Số 48 (1975)

Khuynh Hướng Khoa Học Trong Các Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn

KHUYNH HƯỚNG KHOA HỌC

TRONG CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI

VÀ NHÂN VĂN

★LÊ VĂN HÒA

NGÀY nay người ta không lấy làm ngạc nhiên khi gọi các ngành Khoa học xã hội và Nhân văn là khoa học. Đó là những môn học như Chính trị học, Xã hội học, Tâm lý học, Kinh tế học, và Nhân loại học, và Ngôn ngữ học đều cố gắng áp dụng phương pháp khoa học khách quan trong việc nghiên cứu. Nỗ lực thường xuvên của các ngành học ấy là làm sao đạt đến trình độ « khoa học » cao. Riêng trong Xã hội học ngay từ lúc đầu khi mà Auguste Comte đề nghị danh từ « Sociologie » (trong Cours de Philosophie Positive, 1830-42) để chỉ cho một khoa học nghiên cứu mối tương quan giữa con người và xã hội, Comte tin tưởng rằng ngành học này là « khoa học » như các ngành học khác, Toán học, Thiên văn học, Vật lý học v.v...

Tuy nhiên mãi đến năm 1921, phương pháp thực nghiệm của Xã hội học mới được phổ xướng mạnh mẽ ở Mỹ, một quốc gia tiên phong phát triển phương pháp và kỹ thuật thực nghiệm đầu tiên trong xã hội học. Lý do cho sự phát triển chậm trễ này là là vì đối tượng nghiên cứu của xã hội học bao gồm những hiện tượng nhân bản, văn hóa và xã hội phức tạp. Đối tượng

của một ngành nghiên cứu càng đơn giản bao nhiêu, phương pháp thực nghiệm để nghiên cứu những đối tượng ấy càng được phát triển dễ dàng và nhanh chóng bấy nhiêu; đó là trường hợp của toán học, vật lý học, hóa học.

Lý do khác nữa là phần đông các nhà khoa học xã hội Mỹ thời tiền phong xuất thân từ ngành triết học và nhất là có tinh thần tôn giáo rất nặng. Khi đề xướng phát triển xã hội tại các trường Đại học lớn ở Hoa kỳ vào 1905, các nhà khoa học xã hội tiền phong Mỹ nghĩ nhiều đến các chương trình cải tiến xã hội, duy trì nền tảng đạo lý và luân lý cổ truyền, và phát triển đời sống thịnh vượng, hạnh phúc của xã hội Mỹ ở thị thành mà ít quan tâm đến phát triển những phương pháp và kỹ thuật thực nghiệm. Nhưng sau đệ nhị thế chiến khuynh hướng khoa học thực nghiệm được đề cao rõ ràng trong các khoa học xã hội nhất là qua các tập san nghiên cứu của các ngành chuyên môn của các ngành học này. Tuy nhiên người ta vẫn thường hỏi : Thế nào là khuynh hướng khoa học trong các khoa học xã hội và nhân văn ?

Để trả lời câu hỏi này, trước hết ta nên tìm hiểuý niệm « Khoa học » và những tính chất cần thiết của phương pháp nghiên cứu khoa học.

I.— ĐỊNH NGHĨA DANII TỪ « KHOA HỌC ».

Danh từ « Khoa học» (science) có nguyên gốc La tinh, Scientia (Sciens là thể quá khứ phân từ của động tự Scire nghĩa là « biết », « hiểu », «tri thức ». Theo tự điển Anh ngữ tiêuchuẩn, danh từ Science có nhiều ý nghĩa khác nhau: 1) trạng thái hay sự kiện tri thức, kiến thức thâu hoạch được không do trực giác hay đức tin, v.v... mà do nghiên cứu, quan sát, hoặc thí nghiệm, 2) ngành học hay nghiên cứu có hệ thống lý thuyết định lý, và phương pháp thí nghiệm. Đó là Vật lý học, Hóa học, Quang học, Động nhiệt học, Cơ khí học, v.v...

Theo Đức ngữ, danh từ « Khoa học » hay Wissenschaft gồm hai hợp tự chính : Wissen nghĩa là : « biết », « tri thức » và

schaft nghĩa là « làm », « phục vụ » hay « thực hành ». Với một định nghĩa tổng hợp hai ý nghĩa chính này, danh từ « Wissenschaft » là một kiến thức hay một hệ thống kiến thức có phương pháp áp dụng hệ thống và hữu hiệu.

Qua một số tác phẩm giá trị của phần lớn các triết gia về khoa học (philosophers of science), người ta thấy có một định nghĩa căn bản được đề nghị. Theo họ, « khoa học có thể được định nghĩa như là một phương pháp khách quan, có luận lý, và hệ thống đểphân tích các hiện tượng, nhằm thu hoạch và trữ tàng tri thức chính xác»¹.

Đểhiểu thêm định nghĩa tổng quát trên, chúng ta nên nói rõ thêm các yếu điểm của nó. Chính các yếu điểm này xác định phần nào bản chất tổng quát cần thiết của phương pháp khoa học.

II.- CÁC ĐẶC TÍNH CẦN THIẾT CỦA PHƯƠNG PHÁP KHOA HỌC.

Thứ tự, chúng ta có thể trình bày một cách đơn giản như sau :

1.— Khách quan tính. Phương pháp nghiên cứu có đặc tính khách quan khi :

a) Thái độ của người nghiên cứu không bị ảnh hưởng theo chủ ý riêng tư, sở thích cá nhân của mình.

b) Phương pháp sử dụng đểphân tích những hiện tượng phải có giá trị thời gian và được minh chứng công khai.

c) Chứng có khám phá được phải phát xuất từ sự kiện chứ không từ giả tưởng và chân lý tìm ra phải có bằng chứng rõ ràng.

d) Người nghiên cứu không khoát lên những thẩm định giá trị về các khám phá của mình, về điểm này, các khoa học gia có thể đề nghị những phương pháp sử dụng các kết quả khám

———

(1)Carlo L. Lastrucci, The Scientific Appcoach (Cambridge, Mass : Schenkman Publishing Co., 1967), ch. 1.

phá của mình, nhưng đó chỉ là lãnh vực chung của nghiên cứu. Mỗi ngành đều có phần thực dụng của nó. Nhưng phần thực dụngkhôngthể làm chủ trong việc hướng định các chương trình nghiên cứu của ngành học ấy.

e) Bản chất luận lý mạch lạc của phương pháp nghiên cứu muốn chí rõ ràng phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu và phản tích sự kiện phải được ăn khớp với khuôn khổ lý thuyết và các mệnh đề giả thuyết. Sự ăn khớp luận lý giữa vấn đề nghiên cứu, mô thức lý thuyết các mệnh đề giả thuyết và kỹ thuật chứng nghiệm các giả thuyết không phải dựa trên nền tảng suy luận đã được thỏa đồng bởi phần đông các nhà khoa học.

2.— Phương pháp tham khảo phải có đặc tính hệ thống, nghĩa là khi nghiên cứu một vấn đề gì, khoa học gia phải theo một quả trình trật tự của sự thiết lập vấn đề nghiên cứu. Ởđây người ta cóthể thấy sự khác biệt rõ rệt giữa suy tư chuyên môn của nhà khoa học và suy tư thông thường của quần chúng. Theo quan điểm của nhà khoa học mọi sự kiện đều xảy ra theo thứ tự thời gian và liên hệ. Lựa chọn và thâu nhập các sự kiện có liên hệ mật thiết theo thứ tự thời gian và luận lý đó là một bận tâm thường xuyên của các nhà nghiên cứu khoa học.

Đặc tính hệ thống trong phương pháp khoa học còn hàm chỉ ý niệm tương quan thuần nhất nội tại (internal consistency) giữaý niệm lý thuyết, các mệnh đề lý thuyết và các biến số thực nghiệm. Trong các khoa học thực nghiệm thuần túy, chẳng hạn, toán học, vật lý học, nhiều lý thuyết và định lý có mối tương quan và hỗ trợ cho nhau. Đó là đặc tính thống nhất trong lãnh vực lý thuyết của các khoa học được phát triển hoàn toàn.

3.— Hiện tượng nghiên cứu của khoa học phải có những đặc tính hay hậu quả cóthể minh chứng được một cách khách quan. Những hiện tượng hoàn toàn chủ quan, nội tâm, chẳng hạn, mộng mị, linh cảm tôn giáo, hay khoái lạc huyền nhiệm v.v... khôngthể là đối tượng nghiên cứu của khoa học. Những hiện tượng chủ quan, nội tại có thể nghiên cứu bằng phương pháp

khoa học, trừ phi những hiện tượng ấy có đặc tính hay hậu quả liên hệ có thể quan sát được.

4.— Kiến thức khoa học phải được lưu trữ và đúc kết thành hệ thống. Kiến thức được khám phá của những chương trình nghiên cứu khoa học được diễn tả bằng những mệnh đề giản lược, trừu tượng. Kiến thức ấy là những nguyên lý, định đề, định lý v.v... Nguyên tắc giản lược ngôn từ (parsimony) được dùng để diễn tả kiến thức khám phá của khoa học. Chính vì lý do giản lược hóa. Kiến thức khoa học mà người ta thấy trong khoa học thường có những khuynh hướng đúc chế những danh từ lớn (big terminologies) để gói ghém những ý nghĩa giải thích phức tạp. Và vì thế, mỗi khoa học được phát triển đều có vô số danh từ chuyên môn của chính nó.

Chúng ta nên ghi nhận thêm rằng kiến thức tích trữ thành hệ thống vàđược diễn tả bằng những mệnh đề giản lược giải thích hiện tượng hoặc định lý. Kiến thức ấy không thểbiểu hiện như một chân lý tuyệt đối và tối hậu, kiến thức ấy phải được chứng nghiệm bằng dữ kiện ở những hoàn cảnh không gian và thời gian khác nhau. Chân lý khoa học cótính cách phổ quát khi nó được nghiệm chứng bằng nhiều dữ kiện có tầm độ thời gian và không gian rộng rãi. Nhưng trong các khoa học, người ta thấy nhiều kiến thức chân lý phổ quát đó. Do đó, nỗ lực thường xuyên của khoa học là khám phá ra chân lý mới hay bổ túc thêm và làm sáng tỏthêm chân lý cũ đã có. Chính quátrình phát triển kiến thức lý thuyết khoa học là một bản chất thiết yếu của ngành khoa học.

5.— Cuối cùng, kiến thức lý thuyết và phương pháp nghiên cứu khoa họccó đặc tínhchính xác thuần nhất (reliability) trong việc ước đoán các hiện tượng sắp xảy ra. Theo lý thuyết hóa học nếu người ta có phân tử hydro và một phân tử oxy, người ta sẽ có một hợp chất nước, ở mọi điểm thời gian và không gian. Theo định luật Archimède trong vật lý học, một vật thả trong một chất lỏng chịu một lực đẩy thẳng dứng, từ dưới đi lên, bằng trọng lượng khối chất lỏng bị vật chiếm chỗ. Chân

lý về lực đẩy này có một trình độ đoan xác thuần nhất trong những thí nghiệm ở mọi chỗ và mọi lúc khác nhau. Trình độ chính xác thuần nhất cao (nghĩa là ít có sai biệt) của những chương trình nghiên cứu hiển nhiên còn tùy thuộc vào nhiều điều kiện đối tượng nghiên cứu, sự kiện phân tích, và phương pháp thực nghiệm.

Tóm lại, xét qua những đặc tính căn bản vừa trình bày tổng quát ở trên, người ta chắc chắn tin rằng bất cứngành nào có những đặc tính thiết yếu trên, ngành học ấy được xem là « khoa học » tức là có hệ thống lý thuyết đoan xác và có phương pháp phân tích khách quan và luận lý mạch lạc.

III.— BẢN CHẤT « KHOA HỌC » CỦA CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI.

Ngày nay sau mọi nỗ lực, các khoa học xã hội luôn áp dụng các phương pháp khoa học thực nghiệm trong mọi chương trình nghiên cứu và phát triển các ngành học ấy theo tinh thần khoa học.

1.— Về lãnh vực lý thuyết, mỏi ngành học trong các khoa học xã hội và nhân văn có nhiều lý thuyết để giải tliich những hiện tượng của xã hội : Kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa. Nhưng người ta chưa đạt được một lý thuyết tổng hợp toàn diện trong đó mọi hiện tượng của xã hội được giải thích theo một hệ thống luận lý mạch lạc, mặc dù nỗ lực tìm kiếm một lý thuyết toàn diện đã có được đề cao từ lâu.

Trong thực tế, người ta thấy xuất hiện rất nhiều lý thuyết nhỏ hạn cục (midde-range theories) để giải thích những nhóm sự kiện xã hội trong một giới hạn nào đó. Ví dụ, người ta thường nghe đến một số lý thuyết của loại này trong xã hội học, như lý thuyết về tự tử của Durkheim, lý thuyết vê luân lưu giai cấp ưu tú (theory of circulation) của Pareto, lý thuyết về trao đổi (exchang theory) của Honans, lý thuyết về tri thức bất đồng (theory of cognitive issonance) của Festinger, lý thuyết về cơ cấu thân tộc (theory of kinship structures) của Murdock, và v.v... Trong chính trị học, người ta thường nghe đến một số lý thuyết

tiểu loại, cục hạn, ví như lý thuyết xã hội hóa chính trị (political của Almond, lý thuyết về phân phối quyền lực trong một hệ thống chính trị (theory of the distribution of power in a political system) của H. Lasswell, lý thuyết về dân chủ (theory of democracy) của A. Downs, và v.v...

