những giải pháp duy tâm hay duy vật mà trái lại là biết đặt vấn đề, cố gắng suy tư để tự tạo lấy một giải pháp cho mình, trong hoàn cảnh cụ thể của cuộc đời mình. Cũng như cái hay của một bài luận triết không phải ở chỗ phơi bày kiến thức mà cốt yếu chỗ dặt vấn đề và nếu có thể là giải quyết vấn đề. Một câu trắc nghiệm thực hiện trong khoảnh khắc chỉ có thể hi vọng bắt dúng giải pháp mà người ta đã đề nghị sẵn mà nếu có được một câu như vậy thì cũng đã quá hay đi rồi.

Nếu học Triết là để biết khêu gợi vấn đề nền tảng, tra hỏi về ý nqhĩa cuộc đời mình để sau nầy tìm một giải pháp bằng cố gắng suy tư cá nhân thì tinh thần triết học khác với tinh thần khoa học. Lãnh vực khoa học có tính cách khách quan vì đối tượng khoa học luôn luôn ở ngoài người nghiên cứu, vô ngã và tổng quát vì giải quyết một vấn đề khoa học không thiết yếu liên quan đến ý nghĩa cuộc đời, thân phận người nghiên cứu. Do đó chân lý khoa học tất yếu bó buộc mọi người công nhận. Nhưng nếu tham vọng đặt vấn đề một cách khách quan lại len lỏi vào triết học để trắc nghiệm một cách khách quan trình độ của thí sinh thì không còn Triết học nữa. Vì lãnh vực triết học là lãnh vực của chủ quan tính : đụng đến vấn đề triết học là đụng chạm với cuộc đời người học triết, người nghiên cứu và vấn đề là một. Cho nên dù có đề cao « khách quan » tính của câu trắc nghiệm, người ta vẫn « chủ quan » lựa chọn mục tiêu, đo lường cùng khung cảnh cho câu trắc nghiệm. Con số tự nó khách quan nhưng việc lựa chọn và cách trình bày lại chủ quan. Phương thức trắc nghiệm tự nó thì khách quan nhưng cách sử dụng, mục tiêu sử dụng, hoàn cảnh sử dụng thì chủ quan. Ra một câu hỏi, tự đề nghị một câu trả lời mà mình cho là đúng, kèm thêm 4 câu sai khác, người đặt câu trắc nghiệm đạt tới mức khách quan nào ? Hay là khách quan ở chổ thay nhiều giải pháp chủ quan khác nhau của thí sinh bằng cái chủ

quan của người đặt câu hỏi và tự trả lời ! Và khách quan ở chỗ cưõng bách thí sinh chấp nhận quan điểm chủ quan của mình !

Thực ra Triết học không cần cái khách quan của khoa học vì trước hết nó phải được hiểu như một nổ lực suy tư cá nhân, là một ý hướng nhận thức quay trở về tra hỏi chính chủ thể là nguồn gốc mọi nhận thức khoa học. Nên tham vọng muốn biến Triết học trở thành một khoa « Toán học phổ quát » (Mathesis universalis) của DESCARTES đã không thành mà nỗ lực làm sao cho triết học hóa ra một « khoa học chính xác» của HUSSERL cũng thất bại. (Philosophic comme sicencc riogoureuse)

III.- KẾT LUẬN

Trong hoàn cảnh đặc biệt của nước ta, việc cải tổ thi cử vốn là để giải quyết vấn đề nhân sự và đưa phương thức trắc nghiệm khách quan vào thể thức khảo thí lại tuyên danh là để chữa trị tệ trạng thi cử. Thực ra việc chữa trị tệ trạng thi cử không thể bắt đầu bằng thể thức thi cử vốn là cái ngọn mà phải từ cái gốc là tinh thần học tập, phương pháp giảng huấn và nhân sự giáo dục. Do đó mà giá trị văn bằng luôn luôn tùy thuộc vào chương trình và phương pháp giảng huấn, vào hoàn cảnh và tinh thần học tập, vào nhân sự và phương thức điều hành thi cử chứ không phải chỉ do một yếu tố đơn phương nào.

Trong đường hướng giáo dục, phương thức trắc nghiệm phải được ứng dụng đúng đắn nghĩa là không phải trắc nghiệm công cuộc giáo huấn suốt 12 năm của nền giáo dục Việt nam cho một « tương lai đất nước » mà phải là trắc nghiệm trong việc giáo dục tức là tìm hiểu và chuẩn bị cho việc giảng huấn, theo dõi và thúc đẩy, kiểm soát và hướng dẫn đến chỗ hoàn tất việc giáo dục. Nhưng, như đã trình bày ở trên, những phương thức trắc nghiệm thích hợp cho giáo dục, ích dụng cho sư phạm là những trắcnghiệm cá nhân, tạo tác cốt đểhướng dẫn nỗ lực cá nhân tìm một giải pháp cho vấn đề đặt ra.

Do đó, làm sao trắc nghiệm khách quan dù có đặt vấn đềcũng chỉ mang theo giải đáp sẵn lại có thể phù hợp với ý hướng

triết lý là luôn luôn tra hỏi. Nếu triết học là một cái nhìn về cuộc đời, về thế giới thì luôn luôn « triết học đích thực là học lại cách nhìn thế giới » (La vraie philosophie est de rapprendre à voir le monde — MERLEAU PONTY) vì không bao giờ dừng lại ở một tri thức nào.

Cho nên triết lý là một ý thức hơn là một tri thức, là một nỗ lực nhận thức mà đối tượng luôn luôn trốn thoát khỏi tầm tay, mà nếu bắt được thì nó đã biến trở thành cái khác rồi. Thành thử làm sao có thể chấp nhận một giải đáp cho sẵn, trong khi đối với Triết gia cũng như ngưòi mới đi vào Triết học, « Chân lý không bao giờ hoàn tất » nên người mới đi vào Triết học cũng như « Triết gia là kẻ mãi mãi bắt đầu » (Le philosophe est un commençant perpétuel).

Có lẽ chúng ta không kết luận gì hơn là nhận thức rằng câu trắc nghiệm triết ứng dụng trong kỳ thi Tú tài là một câu hỏi đã có giải đáp sẵn trong khi Triết học, theo MERLEAU PONTY, là « một tra hỏi mà người ta không thể quan niệm một giải đáp để xóa bỏ sự tra hỏi, nhưng chỉ là những hành động để đưa sự tra hỏi đó đi xa hơn »,

(Cest une interrogation telle qu'on ne conçoit pas de réponse qui l’annule mais seulement des actions résolues qui la reportent plus loin). Sensct Non-sens, page 191.

CAO GIA

5. Xã Hội Học Áp Dụng Vào Giáo Khoa Tác Dụng Tâm Lý Xã Hội

XÃ HỘI HỌC

ÁP DỤNG VÀO GIÁO KHOA

TÁC DỤNG TÂM LÝ XÃ HỘI

* NGUYỄN ĐĂNG THỤC

ÁM THỊ VÀ MÔ PHONG.

ÁM thị và mô phỏng là hai tác dụng của Khoa xã hội học. Ám thị là dùng cách âm thầm kín đáo vô hình mà sai khiến, chỉ thị để làm cho mai người ta bất giác theo mình. Vì như trong đám đông người bỗng có một người cười vì có riêng chỉ có người ấy biết mà thôi, các người khác cũng a dua cười theo chẳng khác gì có sự truyền nhiễm vậy. Trong thí dụ này, cái cười của người có tâm sự riêng kia là một ám thị. Nhà thôi miên thuật dùng sức ám thị này dễ sai khiến tinh thần người khác. Nhà xã hội hội học Elhvoođ viết : « Phàm một cá nhân lấy ý tứ cá nhân mà truyền đạt cho kẻ khác, kẻ này không phê bình và không có sẵn cứ hợp lý chi hết, tức thị tiếp thụ lấy. Ấy là các loại quả trình gọi là ám thị ».

Mô phỏng là một tác dụng đi theo tác dụng ám thị như bóng với hình. Mô phỏng nghĩa thông thường là bắt chước. Những hoạt dộng của chúng ta trong xã hội nhân quần, phần nhiều là bắt chước, bắt chước cái hay thì là hay, bắt chước cái dở thì là dở. Người ta lúc nhỏ càng hay bắt chước và châm ngôn Việt có câu : « Gần mực thi đen gần đèn thì sáng », trẻ em ở nhà bắt chước anh em, cha mẹ, ra trường bắt chước thầy giáo

và nhất là những bạn vì năng thân cận. Câu : « Học thầy không tày học bạn. » Ý nói người ta học bằng bắt chước nhiều hơn học bằng nghe giảng. Bắt chước thật là điều căn bản của xã hội và mục tiêu của giáo dục tức là hướng dẫn người ta bằng sự lợi dụng nhưng tác dụng tâm lý có nằm ở trong con người vậy.

Mô phỏng đối với ám thị phản ứng với nhau, hễ có ám thị khích thích ở đâu là có mô phỏng phản ứng lại. Chúng là hai phương diện của một thái độ hành vi.

Người ta sống với nhau, kể từ ba người, năm người, kết thành bằng hữu cho đến các nước trên trường Quốc tế xã hội, chẳng đâu là không có tác dụng ám thị và mô phỏng. Lấy một cá nhân mà nói : từ lúc oe oe tiếng khóc ban đầu mà ra cho đến khi đầu bạc răng long rồi vùi nông ba tất đất, không một lúc nào, không một nơi nào là không phát sinh ra tác dụng ám thị và mô phỏng cả. Cho nên ám thị và mô phỏng là một loại quá trình xã hội tối cơ bản, tối phổ biến của nhân loại tâm lý quần chúng, cho nên các nhà chính trị cổ kim luôn luôn lợi dụng để điều khiển quần chúng, chi phối nhân tâm. Ngày xưa hoặc dùng Lễ, hoặc Nhạc, ngày nay khẩu hiệu, biểu ngữ, hoặc ca hát, đều là những khí cụ dễ ảnh hưởng bằng ám thị và mô phỏng trong đám nhân dân tụ tập nơi đô thị, chỗ đông người. Nay thử kể bốn quan hệ lớn của tác dụng ám thị và mô phỏng, lợi khí của sự tuyên truyền hay giáo hóa trông xã hội.