Những lý thuyết trên đều đề nghị lên những ý niệm lý thuyết căn bản, những mệnh đề xác định mối tương quan giữa những biến số độc lập và tùy thuộc (independent and dependent variables) và những mệnh đề giả thuyết có thể chứng nghiệm được. Tuy vậy, so với hệ thống lý thuyết của khoa học thực nghiệm thuần túy (toán học, vật lý học v.v...) những khuôn khổ lý thuyết được thiết lập lên trong các khoa học xã hội chưa đạt đến mức giản lược tối đa, và có giá trị chính xác phổ quát hoàn toàn. Nói rõ ra, chẳng hạn lý thuyết về luân lưu giai cấp ưu tú của Pareto, lý thuyết về phân phối và quyền lực trong một hệ thống chính trị của Lasswell cóthể có giá trị chính xác trong xã hội tân tiến, dân chủ mà không có thể giá trị chính xác trong những xã hội hậu tiến, thiếu dân chủ.

Nhưng, đúng ra, sự sai lệch giữa lý thuyết và thực tại có thể do nhiều lý do, chẳng hạn 1) đối tượng nghiên cứu của các khoa học xã hội có tính cách biến dịch phức tạp và đa diện; 2) lý thuyết giải thích hiện tượng xã hội phức tạp còn phiếm diện cục hạn, và phương pháp về kỹ thuật nghiên cứu chưa được phát triển tường tận.

2) Đối tưọng nghiên cứu trong các khoa học xã hội phần lớn thuộc lãnh vực quan sát được, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, bằng hậu quả của những hiện tượng. Những hiện tượng phải có sự kiện tính. Khuynh hướng đặt nặng đến sự kiện tính trong xã hội học bị chỉ trích là ngành học này quá chú trọng đến sự kiện (superfactualism). Khi đề cao vai trò sự kiện tính của hiện tượng nghiên cứu, phần đôngcác nhà khoa học xã hội muốn xem nhẹ những hiện tượng chủ quan, như ý thức, ý chí cảm tình, ước vọng, tâm trí và tự ngãv.v... Vì chúng thuộc về nội tại, chủ

quan, không thể quan sát được, và do đó không thể nhận định và minh chứng được một cách khoa học.

Những đối tượng chính của các khoa học xã hội và chính trị là những tương quan thường hữu, bình thường của nhóm người hay cơ cấu xã hội và các thái độ và hoạt động chính trị của những tổ chức chính trị. Những đối tượng phải có một tầm mức phổ quát rộng răi qua thời gian và không gian. Những đối tượng phải được giải thích (explacadum) là những biến số tùy thuộc (dependent variables), phần lớn được rút ra từ những khuôn khổ ý niệm hay lý thuyết. Nhữnghiện tượng được giải thích dùng như là những yếu điểm do các cuộc khảo cứu có hệ thống.

Trong chính trị học và xã hội học, nhiều cuộc nghiên cứu khoa học đều bắt đầu bằng câu hỏi căn bản là tại sao có sự sai biệt giữa những hiện tượng chính trị và xã hội. Trong xã hội học, sai biệt giữa những hành vi cư xử của con người trong những nhóm haytổ chức xã hội là biến số phải được giải thích (dependent variable). Câu hỏi « tại sao » trở nên câu hỏi chính yếu trong những nghiên cứu xã hội học. Chẳng hạn : Tại sao các xã hội thuộc địa sau khi thoát ra khỏi sự thống trị thuộc địa lại có khuynh hướng bùng phát những cuộc xung đột? Tại sao trong những xã hội phát triển, tôn giáo có khuynh hướng thế tục hóa (secularization) mọi ngành sinh hoạt tôn giáo? Hoặc tại sao trong những xã hội có trình độ đô thị hóa cao (urbanization) các hình thức đại gia đình bị hủy bỏ ?

Sau khi cô lập một vài vấn đề, nhà xã hội học phân định những đơn vị cụ thể chỉ rõ biến số tùy thuộc được giải thích. Trong xã hội học những đơn vị cụ thể này thường được thấy trong những đơn vị của cơ cấu xã hội và trong sự sai khác của hành vi cư xử con người được hướng về cơ cấu xã hội. Cơ cấu xã hội xuất hiện dưới nhiều hình thức và lượng thể khác nhau, những nhóm nhỏ thân mật, những tổ chức chính thức lớn, những

hội đoàn tình nguyện, những nhóm sắc tộc khác nhau, và nhung định chế như gia đình, chính trị, tôn giáo và giáo dục, v.v...

3) Các nhân tố hay hiện tượng giải thích (explicans)

Như chúng ta đã biết, mục đích của nghiên cứu khoa học là nhằm giải thích sự sai biệt trong tương quan nhân quả của hiện tượng. Cũng như vậy khoa chính trị và xã hội có cùng hướng về ước vọng tương tợ, đó là giải thích sự sai biệt trong những tương quan cư xử chính trị và xã hội của con người trong cơ cấu mà trong đó họ sinh hoạt. Khi đặt ra những vấn đề nghiên cứu, các nhà khoa học xã hội phải nghĩ đến những hiện tượng nguyên nhân (independent variables) để giải thích. Những hiện tượng nguyên nhân có những đặc tính là sự kiện tính, và khả hữu tính. Chúng được đề nghị lên hoặc một khuôn khổ lý thuyết hoặc do sự quan sát thực tại.

Trong các khoa học xã hội và nhân văn hiện tượng hay biến số nguyên nhân rất nhiều. Vì theo đối tượng nghiên cứu và khuôn khổ lý thuyết đượcxây dựng bởi người nghiên cứu, những biển số nguyên nhâncó lúc trở thành biến số tùy thuộc (dependent variables).

Ví dụ về trường hợp khi một biến số nguyên nhân có thể trở nên biến số phụ thuộc được diễn tả như theo hình đồ sau đây :

Hình 1

Hình 1 diễn tả sự tương quan giữa 4 biến số như sau :

a) Những người giữ địa vị trụ cốt, nghĩa là liên quan đến nhiều hội viên trong nhóm, thường thường có nhiều kiến thức về những nhu cầu và thái độ của hội viên trong nhóm.

b) Những người cókiến thức về những nhu cầu và thái độ của người khác trong nhóm có thể đề nghị giải quyết có thể được chấp nhận bởi đa số và do đócóthể đạt được quyền lực nhiều hơn.

c) Những người với quyền lực nhiều hơn có khuynh hướng thụ hưởng nhiều uy tín hơn.

d) Những người cóuy tín trong nhóm trở lại có thể giữ được những địa vị quan trọng nồng cốt trong nhóm.

Ở trường hợp này, như vậy, « địa vị nồng cốt» là biến số chính, nguyên nhâncủa biến số hậu quả « kiến thức » và biến số này trở lại trở nên biển số nguyên nhân của biến số phụ «quyền lực» v.v... như mũi tên trong đồ hình trên.

Thêm một điểm nữa đáng ghi nhận, đó là biến số hoặc nguyên nhân hoặc phụ thuộc, có thể là đơn thuần (simple) hay tổng hợp, phức tạp (multiplicity). Trên quan điểm phân tích người ta có thể chia những biến số nguyên nhân ra (1) biến số nguyên nhân có trước (antecedent variables) và (1) biến số nguyên nhân trung gian (intervening variables). Sự phân định được này dựa theo quan điểm về thứ tự thời gian của sự kiện xảy ra.

Ví dụ cho phần trình bày này, người ta cóthể nêu lên lý thuyết của Robert Michels về quyền phiệt (oligarchy) trong chính trị học. Theo ông, hiện tượng quyền phiệt (hoặc chính phiệt hoặc quân phiệt) được xem là một biến số được giải thích bởi ba biến số nguyên nhân chính : 1) Sự thiếu sót các đặc tính của những tổ chức kỷ thuật và hành chánh. Đó là sự thiếu sót truyền thông và hợp tác trực tiếp các thành phần lãnh đạo trong việc chịu trách nhiệm về những quyết định gì, và vì thế trách nhiệm thường giao phó cho một số ít nhà lãnh đạo cao cấp trung ương. 2) Khuynh hướng tâm lý quần chúng ưa bợ đỡ và tôn sùng các nhà lãnh đạo cao cấp. Và 3) khả năng hùng biện, thông minh và kiến thức sâu rộng của các nhà lãnh đạo cao cấp. Cả ba nguyên nhân dự phần quan trọng trong việc phát triển nền móng cho mọi hình thức quyền phiệt. Một khi các nhà lãnh đạo

cao cấp nắm uy quyền rộng rãi, họ cảm thấy rằng trở nên cần thiết cho quốc gia và xem rằng cái quyền nắm giữ quyền hành lãnh đạo quốc gia như tất hữu và thiêng liêng được giao phó cho họ. Khuynh hướng tâm lý này của kẻ lãnh đạo cao cấp trở lại có hậu quả trên quá trình phát triển cơ cấu tổ chứcquyền phiệt cho chính họ. Kiến trúc lý thuyết về sự phát triển quyền phiệt của R. Michels cóthể diễn tả cụ thể như sau :

Hình số 2

Như vậy, nhóm cácbiến số thứ 1 là những biến số nguyên nhân (independent variables) của biến số thứ hai, biến số hậu quả (dependent variables) biến số thứ hai trở nên biến số nguyên nhân trung gián (intervening variables) của biến số thứ ba, biến số hậu quả phải được giải thích. Cuối cùng, chính biến số thứ ba trở thành biến số nguyên nhân của biến số thứ 2.

Hai ví dụ được nêu lên trên cho chúng ta biết rằng sự sắp xếp các biến số gồm biến số nguyên nhân và biến số hậu quả trong các khoa học xã hội đều tùy thuộc vào khuôn khổ lý thuyết. Khuôn khổ lý thuyết chỉ là một ảnh tượng được thu hẹp và trừu tượng của thực tại. Nó giúp nhà nghiên cứu xác định bản chất của các biến số, lựa chọn sự kiện nghiên cứu. Theo phương pháp khoa học, bất cứ một vấn đề nghiên cứu nào, dù nhỏ hẹp hay rộng lớn, đơn giản hay phức tạp, đều phải dựa vào một khuôn khổ lý thuyết nào đó.

IV. — TƯƠNG QUAN GIỮA LÝ THUYẾT VÀ SỰ KIỆN.

Vấn đề căn bản của khoa học ngày nay lả mối tương quan phức tạp giữa lý thuyết và sự kiện. Danh từ « lý thuyết » thường bị nhầm lẫn với sự « suy lý » thuần túy của triết gia hay không liên hệ với sự kiện hiện hữu. Trong lãnh vực khoa học, chúng ta thấy rõ ràng rằng (1) lý thuyết và sự kiện không đối lập với nhau nhưng liên hệ với nhau một cách chặt chẽ, (2) lý thuyết không phải là một suy lý mà là một sự tổng quát hóa về thế giới thực nghiệm, và (3) các nhà khoa học rất quan tâm đến cả lý thuyết lẫn sự kiện.

Còn sự kiện, đối với nhà khoa học là một quan sát thực nghiệm có thể kiểm chứng được. Vì thế, sự kiện có liên hệ đến lý thuyết một cách thiết yếu. Lý thuyết, ngược lại, liên hệ đến sự kiện hay liên hệ đến sự xếp đặt các sự kiện một cách cóý nghĩa. Lý thuyết hướng dẫn nhà khoa học biết cách quan sát một cách thứ tự và hệ thống, và nó giúp nhà khoa học giới hạn lãnh vực quan sát trong thế giới thực nghiệm bao la. Nếu không có tinh thần hệ thống, nguyên tắc sắp xếp, hay nói gọn, lý thuyết một khoa học không thể có những dự đoán được. Vì vậy, sự kiện quan sát khoa học là chính những quan sát có ý nghĩa, có hệ thống chứ không phải theo ngẫu nhiên, khôngcó trật tự. Từ điểm căn bản trên, chúng ta có thể nói rằng sự pháttriểncủa khoa học là sự hỗ tương giữa lý thuyết và sự kiện.

Đối với nhà khoa học, lý thuyết có những vai trò căn bản, như sau :

1. Nó định hướng cho một khoa học bằng cách ấn định các dữ kiện được sử dụng ;

2. Nó cung cấp một khuôn khái niệm để hệ thống hóa phân loại và kết hợp các hiện tượng nghiên cứu;

3. Nó giản lược các sự kiện vào : (a) những mệnh đề tổng quát thực nghiệm (empirical generalizations) và (b) những hệ thống mệnh đềtổng quát (systems of generalizations);

Nó tiên đoán các sự kiện ; và

5. Nó cho thấy những khuyết điếm hay thiếu sót trong kiến thức chúng ta.

Mặt khác, các sự kiện thực nghiệm cũng đóng một số nhiệm vụ chính yếu cho việc xây dựng lý thuyết :

1. Sự kiện giúp đề xướng lý thuyết;

2. Sự kiện đưa đến việc ấn định và thiết lập các lý thuyết;

3. Sự kiện giúp bác bỏ những lý thuyết không phù hợp với sự kiện;

4. Sự kiện làm thayđổi mục tiêu và chiều hướng của lý thuyết ; và

5. Sự kiện gạn lọc và minh xác lý thu vết.

Sau đây, chúng ta giải thích rõ thêm các vai trò trên của lý thuyết.

1. Vai trò định hướng.

Nhiệm vụ chính yếu đầu tiên của lý thuyết là hướng dẫn nhà khảo cứu lựa chọn phương pháp nghiên cứu thích hợp và giúp họ giới hạn phạm vi của đối tượng nghiên cứu. Một thực tại là gồm nhiều đối tượng nghiên cứu khác nhau. Ví dụ một trái banh lông có thể được khảo sát ở khía cạnh kinh tế nếu người ta đểý đến những khíacạnh cung cầu của nó. Nó cũng cóthể là đối tượng nghiên cứu của nhà khoa họckhi nó được kháo sát ở khía cạnh cấu tạo (bao nhiêu chất hữu cơ). Nó cóthể được nhìn ở khía cạnh khác là nó thuộc một môn thể thao (túc cầu) và có liên hệ đến đối tượng của xã hội học (xã hội học thể thao), đối tượng của tâm lý học tập thể (nghiên cứu về sự thông đạt và tổ chức tập thể).