1. Quan hệ với ảnh hưởng của hoàn cảnh.

Chúng ta đều biết rằng hoàn cảnh xã hội đối với hành vi cá nhân vốn có quan hệ quyết định rất là mật thiết. Phàm hệ thống tập quán của cá nhân, đặc chất của cá nhân không việc gì là không do hoàn cảnh xã hội đã dưõng thành hệ thống tập quán cùng đặc chất của nhân cách người ta được, ấy là toàn nhờ vào tác dụng của ám thị và mô phỏng cả vậy. Tục ngữ có câu nói: « Gần mực thì đen gần đèn thì sáng » và « Ở bầu thi tròn, ở ống thì dài, » đều muốn tả cái ý nghĩa quan hệ của ám thị và mô phỏng trong sự dưỡng thành hệ thống tập quán và nhân

cách người ta trong hoàn cảnh xã hội. Xưa kia bên Trung hoa có chuyện mẹ thầy Mạnh ba lần đổi chỗ ở. Đến nay còn truyền tụng, đấy là một tỷ dụ rất hay của sự tác dụng ám thị và mô phỏng đi đôi với nhau vậy. Trong Liệt nữ truyện thấy viết : « Mẹ thầy Mạnh làm nhà ở gần nghĩa địa, Mạnh tử, lúc ấy còn bé, hay chơi ở chốn nghĩa địa, nên cũng chăm chỉ bắt chước đào đất. Bà mẹ thấy con như thế, tự nói : đây không phải nơi để cho ta ở nuôi con được. Bà bèn bỏ đến cạnh chợ, dến đây bà lại thấy ngày ngày Mạnh khá chăm chỉ chơi trò mua bán. Bà mẹ lại nghĩ thầm : đây cũng không phải nơi để ta ở nuôi con, và lại di cư nơi khác, lần này đến ở gần một trường học. Ở đây con bà thích chơi tế lễ, vái nhường tiến thoái. Bà mẹ bấy giờ mới cho là nơi có thể ở để nuôi con thành kẻ sĩ. Đến khi Mạnh Kha khôn lớn, học lục nghệ trở nên đại Nho có tiếng. Người biết bảo mẹ thầy Mạnh tử là người hiểu cái thuật hóa dần dần tính người trong nhân quần xã hội. »

Xem như thế thì biết rằng hoàn cảnh nghĩa địa là ám thị, tính thích chơi bắt chước là mô phỏng, trường học là ám thị, thích chơi bày tế lễ là mô phỏng. Đấy là tỷ dụ cái ảnh hưởng của khí hậu tinh thần vào hành vi cá nhân của người ta vậy, trong đó có cái đầu mối then chốt, chính là tác dụng hỗ tương hành động của ám thị và mô phỏng. Biết được cái động cơ ấy, tức như là mẹ Mạnh Kha đã biết « trạch lân xử vậy. »

2. Quan hê đối với giáo dục.

Tác dụng ám thị với mô phỏng có quan hệ mật thiết với giáo dục. Từ trong gia đình, trường học cho đến xã hội, đoàn thể, không đâu là không thấy ảnh hưởng của sức ám thị và mô phỏng. Ở trong gia đình, một lời nói, một cử động của cha mẹ, đều có ảnh hưởng đến con trẻ tất cả. Cho nên ởLễ ký có câu khuyên không nên nói dối trẻ. Trong « Hàn thị Ngoại truyện » có kể rằng : Mạnh tử lúc nhỏ, hỏi mẹ bên hàng xóm giết lợn làm gì, bà mẹ trả lời cho xong « họ muốn để cho con ăn » nói rồi bà mới hối mà nghĩ thầm, ta nghe có truyện thai giáo, dạy từ trong bụng khi người có mang, miếng ăn cắt không ngay ngắn

không ăn, chiếu giải không ngay ngắn không ngồi, nay con ta đã hiểu biết mà ta lại nói dối, như thế là dạy cho con đều bất tín, nghĩ vậy bà bèn mua thịt lợn cho con ăn. Đấy là những câu truyện ngụ ngôn để tỏ gia đình giáo dục bao giờ cũng coi ám thị và mô phỏng là rất quan trọng để dần dần cải hóa tâm tính con trẻ một cách êm dịu và tự nhiên.

Ở nhà trường, học trò lấy thầy giáo làm kiểu mẫu, một lời nói một cử động của thầy đều có thể để cho học trò làm gưong mà mô phỏng, nhất là những học trò nhỏ, cho nên ở trường tiểu học, ta nhận thấy nhiều thầy giáo với nhi đồng thân mật với nhau hơn cả cha con nữa vậy. Ở đây, thầy giáo không phải chỉ có bổn phận dạy trẻ em về mặt trí thức mà thôi, chính còn ở chỗ nung đúc cho trẻ có phẩm tính, mà công việc nung đúc phẩm tính chính là kết quả của ám thị và mô phỏng vậy. Xem như thế ta thấy công việc của thầy giáo quan trọng đến bực nào và có ảnh hưởng sâu xa thế nào đến nhân quần xã hội.

Không những chỉ ở bậc tiểu học, ở những bậc trung học và đại học, tác dụng ám thị và mô phỏng cũng không kém phần quan trọng. Vấn đề lấy nhân cách để cảm hóa, ngày nay ở đâu cũng coi là sứ mệnh trọng đại của giáo dục đại học, Giáo dục ở đại học không phải chỉ thiên về trí thức giáo dục mà thôi. Chính cũng cần chú ý nung đúc nhân cách con người nữa, con người, sau khi ở trường đại học ra, không phải là chỉ một nhân vật có sự hiểu rộng, mà hơn nữa, còn là một thanh niên có đạo đức kiện toàn và có như thế mới mong giúp ích được cho xã hội quốc gia. Quốc gia ở đời sĩ phu những người lãnh đạo có đức độ, có sáng kiến để mọi việc đều đưọc điều khiển thích hợp với nhu cầu trong từng giai đoạn.

Chúng ta đều tin rằng học vấn địa vị xã hội với đạo đức (thường ở trong chỗ vô hình) của giáo sư đại học có thể đem lại ảnh hưởng ám thị rất sâu xa. Cho nên bản thân tu dưỡng của giáo sư đại học là then chốt đê nung đúc nhân cách cho thanh niên. Đấy là nói về sức mạnh của ám thị và mô phỏng trong phạm vi nhà trường. Ra ngoài xã hội, các báo chí, ca hát

chiếu bóng, văn nghệ, mỹ thuật v.v... nhờ tác dụng của ám thị và mô phỏng có ảnh hưởng thâm sâu đến giáo dục toàn dân trong một quốc gia đấy là cả một kế hoạch tuyên truyền của một chính phủ sáng suốt.

3. Quan hệ và văn hóa di truyền.

Trong xã hội sự bảo tồn văn hóa của quá khứ với di truyền của văn hóa hiện đại đều cậy vào tác dụng của ám thị và mô phỏng. Chúng ta biết rằng nội dung văn hóa hiện đại bao hàm chế độ văn vật mới và cũ. Các chế độ, văn vật mới cũ ấy phải trải qua tác dụng ám thị và mô phỏng rồi mới có thể bảo tồn để truyền lại chúng ta mô phỏng tiền nhân, tiền nhân lại mô phỏng tiền nhân. Chúng ta bắt chước kẻ khác, kẻ khác bắt chước lại ta. Cứ như thế mà chế độ văn vật tân cựu đều do tác dụng ám thị và mô phỏng dung hợp thành nền văn hóa hiện nay vậy. Do đấy mà thừa tự người trước, mở mang cho người sau, nền văn hóa mới truyền thông, xã hội mới phát triển liên tiếp không ngừng, vậy văn hóa truyền thông được và xã hội kế tục được là nhờ ở tác dụng ám thị và mô phỏng của nhân tính vậy.

4. Quan hệ với sự biến thiên của xã hội.

Quá trình của ám thị và mô phỏng, đứng về một phương diện mà nói thì tựa như bảo thủ cái chế độ văn vật của quá khứ vậy. Song kết quả thì thường gây ra nhiều loại biến thiên rất tế nhị. Mô phỏng thường nhân cái truyền thống mà thay đổi biến hóa. Đại khái đối với sự mô phỏng của chế độ văn vật thuộc quá khứ, cũng đã sinh ra nhiều sự biến hóa ngấm ngầm bên trong rồi. Sự ngấm ngầm đổi khác ấy, ngày một ngày hai tích lũy mãi mà tạo thành một sự thay đổi bộc phát của xã hội, đấy là kết quả tự nhiên, nhà giáo hóa chính trị phải biết mà tiên liệu như y sĩ chữa bệnh, phải tiên liệu mà điều trị. Không những thế mà thôi, một sự phát minh mới hiện ra, cũng phải nhờ tác dụng ám thị và mô phỏng mới truyền bá đi được. Cho nên sở dĩ một điều phát minh, có thể gây ra sự thay đổi cho хã hội nhân loại, cũng là nhờ ở tác dụng ám thị và mô phỏng.

Xem như thế đủ thấy xã hội học áp dụng vào giáo khoa chẳng kém gì tâm lý học đối với môn sư phạm vậy. Đấy là chỉ mới đơn kể hai tác dụng phổ thông của xã hội với ảnh hưởng cụ thể, hiển nhiên của nó, ảnh hưởng mà ai ai cũng phải công nhận không riêng gì trong giới mô phạm.

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH
đã phát hành nhân Mùa Vu Lan, Giáp Dần :

PHẬT HỌC,
THIỀN HỌC VÀ THI CA...
của T.T. THÍCH MÃN GIÁC
«... Tương quan giữa Thiền học, Phật học và Cuộc đời là gì ? Phật học, Thiền học đã từng đóng góp những gì vào việc giải quyết những vấn đề sanh tử trọng đại cho những bậc cổ đức Việt nam thời xưa ? Phật học, Thiền học sẽ đóng góp được gì vào công trình giải phóng người Thanh niên thời đại trước bi kịch văn hóa, chánh trị, kinh tế, giáo dục hiện nay ? Sức sống cuồn cuộn khỏe mạnh của Phật học, Thiền học Việt nam đã đóng góp những gì cho nền Văn hóa và Thi ca dân tộc ? Nguồn suối tâm linh ấy đã mang những đặc chất nào trong các nền tư tưởng Ấn độ và Trung hoa... ? » (Trích lời tựa của Tác giả).

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

6. Từ Kẻ Sĩ Thời Xưa Đến Trí Thức Ngày Nay

TỪ KẺ SĨ THỜI XƯA

ĐẾN TRÍ THỨC NGÀY NAY

* HUỲNH CAO TRÍ

Trong bài nay, chúng ta thử tìm hiểu những đặc tính của kẻ sĩ thời xưa và trí thức ngày nay.

Để tránh lạm dụng danh từ, chúng ta cần định nghĩa một cách rõ ràng hơn từ trước đến giờ hai danh từ trên mà người ta thường dùng. Danh từ « trí thức » hay được xem như là tương đương hoặc dịch nghĩa của những danh từ Tây âu như «intelligentsia», «intellectuel», «travailleur intellectuel», hoặc «élite »... mà ra, còn « kẻ sĩ » hay « nhà nho » thì được người Âu dịch là « lettré ».

Từ đó, người ta thường dùng danh từ «trí thức», hoặc « kẻ sĩ », « nhà nho », theo dịch nghĩa những danh từ của người Tây phương hơn là theo đúng nghĩa căn bản của nó ở Đông phương. Vậy nên, việc minh định ý nghĩa của danh từ không phải là không bổ ích. vẫn biết rằng phương pháp chiết tự chưa chắc hẳn sẽ đem lại cho ta một cái nhìn toàn diện về một khái niệm, vì ngôn ngữ, cũng như mọi vật trên đời, đều có sanh, có lớn, có biến chuyển, có diệt : nội dung của danh từ cũng vì vậy mà thay đổi theo thời gian. Tuy nhiên, việc phân tích căn tự sẽ giúp ta hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa căn bản của danh từ mà chúng ta dùng.

I.— « KẺ SĨ »

Trước hết là danh từ «kẻ sĩ ». Ai cũng biết rằng trong xã hội thời xưa, kẻ sĩ được xếp vào hàng đầu, không những về địa

vị ưu tiên — «nhứt sĩ, nhì nông, tam công, tứ thương», — mà nhứt là về vai trò quan trọng trong xã hội. Yếu tố quan trọng của vai trò ấy không phải là tài cán quân sự, tổ chức kinh tế hay xã hội..., mà là nêu gương mẫu đạo đức cho quần chúng. Có người dựa trên hệ thống giá trị thực tiễn ngày nay, cho rằng vai trò đạo đức, luân lý không quan trọng, đáng kể, so với những kiến thức khoa học, kinh tế, xã hội... cần phải có để lãnh đạo quần chúng. Tuy nhiên, nếu đặt vào khuôn khổ của xã hội thời xưa, thì yếu tố đạo đức không những được quan niệm, mà chính thực sự là nền tảng đầu tiên trong việc xây dựng và duy trì xã hội.

Trong bất cứ thời nào, xã hội nào, người trí thức¹, thời xưa cũng như thời nay, đều đóng một vai trò quan trọng, và tùy theo quan niệm của xã hội thời đó mà đặc tính của người trí thức có khác nhau.

Chúng ta thử phân tích danh từ « kẽ sĩ ». Nếu viết theo Hán tự, chúng ta có thể tìm hiểu « kẻ sĩ » một cách « chính danh » hơn. Cần so sánh chữ « Sĩ » với hai chữ « Vương » và « Thổ » để rõ thêm ý nghĩa. Trong chữ « Vương», nét ngang trên có nghĩa là «trời», nét ngang dưới có nghĩa là «đất», nét ngang giữa chỉ « người», và nét gạch đổ nối liền ba nét gạch ngang trên « vua » là người được mệnh của Trời Đất, hoặc đứng trung gian : hòa hợp giữa Trời Đất để trị vì thiên hạ. Trong chữ « Thổ», nét gạch dưới chỉ cho « đất», được nhấn mạnh và viết to như ngụ ý chứa đựng, làm nền tảng cho con người. Trái lại, trong chữ « Sĩ », « người » có một vai trò quan trọng, như vươn mình lên để vượt cả thiên nhiên địa lý.

« Kẻ sĩ » là người « không chịu khuất phục ». Không những không chịu khuất phục mà còn tìm cách ngự trị, vượt lên những khó khăn của thiên nhiên cũng như nhân sự. Kẻ sĩ là người có « chí khí bất khuất», đặc điểm quan trọng nhất của kẽ sĩ là « bất khuất trước bạo tàn ». Chí khí ấy được rèn luyện, nuôi dưỡng hằng ngày và được chứng tỏ bao lần trong lịch sử trước ngoại xâm cường bạo, nhứt là dưới thời kỳ thực dân Pháp... Kẻ sĩ

đương nhiên phải là nhà ái quốc : như các cụ Phan đình Phùng, Phan sào Nam, v.v...

Tuy chú trọng trước tiên đến đức độ, nhưng kẻ sĩ cũng không quên trau dồi trí độ, vì đặc điểm thứ hai của kẻ sĩ là « người cầu tiến » (« tiến sĩ »). Muốn hành động một cách dũng cảm, cần phải chắc chắn trong sự hiểu biết và phán đoán của mình. Muốn được vậy, cần phải suy nghĩ thấu đáo trước sau, trong cũng như ngoài mình. Rèn luyện trí óc để biết đúng mà dấn thân không sai lạc và có hiệu quả. Kẻ sĩ một khi đã thấy rõ con đường do trí tuệ soi sáng, thì không còn do dự gì nữa, chỉ một mực tiến lên con đường mà họ đã vạch sẵn ².

Nhưng kẻ sĩ cũng rất dè dặt, khiêm nhượng và thành thật đối với mình. « Biết những gì mình biết, biết những gì mình không biết, đó mới thật là biết »³. Tử Lộ hỏi đức Khổng về việc chết, đức Khổng đáp : « Việc sống còn chưa biết, biết chi đến việc chết » ⁴, và không bàn thêm nữa...

Tuy nhiên, chung qui lại, trí tuệ và dũng cảm cũng chỉ là hai đức tính phụ thuộc, hai phương tiện bổ túc, nhằm thực hiện và phát huy hai đức tính vi tiên nơi kẻ sĩ, là « nhân » và « nghĩa ».

Có dũng cảm mà không có trí tuệ thì sẽ đưa đến những việc làm liều lĩnh tai hại. Có dũng cảm mà không có nhân nghĩa thì sẽ sanh ra trộm cướp bất nhân, có trí tuệ mà không có dũng cảm, thì tuy thấy việc phải mà không làm (« Kiến nghĩa bất vi, vô dũng dã »)⁵. Có trí tuệ, dũng cảm, mà không có lòng nhân, thì trong hành động sẽ đưa đến cường bạo vì quên lấy con người làm gốc. Còn có lòng nhân mà không có trí, dũng, thì chỉ có tấm lòng thương người rào rạt, nhưng rồi chỉ « than mây khóc gió », chứ không hành động gì cụ thể để giúp người. « Nhân, trí, dũng, » đó là ba đức tính không thể không có nơi kẽ sĩ ⁶.

Ở đây chúng ta thấy rõ đặc tính của kẻ sĩ gần giống như châm ngôn của người Phật tử, « Nhân, trí, dũng » thay vì « Bi, trí, dũng ». Vậy « nhân » khác với « bi » ở điểm nào ?

Đạo Phật lấy chữ « bi » làm gốc cũng như kẻ sĩ lấy chữ « nhân » làm gốc. Là một tôn giáo nhằm giải thoát vượt lên trên

cả vũ trụ thế gian, tâm tánh « từ bi » nơi Phật giáo là một tình thương vô biên, vô hạn, không loại trừ một ai, không ghét bỏ một ai, tình thương bao trùm cả mọi sinh vật trên đời. Vả lại, nếu so sánh cách viết chữ « Nhân », chúng ta sẽ thấy căn tự chính trong chữ « Bi » là chữ « Tâm »: đó có nghĩa là muốn nhấn mạnh trước tiên và nhiều nhất đến khía cạnh tâm linh và đạo đức. Trái lại, chữ «Nhân» gồm hai chữ «Nhân» (người) và « Nhị » (hai). « Nhân » cũng là « lòng thương mọi người » ⁷, nhưng — như căn tự cho ta thấy — chữ «Nhân» nhấn mạnh rất nhiều đến sự giao hảo giữa người và người, sự chung sống êm đẹp giữa hai người đồng loại với nhau, có thể nói chữ « Nhân » nhắm nhiều về tươnq quan xã hội (rapports sociaux) còn chữ « Bi » đào sâu về tâm linh và đạo đức. Khổng giáo là một học thuật nhằm cải tạo xã hội một cách trực tiếp và cụ thể hơn, cho nên «tình thương mọi người » nơi kẻ sĩ cũng vì vậy mà phải được thích nghi với thực tế và giới hạn hơn « lòng từ bi » trong Phật giáo. Tử lộ hỏi đức Khổng : « Ngưòi có lòng nhân có ghét ai chăng? » Đức Khổng đáp « Có », và tiếp theo : « Chỉ người có lòng nhân mới thương người và ghét người một cách đúng đắn » ⁸. Dĩ nhiên là ghét kẻ bất nhân, vì «chỉ người có lòng nhân mới thật là con người » (« Nhơn giả nhân dã », Mạnh tử), Vậy « nhân » là tình thương, tuy rộng lớn, nhưng cũng có phân biệt giới hạn, có suy xét lựa chọn, để hành động được nhiều hiệu quả thực tế trong đời.

Ở đây cũng thấy cần nên nhắc lại rằng đức tính từ bi, tuy có thiên nhiều về tình cảm, nhưng cũng không vì vậy mà hóa thành ủy mị : có tình thương quảng đại bao la, nhưng cũng có trí tuệ và can đảm để thực thi giúp đời. Trong những tiền kiếp của đức Phật, khi còn là Bồ tát, có lần Ngài cũng phải ra tay giết trừ một tên cướp để cứu sống bọn lái buôn, sau khi Ngài đã hết lời khuyên can, nhưng vô hiệu, tên cướp bất nhân ấy. Lại như vị thiền sư kia, đã phải dùng gậy để xô đuổi nai vàng lánh xa khỏi am, trước khi thầy trò cùng xuống núi tránh lạnh mùa đông, vì sợ nai vàng quen thói lân la đến gần người, sẽ bị thợ săn giết hại⁹... Cụ thể hơn, trong suốt thời kỳ lịch sử dân

tộc, Phật tử và các nhà sư cũng đã bao lần tích cực tham gia đấu tranh cứu nước chống ngoại xâm, dưới hình thức này hoặc hình thức khác, kể cả dùng những phương tiện không hẳn là bất bạo động. Nói vắn tắt, người Phật tử, cũng như kẻ sĩ, tuy nuôi lý tưởng cao đẹp từ bi, nhân ái, nhưng đến lúc cần thiết, cũng biết hòa mình vào thực tế để hành động cụ thể giúp đời.

Tuy nhiên, có lẽ «bi» khác với « nhân » ở một điểm quan trọng sau đây. Người Phật tử, trong lúc bất đắc dĩ, có khi cần phải bạo động để loại trừ những phần tử tai hại xấu xa, thì tâm trí họ chỉ toàn hướng đến tình thương sâu rộng đối với những nạn nhân của kẻ bất nhân : vì ám ảnh bởi tình thương mà họ ra tay hành động cần thiết, chứ không phải vì oán ghét kẻ bất nhân. Đối với kẻ sĩ, trái lại, hai tình cảm trên được hiện hữu song song và hỗ trợ cho nhau, để đưa đến hành động mạnh dạn và thích ứng : vừa cảm thương kẻ bị nạn, lại vừa trách ghét kẻ bất nhân đáng tội.

Tóm lại, lý tưởng của kẻ sĩ thời xưa không phải chỉ rèn luyện bản thân mình, mà chính còn là dấn thân để cải tạo xã hội, xây dựng quốc gia phú cường : quyền lợi chung của dân tộc là điều thao thức lo âu trước tiên của kẻ sĩ : « Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiện hạ » l0. Có thể nói kẻ sĩ là người kiểu mẫu trong bất cứ xã hội nào lấyđạo đức làm nền tảng và lấy hòa hợp nhân tình làm chung đích.

Ngày nay, với biến chuyển của nhân tình thế thái, với sự xáo trộn văn hóa, kẻ sĩ chỉ còn là một hình ảnh lu mờ trong ký ức, nhường chỗ lại cho một hạng người mà người ta thường gọi là «trí thức». Vậy chúng ta hãy xem những đặc tính của « người trí thức ».