Mỗi khoa học có nhiều ngành chuyên biệt và mỗi ngành chuyên biệt nhấn mạnh đến một ít khía cạnh nhỏ của hiện tượng hơn là toàn thể khía cạnh rộng lớn. Và chỉ như vậy, công trình phát triển khoa học mới đạt được. Và vì vậy người ta không ngạc nhiên trong vòng hơn một thế kỷ xã hội học đã phát triển

nhanh chóng và phân chia ra nhiều ngành chuyên biệt — như xã hội học chính trị, xã hội học tôn giáo, xã hội học kinh tế, xã hội học gia đình, xã hội học nông thôn, xã hội học phát triển, xã hội học thiếu nhi phạm pháp v.v... Qua những nhận định trên người ta mới hiểu được xã hội học ở thế kỷ 19 bởi vì công việc quan trọng của các nhà xã hội học ở thời kỳ này, như A. Comte, H. Spencer, F. Toennies, hay G. Simmel là định nghĩa nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu cho xã hội học ở tương lai. Do đó, lý thuyết giúp đỡ chúng ta xác định những loại sự kiện nào có liên hệ đến mục đích nghiên cứu.

2. Vai trò ý niệm hóa (conceptualization) và phân loại.

Mỗi một ngành khoa học đều được thiết lập từ một số ý niệm liên hệ đến những quá trình và những đối tượng nghiên cứu. Những ý niệm của mỗi ngành khoa học được phát triển qua thời gian. Công tác chính của một khoa học là phát triển các hệ thống phânloại, sắp xếp nhiều ý niệm và toàn bộ những định nghĩa chính xác các từ ngữ. Trong xã hội học và chính trị học có nhiều khuôn khổý niệm. Những khuôn ý niệm này cho thấy một vài sự kiện được xem như là quan trọng nhất trong cuộc nghiên cứu và giúp chúng ta tổ chức các sự kiện. Ví dụ, trong xã hội học chúng ta thường nghe nói đến như ý niệm « địa vị», « vai trò », « giai cấp xã hội », « xã hội hóa », « di động xã hội», « xã hội nông thôn », « xã hội đô thị», v.v...

3. Vai trò tóm lược.

Một nhiệm vụ nữa của lý thuyết là tóm tắt những gì được biết về đối tượng nghiên cứu. Những tóm lược này gồm hai loại như sau : (a) những mệnh đề tổng quát và (b) những hệ thống tương quan giữa các mệnh đề.

Mặc dầu nhà khoa học nghĩ rằng lãnh vực nghiên cứu của mình là phức tạp, thế nhưng hầu hết công việc hàng ngày của ông chỉ liên hệ đến công việc sơ khởi là : bổ túc thêm các dữ kiện trong hình thức những mệnh đề tổng quát. Nhà xã hội học hay tâm lý học xã hội sưu tập các dữ kiện về những dị biệt trong cách

thực tập dưỡng nhi ở nhiều lớp học khác nhau. Nhà dân số học thống kê số sinh và tử trong một giai đoạn để tìm thấy tăng suất của dân số. Những sự kiện này rất hữu ích và được tóm lược theo những khuôn khổlý thuyết nào đó của họ.

Sự tóm lược ở mức độ này thưòng không liên hệ đến lý thuyết, và đã tiếp diễn rất lâu trước khi nhà khoa học xuất hiện. Ví dụ đó là những tóm lược những quan sát thực nghiệm như : « đồ vật thì rơi », « gỗ thì nổi »,« người lạ thì nguy hiểm » v.v...

Mặc khác, những phát biểu ấy rõ ràng vượt khỏi phạm vi một cuộc quan sát hay một số những quan sát đơn độc. Trái lại, chúng cóthể trở nên rất phức tạp và hàm chứa những điều kiện để chúng trở nên xác đáng. Hơn nữa khi toàn bộ những mệnh đề tóm lược này phát triển, người ta có thể tìm thấy những tương quan giữa các mệnh đề phát biểu.

Những đối tượng có phạm vi rộng lớn, một vài lý thuyết cố gắng hội nhập những mệnh đề tổng quát thực nghiệm chính yếu trong một thời kỳ. Và qua thời gian mọi ngành khoa học đều chứng kiến nhiều biến chuyển xảy ra trong cơ cấu tương quan giữa các mệnh đề. Tác phẩmPrincipia của Newton là một thí dụ. Trong tác phẩmStructure of Social Action, Talcott Parsons trình bày nhiều sự thay đổi tiếp theo công trình của Weber, Durkheim và Pareto để đi từ những hệ thống lý thuyết cũ đến một hệ thống mới dễ được chấp nhận hơn.

Nhiều sự phát biểuthông thường của chúng ta sẽ phải được giải thích qua những hệ thống mệnh đề. Các sự kiện được đặt trong một khuôn khổ hơn là được quan niệm một cách cô lập. Chẳng hạn vài mệnh đề như sau : « Một tập thể xã hội không phải chỉ là một tổng số các thành phần của nó », « Đây là một xã hội phu hệ », « Mực độ phạm pháp trong các khu ổ chuột cao hơn trong các khu vực trung lưu. » Nếu nghiên cứu những mệnh đề đơn giản ấy kỹ lưỡng hơn, chúng ta sẽ thấy đàng sau chúng là một loạt những quan sát phức tạp, một loạt những giả thuyết về ảnh hưởng của các yếu tố xã hội trên tác phong con người và một hệ thống mệnh đề về hành vi tập thể. Do đó, có một

chuỗi sự kiện hay lý thuyết tiềm ẩn hoặc hiển lộ tạo nên ý nghĩa đầy đủ cho những mệnh đề « đơn giản » ấy.

Hiển nhiên, sự hiện hữu của các hệ thống lý thuyết như vậy thường được mọi người công nhận. Tuy nhiên khi chúng ta muốn diễn đạt khá chính xác hay giải thích những ý tưởng phức tạp, những hệ thống lý thuyết cần phải được trình bày rõ ràng. Vì vậy đối với nhà khoa học, điều quan trọng là hệ thống những sự kiện ấy phải được minh định rõ rệt. Sự sáng tỏ lý thuyết đòi hỏi nhà khoa học phải ý thức về hệ thống ý niệm được sử dụng hơn một người thường.

4. Lý thuyết tiên đoán sự kiện.

Nếu lý thuyết tóm lược các sự kiện và phát biểuchúng trong những mệnh đề tổng quát thì nó cũng có nhiệm vụ tiên đoán về sự kiện. Sự tiên đoán này có nhiều phương diện. Phương diện rõ rệt nhất là nó suy ra cái chưa biết từ cái đã biết. Thí dụ, chúngta quan sát thấy rằng trong nhiều trường hợp sự du nhập kỹ thuật Tây phương đã làm giảm thiểu nhanh chóng tử suất và giảm thiểu chút ít sinh suất tại một quốc gia nào đó. Do đó, chúng ta có thể tiên đoán nếu kỹ thuật Tây phương được du nhập vào một nền văn hóa bản xứ thì chúng ta sẽ thấy diễn tiến trên lại xảy ra. Tương tự như vậy, chúng ta tiên đoán trong một vùng mà kỹ thuật Tây phương đã được du nhập thì diễn trình ấy đã xảy ra.

Chúng ta tìm thấy tỉ lệ phạm pháp tại một khu ổ chuột thấp hơn tại các khu vực khác trong thành phố, hoặc tìm thấy tỉ lệ tái giávà tục huyền trong lớp tuổi 25-34 thấp hơn số tỉ lệ hôn nhân lần đầu cũng ở lớp tuổi ấy. Những mệnh đề tổng quát này là kết quả của nhiều cuộc quan sát. Chúng ta hi vọng sẽ tìm thấy tương tự như vậy trong tương lai tại các vùng mà hiện giờ chúng ta chưa có dữ kiện.

Tuy nhiên chúng ta hi vọng như vậy chỉ vì : 1) chúng ta tin rằng mình đã biết những sự kiện nào đã gây ra hiện tượng ấy; 2) chúng ta tin rằng những sự kiện này sẽ được tìm thấy trong

hoàn cảnh mới. Đây là đường lối thông thường để người ta cho rằng phía sau những mệnh đềtổng quát thực nghiệm là một toàn bộ lý thuyết. Các lý thuyết phát biểu rằng hễ có những điều kiện X thì Y cóthể quan sát được. Một lý thuyết có thể sai lầm nhưng nhiệm vụ của nó là tạo nên những tiên đoán cho công cuộc quan sát các hiện tượng. Nhiệm vụ này gồm một loạt những hướng dẫn để minh định cách thức làm việc, quan sát vàtính toán cộng với một ước đoán về kết quả. Bởi vì xã hội học là một khoa học còn ở tuổi ấu niên, những tiên đoán của nó chưa mấy chính xác. Thường thường người ta không phân định được đâu là nguyên nhân, đâu là hậu quả và vì vậy sự tiên đoán cóthể bị sai lạc. Cho nên, sự tiên đoán áp dụng một cách máy móc từ quốc gia này đến quốc gia khác cóthể bị sai lầm.

Tuy nhiên, lý thuyết rõ rệt có nhiệm vụ minh định những sự kiện nào là đáng mong đợi. Nhiệm vụ này là một số các định hướng để nhà nghiên cứu biết được các dữ kiện nào mà họ cóthể quan sát.

5. Lý thuyết cho thấy những khuyết điểm trong kiến thức của chúng ta.

Bởi vì lý thuyết tóm lược những sự kiện đã biết và tiên đoán những sự kiện chưa được quan sát, cho nên nó cũng có nhiệm vụ vạch rõ những lãnh vực chưa được khám phá. Sự tiên đoán gợi cho chúng ta công việc trắc nghiệm những kiến thức. Nếu lý thuyết nói về một loại tương quan tổng quát, chẳng hạn, sự tương phản giữa lợi tức và sinh suất, chúng ta cóthể biết ngay phải tìm ở đâu đểcó những sự kiện sâu xa hơn. Chúng ta cóthểchia các giai cấp lợi tức thành từng nhóm nhỏ hơn để xem sinh suất của những nhóm lợi tức lớn nhất có sinh suất cao (thay vì thấp) hay không ; chúng ta cóthể nhận xét liệu hiện tượng nàycó xảy ra ởnông thôn như xảy ra ở đô thị không; hoặc chúng ta có thể nghiên cứu những tương quan lịch sử giữa lợi tức và sinh suất. Đây chỉ là những thí dụ, người sinh viêncóthể gợi nên những cách thức trắc nghiệm khác tùy theo từng mệnh đề tổng quát.

Tuy nhiên, lý thuyết cũng chỉ cho thấy những khuyết điểm căn bản hơn. Khi những khuyết điểmấy được sửa đổi thì khung khái niệm cũng sẽ thay đổi. Chúng ta có thể lấy một ví dụ từ tội phạm học. Vào lúc Sutherland bắt đầu nghiên cứu, mặc dù toàn bộ kiến thức cốt tủy của môn học được xâydựng trên những tác phong tội phạm và các hậu quả của nó, nhưng hầu hết những kiến thức này chỉ đề cập đến những tội ác thông thường như sát nhân, trộm cướp, đốt nhà v.v..., mà nếu nhận xét kỹ hơn chúng ta sẽ thấy toàn bộ lý thuyết này chỉ chú trọng đến những nguyên nhân hậu quả của những tội ác do các giới hạ lưu phạm phải, trong khi hầu như quên hẳn những phạm pháp của giới trung lưu và nhất là những phạm pháp của giới bàn giấy cũng như những phạm pháp xuất phát từ các hoạt động thương mại. Sutherland đã xem sự kiện này như một khuyết điểm quan trọng trong lý thuyết tội phạm học. Lý thuyết này cho thấy những kiến thức thiếu sót về các loại phạm pháp nói trên. Sau đó nhiều nhà nghiên cứu khác mới bắtđầu chú tâm vào những lãnh vực ấy.

Một khuyết điểm như thế sẽ không thấy được, nếu những sự kiện không được tổ chức và hệ thống hóa. Do đó, chúng ta có thể nói rằng lý thuyết cho biết những kiến thức của chúng ta có những khuyết điểm nào. Vì vậy, một người sinh viên phải tự làm quen với lý thuyết đang hiện hữu và sau đó sẽ hiểu được tại sao vấn đề này nảy nở phong phú còn vấn đề khác thì ngưng đọng chết cứng. Trong khoa học, sự ấn định được một vấn đề đúng là một bước quan trọng trong việc phát triển kiến thức. Do đó sự ý thức về những khuyết điểm của lý thuyết và sự kiện làm tăng thêm khả năng ấn định đúng vẩn đề.

VAI TRÒ CỦA SỰ KIỆN.

Lý thuyết và sự kiện luôn luôn tác động lẫn nhau. Sự phát triển của cái này sẽ đưa đến sự phát triểncủa cái kia. Dù tiềm tàng hay rõ rệt, lý thuyết là cơ sở cho kiến thức và tri thức. Lý thuyết không phải là một yếu tố tiêu cực, trái lại nóđóng một

vai trò tích cực trong việc khám phá sự kiện. Tuy nhiên, chúng ta cũng thấy rằng sự kiện cũng đóng một vai trò như vậy trong việc phát triển lý thuyết. Thật vậy, khoa học tùy thuộc vào sự tác dụng không ngừng của lý thuyết đối với sự kiện và ngược lại của sự kiện đối với lý thuyết.

1. Sự kiện đề xướng lý thuyết.

Nhiều câu chuyện trong lịch sử khoa học cho thấy đôi khi chỉ một sự kiện tình cờ ngẫu nhiên lại dẫn đến những lý thuyết mới và quan trọng. Người ta thường gọi đó là một « khám phá ». Chúng ta cóthểkể ra nhiều ví dụ như sau : nấm penicilin, triệu chứng của bệnh đái đường, tia radium chụp hình qua vật ngăn ánh sáng v.v... đều lànhững khám phá một cách tình cờ. Những câu chuyện như vậy cóthể được thêm thắt, nhưng nó bày tỏ một sự kiện căn bản trong sự phát triển của khoa học, đó là một cuộc quan sát rất đơn giản cóthể tạo nên một lý thuyết quan trọng.