II.— NGƯỜI TRÍ THỨC

Thế nào là người trí thức? có rất nhiều định nghĩa, nhưng tóm tắt, dựa trên nội dung do mỗi tác giả, chúng ta có thể phân biệt hai quan niệm về trí thức : một có tính cách nhân bản và một có tính cách xã hội.

Quan niệm có tính cách nhân bản thường nhấn mạnh đến giá trị của cá nhân người trí thức, và danh từ «trí thức » hay đượm một màu sắc tốt đẹp cao cả. Trái lại, quan niệm có tính cách xã hội thường xem người « trí thức » chỉ như là một đơn vị trong một giai cấp xã hội nào đó : vì có một địa vị, hoặc một vai trò nào đó trong xã hội, nên được gọi chung là « trí thức », chẳng hạn người ta dùng danh từ «trí thức » để chỉ tất cả những « người làm việc bằng óc não » (travailleurs intellectuels), để phân biệt với những người làm việc bằng chân tay (travailleurs manuels). Trong trường hợp này, danh từ «trí thức» có tính cách «trung hòa» (neutre), lại có khi không những không được đượm một màu sắc cao cả nào, mà còn có phần bị xem như là thấp kém, so với những giai cấp xã hội khác ¹¹. Riêng về chúng ta, chúng ta sẽ thử tìm hiểu « trí thức » một cách « chính danh » hơn.

Trí là gì ? Phàn Trì hỏi đức Khổng về trí, đức Khổng trả lời :« Trí là hiểu người »¹² . Trí là khả năng suy luận để phán xét phải trái, tốt xấu. Không những « hiểu người » mà còn hiểu vật chung quanh mình : « cách vật trí tri ».

Hơn nữa, chữ « Trí » gom cỏ chữ « Tri » (biết) và chữ « Viết » (nói) mà ra. Người có trí thức là người không những hiểu biết sự vật phải trái, mà còn có khả năng diễn tả một cách minh bạch — bằng lời nói, bằng bút mực, hoặc bằng hành động — những hiểu biết của mình ra cho những người khác biết, nhằm mục đích giúp kẻ khác cải tạo và đóng góp vào ích lợi chung.

Một người dù có kiến thức quảng đại, sáng suốt đến đâu, thấy đâu là xấu tốt, phải trái, mà chỉ im lặng, chỉ giữ hiểu biết ấy cho riêng mình, không có can đảm, hoặc không đủ nghị lực để phát biểu ra, thì người ấy chưa xứng đáng là người « trí ». Họ chỉ mới xứng đáng với danh từ «tri», là «người có hiểu biết » mà thôi.

« Thức » là thức tỉnh, là tự hiểu mình. « Connais - toi toi même » của Socrate. Thức thuộc về sự hiểu biết nội tâm nơi mình, hơn là hiểu biết ngoại vật bên ngoài. Vả lại chữ « Thức »

gồm có chữ « Ngôn » (lời nói), chữ « Âm » (tiếng vang) và một bộ «qua» (cây kiềm) có nghĩa là làm cho có tác dụng : lời nói bên ngoài có tác dụng phản chiếu vào tâm khảm bên trong và làm thức tỉnh mình. Có thể nói chữ « Thức » gần như đúng nghĩa với chữ « Giác » trong Phật giáo.

Trí thuộc về « hiểu biết » (science, savoir), thức thuộc về « lương tri » (conscience). Người trí thức, theo đúng nghĩa của danh từ, là người vừa hiểu biết sự vật, vừa hiểu mình, « hiểu người hiểu ta », và những kiến thức ấy, họ đem diễn tả, chỉ dẫn cho người khác biết, hầu mong ích lợi chung. Như vậy, người trí thức phải là người vừa có đủ tài trí (science), lương tri (conscience) và đức độ (caractère).

Ở đây chúng ta cũng thấy thoáng qua ba đức tánh của kẻ sĩ đã vạch ra ở trên, là « nhân, trí, dũng ». Nơi người trí thức, tài trí thuộc về « trí », lương tri thuộc về « nhân », và đức độ thuộc về « dũng » — phải có dũng cảm để dám nói lên sự thực, dù phải có hại cho mình. Nhưng trí thức khác nhau với kẻ sĩ ở một điểm rất quan trọng, là « trí » được kể như vi tiên, được xếp vào hàng đầu, thay vì « nhân » nơi kẻ sĩ : kiến thức khoa học được đặt nặng trước tiên, thay vì sự rèn luyện tâm linh, thay vì « tiên học lễ, hậu học văn » nơi kẻ sĩ. Mẫu người lý tưởng theo quan niệm ngày nay — trí thức — trước tiên phải có kiến thức rộng thay vì nhân nghĩa, đức độ cao, như người lý tưởng ở xã hội thời xưa. Hay nói một cách đúng hơn, đó là hai quan niệm khác nhau giữa văn hóa Tây phương và Đông phương và tân học chuộng về thông thái (le savant), Đông phương và cựu học chuộng về đức độ (le sage). Trong khuôn khổ bài nầy, chúng ta xin gác lại việc bàn cái hay cái dở của hai học thuật khác nhau giữa Đông và Tây.

Sau khi đã định nghĩa danh từ « trí thức », chúng ta hẳn thấy rõ ràng có một số rất đông những người tự mệnh danh, hoặc được người ta gọi là « trí thức », thật ra không xứng đáng với danh từ ấy, theo đúng nghĩa của nó. Nói riêng về Việt nam, người có đỗ đạt, có bằng cấp cao không thiếu gì, nhưng họ không

phải là người trí thức, vì : người ta có thể « thông thiên văn, đạt địa lý », nhưng tâm khảm chỉ là một mảnh đất hoang vu, nghèo nàn về tâm tánh, đức độ; người ta có thể « cách vật trí tri», nhưng chưa tự thức được mình ; người ta có thể thấy rộng hiểu xa, có thể giác ngộ được mình, nhưng không có can đảm hoặc nghị lực để nói lên sự thực mà mình biết, hầu chỉ dẫn đúng đường cho quần chúng, nhằm mục đích giác tha và ích lợi chung.

Thậm chí đến lúc đất nước lâm nguy như hiện nay, dân tộc điêu linh dưới bom đạn, gót giày của ngoại bang cường bạo, dã man hi hữu, có một không hai, chưa từng thấy trong lịch sử, mà những kẻ có được cái may mắn ăn học hiểu biết, được mệnh danh là « tri thức », vẫn điềm nhiên hưởng thụ, vẫn yên lặng một cách cố ý — « phi chính trị »! — hav vô tình, dường như họ không biết chi, đâu là lẽ phải, đâu là bất công, đâu là yêu nước, đâu là đạo tặc...!

Những người này không những không xứng đáng với danh từ cao đẹp « trí thức », mà họ thường lạm dụng tự mệnh danh, hoặc những kẻ khác lầm lẫn dùng để chỉ họ, mà chính ra họ còn là hạng người đắc tội đối vói đất nước : đồng lõa vì im lặng, vì bất động, có khi lại còn xa hay gần tiếp tay với giặc... !

Những người nầy, dù cho họ có cấp bằng cao tột bực, có thông thải đến đâu, họ cũng chỉ xứng đáng được gọi chính danh là « người đổ đạt », « người có học » hoặc « người học rộng » hay « người làm việc bằng óc não » mà thôi. Họ không phải là người trí thức.

Trong một dịp khác, chúng hãy tìm hiểu những nguyên nhân và sự kiện đưa đến tình trạng của « người trí thức mất gốc ».

LONG BIÊN

HUỲNH CAO TRÍ

CHÚ THÍCH

1. Xem định nghĩa ờ phần sau.

2. «Luận ngữ» : quyển V, chương IX; quyển VII, chương XIX.

3. « Luận ngữ » : quyển I, chương II.

4. Sách đã dẫn : quyển VI, chương XI.

5. Sách đã dẫn : quyển I, chương II.

6. Sách đã dẫn : quyển VII, chương XIV.

7. Sách đã dẫn : quyển I, chương I.

8. « Luận ngữ » : quyển II, chương IV.

9. Thích Thiện Châu, «Phật giáo với con người », đăng trong Tin Phật số I, ngày 28-9-68.

10. « Luận ngữ » : quyển VII, chương XV.

11. Theo định nghĩa và quan niệm của thuyết Mác xít.

12. « Luận ngữ » : quyển VI, chương XII.

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

phát hành nhân lễ Thành Đạo 2518

TRUNG BỘ KINH TẬP III

(Majjhima - Nikaya)

Tỷ kheo THÍCH MINH CHÂUdịch

PÃLI — VIỆT

7. Chùa Một Cột Với Tinh Thần Phật Giáo Việt Nam Thời Lý

CHÙA MỘT CỘT

VỚI TINH THẦN PHẬT GIÁO

VIỆT NAM THỜI NHÀ LÝ

* NGUYỄN HỮU LỢI

I.-- TINH THẦN PHẬT GIÁO VIỆT NAM TRƯỚC KHI CHÙA MỘT CỘT XUẤT HIỆN.

Các công trình khám phá của các nhà khảo cổ học đã chứng minh rằng, đất Giao chỉ từ thời Tần-Hán (Trung quốc- 221 tr. TL-219s. TL), đã là nơi giao lưu về văn hóa và chủng tộc hết sức phức tạp ; mà văn hóa Trống đồng ở Đông sơn có liên hệ với Nam dương, văn hóa cổ mộ ở Bắc ninh có liên hệ với Tứ xuyên, và văn hóa Óc eo (Hậu giang Nam Việt) có quan hệ với Hy lạp, La mã. Sử sách cũng còn cho biết rằng, kinh đô Luy lâu của Giao châu thời Sĩ Nhiếp (thuộc tỉnh Bắc ninh) cũng đã là trung tâm Phật giáo ; và văn hóa Ấn độ đã du nhập khá phồn thịnh với các tăng sĩ Ma La Kỳ Vực, Khang Tăng Hội, Chi Cương Lương... Đã thế, Giao châu dưới thời Sĩ Nhiếp (187-226) lại là một địa phương thanh bình, nhân dân an cư lạc nghiệp, nên đã là nơi thuận tiện cho dân Trung hoa trốn tránh loạn lạc từ thời đại Tần Thủy hoàng đế (221-208 tr. TL) bạo ngược, trải qua loạn Hoàng Sào (875) vào cuối đời Đường (618-907), cho đến khi quân Mông cổ xâm lăng ở cuối triều Nam Tống (1127-1279). Lại nữa, nước ta lúc đó cũng đã thường bị các dân tộc phương nam tràn lên đánh chiếm (như nước Lâm ấp — sau

gọi là Hoàng vương, rồi Chiêm thành — cứ thường lên cướp phá các quận Cửu chân, Nhật nam, Giao châu từ thế kỷ II và mãi đến thế kỷ XVII mới bị tiêu diệt (1697) về tay chúa Nguyễn Phúc Chu). Những sự kiện đó đã làm biến đổi sâu rộng xã hội Giao châu về nhân sự cũng như về văn hóa, chính trị ; và đã gây ra cho nước ta thời ấy một hoàn cảnh địa lý và xã hội có thể gọi là « ngã tư của chủng tộc và văn hóa ».

Trong cái hoàn cảnh mà nhân sự, văn hóa giao lưu một cách phức tạp tất có nhiều mâu thuẫn, xung đột ; và vấn đề được đặt ra cho các nhà trí thức lãnh đạo là phải tìm ra mọi cách để giải quyết ổn thỏa những mâu thuẫn ấy, để tìm ra cái nhất trí cho tinh thần hầu xây dựng quốc gia, dân tộc. Do đó, chúng ta thấy ở thế kỷ thử 2 sau TL, Mâu Bác đã theo con đường nguyên lý nhất quán để hệ thống hóa các trào lưu tư tưởng xung đột ở Giao châu thời ấy, nào là truyền thống xã hội của Bách gia từ Trung hoa truyền xuống, nào là truyền thống tâm lý của tư tưởng Ấn độ, nào là truyền thống thiên nhiên cổ truyền của Lạc Việt. Mâu Bác đã tổng hợp ba khuynh hướng tư tưởng trên bằng ánh sáng Phật giáo Giao châu thuở đó và viết nên sách Lý Hoặc Luận. Mâu Bác không bài bác các tư tưởng đối nghịch mà trái lại đã dung hợp, điều hòa các tư tưởng ấy thành nguyên lý nhất quán ; và chúng ta có thể nói được rẳng, Mâu Bác đã đem tinh thần Giáo tông từ Thiên thai (Trung hoa) mà phổ hóa ở Giao châu, mở đường cho con đường Thiền học sau này.

Thiền tông nối tiếp Giáo tông khi Ti Ni Đa Lưu Chi đến Giao châu truyền pháp cho Pháp Hiền vào cuối thế kỷ thứ 6 (năm 580) tại chùa Pháp vân, khai sáng dòng thiền thứ nhất ở Việt nam ; và Vô Ngôn Thông đến Giao châu truyền pháp cho Cảm Thành vào đầu thế kỷ thứ 9 (năm 820) tại chùa Kiến sơ. Trước sau tuy có hai dòng thiền, nhưng « thiền tâm » vẫn là một. Giáo tông chỉ tổng hợp nhất quán trên lý thuyết, nhưng Thiền tông thì đòi phải thực nghiệm nơi tâm linh và ở hành vi xã hội, như thiền sư Thông Biện (1097) đã nói :

« Thường trụ thế gian, bất sinh bất diệt, vị chi Phật. Minh Phật tâm tông, hành giải tương ứng, vị chi Tổ Phật, Tổ nhất dã » : Phật là tồn tại không biến đổi ở thế gian, không sinh, không diệt. Tổ làm sáng tỏ nguồn gốc tâm Phật, lý giải và thực hành hợp nhất với nhau. Phật và Tổ là một.

Thiền không phải là một hệ thống triết học hay một nghi thức tôn giáo mà là một chứng nghiệm về tâm linh. Bởi vậy, Tì Ni Đa Lưu Chi, nguyên theo đạo Bà la môn, nhưng vì không thỏa mãn với tập tục cúng tế Phạm thiên với tôn giáo hữu thần của giáo sĩ Bà la môn nên mới đi tim chứng nghiệm tâm linh ở Phật giáo. Ngài phải du phương cầu đạo, mãi đến tận Trung hoa mới mãn nguyện khi đưọc Tổ Tăng Xán truyền cho tâm ấn. Tâm ấn ấy là Phật tính, mà sau này, khi truyền lại cho Pháp Hiền, Ngài có nói : « Tâm ấn của chư Phật không có lừa dối, tròn vẹn như thái hư ; không thừa, không thiếu ; không đi, không lại ; không được, không mất ; không giống, không khác ; không thường còn, không gián đoạn ; vốn không nơi sinh, vốn không nơi diệt ; không xa cách mà không phải không xa cách ; chỉ vì đối với cái duyên tà vọng mà phải đặt ra cái tên giả thiết đó thôi. Cho nên các Phật trong ba đời cũng lấy tâm ấn như thế ; Tổ sư các đời cùng được tâm ấn như thế ; đến ta và ngươi cũng được tâm ấn như thế. »

Như thế thì Thiền không phải nhằm hướng cá nhân mình đến một vị Thượng đế như các tôn giáo hữu thần, mà là một trạng thái định niệm để tự « kiến tính ». Với tinh thần Thiền, thầy truyền tâm ấn cho trò cũng không phải bằng cách giảng dạy với kinh sách, chữ nghĩa, đồ biểu, mà bằng một phương pháp đặc biệt, gọi là « DĨ TÂM TRUYỀN TÂM ».

Cách truyền pháp « dĩ tâm truyền tâm » của Phật giáo Thiền tông có thể nói là một nghệ thuật, vì hoàn toàn theo trực giác, tùy cảm hứng chứ không theo một nguyên tắc, một giáo điều nào cả. Khi thì thật trịnh trọng, khi rất khôi hài ; khi thì im lặng không lời, khi quát tháo ầm ĩ ; có lúc đánh đập chạy nhảy, nhưng có lúc lại ngậm miệng làm câm v.v... Tất cả

đều nhầm khích khởi ở con người cái tuệ giác để « kiến tính », để tự giác cái « bản lai chân diện mục » của mình.

Đó là tinh thần phái Thiền thứ nhất do Tì Ni Đa Lưu Chi, một thiền sư người Ấn độ truyền vào, còn phái Thiền thứ hai thì sao ?

Thiền phái thứ hai do thiền sư Vô Ngôn Thông (người Trung hoa) sáng lập. Ngài thừa kế dòng thiền chính thống Tào Khê mà linh hồn của dòng này là Lục Tổ Huệ Năng (638-713). Huệ Năng cùng với Thần Tú thờ chung một thầy là Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn ; nhưng Thần Tú thì đại diện cho giới trí thức bác học phương Bắc, còn Huệ Năng thì đại diện cho giới bình dân vô học phương Nam. Con đường thiền học của Thần Tú là con đưòng « TIỆM », nghĩa là đi dần vào Phật tính bằng tri thức suy luận. Con đường thiền học của Huệ Năng là con đường « ĐỐN », nghĩa là đi thẳng vào Phật tâm bằng trực giác khải ngộ. Trong trạng thái trực giác khải ngộ này, năng tri và sở tri không bao giờ có hai, riêng rẽ, mà hợp làm một. Đó là quan niệm tri hành hợp nhất. Bởi vậy từ Huệ Năng (Tổ thứ 6) cho đến Bách Trượng (Tổ thứ9), sự truyền pháp không còn y cứ vào « Y, BÁT » (vì Y, Bát chỉ là hình tướng bề ngoài) mà chỉ bằng phương pháp « dĩ tâm truyền tâm ».

Bách Trượng truyền pháp cho Vô Ngôn Thông (thứ 10) cũng vậy; và Vô Ngôn Thông truyền pháp cho Cảm Thành (Việt nam) cũng bằng con đường ấy.

Tinh thần thiền của Vô Ngôn Thông là không y cứ vào kinh sách, chữ nghĩa, mà chỉ dùng con mắt « pháp nhãn » hay « huệ nhãn» để đốn ngộ Phật tâm. Vì vậy, Vô Ngôn Thông đến chùa Kiến sơ diện bích mấy năm trời mà không ai hiểu là gì, chỉ có Cảm Thành là tỉnh ngộ được cái chân lý « vô ngôn chi giáo » ấy của tinh thần thiền học Vô Ngôn Thông. Giác ngộ tự tính không tìm hiểu ở kinh sách, không cần suy luận; mà phải thể hiện cái đức sáng mình vốn cỏ, tức là «kiến tính thành Phật.» Cảm Thành đã đi thẳng vào Phật tính bằng con đường đó, và truyền lại cho thiền sư Thiện Hội cũng bằng cái tinh thần đó,

đặc biệt nhấn mạnh ở điểm «tức Tâm tức Phật». Phật ở tại tâm, bao trùm vạn vật, khắp trong vũ trụ không có chỗ nào là không phải Phật tâm (Phật biến nhất thiết xứ).

Đến đây, nhìn lại lịch sử truyền bá Phật giáo Việt nam thì rõ ràng có phân biệt Giáo tông, Thiền tơng; Thiền tông lại có trước sau hai phái. Trong hai dòng thiền ấy từ trước vẫn phân chia có Đốn có Tiệm. Nhưng khi đã vào Việt nam thì các thiền sư nước ta đã tổng hợp, dung hòa Giáo, Thiền, Đốn, Tiệm, hợp nhất Tri, Hành, làm cho Thiền học Việt nam mang một sắc thái đặc thù, hòa đồng với tâm hồn dân tộc. Với tâm hồn đặc thù đó, Phật giáo Giao châu thời ấyđã kết tinh và cho xuất hiện các thiền sư nổi tiếng như Đỗ Thuận, Khuông Việt, và nhất là Vạn Hạnh. Các Ngài đều theo con đường trước hết phải «tự giác » rồi sau mới « giác tha » để hành hóa trong xã hội. Họ bắt đầu bằng con đường « xuất thế », lấy thiền định để thể nghiệm tâm lý để tự « kiến tính giác ngộ » ; rồi sau đó lại « nhập thế » để «tùy bệnh cho thuốc » hóa độ thế gian, để phụng sự quốc gia dân tộc bằng đủ mọi phương diện : văn hóa, chính trị, ngoại giao v.v... mà ta thấy thể hiện rất hùng hồn nơi các thiền sư Ngô Chân Lưu, Pháp Thuận và Vạn Hạnh. Họ đã đem Đạo vào đời với tinh thần tích cực, vô nhiễm để giúp vua Đinh Tiên Hoàng xây dựng một triều đại uy nghi, một quốc gia độc lập vói tinh thần tự chủ cao độ, đã giúp vua Lê Đại Hành chẳng những bảo vệ được nền độc lập vững vàng mà còn làm vẻ vang cho dân tộc bằng ngoại giao đối với một cường quốc Trung hoa ở ngay bên cạnh : và nhất là đã cứu vớt dân chúng ra khỏi cái hoàn cảnh lầm than bởi chế độ bạo ngược đến man rợ của vua Lê Long Đĩnh, xây dựng nên một triều đại huy hoàng nhà Lý, lấy tinh thần từ bi mà giáo hóa nhân dân ; đó là một công trình chính trị vĩ đại của Vạn Hạnh thiền sư vậy.