Merton gọi sự quan sát đó là loại quan sát « các dữ kiện tình cờ, bất thường và chiến lược » và ông đưa ra một ví dụ từ cuộc nghiên cứu của Craitown ¹.

Chúng ta cần chú ý là các sự kiện tự nó không phát biểu được cũng như không phải nhà nghiên cứu nào cũng có khả năng đáp ứng với hoàn cảnh. Trước « nhà khám phá » có rất nhiều người đã từng thấy sự kiện ấy nhưng không tìm thấy điều gì mới lạ hơn. « Mọi người » đều biết những lỗi lầm và sai lạc không phải chỉ do ngẫu nhiên mà còn vì nhiều yếu tố khác nữa, nhưng chỉ có Freud đã sử dụng kinh nghiệm của chínhôngđể xây dựng một lý thuyết hoàn mỹ và hữu ích từ những quan sát thông thưòng. Sự kiện chỉ có thể đề xướng nên lý

———

Robert K.Merton, « The Bearing of Empirical Research on Sociological Theory », Social Theory and Social Structure. (Glenco, III. Free Press, 1949), chương 3

thuyết khi nào người nghiên cứu ý thức được sự tác động lẫn nhau giữa chúng.

2. Sự kiện bác bỏ và thiết lập lại lý thuyết.

Sự kiện không hoàn toàn ấn định lý thuyết, bởi vì có nhiều lý thuyết được phát triển từ những cuộc quan sát chuyên biệt. Tuy nhiên lý thuyết phải nhượng bộ sự kiện. Bất kỳ lý thuyết nào cùng phải phù hợp với những sự kiện, nếu không nó sẽ bị bác bỏ hoặc sửa đổi lại. Vì nghiên cứu là một hoạt động liên tục nên sự bác bỏ và sự thiết lập lại một lý thuyết hầu như xảy ra cùng thời. Những cuộc quan sát mỗi ngày mỗi tạo thêm sự hoài nghi đối với lý thuyết đương thời. Và trong khi nhiều cuộc thí nghiệm mới được dự định thì lý thuyết mới được pháttriểnđể phù hợp với những sự kiện mới. Kết quả là đến một lúc nào đó sẽ có nhiều nhà khoa học cùng đâm ra nghi ngờ những lý thuyết cũ, dù họ chưa thực sự phát triển được một lý thuyết mới nào thỏa đáng hơn.

Một trường hợp điển hình trong xã hội học là côngtrình nghiên cứu hiện tượng tự tử của Durkheim. Tự tử là một hiện tượng đã lôi cuốn sự chú ý của nhiều nhà phân tích trước Durkheim. Một vài người giải thích tự tử bằng những lý thuyết của khoa tâm bịnh lý học, người khác thì giải thích theo các yếu tố khí hậu, chủng tộc, quốc tịch v.v... trong một nỗ lực nhằm khảo sát tất cả các sự kiện ¹. Tuy nhiên, Durkheim cho thấy rằng có nhiều sự kiện quan trọng lại không phù hợp với bất kỳ một lý thuyết nào kể trên. Đặc biệt là khi một trong những sự kiện này được coi là bất biến thì tỉ lệ tự tử lại thay đổi. Do đó, Durkheim cố gắng chứng tỏ tất cả những sự kiện này đều phùhợpvới một sự phân loại các loại tự tử và với một lý thuyết về sự rối loạn cá nhân và xã hội. Dĩ nhiên, sau này nhiều sự kiện mới lại đưa đến sự sửa đổi lại lý thuyết của Durkheim.

———

Emile Durkheim, Suicide.

Sự tương quan giữa sự kiện và lý thuyết có thể diễn tả theo phương pháp tam đoạn luận như sau : « Nếu điều kiện X hiện hữu thì cóthể quan sát thấy sự kiện Y ; nếu không quan sát được Y thì điều kiện X không hiện hữu ». Tuy nhiên, nếu điều kiện X thực sự hiện hữu và Y không thể quan sát được thì mệnh đề ban đầu bị bác bỏ. Chẳng may thay cho nhà khoa học, cách lý luận theo tam đoạn luận ấy không bảo đảm rằng lý thuyết ban đầu sẽ đúng khi những sự kiện được tìm thấy như đã tiên đoán. Sự phù hợp giữa lý thuyết và sự kiện chỉ bảo đảm một vài mệnh đề lý thuyết khác là không đúng. Do đó, nhà khoa học bị đặt trong một tiến trình hạn hẹp nếu không nói là chỉ giới hạn trong vấn đề tìm sự xác thật. Những sự kiện mới có thể dẫn tới việc bác bỏ những lý thuyết cũ và đưa ra những lý thuyết mới, nhưng những lý thuyết mới này ngược lại cũng phải bị trắc nghiệm bởi những cuộc quan sát và thí nghiệm khác nữa. Những ý niệm cũ về « máu xấu » và chủng tộc trong sự nghiên cứu thiếu nhi phạm pháp được căn cứtrênmột vài sự kiện (như là tỉ lệ phạm pháp cao trong một vài gia đình và nhómchúng tộc). Hiển nhiên những lý thuyết này trở nên lung lay khi người ta tìm thấy một số sự kiện phát hiện từ : 1) nguồn tin của cảnh sát trong nhiều khu vực khác nhau, 2) những liên hệ nhân quả có tính cách xã hội của tội ác đối nghịch với những lý thuyết sinh vật học về tội ác. Cứ trong hai thập niên, những sự kiện mới đòi hỏi những lý thuyết hiện thời nhất cũng phải thay đổi trong một vài khía cạnh.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần lưu ý rằng sự sửa đổi lý thuyết còn có nghĩa là nhà khoa học đã có một mục tiêu nghiên cứu mới. Do đó ngược lại, nhiều sự kiện mới cũng được phát hiện. Khi chúng ta biết rằng không thể hiểu được nạn thiếu nhi phạm pháp trong khía cạnh sinh vật học mà phải hiểu qua những yếu tố xã hội, lúc ấy chúng ta bắt đầuđểýđến những sự kiện sâu xa hơn về những yếu tố xã hội của hiện tượng này. Chúng ta bắt đầu khai thác những dữ kiện mới này qua nhiều cuộc nghiên cứu sâu rộng hơn. Trong việc hướng dẫn thiết lập lý thuyết mới, các sự kiện cụ thể. thay đổi chiều hướng của cuộc

nghiên cứu. Do đó, ngay cả những sự kiện phủ định (đối với lý thuyết) cũng rất hữu dụng.

3. Sự kiện gạn lọc và minh xác lý thuyết.

Thường thường nhà khoa học đã điều tra vấn đề nghiên cứu của mình trong một thời gian lâu dài trước khi thực sự nghiên cứu nó và do đó ông ít khi ngạc nhiên trước kết quả của mình. Hiếm khi nào nhà khoa học gặp phải một sự kiện chỉ đơn thuần không phù hợp với lý thuyết, hoặc ít khi nào ông phải trắc nghiệm cùng lúc hai giả thuyết trái nhau nhưng có số lượng dữ kiện ngang nhau. Nói chung, công việc của nhà khoa học thường chứng tỏ rằng những gìông tin tưởng đều đúng.

Tuy nhiên, dù phù hợp với lý thuyết, các sự kiện mới thường minh xác lại lý thuyết, bởi vì các sự kiện diễn tả một cách chi tiết những gì mà lý thuyết phát biểu một cách đại cương. Các sự kiện cũng tinh lọc lý thuyết vì nó soi sáng cho những khái niệm của lý thuyết. Cuối cùng các sự kiện còn có thể trình bày những vấn đề lý thuyết mới có tính cách chuyên biệt hơn. Chúng ta có thể lấy một ví dụ : giả thuyết tổng quát cho rằng khi những ngườinông thôn gia nhập vào đời sống đô thị, người ta sẽ chứng kiến một số rối loạn trong đời sống của họ. Người ta nghiên cứu quá trình biến chuyển ấy một cách chi tiết trong những nhóm di dân và các trẻ con di cư. Người ta cũng mong sẽ tìm thấy nhiều thay đổi trong khuôn mẫu tập quán của họ khi họ tìm cách thích ứng với đời sống mới. Một trong những thayđổi đó là hiện tượng suy giảm sinh suất. Dựa trên những ý niệm này, người ta tiên đoán nếu người Mỹ da đen một khi sinh sống ở đô thị thì số sinh suất của họ sẽ giảm đi. Thật vậy, sinh suất thuần của người Mỹ da đen đô thị thấp kém rất nhiều so với người Mỹ da đen nông thôn, và người ta có thể nói sự kiện đã phù hợp với sự tiên đoán lý thuyết.

Tuy nhiên, lý thuyết là một sự mong đọi có tính cách tổng quát còn các sự kiện dân số là những sự kiện chuyên biệt. Lý thuyết không phát biểu được sự dị biệt là bao nhiêu. Trong thực

tế, sinh suất của người Mỹ da đen ở đô thị còn thấp hơn cả sinh suất của người Mỹ da trắng ởđô thị. Do đó chúng ta sẽ phải minh xác lại lý thuyết với một mức độ chuyên biệt cao hơn và chúng ta cũng thấy rằng lý thuyết cũ đã không giải thích những sự kiện mới này. Các sự kiện không phủ nhận lý thuyết cũ, nó chỉ cho thấy rằngnó phức tạp và xác đáng hơn những tiên đoán của lý thuyết, và như vậy nó đòi hỏi một cuộc nghiên cứu sâu rộng hơn.

Thật vậy, một trong những kinh nghiệm quan trọng của các nhà nghiên cứu cho thấy một khi trắc nghiệm một lý thuyết đương thời hầu như có nghĩa là minh xác lại nó. có những khái niệm của lý thuyết từng đượcxem là đơn giản và rõ rệt, nhưng khi so chúng với sự kiện, chúng lại trở nên mơ hồ và bất xác. Điều này không phải vì sự không thích hợp, nhưng vì sự kiện phong phú hơn, chính xác và rõ rệt hơn khái niệm hay lý thuyết. Hơn nữa, những minh xác và gạn lọc lý thuyết như vậy còn có thể giúp ta tìm ra những giả thuyết mới. Nếu lý thuyết vẫn sử dụng những khái niệm tổng quát và đưa ra những tiên đoán thô sơ, chúng ta khó quyết định lý thuyếtấy sai hay đúng. Thí dụ : chúng ta có thể tiên đoán rằng bất kỳ hệ thống xã hội nào cũng có sự hội nhập giữa cơ cấu chính trị và tôn giáo. Những cuộc nghiên cứu cho thấy đó là một mệnh đề đúng nhưng nó quá tổng quát khó cóthể tiên đoán được những cách thức và mức độ hội nhập khác nhau. Nhờ quan sát các sự kiện, chúng ta thấy rằng cần phải đào sâu lý thuyết để có thể quyết định chấp nhận hay phủ nhận nó.

Do đó, sự kiện luôn khuyến khích chúng ta minh xác và gạn lọc lý thuyết dù ngay cả khi sự kiện và lý thuyết phù hợp với nhau đi nữa. Ngược lại, diễn trình này cũng đưa tới sự ấn định lại lý thuyết và sự khám phá các sự kiện mới mẻ.

TÓM LƯỢC.

Để tóm lược, chúng ta có thể nói rằng đã gần trên nửa thế kỷ nay, các Khoa học xã hội và Nhân văn đang nỗ lực sử dụng

những phương pháp nghiên cứu khoa học để phát triển các ngành học ấy. Tuy nhiên, việc sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học chưa hẳn tạo các ngành học ấy có trình độ khoa học cao. Đúng ra, trình độ khoa học của một ngành học tùy thuộc rất nhiều điều kiện phát triển của nó : hệ thống lý thuyết được tích trữ và đúc kết có mạch lạc luận lý, phương pháp nghiên cứu phải có tính cách thực nghiệm, và tinh thần của người nghiên cứu phải là trung tính và khỏi ảnh hưởng tham định giá trị (value-free). Đúng như Johnson, nhà xã hội học Mỹ cho rằng có 4 đặc tính chính yếu của một khoa học được gọi là « khoa học » (a) thực nghiệm, nghĩa là khoa học đó phải dựa trên quan sát ; (b) có lý thuyết, nghĩa là nó cố gắng đúc kết cô đọng nhưng quan sát phức tạp thành mệnh đề lý thuyết có luận lý mạch lạc nhằm giải thích những mối tương quan nhân quả của các hiện tượng xảy ra trong thực tại ; (c) có khả năng lưu trữ kiến thức, nghĩa là những kiến thức lý thuyết tìm kiếm được bổ túc, cải đổi và phát triển những kiến thức lý thuyết đang có ; và (d) không có thẩm định giá trị, nghĩa là nhà xã hội học không có ý kiến phê bình hiện tượng xã hội này là tốt và hiện tượng xã hội kia là xấu, họ phải tránh vấn đề thẩm định giá trị và chỉ nhằm giải thích những hiện tượng đóthôi¹. Broom và Selznick, trong sách Xã hội học nhập môn cùng nêu lên một xác nhận căn bản như trên : « Người ta cho rằng xã hội học là một khoa học nếu những lý thuyết của ngành học này luôn luôn được tinh lọc và nghiệm chứng bởi quan sát, và nếu những lý tưởng về đặc tính khách quan và chính xác hướng dẫn mọi chương trình điều tra nghiên cứu » ². Chừng nào những đặc tính căn bản vừa kể trên bị các nhà khoa học xã hội và nhân văn coi thường và quên lãng, chừng đó khuynh hướng làm cho các ngành học của họ có « khoa học » không tồn tại.

LÊ VĂN HÒA

———

1. Harry Johnson, Sciology : A Systematic Introduction (New York : Hareourt, Brace và World, 1960), tr. 2.

2. L. Broom and P. Selznick, Sociology (3rd ed.) (New York : Haryet và Bon, 1963), tr. 4-6.

Vấn Đề Hóa Giải Trong Tư Tưởng Đông Tây

VẤN ĐỀ HÓA GIẢI TRONG

TƯ TƯỞNG ĐÔNG TÂY

★ NGÔ TRỌNG ANH

HÀNG năm, mỗi kỳ Phật đản hoặc đầu Xuân, là các Phật tử Việt nam nhận được ở Đức Tăng thống một bức thông điệp rất ngắn nhưng súc tích nhắn nhủ đồng bào cùng nhau cố gắng nguyện cầu để tạo thành một sức mạnh hóa giải cho mọi xung đột của chúng sanh nói chung và của dân Việt nói riêng, và đem lại sự thanh bình vắng bóng từ lâu trên đất nước này.

Năm 1966, Thông điệp Phật đản 2513 kêu gọi : « ...các Tôn giáo bạn, những nhà văn hóa, cách mệnh và đồng bào các giới, cùng một lòng, cởi mở, đi lên, để sớm hoàn thiện công trìnhHóa giải của dân tộc mà lịch sử đã trao cho chúng ta giữa thời đại này ».

Năm 1970, Thông điệp đầu Xuân Canh tuất tiếp tục yêu cầu : «... gạt bỏ mọi tiểu tiết, mọi mặc cảm, mọi tị hiềm, chúng ta phải mặc áo giáp nhẫn nhục, hoàn thiện tổ chức, hãy đoạt mọi cơ hội để biểu hiện ý chí chối bỏ chiến tranh, bằng con đường Hóa giải».

Năm 1972, Thông điệp đầu Xuân Nhâm tý có ghi «Trong giòng sinh mệnh Việt nam, Dân tộc ta đã trường kỳ kiên nhẫn

Hóa giải mọi ý hệ xung đột ngoại nhập, để bồi đắp và làm sáng, làm mới cho nền Văn hóa Việt bằng cách... đãi lọc lấy tinh túy của tất cả, dung hòa tất cả, biến tất cả thành chất liệu bồi dưỡng cho tinh thần Việt nam... ».

Năm 1973, Thông điệp Phật đản 2517 nhấn mạnh : « Vai trò Phật giáo lúc này thật hết sức quan trọng. Chúng ta phải noi gương tiền nhân mà đảm nhận sứ mệnh qui tụ Sức mạnh Dân tộc đểHóa giải những xung đột nội tại Quốc gia. Bằngkhông tất sẽ bị dồn vào vị thế phânhóa, chờ khi thế cuộc đổi chiều thì các thế lực quốc tế lại đổập vào khai thác những xung đột nội tại thành một cuộc chiến tranh mới... »

Năm 1974, Thông điệp Phật đản 2518 có viết : « Phật tử ý thức cuộc đời càng ngày cần đến những đức tính Dung hóa và phục vụ của Từ Bi và Trí Tuệ chư Phật... nơi mỗi cá nhân để từ đó tích cực góp phần cải tạo hoàn cảnh. »

Danh từ Dung hóa lần đầu tiên xuất hiện trong thông điệp để thay thế danh từ Hóa giải. Rất cóthểGiáo hội muốn tránh ngộ nhận với danh từ Hòa giải xuất phát từ năm 1973 sau Hiệp định Paris. Nhưng dầu sao danh từ Dung hóa rất thích hợp với tinh thần Phật giáo nói chung và tinh thần Hoa nghiêm nói riêng. Dung hóa đi vào gia đình Hoa nghiêm một cách vô ngại bên cạnh những danh từ như : Hóa hiện, Chuyển hóa, Hóa thân và Viên dung, Dung thông, Tưong dung.

Hòa giải là một hành động tốt đẹp nhưng hạn hẹp, chưa phài là Hóa giải.

Hóa giải chắc chắn sẽ đem lại sự Hòa giải, nhưng ngược lại, Hòa giải không thể nào mà Hóa giải được. Hóa giải là một hành động tâm linh, sống động với thực tại, giải thoát con người toàn vẹn và Hóa giải chỉ có thể trực nhận trongtinh thần Hoa nghiêm : Trực nhận bằng một đốn ngộ do hành trì tu chứng, bằng một kinh nghiệm siêu hình, bằng một ý thức tự giác. Trái lại Hòa giải thì lại chỉ là sự chấp nhận bằng suy luận của lý trí, bằng phán quyết của đa số mà thiểu số phải tuân theo, bằng

án quyết của Chánh án trong không khí Hòa giải rộng quyền, bằng Hiệp định thư cần quốc tế kiểm soát v.v... Hòa giải chỉ là một phương tiện tạm thời kết thúc bằng những án lệnh mà hai bên nguyên bị có thể chống án. Nếu hai đàng muốn tránh án phí và thù lao trạng sư thì sự hòa giải cóthể tạm yên bằng một tờ cam kết có thị thực chữ ký. Sự cam kết to lớn thường là một hòa ước giữa hai quốc gia hoặc hai phe đồng minh. Chiến tranh Việt nam tuy có động viên mà không tuyên chiến nên khócó hòa ước đành có hiệp định thư vậy. Do đó vấn đề hòa giải còn tùy thuộc vào một hội đồng Hòa giải hẹp quyền hữu danh vô thực. Tòa Hòa giải rộng quyền xử kiện hai nhân vật đã là một khó khăn, vậy thử hỏi hội đồng Hòa giải hẹp quyền phi thực này làm sao mà giải quyết được một xung đột giữa hai phe đồng minh đã từng tặng nhau bom đạn đầy trời gần phần ba thế kỷ? Làm sao mà một vài thường dân lại cóthể xử kiện cho các quan tòa mang súng đầy người? Nếu quả thật có những thường dân chân thành chịu làm thành phần thứ ba thì đó là những « con nai vàng ngơ ngác, hạp với xác nai khô ».

Hóa giải thì trái lại là một sức mạnh thiêng liêng, một quật khởi tâm, một hải triều âm, một sư tử hống, không có hội đồng, khôngcó hiệp định, không có Giám sát quốc tế, không có môn bài quốc gia. Hòa giải của Phật giáo chủ trương bao giờ cũng có nghĩa Hóa giải cả.

Hóa giải là hành động theo tinh thần kinh Hoa nghiêm.

Bất cứ nơi nào mà dân chúng sẵn sàng đón nhận những tràng Hoa trang nghiêm ấy thì nơi ấy có Hóa giải và có Hòa bình. Không riêng gì trong Phật giáo mà khắp mọi nơi đều có Hoa nghiêm. ỞĐông thì có Lão Tử, Khổng Tử, Chúa Jésus. Ở Tây thì có hơi chậm với Nietzsche, Camus, Heidegger. Ở Mỹ thì có Krishnamurti, Henry Miller...

Kinh Hoa nghiêm là bộ kinh duy nhất đề cao thế giới Diệu hữu, không dùng lý trí... để minh giải các vấn đề siêu hình, hay để diễn tả các kinh nghiệm tâm linh, mà lại dùng chất liệu sống

động của đồng tử Thiện Tài trên con đường tu học. Phẩm nhập Phápgiới của Hoa nghiêm là một kinh nghiệm sống lạ lùng, huyền diệu của các bậc Bồ tát. Hoa nghiêm do Phạn ngữ Avatamsaka là Trang nghiêm bằng hoa hay Tràng hoa là kinh của đức Phật Đại nhật quang Như lai (Mahavairocana). Mật giáo lần đầu tiên hiển lộ trong kinh điển Đại thừa. Đó là trường hợp khi nhân vật chính của Hoa nghiêm, đồng tử Thiện Tài, đến đảnh lễ với đồng tử Thiện Nghệ để học pháp thuật thiện xảo thế gian và xuất thế gian, đồng thời được truyền lại những mẫu tự mật tông. Trước đó Thiện Tài cũng đã từng học thần chú Đa la ni với những vị khác như Chủ dạ thần Nhất thiết Thánh, nhưng trong kinh không chép nguyên văn thần chú. Mẫu tự mật tông chỉ xuất hiện với Thiện Nghệ mà thôi. Mật giáo xuất hiện trong hiển giáo tuy rất ít nhưng cũng đã là một sự lạ.

Kinh Hoa nghiêm được coi như là do đức Phật thuyết sau khi thành đạo, nhưng thính chúng nghe như câm như điếc không hiểu gì ráo, thành thử Ngài phải dùng những kinh điển dễ hơn như các kinh A hàm. Từ đấy, Mật giáo chỉ để dành cho các vị tu chứng như hàng Bồ tát, thành thử phàm phu không thể nào thấu triệt được ý Phật. Do đó, Hóa giải hay Dung hóa của Đức Tăng thống cũng khó lòng mà được thiên hạ hiểu gì khác hơn là hòa giải nói trên.

Giáo lý Hoa nghiêm về sau được các Ngài Đỗ Thuận, Trí Nghiễm và Pháp Tạng trình bày một cách có hệ thống với các tư tưởng quan trọng như Tứ Pháp Giới, Thập Huyền Diệu Lý và Lục Tướng. Giáo lý Hoa nghiêm, theo Đại sư Linh Mộc Đế Thái Lan (Teitaro Suzuki) viết trong tập Cốt Tủy Đạo Phật, thì « quả là tuyệt đỉnh của tư tưởng Phật giáo phát triển ở Ấn, Hoa và Nhật ».

Trước khi đi vào giáo lý Hoa nghiêm, thiết tưởng cũngnêntrình qua hình thức của bộ kinh Diệu Hữu kỳ lạ này. Kinh Hoa nghiêm được trình bày dưới hình thức một du hành ký lạ lùng và hấp dẫn. Nếu vị nào thích đọc Iliade hay Odyssée của Homère, Enéide của Virgile thì tất phải say mêTây Du Ký.

Nhưng với Phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa nghiêm thì quý vị không những giải trí mà lại giải thoát luôn.

Tất nhiên, kinh không phải là truyện, muốn đọc kinh Hoa nghiêm, chúng ta cần biết một số danh từ đặc biệt và làm quen với thuật ngữ của kinh mới tránh ngỡ ngàng. Đồng thời cùng cần chuẩn bị một ít vốn liếng tư tưởng khá bạo và tự chuyển tánh phần nào trước khi khăn gói theo chân Thiện Tài du nhập Pháp Giới Phẩm Hoa Nghiêm để viếng thăm thế giới Sự sự vô ngại.

Thế giới Hoa nghiêm trước sau vẫn là một nhưng đối với những luận sư thì được phân tích thành bốn :

Một thế qiới của Sự. Sự có nghĩa là cá thể, dị biệt, cụ thể, đơn thể, bất tất, sai biệt, đặc biệt, phân biệt (Sự Pháp Giới).

Một thế giới của Lý. Lý có nghĩa là toàn thể, đại đồng, cộng đồng, toàn khối, tổ hợp, trừu tượng, tất yếu, đại cương, vôphân biệt. (Lý Pháp Giới).

Một thế giới của Sự và Lý hoàn toàn thông dung nhau không ngăn ngại (Lý Sự vô ngại Pháp giới).

Một thế giới của Sự và Sựthông dung nhau hoàn toàn không ngăn ngại (Sự Sự vô ngại Pháp giới).

Sống trong thế giới Sự thì thấy cái gì cũng thực tế, hồn nhiên nhưng không rộng tầm con mắt. Tình cảm quá nhiều mà lại thiếu cơm áo. Không biết tổ chức nên văn hóa tuy cao nhưng văn minh lại có phần thấp. Nôm na là như vậy, không thể đi sâu vào chi tiết trong khuôn khổ bài này.

Sống trong thế giới Lý thì thấy cái gì cũng trên lý thuyết, cao siêu nhưng quên cá thể sống động. Lý trí quá nhiều mà lại thiếu văn nghệ, không biết trầm tư nền văn minh tuy cao nhưng văn hóa lại có phần kém.

Thế giới vừa Lý và vừa Sự sống chung là xung đột triền miên, máu lửa hận thù ngập trời ngập đất. Lý Sự phân hai là

Lý Sự đáng ngại cho nên các vị chân tu phải xuất gia đi kiếm thế giới Lý Sự vô ngại để mà an dưỡng tinh thần và thể xác. Đó là những nhân vật vừa thông suốt các hiểu biết thế gian mà còn biết thưởng thức nghệ thuật. Đồng thời họ biết dung hòa Lý vào Sự và Sự vào Lý. Ngày xưa thời đức Phật là thời Sự phồn thịnh, Đại bi nhiều mà Đại trí thiếu, nên các kinh như A hàm, Bát nhã Kim cang là cần thiết. Ngày hôm nay không những Lý đã kém mà Sự lại còn kém hơn, nên kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa, Đại nhật, Kim Cang Đỉnh lại thiết yếu hơn Lý trí tri thức ngày hôm nay được suy tôn quá mức. Chữ Lý được đề cao trong khắp học đường. Đạo đức, Luân lý, Nghệ thuật là Tiều học. Côngdân được dạy ở Trung học, còn Đại học thì chỉ dạy Lý và nghề làm ăn.