II.— CHÙA MỘT CỘT VỚI TÍN NGƯỠNG TỔNG HỢP NHÀ LÝ

Triều đại Lê Đại Hành là một triều đại vẻ vang trong lịch sử lập quốc cũng như triều đại nhà Đinh trước đó, nhưng sự

nghiệp ấy quá ngắn ngủi vì sự phá nát của vua Lê Long Đĩnh, bắt buộc phải có một sự thay đổi. Sự phú cường và an cư lạc nghiệp là một nhu cầu thiết yếu của quốc gia dân tộc, đó là động cơ thúc đẩy Lý Công Uẩn lên nắm chính quyền để phục hưng quốc gia, bảo vệ tinh thần đạo đức của dân tộc. Và sự lên ngôi của Lý Công Uẩn đã khai sáng ra nhà Lý là một công trình, một sắp xếp chính trị của thiền sư Vạn Hạnh. Đó là một kết quả của tinh thần Vạn Hạnh, và Lý Công Uẩn lên ngôi cũng như các vua Lý kế tiếp là thực hiện cái sứ mệnh « đem đạo và đời » của Vạn Hạnh. Nói cách khác, tư tưởng của Vạn Hạnh đã ảnh hưởng sâu xa và quyết định phần lớn cho tinh thần giới lãnh đạo suốt triều đại nhà Lý ; đó là tinh thần tập thành Thiền và Mật, có kiến thức cao siêu thần toán, thấu suốt và nối liền quá khứ, hiện tại, vị lai, làm lợi khi cho những hành động ích quốc lợi dân, phụng sự quốc gia và bảo vệ chủ quyền dân tộc. Nhà Lý đã xây dựng một quốc gia tiến bộ khác hẳn Đinh, Lê ở trước, mà các triều đại sau cũng khó sánh bằng ; và chùa Một cột đã xuất hiện một cách hãnh diện, độc đáo trong cái không khí thiền học,cái tinh thần tiến bộ toàn diện đó.

Chùa Một cột hình thành là do một giấc mộng của vua Lý Thái Tông. Sử chép : «Tháng hai, mùa xuân năm Kỷ sửu (1049) đổi niên hiệu là Sùng Hưng Đại Bảo năm đầu. Trước đó vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài hoa sen, dẫn vua lên đài. Khi tỉnh dậy, vua nói lại với triều thần, có người cho là điềm gỡ, nhưng thiền sư Thiền Tuệ thì khuyên vua nên xây chùa, dựng cột đá giữa hồ xây đài hoa sen có tượng Phật Quan Âm ở trên, đúng như hình ảnh đã thấy trong mộng. Các nhà sư chạy đàn chung quanh, tụng kinh câu sống lâu, nhân đó đặt tên chùa là Diên hựu. » (Toàn Thư — « Lý Kỷ») ¹.

Theo đó thì chùa Một cột lấy nguồn cảm hứng từ giấc mộng đài sen với Phật Quan Âm. cảm hứng từ mộng là một thứ tâmlý nghệ thuật của các dân tộc Đông phương, và hình dáng chùa đã bao hàm nhiều ý nghĩa nghệ thuật tôn giáo.

Theo giáo sư Nguyễn Đăng Thục thì từ đời nhà Đinh đã dựng cột bia đá « Đà la ni» gọi là cột « nhất trụ » để câu tuổi thọ, cầu cho vận nước lâu dài bên cạnh cái không khí luôn luôn đe dọa nặng nề của Trung hoa. Cái ý niệm cầu sống lâu tượng trưng bằng hình « một cột» đã cùng mang một ý nghĩa với nguyên lý sinh thành của địa mẫu lấy tượng Lingam-Yoni làm Linh phù ; và cái Linh phù Lingam-Yoni ấy chính là một cột được dựng lên từ giữa cái chậu, đại diện cho Thánh mẫu hay nguồn sống vũ trụ trong giáo lý Bà la môn và Chiêm thành. Và cũng theo giáo sư Nguyễn Đăng Thục, thì ảnh hưởng văn hóa Chiêm thành vào tín ngưỡng bình dân Giao châu vốn đã sâu rộng ngấm ngầm từ lâu.

Đến đời nhà Lý thì cái cột « nhất trụ » ấy lại bao hàm nhiều ý nghĩa hơn nữa khi vua Lý Thái Tông (1028-1051) đã biến hình «nhất trụ » thành hình hoa sen bẳng cách cho xây trên đỉnh cột một cái điện nhỏ bằng gỗ lợp ngói, mái cong để trở thành chùa Diên hựu (tức Một cột). Chùa có hình dáng một hoa sen, và nếu nhìn từ xa thì quả đó là một hoa sen lớn mọc lên từ hồ nước, dĩ nhiên chiếc cột đã trở thành cọng sen.

Vẫn theo giáo sư Nguyễn Đăng Thục, thì hình ảnh hoa sen cũng đã ám ảnh tinh thần dân tộc từ thời nhà Đinh : Đinh Bộ Lĩnh ở cạnh dền Sơn thần, ngoài cửa có đám sen núi, có dấu chữ thiên tử; mẹ Lê Hoàn có mang nằm mộng thấy trong bụng sinh hoa sen ; năm 1058, tháng 6 niên hiệu Long Thụy Thái Bình thứ 5, vua Lý Thánh Tông cho xây điện Linh quang, bên trái dựng điện Kiến lễ, bên phải dựng diện Sùng nghi ; phía trước điện dựng lầu chuông một cột sáu cạnh hình hoa sen. ²

Vậy thì hoa sen luôn luôn mang một ý nghịa tốt đẹp, tượng trưng cho những gì cao quí nhất trên đời. Nơi nào có hoa sen là nơi đó có Phật, Thánh ngự trị ; nơi nào có dấu sen là nơi đó có dấu vết hiền nhân; nơi nào cố hồ sen nhất định phải là nơi thanh tịnh; và chính hoa sen đã được người bình dân tôn quí để ví với những người có tâm hồn thanh cao, sống

nơi bụi trần đanh lợi mà không bị những thứ ô uế cám dỗ, ràng buộc :

Tronq đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhụy vàng ;

Nhụy vàng bông trắng lá xanh,

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

Cuối cùng, hoa sen đã có một ý nghĩa vô cùng quan trọng đến nỗi được đem làm tựa đề cho một bộ kinh cao thâm của Đại thừa là Diệu Pháp Liên Hoa Kinh. Tín ngưỡng HOA SEN là tín ngưỡng Đại thừa, tín ngưỡng PHẬT vậy.

Cũng vì hoa sen mang một ý nghĩa như thế, nên hễ người ta nói tới hoa sen là nói tới Phật, sen là chỗ Phật ngự, tòa sen là tòa Phật. Và bộ ba Di Đà, Quan Âm, Thế Chí đã dính liền mật thiết với hoa sen trong tín ngưỡng Tịnh độ tông. Cõi Cực lạc là cả một cõi hoa sen (cửu phẩm liên hoa). Vì vậy mà vua Lý Thái Tông đã mộng thấy hoa sen với Phật Quan Âm đứng trên đài sen, và giấc mộng ấy đã được hiện thực bằng ngôi chùa MỘT CỘT có hình dáng hoa sen với tượng Phật Bà Quan Âm được thờ trong đó.

Tín ngưỡng Phật Bà Quan Âm trong dân tộc Việt cũng là một tín ngưỡng đặc biệt, nó biểu hiện cho lòng yêu thương vô bờ của MẸ, hòa đồng với tín ngưỡng sùng bái Nữ Thần trong tư tưởng bình dân Việt nam. Người bình dân Việt nam với tâm hồn chất phác, chân thật, luôn luôn có khuynh hướng nguyện cầu một «tha lực» từ bi cứu khổ cứu nạn như Bồ tát Quan Âm hay là Nữ Thần Địa mẫu của họ. Họ nướng tựa vào đó như một nơi an lành, như đứa bé cảm thấy được yên ổn trong đôi tay của mẹ. Họ luôn luôn yên tâm khi tin tưởng có Quan Âm Bồ tát ở bên cạnh để che chở, độ trì.

Xem thế, chùa MỘT CỘT quả là một tác phẩm nghệ thuật tân kỳ, thể hiện trọn vẹn cái tâm linh độc đáo của dân tộc. Với chiếc cột độc nhất dựng sừng sững giữa hồ biểu hiệu cho tín ngưỡng về nguồn sống vũ trụ, về Âm Dương hòa hợp sáng

tạo của tư tưởng Bà la môn giáo và Chiêm thành. Với cái điện hình hoa sen mọc lên từ hồ nước nói lên cái tinh thần phấn đấu âm thầm với dục vọng để tự kiến tính thành Phật của các thiền sư, tức là giới trí thức bác học. Và với tượng Phật Bà Quan Âm tượng trưng cho Tình Mẹ, cho Thánh mẫu, một tha lực từ bi luôn luôn cứu độ cho chúng sinh, là tín ngưỡng Nữ Thần của giới bình dân chơn chất. Chùa Một cột quả đã gói ghém hoàn toàn cái tinh thần tín ngưỡng đặc biệt của Việt nam thời đó. Tinh thần chùa Một cột là một tinh thần tổng hợp của Phật giáo Việt nam thời Lý. Tinh thần đó đã dung hòa các tư tưởng vừa Bà la môn, vừa Thiền, vừa Mật, vừa Lão, vừa trí thức, vừa bình dân, nhất là nó thể hiện một tinh thần hợp sáng nhưng độc lập của quốc gia; và chính cái tinh thần đó đã là nguyên nhân sâu xa của việc thành lập thiền phái Thảo Đường một phái Thiền Việt nam độc đáo đời nhà Lý vậy.

III.— THIỀN PHÁI THẢO ĐƯỜNG : MỘT KẾT TINH CỦA TINH THẦN PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI NHÀ LÝ.

Thời đại nhà Lý là thời đại toàn thịnh của Phật giáo mà cũng là thời đại có ý thức dân tộc cao nhất, tinh thần quốc gia hùng mạnh nhất trong lịch sử độc lập của nước Việt. Về điểm này ông Hoàng Xuân Hãn có nói : «Lý Thánh Tông là vua ta đầu tiên có óc lập một đế quốc có danh ngang với một nước thiên tử. Vua đặt quốc hịệu là Đại việt (1054), tôn các vua trước là Thái Tổ, Thái Tông, coi các nước nhỏ là chư hầu, và muốn ngăn cấm Chiêm thành thần phục Tống. » ³ Và chính ở trong cái ý thức dân tộc và tinh thần độc lập, tự cường cao độ đó mà phái Thiền Thảo Đường đã xuất hiện, như Trần Văn Giáp đã nói : « Đến thế kỷ XI, đạo Phật rất thịnh vượng ở Việt nam. Những người nhiệt thành với đạo này không phải chỉ là quần chúng mà cả quan lớn ở triều đình, và cả những vua chúa nữa. Những ông vua ấy muốn thiết lập một phái mới. Nhưng thay vì trực thuộc với Bồ Đề Đạt Ma, họ lại chọn một thiền sư Trung hoa tên là Thảo Đường đã đến Chiêm thành và ngụ một thời gian ở đó. Chắc chắn họ đã theo giáo huấn của vị sư trưởng này

và thực hành giáo pháp của ông. Thời kỳ thứ tư này quả là thời kỳ Thiền học Việt nam. » ⁴

Từ Lý Thái Tông, ta thấy nhà vua đã có khuynh hướng xây dựng một nền Phật giáo riêng biệt, đặc thù cho Đại cồ Việt qua kiến trúc hợp sáng chùa Một cột thờ Phật Bà Quan Âm trong một cái điện thờ hình hoa sen. Đến vua Lý Thánh Tông thì cái khuynh hướng ấy lại càng bồng bột, mạnh mẽ hơn nữa, đến nỗi đã đưa đến việc sáng lập một thiền phái mới lấy tên của thiền sư Thảo Đường.

Về sự tích Thảo Đường, sách An Nam Chi Lược chép : « Thảo Đường đi theo sư phụ sang ở đất Chiêm thành. Khi vua Lý Thánh Tông đánh Chiêm thành bắt được làm tù binh, giao cho quan Tăng lục làm gia nô. Quan Tăng lục viết sách Ngữ Lục, để ngỏ trên bàn và đi khỏi. Nhà sư Thảo Đường xem trộm, có sửa chữa đi. Quan Tăng lục về thấy thế lấy làm kinh ngạc về anh gia nô, bèn tâu lên vua. Vua bái Thảo Đường làm Quốc sư »⁵

Sự tích của một vị cao tăng, Tổ của một phái thiền quan trọng mà chép như thế thì quả sơ sài và có vẻ mơ hồ. Nhưng ở đây chúng ta không chú ý đến khía cạnh sử học của tài liệu mà chỉ chú trọng đến tinh thần của tài liệu ấy. Đọc lại lời của học giả Hoàng Xuân Hãn ở trên thì triều đại Lý Thánh Tông quả là một triều đại oanh liệt, có tinh thần dân tộc cao sáng nhất. Lý Thánh Tông nuôi mộng xây dựng quốc gia thành một đế quốc hùng cường, độc lập, xứng danh « Đại Việt » ; trong đó bao gồm ý tưởng sáng lập một tông phái Phật giáo « Đại Việt » đặc thù, hoàn toàn mang màu sắc dân tộc ; mặc dù trước đó đã có hai phái Thiền Tì Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông từ ngoại quốc truyền vào. Và mộng ước ấy đã được thành tựu do một thiện duyên hãn hữu, đó là việc nhà vua đi đánh Chiêm thành bắt nhiều tù binh, và trong đám tù binh ấy có thiền sư Thảo Đường.

Thảo Đường là một tù binh được cắt đặt làm nô dịch cho vị Tăng lục (vị tăng cao cấp nhất trong hàng tăng sĩ đương thời) lại do sự khám phá của chính vị Tăng lục mà Thảo Đường được

nhà vua tôn làm quốc sư; ấy là vua đã nhặt được một viên ngọc vô giá bảo châu từ trong bùn lầy ! Ý vua đã mong ước thành lập một tông phái đặc biệt Việt nam, nhưng nhà vua là một cư sĩ, không thể đứng làm Tổ khai sơn cho một môn phái, nhân cơ hội khám phá được viên ngọc vô giá là Thảo Đường hòa thượng, bèn lập tức tôn lập Ngài làm Tổ sư môn phái, lấy tên Ngài làm tên môn phái, rồi chính nhà vua làm đồ đệ đầu tiên đời thứ nhất. Thật là một cơ hội nghìn vàng để vua thực hiện giấc mộng. Quan Tăng lục là vị cao tăng nhất nước, thế mà viết « ngữ lục » còn bị Thảo Đường sửa chữa, thì Thảo Đường quả xứng đáng với sự trông đợi và kính ngưỡng của vua Lý Thánh Tông.

Vậy thì cái tinh thần đặc biệt của Thảo Đường là gì ? Đó là một tinh thần tổng hợp Thiền và Tịnh. Theo tinh thần bài« Cảnh Sách » của hòa thượng Thảo Đường thì con đường tu hành không phải chỉ có một, mà phải gồm cả ba phương diện : Tham thiền, Tu quán, và Niệm Phật. Tham thiền và Tu quán tức là tập trung tinh thần nhắm vào một điểm, ngừng tắt tất cả mọi vọng niệm trong tâm, để cho tinh thần thanh tĩnh, không còn vọng động. Lúc đó cả năng tri và sở tri đều mất, trí tuệ phát sinh, kiến tính giác ngộ. Đó là con đường tự lực đốn ngộ, có thể giải thoát ngay ở đời này, được áp dụng chung cho cả tăng lẫn tục.

Nhưng con đường đó là con đường trí thức, chỉ hợp cho những bậc thượng nhân, có lợi căn, có bản lãnh, có ý chí siêu phàm mới thực hiện nỗi ; còn đối với kẻ độn căn mà đa số là quần chúng nông dân thì không thích hợp. Do vậy mà hòa thượng Thảo Đường đã đưa ra con đường Niệm Phật để dẫn dắt đám quần chúng nông dân đông đảo ấy :

« Thiền bản vô môn, phi túc cụ linh căn, đa đọakỳ đồ, mạt kiếp dung lưu, thành nan ngộ nhập. Quan tâm vi tế, như vô bát nhã chi tuệ, hãn năng giai chứng. Duy hữu niệm Phật nhất môn, tối vi tiệp cảnh, tự cổ chí kim, ngu tri đồng tu, nam nữ cộng thú, vạn vô nhất thất như tứ liệu giản sở minh. Chỉ yếu tự biện khẳng

tâm, vật nhi tự chi bất đắc... » Thiền vốn không có cửa vào nhất định, nếu không đủ căn bản tâm linh thì phần nhiều rơi vào lầm lạc, trọn đời trôi nổi khó mà giác ngộ. Pháp quán tâm thì rất tế nhị tinh vi, nếu không có trí tuệ bát nhã (nghĩa là trực giác) thì ít có thể tiến bộ trên đường chứng nghiệm. Chỉ còn có lối niệm Phật là rất mau lẹ, tiện lợi. Từ xưa đến nay, người thông minh hay ngu độn cùng tu, đàn ông hay đàn bà đều chuộng, muôn người không một sai lầm như bốn lời dạy của phái Lâm Tế đã tỏ rõ. Chỉ cần tự phân tích lấy tâm mình, chớ nghi ngờ mình làm không được.

Người nông dân vốn giàu tình cảm, giàu tưởng tượng. Tín ngưỡng Thần đạo lại đã sớm ảnh hưởng sâu đậm trong tâm hồn họ ; hơn nữa, trải qua bao cảnh bạo tàn, đau thương của giặc giã, chiến tranh từ các đời trước, họ chỉ mong được một đời sống thanh bình, an cư lạc nghiệp với sự độ trì, gia hộ của thần linh, cho nên sự tin tưởng vào Phật Bà Quan Âm với lòng từ bi của Nữ thần, của Mẹ hiền cứu khổ cứu nạn đã phổ biến mau lẹ và sâu rộng trong quần chúng bình dân. Tín ngưỡng vào Bồ tát Quan Âm cứu khổ độ trì là một lòng tin vào Tha lực. Bởi thế con đường « niệm Phật» dành cho người bình dân đã được đề cao bên cạnh con đường «tham thiền, tu quán» dành cho bậc đại trí tin tưởng vào tự lực, đó là cái chủ tâm của vua Lý Thánh Tông trong việc thành lập thiền học Thảo Đường, nhằm tổng hợp tín ngưỡng của toàn dân, làm thành một sức mạnh vô địch để thực hiện cái mộng « Đại việt» trong tinh thần dân tộc cao sáng của mình.

Như vậy đứng về phương diện lịch sử chúng ta phải công nhận người sáng lập ra phái thiền Thảo Đường là vua Lý Thánh Tông. Tinh thần Thảo Đường chính là tinh thần Lý Thánh Tông trong ý hướng sáng lập một môn phái đặc biệt dân tộc. Tinh thần Lý Thánh Tông là một tinh thần cởi mở, sẵn sàng thâu hóa nhiều tín ngưỡng khác nhau. Vua rất sùng thượng Phật pháp nên đã xây cất và tu bổ rất nhiều chùa tháp, như các chùa Đông lâm, Tĩnh lữ (1055); chùa Báo thiên (1056); tháp Báo thiên và lầu

chuông Một cột hình hoa sen (1057); chùa Sùng nghiêm báo đức (1059) v.v... Tinh thần từ bi của Phật giáo đã ảnh hưởng sâu đậm nên nhà vua có tiếng là một ông vua nhân từ. Ngài đã từng ban chăn chiếu cho tù nhân, cho họ ăn cơm đầy đủ vì nghĩ thương cái hoàn cảnh đối lạnh của họ ở trong ngục xá ; và đối với dân chúng thì : « Lòng trẩm yêu dân như yêu con trẫm vậy; hiềm vì trăm họ ngu dại làm càn phải tội, trẫm lấy làm thương lắm; vậy từ nay về sau, tội gì cũng giảm nhẹ bớt di.» ⁶.

Đối với Khổng giáo nhà vua cũng rất chú trọng. Ngài là người đầu tiên ở nưóc ta dựng lập Văn miếu, tạc tượng Chu công, Khổng tử và Tứ phối để thờ phượng (1070). Ngài cũng rất hâm mộ âm nhạc Chiêm thành và tin Thần đạo, xây chùa Nhị thiên vương thờ Nhật thiên (Civa deva) và Nguyệt thiên (Visnu deva) thuộc tín ngưỡng Ấn độ giáo.

Vì vậy, khi nhận xét về Lý Thánh Tông, giáo sư Nguyễn Đăng Thục đã viết: « Xem thế thì biết rằng khuynh hướng tín ngưỡng của nhà vua cũng như của toàn quốc thời bấy giờ không có tính cách giáo điều, hết sức cởi mở để thỏa hiệp nhiều tín ngưỡng khác nhau. » ⁷.