Do đó, những sự kiện hợp lý quan hệ hơn sự kiện hợp tình. Khắp mọi nơi trên thế giới Công lý quốc tế đều được đề cao : Mạnh được yếu thua và Pháp lý quốc gia : Yếu thua, mạnh được. Lý thuyết được phổ trương và quảng cáo nhiều nhất là trong thế giới chính trị và thương mãi. Đại sự và Đại lý nắm linh hồn rất nhiều sách vở báo chí thế gian. Các bích chương hay biểu ngữ xuất hiện như bươm bướm mỗi lần bầu cử, tất cả đầy đủ những tư tưởng thơm tho hợp lýnhưng chung qui có mấy khi mà hợp sự. Nếu các Lý lẽ trên giấynói trên mà biết hành động thực sự như trong Truyện Liêu Trai thì nhân dân Việt nam được thanh bình từ khuya, khỏi cần Hiệp định thư để hợp lý hóa cái chết phi lý của con em chúng ta sau ngày ký kết. Trong thời mạt pháp, Lý phải nhường chỗ cho Sự nhiều hơn. Mật giáo tuy phải bí truyền vì sợ ngộ nhận, nhưng lại là nền tảng cho Phật giáo trong thời kỳ mạt pháp. Chính nhờ tư tưởng Lý Sự viên dung của kinh Hoa nghiêm mà Hiển Mật mới viên thông được và cũng nhờ kinh Hoa nghiêm mà Mật giáo mới công khai xuất hiện với các Tông phái hướng về Sự như Thiên Thai, Chân Ngôn và Tịnh Độ. Trong kinh Hoa nghiêm Lý nhường chỗ cho Sự ngay sau khi Thiện Tài được Tỳ kheo Đức Vân cho biết rằng Bồ tát hạnh là « sự khó trong những sự khó » và cần phải cầu nguyện

nhiều. Cầu nguyện là một hành động đặc biệt Sự, rất ít Lý. Tiếp theo Tỳ kheo Đức Vân là Tỳ kheo Hải Vân dạy Pháp Bồ Đề Tâm. Pháp Bồ Đề Tâm là do sự khởi lên từ 11 tâm (Đại bi, Đại từ, An lạc, Lợi ích, Ai mẫn, Vô ngại, Quảng đại, Vô biên, Vô cấu nhiễm, Thanh tịnh và Trí huệ). Tâm Đại Bi và Đại Từ là quan hệ bậc nhất và Tâm Trí Huệ lại đứng chót tại đây.

Thế giới khoa học kỹ thuật đã làm con người say mê Lý quên Sự từ lâu. Chính các thi sĩ như Holderlin, Rilke, Rimbaud đã cảnh cáo nhân loại sự lãng quên tai hại này. Chỉcó những bậc chân nghệ sĩ như nhạc sĩ Wagner, họa sĩ Van Gogh mới thực sự sống trong « Sự PhápGiới » bênTây phương ; và những bậc Đại Trí nhưSchopenhauer, Nietzsche và Heidegger thì không những họ sống trong Sự Pháp Giới mà lại còn có hướng dẫn nhân loại tiến đến Đại Trí của thế giới Lý Sự vô ngại. Nếu Schopenhauer đã tặng Tánh Không cho Tây phương với tập « Thế giới như Ý chí và như Biểutượng » thì Nietzsche đã cống hiến cho nhân loại một tập « Hoa nghiêm » tân thời dưới nhan đề « Zarathoustra đã nói như vậy ». Tập truyện ly kỳ của vị tân bồ tát Zarathoustra đã hóa minh thành ra vua, giáo hoàng, tiên tri, người xấu nhất, lạc đà, sư tử, phượng hoàng, trẻ thơ, cụ già hay thiếu nữ để xuất hiện trong những cảnh giới phi tưởng và thuyết pháp « Mật Giáo » hóa giải mọi suy tôn thần tượng Tây phương. Phương pháp tùy duyên bất biến thông dung vô ngại lần đầu tiên hiện diện ởTây phương một cách âm thầm : Chương tư nghĩa là đoạn chót chỉ in có 40 bản, tặng bạn 7 bản còn bao nhiêu giữ lại không bán. Tác giả chịu thà nghèo đói còn hơn đưa « Mật Giáo » vào tay đàn kiến, đàn cừu. Toàn bộ đầy những trường hợp vừa Chân không vừa Diệu Hữu, vừa Đại Trí và Đại Từ Bi. Ông viết ở trang 49 như sau ;

« Tự giải thoát chính mình, tuyên bố một tiếng không quyết liệt với chính cả Nghiệp lực. Hỡi chư đệ ! Đó mới là công việc sư tử phải làm ». Và trong bài « Thuyết Pháp Hoa Hồng» chấm dứt tập Zarathoustra, Nietzsche đã chỉ cho các bậc thượng đẳng

phương pháp tung hoa đem lại cho hạnh phúc khắp thế gian, cho mọi sự kể cả sự chết.

Đểchuẩn bị cho việc đi vào thế giới của kinh Hoa nghiêm, ngoài Bi và Trí cần phải có Dũng nữa. Dũng ở đây không phải gan lỳ tướng quân hay anh hùngdân tộc mà lại là sự kiện không sợ cái lạ, cái mới, cái mâu thuẫn, cái bất hợp lý. Theo cái hợp lý là sống trong thế giới nhị nguyên, phân hai đúng sai để mà xung đột. Hợp Lý thì ít khi mà hợp Sự. Đối với những ai còn thích an toàn hợp lý trong khung cảnh quen thuộc, hợp lý trong tập quán, hợp lý trong sự ỷ lại, hợp lý trong ao tù luận lý thì sự giải thoát khó lòng thực hiện. Không sợ cái lạ hay vô úy trước cái vô lý là đức tính cần thiết để vượt qua mọi hàng rào ngăn cách giữa cái tôi và cái chẳng - phải - tôi, giữa cái quen với cái lạ, giữa cái đúng với cái sai. Ngài Thần Hội nói với Trần Viễn Công :

« Nếu có người chứng ngộ rốt ráo, người ấy bất động và kiên cố như kim cương, và vì người ấy đã quán thấy vô niệm, nên dù ở giữa rừng gươm oán tắc đe dọa phanh thây vẫn hoàn toàn ngồi yên lặng. Ngay cả hằng hà sa số chư Phật hiện đến chào đón, tâm y cũng không gợn lên một niệm hoan lạc. Bởi vì bậc tinh tấn dũng mãnh này đã đạt đến Không Tánh và Tâm bình đẳng tánh. » Trông mong chư Phật mà đến khi thấy được thì lại không hoan lạc thì thật là một sự vô lýđối với thế gian. Có lẽ vì chúng ta ở Tục đế nên sự hiểu biết của chúng ta hạn hẹp không thểhiểuđược những gì xảy ra ở Chân đế. Tuy nhiên, một khi chúng ta vào Chân đế rồi, nghĩa là đã đạt được cảnh giới Sự sự vô ngại, thì không còn hoan lạc theo kiểu thế gian được. Mình đã thành Phật tất nhiên không còn cái tâm như ở thế gian. Đồng tử Thiện Tài đi kiếm Bồ Tát Di Già để học Pháp môn luân tự trang nghiêm và đạt Diệu Âm Đà la ni hay Pháp thuật giúp ta hiểu biết ngôn ngữ của tất cả chúng sanh trong cõi Đại Thiên. Sau khi Thiện Tài đảnh lễ chân Ngài Di Già và cung

kính bạch xin trí tuệ phân biệt ngôn ngữđể diễn thuyết cho muôn loài, Ngài Di Già bảo Thiện Tài :

• Ngươi đã phát tâmvô thượng bồ đề rồi ư ?

• Vâng, tôi đã phát tâm vô thượng bồ đề.

Ngài Di Già liền vội vàng rời Tòa Sư tử mọp lạy Thiện Tài. Rồi lại rải Kim ngân bửu châu vô giá, cùng với bột mịn chiên đàn, vô lượng thứ y trùm trên mình Thiện Tài. Rồi lại rải vô lượng hương hoa và cúng dường phẩm vật.

Ở thế giới Sự Sự vô ngại giáo sư Bồ tát cũng ngang hàng với sinh viên Bồ tát. Do đó Thiện Tài không lấy làm ngạc nhiên gì cả.

Không Tánh và Tâm Bình Đẳng Tánh là hai đức tính cần thiết để có sự Vô Úy của chữ Dũng không bao giờ được tư tưởng Tây phương thấu triệt. Không Tánh được Schopenhauer đem ra ở Đức vào năm 1818 thì bị trí thức hiểu lầm với Hư vô chủ nghĩa. Tâm Bình Đẳng Tánh lại được Heidegger trình bày nhân ngày sinh nhật thứ 175 của nhạc sĩ Conradin Kreutzer ở Messkirch (30-11-1955) dưới nhan đề : GELASSENHEIT (Tâmbình đẳng đứng trước sự vật). Một bản chủ thích cho dài diễn thuyết trên lại trích trong tập « Hoa Nghiêm bỏ túi » hay một cuộc đàm luận giữa ba nhân vật : một nhà thông thái, một học giả và một giáo sư viết năm 1944-45, nghĩa là trước đó 10 năm. Đối với Heidegger thời gian là thời gian Hoa nghiêm và nhân vật cũng là nhân vật Hoa nghiêm. Thậm chí ngôn ngữ cũng toàn là mật ngữ Hoa nghiêm nên trí thức Tây phương, ngoại trừ một số rất ít bạn thân, không ai hiểu gì ráo, hoặc tệ hại hơn lại hiểu sai và xuyên tạc. Bài Tâm bình đẳng đứng trước sự vật ra đời cốt để Hóa giải những mâu thuẫn của lý trí trước những mâu thuẫn do văn minh khoa học đem lại. Cáilợi bất cập hại, cái vui đi cùng cái nguy. Mônmớisinh học đangcòn phôi thai. Tiện nghi càng tăng thì chiến tranh càng kinh khủng. Đời sống vật chất gia tăng thì đời sống đạo đức sa đọa. Hiểu biết càng nhiều thì tình cảm càng ít.

Ông viết như sau : «. . . Tâm bình đẳng trước sự vật và óc mở rộng đón sự ẩn mật không tách rời nhau được. Chúng giúp chúng ta có khả năng trụ xứ giữa các sự vật một cách hoàn toàn mới. Chúng hứa cho ta một xứ khác, một đất khác mà ở đấy tuy vẫn còn trong thế giới kỹ thuật nhưng chúng ta hết sợ đe dọa và cóthể sống an lành... ». ĐốivớiÔng tai họa không phải ở chiến tranh kể cả chiến tranh nguyên tử, nhưng chính ở chỗ tư tưởng tính toán máy móc giết chết tư tưởng trầm tư trong con người. Và nếu tư tưởng trầm tư không còn thì chúng ta không mong gì giữ được nguyên tánh vì chưa đạt được Tâm bình đẳng đứng trước sự vật. Ông viết tiếp : « Có một điều... tâm bình đẳng đứng trước sự vật và óc mở rộng đón nhận sự ẩn mật không bao giờ có sẵn do trên trời rơi xuống. Chúng không phải những sự kiện tự nhiên đến, những sự kiện ngẫu nhiên. Cả hai, muốn xuất hiện và phát triển, phải cần đến một tư tưởng luôn luôn được duy trì tinh tấn, phát xuất từ trái tim con người ».

Cái tư tưởng bền bỉ phát xuất từ trái tim con người ấy chính là Đại từ bi tâm. Không cóTâm Đại Từ Đại Bi thì không hóa giải ai được. Phải thương kẻ thù như con mình là một điều cần thiết. Cái tình thương bình đẳng đòi hỏi dũng tính là căn bản cho một sự hóa giải tuyệt đối. Hòabình chỉ đem lại chiến tranh chỉ vì quá chú trọng vào chữ Hòa mà quên chữ Bình. Bình có nghĩa vừa bình an vừa bình đẳng. Muốn bình an phải bình đẳng trong tâm trước. Đạo Phật cócâu : Tâm bình thế giới bình là do đó mà ra. Tâm Đại bi bình đẳng không giới bạn là một sự bí mật của Mật giáo đề cao Bồ tát hạnh. Đểđóng góp phần nào vào việc giải minh sự bí mật này chúngta có thể cùng cụ Phan Bội Châu trong chấp nhận sự tương đương giữa chữ Nhân của Khổng Tử và chữ Đại bi của Phật giáo như sau :

« Chữ đại từ đại bi, chúng sinh bình đẳng của Phật Thích Ca, nghĩa yêu thương người như mình, xem thù như bạn của đức Chúa Dê Du, cũng là ý nghĩa chữNhân mà thôi. (Khổng Học

Đăng.) Chữ Nhân theo cụ thì «cóthể, có dụng, có kinh, cóquyền, cónhân, có quả, có chính, có phụ, nhỏ đến như cái lông mùa thu mà không có thể thiếu sót, lớn đến như hòn núi Thái sơn mà không thấy bằng thừa » và ý nghĩa của chữ Nhân thì « dầu thiên ngôn vạn ngữ cũng chưa dễ miêu tả hết ». Ngay Khổng Tử cũng không định nghĩa chữ Nhân một cách trực tiếp. Ngài chỉ tùy theo trình độ và căn cơ của học trò mà cho tác dụng của chữ Nhân.

Đối với thầy Tử Cống, Ngài dạy chữ Thứ và dặn cái gì mà lòng mình không muốn thì đừng đem ra mà đối đãi với người (Kỳ thứhồ. Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân). Trong chữ Thứcó chữ Như và chữ Tâm. Chiết tự ra thì chữ Như theo nhà Phật là Tâm bình đẳng tánh và chữ Tâm là Đại Từ Bi. Đối với thầy Tăng Tử, trình độ cao hơn nên Khổng Tử dạy hai chữ Nhất Quán như sau : Đạo ta chỉ một mà quán suốt tất cả (Ngô đạo nhất dĩ quán chi). Hai chữ Nhất Quán quá cao nên thầy Tăng Tử nói với môn nhân rằng đó là hai chữ Trung vàThứ (môn nhân vấn viết hà vị giả ? Tăng Tử viết : Phu tử chi đạo, trung thứ nhi dĩ hỷ.) Chữ Trung là quan hệ bậc nhất của Tư tưởng Trung dung của Khổng Tử, chiết tự ra ta thấy chữ Trung là ở giữa mà gồm tất cả tương đương vớiTâm bình đẳng tánh, và chữ Tâm là Đại Từ Bi. Chữ Trung và chữ Thứ vẫn chưa phải là chữ Nhân, chưa phải là Đạo, chỉ gần sát mà thôi : (Trung Thứ vi đạo bất viễn). Nên riêng đối với thầy Nhan Uyên là học trò cao nhất trong Khổng môn, Khổng Tử mới nhắc đến chữNhân. Nói bằng những lời khen hoặc lời phê binh chứ không định nghĩa, như sau : Anh Hồi (tên của thầy Nhan) mới giữ được cái Tâm mình đúng với chữNhân ba tháng, còn các người khác thỉ chỉ ngày một lần, tháng một lần mà thôi. (Hồi giả kỳ tâm tam nguyệt bất vi nhân, kỳ dư tắc nhật nguyệt chí yên nhi hỷ). Tâm Đại Từ Bi và Tâm bình đẳng tánh là vô hạn và vô cùng, rất khó lòng mà giữ được lâu, nên Khổng Tử mới khen công phu của thầy Nhan giữ vững được Nhân trọn ba tháng đúng với thời gian mùa an cư của Phật giáo.