Nhưng nói đến Lý Thánh Tông, chúng ta còn phải đề cập đến một điểm đặc biệt khác nữa, đó là sự liên quan gần như mật thiết giữa nhà vua với hình ảnh Nữ thần Bồ tát Quan Âm. Hình ảnh Phật Bà Quan Âm đã ám ảnh dân ta từ lâu, và được thể hiện một cách cụ thể kể từ vua Lý Thái Tông, do từ giấc mộng đã xây chùa Một cột hình hoa sen để thờ Phật Bà Quan Âm như chúng ta đã đề cập ở trên. Đến vua Lý Thánh Tông thì thấy sử chép rằng : « Nhà vuạ 40 tuổi, chưa có con trai, thường đi các đền chùa để cầu tự. Ngự giá đến đâu, người xem chật đường. Khi đến làng Thồ lỗi, có người con gái hái dâu đứng dựa vào khóm cỏ lau, nhà vua lấy làm lạ, cho vào cung lập nàng làm Ỷ Lan phu nhân. Đến khi có mang, sinh hoàng tử Kiến Đức, nhà vua mừng lắm. Ngày hôm sau lập làm Thái tử, đổi niên hiệu, đại xá, phong Ỷ Lan phu nhân làm Thần

phi, lại gọi là Nguyên phi, đổi làng Thổ lỗi làm làng Siêu loại, vì là nguyên quán của Nguyên phi. » ⁸

Sử Ký Toàn Thư lại chép : « Vua thân đi đánh Chiêm thành, lâu không thắng, trở về đến châu Cư liên, nghe tin Nguyên phi (điều khiển nội trị được lòng dân hòa họp, trong nước yên ổn, tôn sùng Phật giáo tục gọi là Quan Âm Nữ. Vua tự bảo : « Kẻ kia là một nữ nhi mà còn có thể được thế, ta là trai còn dùng làm chi » ? Bèn quay lại đánh mới thắng được. »⁹

Trong chế độ quân chủ xưa, việc vua sinh được hoàng nam là một điều vui mừng trọng đại không những cho nhà vua, cho triều đình, mà cho cả nhân dân trong nước. Vua Thánh Tông đã 40 tuổi mà chưa có con trai, nay gặp được Ỷ Lan phu nhân thì sinh hoàng tử, đó chẳng là điều đại phúc cho triều đình và cho cả thiên hạ ư ? Vìvậy, từ một cô thôn nữ, Ỷ Lan đã bước lên địa vị một phu nhân, rồi được chính đức vua xưng tụng là Thần phi, và đối với nhân dân thì nàng được tôn kính là Quan Âm Nữ ; nàng quả đã được mọi người toàn quốc coi là một cứu tinh của dân tộc. Nàng là cứu tinh của dân tộc không những vì đã sinh được vị thái tử anh minh, mà còn vì ở tư cách lãnh đạo nhân dân, làm cho họ được sống thanh bình trong cảnh an cư lạc nghiệp. Người dân vốn đã sẵn lòng sùng bái vào Tha lực Quan Âm, nay họ đã có dịp hiện thực hóa Phật Bà Quan Âm vào đối tượng Ỷ Lan phu nhân, chứng tỏ có một sợi dây cảm thông, một ý thức nối liền giữa tầng lớp bị trị và tầng lớp thống trị.

Từ trước khi chùa Một cột và tượng Phật Bà Quan Âm xuất hiện, Phật giáo nước ta chì biết có Thiền và Mật thần thông, là khuynh hướng tin tưởng vào Tự lực, chỉ thích hợp với thiểu số người trí thức bác học, giàu nghị lực và ý chí. Từ khi chùa Một cột với tượng Phật Quan Âm ra đời thì hình ảnh Nữ thần Quan Âm đã là đối tượng lý tưởng của đại đa số nông dân tin tưởng vào một Tha lực cứu khổ cứu nạn. Và đến Lý Thánh Tông thì sợi dây nối kết giữa Tự lực và Tha lực, giữa trí thức bác học và nông dân quê mùa, giữa giới thống trị và

giới bị trị, chính là nàng thôn nữ Ỷ Lan. Ỷ Lan đối với nhà vua là hình ảnh Quan Âm Nữ, là nguyên lý sinh thành, không những đã đem đến cho nhà vua hiếm hoi một vị thái tử anh minh nối nghiệp, mà còn là một động lực phấn khởi nhiệm mầu khiến cho nhà vua thắng trận khải hoàn ; còn đối với nhân dân thì Ỷ Lan cũng là hình ảnh Quan Âm Nữvì đã đem lại cho họ một xã hội an cư lạc nghiệp. Vì vậy, sau khi thắng giặc Chiêm thành trở về, Lý Thánh Tông đã sáng lập tại kinh đô Thăng long thiền phái Thảo Đường, cũng với ý chí thống nhất tín ngưỡng sùng bái của bình dân với tín ngưỡng trí thức của bác học để lấy sức mạnh toàn dân mà thực hiện mộng « Đại việt » nói về phương diện quốc gia, và thực hiện một môn phái Thiền hoàn toàn Việt nam nói về phương diện Phật giáo.

IV.— MỘT CÁCH TỒNG QUÁT

Nhìn một cách tổng quát, chúng ta thấy Phật giáo thời Lý quả đã chứng tỏ cái năng lực phi thường trong việc giáo hóa con người về cả hai phương diện xuất thế cũng như nhập thế. Từ Thái Tổ đến Chiêu Hoàng trải qua chín đời vua, trị vì suốt một thời gian 215 năm (1010-1225), Phật giáo luôn luôn nắm một vai trò chủ động. Mọi việc về văn học, nghệ thuật, đến chính trị, quân sự đều mang tinh thần Phật giáo. Ba phái Thiền tông Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường cùng nhau hợp tác, truyền bá song hành và cùng chung qui vào một chí hướng phục vụ quốc gia dân tộc.

Về phương diện xuất thế, các thiền sư cũng như các vua chúa sùng dạo đều căn cứ vào Thiền để khai phóng tâm linh, tự mình phát triển trí tuệ mà ngộ đạo. Về phương diện nhập thế, sau khi ngộ đạo, họ đã hòa mình vào đời sống xã hội, từ cung vua, kinh thành cho đến làng mạc, thôn quê, mở bao nhiêu đạo tràng, trường học để mở mang văn hóa, giải phóng tâm hồn mông muội cho người đời ; ở đâu có người sống là ở đó có ánh sáng đạo lý lan tràn tới. Bao nhiêu tinh hoa của dân tộc được khai triển triệt để, làm cho nền văn minh nước ta

vào triều Lý thật rực rỡ, dám sánh ngang hàng với Trung hoa khiến cho nước láng giềng to lớn này phải nể sợ.

Tinh thần Phật giáo thời Lý, nhất là từ khi hình ảnh hoa sen với tượng Phật Bà Quan Âm xuất hiện, không phải là một tinh thần Phật giáo Thiền tông thuần túy mà là cả một tinh thần dung hòa và sáng tạo. Từ Vạn Hạnh thiền sư với triết lý «dung tam tế» đến Từ Đạo Hạnh, Minh Không với khuynh hướng tổng hợp Thiền Mật, sử dụng quyền năng thần thông để giúp đời; rồi các thiền sư Viên Chiếu, Cứu Chỉ, Ngộ Ấn, Thông Biện, Viên Thông v.v... đều khai triển cái học TAM GIÁO gồm Nho, Lão, Phật để phụng sự quốc dân, khiến cho cái tinh thần «Bi, Trí, Dũng» của Phật giáo hay «Nhân, Trí, Dũng» của Nho giáo được các cấp lãnh đạo thực hành triệt để, xây dựng một nước Việt hùng cường và thịnh vượng. Dùng tâm dạo để giác ngộ tự tính và xét soi mọi việc không sai lầm là « TRÍ»; đánh giặc mà không giết giặc, ở ngôi cao mà luôn luôn thương tưởng đến kẻ thấp hèn là « NHÂN »; ở bên cạnh mối đe dọa triền miên mà không sợ, lại dám mang quân đánh người làm cho người ta phải sợ mình là « DŨNG ». Tinh thần Bi, Trí, Dũng ấy lại là một tinh thần toàn dân thống nhất do công trình nối kết từ tín ngưỡng trí thức quý tộc đến tín ngưỡng sùng bái bình dân của vua Lý Thánh Tông qua hình ảnh hoa sen với Quan Âm Nữ, nhất là sự sáng lập thiền phái Thảo Đường, đã làm cho Phật giáo Việt nam thời nhà Lý có một tinh thần tín ngưỡng hợp sáng đặc biệt.

Tất cả những sự kiện trên đã làm cho nước ta dưới thời đại nhà Lý thật xứng đáng với danh xưng « Đại Việt » mà Lý Thánh Tông đã đặt nền móng, và đến Lý Nhân Tông thì đạt thành, rồi các đời sau nối tiếp...

NGUYỄN HỮU LỢI

CHÚ THÍCH

1. Theo Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử Tư Tưởng Việt Nam, (tập II Saigon : Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa, 1969), tr. 98.

2. Nguyễn Đăng Thục, Sđd, tr. 102.

3. Hoàng Xuân Hãn, Lý Thường Kiệt (Saigon : Ban Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh 1967), trang 54.

4. Trần Văn Giáp, Phật Giáo Việt Nam, Tuệ Sỹ dịch (Saigon : Ban Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh 1968), trang 146.

5. Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử Tư Tưởng Việt Nam, tập II (Saigon : Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa, 1969), trang 112.

6. T. T. Mật Thể, Việt Nam Phật Giáo sử Lược (Nha trang : Phật học viện Trung phần, 1960), trang 128.

7. Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử Tư Tưởng Việt Nam, tập II, tr. 115.

8. Nguyễn Đăng Thục, Sdd, tr. 115-116.

9. Nguyễn Đăng Thục, Sdd, tr. 116.

SÁCH THAM KHẢO

• Hoàng Xuân Hãn. Lý Thường Kiệt. Saigon : Ban Tu thư Đại Học Vạn Hạnh, 1967.

• Nguyễn Đăng Thục. Lịch Sử Tư Tưởng Việt Nam, tập I, II. Saigon : Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa, 1969.

• Nguyễn Đăng Thục. Thiền Học Việt Nam. Saigon : Lá bối, 1967.

• Nguyễn Đăng Thục. Triết Lý Văn Hóa Khái Luận. Saigon : Văn Hữu Á Châu, không đề năm xb.

• Nguyễn Đăng Thục. Văn Hóa Việt Nam với Đông Nam Á. Saigon : Văn Hóa Á Châu, 1961.

Thích Mãn Giác. Phật Giáo và Nền Văn Hóa Việt Nam. Saigon : Ban Tu thư Đại học Vạn Hạnh. 1967.

• Thượng tọa Mật Thể. Việt Nam Phật Giáo Sử Lược. Nha Trang : Phật học viện Trung Phần, 1960.

• Trần Trọng Kim. Việt Nam Sử Lược. Saigon Tân Việt, in lần thứ sáu.

• Trăn Văn Giáp. Phật Giáo Việt Nam. (Tuệ Sỹdịch) Saigon : Ban Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh, 1968.

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

đã phát hành nhân Mùa Vu Lan, Giáp Dần :

PHẬT HỌC,

THIỀN HỌC VÀ THI CA...

của T.T. THÍCH MÃN GIÁC

«... Tương quan giữa Thiền học, Phật học và Cuộc đời là gì ? Phật học, Thiền học đã từng đóng góp những gì vào việc giải quyết những vấn đề sanh tử trọng đại cho những bậc cổ đức Việt nam thời xưa ? Phật học, Thiền học sẽ đóng góp được gì vào công trình giải phóng người Thanh niên thời đại trước bi kịch văn hóa, chánh trị, kinh tế, giáo dục hiện nay ? Sức sống cuồn cuộn khỏe mạnh của Phật học, Thiền học Việt nam đã đóng góp những gì cho nền Văn hóa và Thi ca dân tộc ? Nguồn suối tâm linh ấy đã mang những đặc chất nào trong các nền tư tưởng Ấn độ và Trung hoa... ?» (Trích lời tựa của Tác giả).