Vì Tâm tức Nhân, Nhân tức Tâmnên trong chữ Nhân chữ Tâmkhông hiển lộ ra mà chỉ mật ngầm hiểuthôi. Tâm Đại Từ Bi và Nhân là một, Từ bi và Nhân từ đồng nghĩa nên cần nhấn mạnh vào Tâm bình đẳng tánh. Chiết tự ra thì thấy chữNhân gồm nhân đứng là người và hai nét ngang nhau, như vậy ngụ ý phàm làm người ai nấy cũng bình đẳng như nhau. Tâm bình đẳng tánh là phần hiển của chữNhân, còn Tâm Đại Từ Bi là phần mật. Mật hiển viên thông và Lý Sự vô ngại tại đây. Chủ nghĩa Trung Dung là đạo làm người nên lấy Trung làm gốc.Bồ tát hạnh là đạo chung cho tất cả chúng sanh nên phải lấy Nhân làm gốc. Nhân không những là gốc của người mà của cả cây cối muôn loài (như đào nhân, hạnh nhân). Do đó danh từ Nguyên nhân quan trọng hơn danh từ Nguyên lý. (Đừng lầm Nguyên nhân Lý trí là Lý do đầu tiên với Nguyên nhân từ bi tâm là nguồn suối và hạt giống 徐仁 )Nguyên lý khô khan đôi khi phũ phàng tàn nhẫn, còn nguyên nhân bao trùm cả lý lẫn tình. Nếu tất cả thiên hạ quyết tâm đi kiếm nguyên nhân cho mọi xung đột thì sự khổ đau trên thế giới không còn nhờ sự Hóa giải thay thế cho sự Hòa giải. Quên nhân mà chỉ biết lý là thay thế Hội nghị Diên Hồng bằng Hội nghị Saint Cloud, thay thế sự bình đẳng nội tâm bằng sự san bằng xã hội. Đức Phật Thích Ca cóthể trở về để cho cha già khỏi nhớ tưởng, hoàng hậu và con khỏi đau khổ, thần dân khỏi tiếc mến. Đó là Lý. Nhưng Phật vẫn xuất gia vì cho rằng nước mắt của gia đình, thân hữu nhiều không bằng nước mắt chúng sanh đau khổ tràn ngập đại dương.

Và đó là Nhân. Đó là mối sầu vạn cổ của những đại tài, đại trí. Khổng Tử nói : Nhân quan hệ mật thiết với người hơn cả lửa và nước, nhưng ta thấy người liều chết vì lửa và nước nhưng không thấy ai liều mình mà chết vì nhân (Dân y nhân giả, thậm ư thủy hỏa ; thủy hỏa ngô kiến đạo nhi tử giả hỷ, vị kiến đạo nhân nhi tử giả giã). Chết vì lửa vì nước là tranh dành lửa và nước đến chết chưa thôi và còn hẹn nhau tái chiến kiếp sau. Chỉ có Bồ tát mới có thể nhảy vào lửa vì Nhân để cứu dân độ thế. Thiện Tài phải đến tụ lạc Y Sa Na gặp Bà la môn Thắng Nhiệt để học tu những khổ hạnh nhất thiết trí. Phải

tập leo lên núi dao, tự nhảy vào đống lửa để thành tựu môn bồ tát vô tận luân giải thoát. Đối vớinhững bậc Đại Từ Bi, Nhân là sinh mệnh, Nhân là đạo hạnh. Nhân không thể kiếm đâu ra ngoại trừ do sự cố gắng nhìn lại bổn tánh mình. Nhân ở trong ta và chính vì sự quá gần ấy nên ta không thấy, quá lo hướng ngoại để kiếm lửa và nước mà quên nhìn lại nội tâm. Chính vì vậy nên câu « Nhất dĩ quán chi » của Khổng Tử thường bị hiểu lầm là Nhất nguyên luận và đi đến việc suy tôn một đấng vạn năng. Nhất dĩ quán chi là nằm trong Thập Huyền Diệu Lý Hoa Nghiêm với :

1.— Đồng thời cụ túc tương ưng môn (Không có sai biệt về thời gian, tất cả đểu cộng đồng liên hệ. Ở đây nhấn mạnh vào sự viên dung).

2.— Nhất đa tương dung bất đồngmôn (Nhiều trong một và một trong nhiều. Ởđây nhấn mạnh vào sự hỗ tương nhiếp nhập của những sự thể bất đồng).

3.— Quảng hiệp tự tại vô ngại môn (Không có chướng ngạigiữa các hành động, lớn nhỏ đều bao hàm lẫn nhau. Ở đây nhấn mạnh vào sự Vôngại).

4.— Chư pháp tương tức tự tại môn (Tất cả đều do kết quả hỗ tương nhiếp nhập và hỗ tương hòa hợp. Đểđóng góp vào mọi hóa giải, môn này tỏ ra có hiệu quả nhất vìnó là gồm ba môn trên cộng lại).

5.— An mật hiển liễu câu thành môn (Tất cả 4 môn trên họp lại và áp dụng cho sự hỗ tương giữa Ẩn mật hiển liễu).

6. Vi tế tương dung an lập môn (Tất cả các môn trên hợp lại và áp dụng cho sự hỗ tương giữa sựthể vi tiểu và ẩn ảo)

7. Nhân đà la võng cảnh giớimôn (Sự phản chiếu trùng trùng duyên khởi vô tận của ánh sáng giữa những hạt ngọc của lưới Indra trong thế giới Sự Sự Vô Ngại).

8. Thác sự hiển pháp sinh giải môn (Thuyết minh chân lý bằng hành động cụ thể, bằng sự không bằng lý. Ởđây nhấn mạnh vào thế giới Sự).

9. Thập thế cách pháp di thành môn (Quá khứ, hiện tại, vị lai, ba thời là một nhưng trong mỗi thời cũng có đầy đủ quá khứ, hiện tại, vị lai. Tất cả là chín thời (3x3). Tuy chín nhưng nhờ ảnh hưởng của các môn trên thành thử vẫn là một thời hoặc mười thời (một tổng thời cộng 9 phân thời thông dung vô ngại).

10. Duy tâm hồi chuyển thiện thành môn (Khôngcó chủ thể và đối tượng riêng biệt nhưng xoay quanh tâm khi ẩn khi hiện tạo ra thế giới, Sự chuyển hóa thế giới do đócó thể thành tựu tùy theo đại nguyện của Tâm).

Mười pháp môn này cùng nhau tạo thành các pháp giới mà chúng ta chỉ cần nắm lấy một cũng đủ thông suốt tất cả. Vì thời Khổng tử chưa có Hoa nghiêm nên Khổng Tử không có tài liệu để giảng Nhất dĩ quán chi cho môn đệ. Dầu sao, nhờ hạn chế mục tiêu, nên chỉ một khía cạnh nào rất nhỏ của Nhân, một hạt bụi Hoa nghiêm cũng đủ hóa giải xã hội. Do đó Khổng Tử trả lời với Thầy Trọng Cung (thích lo việc nước) : Nhân là khi ở trong một nước không làm oán ai, và khi ở nhà cũng không làm oán ai (tại bang vô oán, tại gia vô oán). Đối với thầy Tư Mã Ngưu thường nói năng đối đáp khinh người, nên Khổng Tử dạy rằng : Nhân là trả lời cho người phải cẩn thận (Nhân giả, kỳ ngôn giã nhẫn). Thầy Ngưu chưa hiểu nên Khổng Tử khuyên khéo Thầy nên dồn sức để lo thực hành và nhịn nơi lời nói ! (Vi chi nan, ngôn chi đắc vô nhẫn hồ). Đối với thầy Phàn Trì thích công lợi nên Khổng Tử bảo: Nhân là thương người (ái nhân). Đối với thầy Tử Trương thíchlàm chính trị chữ Nhân theo KhổngTửgồm năm chữ : Cung, Khoan, Tín, Mẫn, Huệ. Cung nghĩa là kính cẩn; Khoan là rộng lượng, Tín là thật thà, Mẫn là chăm chỉ, Huệ là ban ân, tưởng thưởng. Đốivới thầy Tử Lộ tính tình nóng nảy thì chữ Nhân là đối với bạn bè thì thật thà chân thật, đối với anh em thì vui vẻ hòa nhã (Bằng hữu thiết thiết tư tư, huynh đệ di di).

Chữ Nhân của Khổng Tử một khi đi vào con đường Hoa nghiêm bằng hành động tâm linh thì thật hoàn toàn bất khả thuyết

Chính cụ Phan Bội Châu thú nhận trong tập Khổng Học Đăng : « Chân tinh thần của chữ Nhân là một thứ vô hình, vôảnh, vô thanh, vô xứ, không phải văn tự ngôn ngữ mà mô tả cho rõ ràng ». Đặc hiệt vì đặc tính vô ngại, nên Nhân là tự do giải thoát và không bao giờ bó tay chịu thua chữ Mệnh (Thiên mệnh hay Vận mệnh) hoặc chạy theo chữ lợi riêng tư. Trong thiên Tử hãn có chép ở chương đầu rằng : Khổng Tử ít khi nói đến chữ Mệnh và chữ Lợi cùng chung với chữ Nhân (Tử hãn ngôn lợi dữ mệnh, dữNhân). Cho đến thầy Tử Cống tỏ ý muốn thực hiện chữ Nhân bằng sự bố thí khắp nơi và giúp đỡ dân chúng cũng bị Khổng Tử ngăn lại vì khả năng học giả có bao nhiêu mà dám vọng ngôn. Bác thí tế chúng là một hành động của những bực Thánh nhân (hà sự ư nhân, tất giả thánh nhân hồ). Chỉ có Thánh nhân và các đức Bồ lát mới có thể bố thí và cứu độ một cảnh vô hạn được.

Cónhững hành động mà với cặp mắt thế gian chúng ta tưởng là Nhân mà lại không phải, Cái trung của Lịnh Doãn Tử được thầy Tưởng Tử cho là Nhân, nhưng đối với Khổng Tử vẫn không lấy gì làm chắc (Tử viết: Trung hỷ, Viết : Nhân hỷ hồ ? Viết vị tri yên đắc nhân). Sự thanh liêm của Trần Văn Tử vẫn chưa phải là Nhân (Tử viết : Thanh hỷ. Viết: Nhân hỷ hồ ? Viết vị tri yên đắc Nhân). Những đức tính cao quí ấy có thể nằm trong chữ Nhân nhưng không thể thay thế cho toàn Nhân được. Hiền đức như thầy Trọng Cung, tài ba như thầy Tử Lộ vẫn không được Khổng Tử cho là Nhân. Trái lại Khổng Tử lại cho Quản Trọng là Nhân trong khi thầy Tử Lộ không tin vì thấy Quản Trọng bất trung với Công tử cũ, y không chết với chủ như Thiệu Hốt mà lại sang giúp người giết chủ mình là Hoàn Công. Khổng Tử cho biết Quản Trọng là Nhân vì y xem thường khí tiết để cứu muôn dân khỏi binh đao và thống nhất được chư hầu khỏi cần xe binh. Biết hy sinh khí tiết, quyền lợi đảng phái, chủ nghĩa chính trị, v.v... để đem lại hòa bình là một hành động của chữ Nhân. Tất nhiên chịu nhục để tạo ra chiến tranh hoặc nuôi dưỡng chiến tranh thì lại là chuyện khảc, không những xa hẳn chữ

Nhân mà lại xa luôn cả chữ Nhân đứngcủa kiếp người. Chữ Nhân khó hiểu như vậy cho nên trong Hoa nghiêm ngay cả Thiện Tài cũng có đôi lần ngạc nhiên : Thiện Tài đến Da la Tràng học Bồ tát hạnh với vua Vô Yễm Túc, thấy :

«Trước mặt nhà Vua, hai bên có 10 vạn lính mạnh, hình ác, y phục xấu, tay cầm binh khí, xăn tay trợn mắt. Ai ngó thấy cũng phải kinh sợ. Những chúng sanh phạm pháp... được dắt đến chỗ vua, tùy chỗ họ phạm mà trị tội. Hoặc chặt tay chân, hoặc cắt tai mũi, hoặc khoét đôi mắt, hoặc chém đầu, hoặc lột da, hoặc phân thây, hoặc đem nấu, hoặc đem đốt, hoặc dắt lên núi cao xô té xuống. Vôlượng sự hành hình độc ác như vậy ».

Thiện Tài thối chí muốn đi nơi khác, thì nghe trên hư không bảo rằng : Này Thiện nam tử ngưoi phải nhớ lời dạy của Phổ Nhãn Trưởng giả...

Nhờ vậy Thiện Tài mới ở lại và nghe lời vua Vô Yểm Túc dạy : «... Này Thiện nam tử, ta được môn Bồ lát như huyễn giải thoát. Nước ta dân chúng nhiều người làm việc trộm cướp giết hại nhẫn đến tà kiến. Dùng phương tiện khác không thể cho họ bỏ ác nghiệp. Ta vì điều phục chúng sanh đó mà hóa hiện những người ác tạo tội nghiệp bị hành hình khốn khổ. Làm cho nhữngdân chúng làm ác nghe thấy mà kinh sợ chừa ác làm lành phát bồ đề tâm. »

Muốn hóa giải chúng sanh khỏi nghiệp chướng, Bồ tát phải hóa hiện thành tội phạm chịu cực hình, đó là một hành động Đại từ bi.Cũng trong tinh thần này mà Phật giáo Đại thừa xem Đức chứa Jesus như đã thành tựu Bồ tát hạnh và thành tâmtôn kính.

Sự ngạc nhiên của Thiện Tài là một hành động thế gian phát xuất do từ bi tâm. Đại trí tạm nhường bước cho Đại bi trước những lời ai oán. Xuất thế rồi phải nhập thế để mà cứu độ. Theo Hoa nghiêm thì nếu thế gian này và thế giới vô ngại là một (Tục đế và Chân đế không hai) và Bồ tát ly thế gian

mà bất ly thế gian thì chúng ta thường gặp Phật mà không hề hay biết. Nhưng nếu mà biết được thì đó lại là Phật giả ngoại trừ chúng ta đã thành Phật. Vậy nếu gặp ai mà tự xưng là Di Lạc tái thế hay Jésus xuống trần để thành lập Giáo hội thì nên kiểm soát gấp phiếu lý lịch Tư pháp, xem tài sản và đếm số vợ con đương sự trước tiên. Nếu Thiện Tài đồng tử mà tin vào giá trị đại từ bi của giải thưởng Hòa bình Nobel năm vừa qua cho những nhân vật đã tạo ra hiệp định Paris thì chắc Thiện Tài, phải khiếp đảm khi biết rằng sau hiệp định gần 70.000 vi phạm đã xảy ra với hàng triệu tử thương. Nếu ở Đa la Tràng códân ma chết thật và dân thật khỏi chết thì tại đâycó lính kiển lương ma, và lính ma lương thật. Việc Hóa giải do đó chắc chắn sẽ khó khăn, Thiện Tài e phải nhờ mônVân võng giải thoát của Thần đại Thiên. Môn này là lấy độc trị độc, ai tạo nghiệp báo là phải thọ nghiệp báo. Thần đại Thiên nói :

«Nếu có chúng sanh sân hận kiêu mạn nhiều cạnh tranh, thì ta thị hiện thân hình rất đáng sợ như La sát uống huyết ăn thịt, v.v... cho họ xem thấy mà kinh hãi, tâm ý điều nhu rời bỏ thù oán. Nếu cóchúng sanh hôn trầm lười biếng, thời ta vì họ mà thị hiện những nạn vua, giặc, nước, lửa và các bịnh tật, cho họ kinh sợ biết khổ lođể mà tự gắng. Nước Việt nam đã trải qua trên 30 năm biết khổ biếtlo quá nhiều nhưng lại phải nương nhờ ngoại quốc, thành thử quên tự gắng tu hành và còn phải đau khổ triền miên. Thông điệp Phật đảnnăm nay cua Đức Tăng thống cũng nhấn mạnh điểm này : « ... Những hậu quả tai hại dự liệu cho giai đoạn này là chiến tranh, nạn đói nạn hủy diệt cũng đã được thấy báo điềm... và các Phật tử ý thức cuộc đời, càng ngày càng cần đến những đức tính Dung hóa và phục vụ của Từ bi và Trí tuệ chư Phật... nơi mỗi cá nhân đểtừ đó tích cực góp phần cải tạo hoàn cảnh ».

Chữ HÓA có nghĩa là biến chuyển một cách đột ngột không có lý do. Còn lý do thì không phải Hóa nữa mà lại là Hóa. Hòa bình Việt nam sẽ đến ngay lập tức nếu tất cả đều bằng lòng đình chỉ xung đột không lý do, không điều kiện tiên quyết. Tất

cả phải hiểu theo tinh thần Hoa nghiêm nghĩa là tất cả trong mỗi người, tất cả nơi mỗi cá nhân.

Dung là một sự cố gắng nhẫn nhục tương trợ lẫn nhau, chịu đựng sự sai biệt trong tinh thần Tương tức Tương nhập Hoa nghiêm.

Tuy nhiên cái cố gắng Hoa nghiêm là một cái cố gắng có sự gia hộ của chư Phật. Do đó cần phải có sự công phu cầu nguyện không ngừng. Nếu chúng ta cho rằng sinh mạng hàng triệu đồng bào là thiêng liêng thì phải niệm Phật, tụng kinh cầu nguyện. Ngồi thiền để tự giải thoát là rất quí nhưng chưa đủ. Tu huệ ở thời mạt pháp không lợi ích bằng tu Phước và tu Đức. Dung hóa để cải tạo hoàn cảnh địa ngục trần ai ở Việt nam phải bắt đầu bằng những hành động cụ thể. Bình đẳng trong nội tâm khác với bình đẳng chính trị, không bao giờ tranh đấu để bắt buộc người ta bằng mình. Tự do trong nội tâm khác với tự do chính trị, không phải cướp tiền rồi bao thuê Pháp luật che chở. Những côngdân của những chế độ « bình đẳng xã hội » hay «Tự do tư bản » đều cảm thấy mất bình đẳng và mất tự do, không những trong nội tâm mà đôi khi còn biểu lộ ra ngoài mặt. Tất cả đều mất ăn mất ngủ vì lo âu trước viễn vọng một thế chiến tàn khốc. Trong khi chờ đợi, một đàng học tập, phê bình, kiểm thảo, còn một đàng uống thuốc an thần, điều trị thần kinh và chạy thầy kiện. Hóa giải chiến tranh Việt nam phải bắt đầu bằng một Hóa giải dân tộc. Phải làm sao có một hội nghị Diên Hồng để thay thế cho Hội nghị Saint Cloud. Phải có một hội nghị nửa đêm đốt đuốc để thay thế cho hội nghị lớn nhất thế giới tại điện Kléber đặc biệt tu trang với hệ thống đèn sang nhất. Đèn sang nhất để che cái ngu tối nhứt của dân Việt : Thích hư danh, thích làm tiền phong cho hai phe đối lập, thích làm anh hùng quốc tế, thích hội đàm được tiền hô hậu ủng, nói tóm lại thích làm gà đá để đến bây giờ thân tàn ma dại tiếp tục sống kiếp dế mèn cắn nhau. Tinh thần chấp ngã quá nhiều thành thử say mê tự ái mà quên tự trọng. Thích giám sát quốc tế thật nhiều đế lấy oai mà quên rằng có ai trọng mình chí

tình đâu. Phải Hóa giải hoàn cảnh trên bằng một cuộc chuyển hóa nội tâm. Chuyển hóa nội tâm không làm chết ai mà lại cứu sống. Chuyển hóa nội tâm là một hành động được hướng dẫn bằng tâm Từ Bi. Nước Pháp sau chiến tranh 39-45 cũng làm nạn phân hóa em em nước ta ngày nay. Nhưng nhờ dân trí khá sáng suốt thành thử những lời kêu gọi Hóa giải của thiện tri thức được đáp ứng và nội chiến không xảy ra. Tinh thần Hóa giải ấy được trình bày trong tác phẫm«Người phản kháng» (L’homme révolté) như sau :

« Phản kháng khôngthể nào thiếu sót một thứ tình thương kỳ lạ : Một số người không thấy an phận với Chúa hoặc với lịch sử, tự phạt mình phải sống nếp sống của những người cùng không đủ khả năng sống như họ : những kẻ khốn cùng. Như vậy, cử chỉ trong sạch nhất của cách mạng là tự tôđiểm bằng tiếng thét xétâm can của Karamazov : Nếu chúng không được cứu tất cả thì cứu lấy mỗi một người để làm gì!... Lòng quảng đại điên cuồng ấy là lòng quảng đại của sự phản kháng, nó đem lại tức khắc sức mạnh của tình thương và từ chối ngay đó mọi bất công. Danh dự của phản kháng là không tính toán một mảy may, cống hiến tất cả cho sự sống hiện tại và cho anh em đang sống...

Từ đấy phản kháng chứng minh rằng chính nó mới là sự vận hành của sinh mệnh và ai khước từ nótất phải khước từ sự sống. Tiếng thét trong sạch nhất của nó mỗi lần vang lên là làm cho một con người đứng dậy. Nó hoặc là tình thương tràn đầy, hoặc không là gì cả. Cách mạng hèn hạ, cách mạng có mưu tính, chuộng con người trên giấy hơn con người da thịt, phủ nhận cáthể mỗi khi xét cần, dĩ nhiên đã đem hận thù thay thế tình thương... Đó không còn là phản kháng hay cách mạng nữa mà là thù oán và chuyên chế. Một khi mà cách mạng nhân danh sức mạnh và lịch sử biến thành một bộ máy sát nhân to lớn quá mức, thì một phản kháng mới trởnên thiêng liêng nhân danh sự dung hòa và sinh mệnh. »

Sự phản kháng bột khởi không tính toán kỳ lạ, thiêng liêng phân danh tình thương và sinh mệnh đầy đủ Bi trí Dũng của

Camus chính là hành Bồ tát để hóa giải hận thù. Tất cả một thế hệ thanh niên Âu châu hưởng ứng Camus và xem ông như bậc minh sư và nhờ vậy bênTây phương nay được thanh bình.

Camus đối với Á đông là một nhà chí sĩ. Trong Khổng học chí sĩ đứng hàng đầu vì trong chữ Chí có chữ Tâm đi kèm với chữ Sĩ, có học phải có hạnh, đại trí phải nương theo đại bi. Cụ Phan Bội Châu giảng trong Khổng Học Đăng rằng : « Ba chữ Chí (Chí vu học, Chí ư Đạo, Chí ư Nhân) cũng chí là một chữ, mà trong ý đức Khổng Tử thời cốt muốn cho học giả phải «chi ư nhân»! Bởi vì trong phạm vi Khổng học, to lớn và cao thượng nhất là chữ nhân, nên Ngài nói : Chí sĩ là người đặt chí mình trên chữ nhân không cầu sống mà hại nhân, có lúc phải giết thân mình để thành tựu nhân ». (Chí sĩ, nhânnhân, vôcầu sinh dĩ hại nhân, hữu sát thân dĩ thành tựu nhân).

Đất nước Việt nam, tục gọi là Giao chỉ hay ngã ba văn hóa (Khổng có, Lão có, Phật có, thậm chí đến bài giảng trên núi của Chúa cũng có) vậy mà thanh niên không kiếm ra chí sĩ đểtôn sư, lý do tại sao ?

Thanh niên Việt có lẽ hầu hết vướng nghiệp võ, mắc lo động viên nên không kịp tìm ra chí sĩ. Những vịnày hiện ở rải rác khắp đóđây, dung hòa với kẻ khốn cùng, sống rấtmãnhliệt nhưng âm thầm, lấy tình thương, lấy tâm từ bi, lấy lòng bác ái, không coi sinh mạng mình ra gì, để hóa giải hận thù và hàn gắn mọi tàn phá chiến tranh.

Vì sống vớikẻ khốn cùng, sống hồn nhiên với núi non, cây, cỏ, sống đơn sơ mộc mạc, sống để hành động hơn là phát ngôn, cho nên chúng ta nếu chưa biết dung hóa thì làm sao mà thấy họ được. Ngay cả Khổng Tử lúc còn tráng niên (34 tuổi) cũng chưa phân biệt được người quân tử có đức rộng. Nhờ sang nước Chu học lễ với Lão Tử, Ngài mới được dạy rằng : « Người quân tử có đạo đức cao lớn, tất nhiên dung dáng ở bề ngoài xem như người ngu » (Quân tử thịnh đức dung mạo nhược ngu). Khổng Tử cáo biệt trở về nói lại với học trò :

« Ta ngày nay mới thấy Lão Tử,e ông ấy là rồng thiêng đó.» (Ngô kim nhật, kiến Lão Tử, kỳ do long hồ).

Để Hóa giải chiến tranh ý thức hệ, chúng ta con Rồng cháu Tiên chắc chắn phải nghe lời Rồng thiêng Lão Tử . Đi kiếm người ngu hơn mình để mà học. Tuy nhiên kiếm được hay không đó lại là vấn đề dung hóa Hoa nghiêm do mình định đoạt lấy.

Heidegger đã dùng mật ngữ khi dùng chữ Gelassenheit (Tâm bình đẳng tánh) vì Gelassenhein là Sự Giải thoát, nên tôi bắt chước để chấm dứt bài này bằng bài vè (hoặc kệ) như sau :

Chết vì dầu HỎA

Từ lâu mang HỌA

Mà chưa chịu HÒA

Vì thiếu tràng HOA

Để mà dung HÓA.

Nam Mô A Di Đà Phật

NGÔ TRỌNG ANH

(Phật Học Viện Nha trang.

15-10 — Giáp Dần.)

———

(Đính chính : trang 162 giòng 18

Xin đọc Sứ thay vì Sự)

Xin cáo lỗi quý đọc giả

T. T.

NHÀ XUẤT BẢN

AN TIÊM

ĐÃ PHÁT HÀNH :

VĂN LANG DỊ SỬ

của NGUYỄN LANG

DỊ SỬ là lịch sử thần dị, lạ thường, là thực tại mang tính chất thi ca và thần thoại, phản ảnh tâm hồn của những con người sống trong thiên nhiên và cuộc đời với một lấm lòng cởi mở hòa hợp, những con người còn nghe hiểu được tiếng chim, tiếng suối, còn nói chuyện được với sóng biển và sao trời.

Văn Lang ngày xưa cũng là Việt Nam ngày nay. Tuy là Dị Sử mà không khác mấy với lịch sử hiện đại. Cũng khung trời ấy, cũng những con người ấy, cùng những bài học ấy. Nguyễn Lang đưa chúng ta về thăm quê hương cũ sáng đẹp nét nguyên sơ, để ta chứng kiến được chính lòng ta, nhận định được chính hoàn cảnh ta, nhìn lại được chính bản thân ta. Tiếng sóng gào thét bên triền núi Tản Viên hôm nay vẫn còn là hiện thực...

• Bìa và Phụ bản : Họa sĩ HỒ THÀNH ĐỨC

• 292 trang. Giá 850 $